''Дәстүрлі мәдениеттегі кикілжің жағдайларды шешу тәсілдерін психологиялық талдау”

Кіріспе
І ТАРАУ. Теориялық бөлім.
Психология ғылымныдағы кикілжің мәселесі
Кикілжің туралы түсінік
Кикілжің типологиясы және оны шешу тәсілдер
Қазақтың дәстүрлі мәдениетіндегі кикілжіңдердің ерекшеліктері
ІІ ТАРАУ. Дәстүрлі мәдениеттегі билердің кикілжің жағдайларды шешу тәсілдерінің психологиялық сипаты.
Билердің бітім. биліктерінің әлеуметтік. психологиялық сипаты
Билердің кикілжің жағдайларды шешу тәсілдерінде "астарлап" айтудың психологиялық мәні.
Жас өспірімдердің кикілжің жағдайларды шешу тәсілдерін талдау

ІІІ . ТАРАУ. Эмперикалық зерттеу бөлімі.

Эмперикалық . психологиялық зерттеудің мақсаты, ғылыми болжамы және міндеттері.
Зерттеуде қолданған әдістердің сипаттамасы.
Эмперикалық. практикалық зерттеу барысы
Эмперикалық. практикалық зерттеу нәтижелерін талдау, өңдеу, қорытындылау.

Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
Қосымшалар
Қазіргі кезде адамдар арасындағы өзара қарым қатынастардан , қарама- қайшылықтар, даулар, кикілжіңдік жағдайлардың шешілу тәсілдері өте маңызды. Олардың ең бастысы- әр адамның мақсаттарына, қажеттіліктеріне байланысты, әркім өзінің мақсаттарына қарай әр түрлі іс- әрекеттер, таымдық көзқарастарына қарай кикілжіңдерден шығудың тәсілін түрліше қолданады.
Дәстүрлі мәдениттегі шиеленіс жағдайлардың шешілу тәсілдеріне көңіл бөлу мақсатымыз – сол дәуірде шиеленісті жағдайларды астарлы тәсілдермен шешкендігін этнопсихология саласында зерттеудің маңызы зор.
Этнопсихология саласында дәстүрлі мәдениеттегі ақын-жыраулардың психологиялық идеяларын Қ. Жарықбаев сипаттаған. Олардың психологиялық ой-толғаныстарына тоқталып өткен.Дегенмен шешендік даулардағы,жыраулардағы шиеленісті жағдайлардың тәсілдері қарастырылмаған/1;14б/.
Ф. Ташимова еңбектерінде қазақ мәдениетінің субъекті түсінігі былай сипатталады: "субъектілердің творчестволық тарихи тәжірибелері ұрпақтан-ұрпаққа тікелей және жанама жолдармен жалғасқан" /2;47б/.
Қазақ «ат сүрінгенше ақыл тапқан, ұшқыр, тапқыр ойды қастерлеген, халық ауыз әдебиетінде өшпес мұралар қалдырған.
Психология ғылымы саласынан, осы мәселелер тақырыбында зерттеу еңбектерін қолға алған саласы этно психалогия болып табылады, ал дәстүрлі мәдениеттегі шиеленісті жағдайларды шешу тәсілдерінің жолын анықтау конфликтология саласы үлесінде.
Біздің зерттеу тақырыбымыздың негізі «Дәстүрлі мәдениеттегі шиеленісті жағдайларды шешу тәсілдерінің психологиялық жолдарын зерттеу.
Мақал-мәтелдерді қазіргі жастардың шиеленістерді шешу тәсілдерінде орынды қолдануы ұлттың әлеммен өзара қарым-қатынасындағы психологиялық ерекшеліктерін айқындай түседі. «Тіл қарым-қатынас құралы десек, шиеленісті жағдайларды шешу тәсілдерінде оның алатын орны өз мәнін жойған емес.Осыған орай, Ф.С.Ташимова өзінің еңбектерінде қазақ мәдениетіне тән субьекті түсінігіне көңіл бөлген. Онда автор «қазақтарда ата-бабаларының рухы немесе жеті атасын білуі, өзінің ұлттық болмысын саналы түрде түсінуіне, ата-бабалары арқылы жинақтаған рухани байлықтарын ой елегінен өткізіп, жеткізе білуіне іс-әрекеттері мен таптаурындарынан айқын көрінедің- деп қарастырған /2;47б/.
Өкінішке орай, қазіргі кездегі жағдайларды ескерсек, өз ұлтымыздың ішінде ұлттық құндылықтарды игермеуі, ескермеуі, салт-дәстүріне немқұрайлықпен қарайтын адамдардың болуы кең көлемде өз алдына зерттеу жүргізетін психологиялық мәселеге айналып отыр.
1. Жарыкбаев Қ., Озғанбаев Ө. Жантануға кіріспе.А.,2000ж.38-41 б.
2. Ташимова Ф.С. Детерминанты формирование субъективности в культуре Востока. // Суверенный Казахстан: проблемы и поиски. Екатеринбург 1995.-с 32-46.
3. Рахманғұл Бердібай. Билер сөзінің халықтық сипаты. //Мұрагер. 1994ж №1. 13-14 б.
4. Гостев А.А. Эволюция сознание в разрешений глобальных конфликтов. М.,1993г.-с 28
5. Гришина Н.В.Психология конфликта СПб., ”Питер”2001г.с 7-23
6. Громова О.Н. Конфликтология М.,1993.-с 20-48
7. Емельянов С.М. Практикум по конфликтологии СПб.2000г.284с.
8. Фрейд З. “Я” и “Оно”. Труды разных лет.- Тбилиси: Мерани., 1991 кн.1.-с352-390
9. Психологические самообразования читая зарубежные учебники. /Под. Ред. А.М.Матюшкина ./М., 1992г.-с 332-390.
10. Берн Э. Игры, в которые играют люди. СПБ., 1992. -с 255
11. Дорендорф Р. Элементы теории социального конфликта. //Соц., исследования. М., 1994г.-с 142-145.
12. Басов И.В. Конфликты и их профилактика.//Педагогика и практическая психология. Ростов на Дону.,1999. -с 265
13. Выготский А.С. Собр.соч. 6 том.М: “Педагогика”1984г.-с 94-253.
14. Веснин В.Д. Практический менеджемент персонала: пособие по кадровой работе. М., 1991г.-с 395-396
15. Васильюк Ф.Е. Психология переживание. М.,1984г.-с52.
16. Анцупова А.Я..,Шипилов А.И. Конфликтология.,М.,1999г.-с 206
17. Психологические тесты. /Под.ред. Ахмеджатов Э.Р./ М:1996г. -174с.
18. Конфликтология. /Под. ред. Кармина А.С./ Спб., 1996г. -с 282-284.
19. Шейнов В.П. Конфликты в нашей жизни и их разрешение. Мн: Амалфея. 1997.- с 40-48.
20. Ташимова Ф.С. Понятие субъекта в этнопсихологии в культуре казахов. // Материалы международной научно- теоретической конференции. Состояние и перспективы развитие этнопсихологии и этнопедагогики странах СНГ. А., 1998. -с 45-48
21. Муканов М.М. О казахском устном творчестве: пословицах в их отношении в трактовке интеллектуальной деятельности. В сб. Гнетические и социальные проблемы интеллектуальной деятельности. /Под.ред. М.М.Мукановой/ Алма-ата: Психология. Выпуск 4.,1975. -с87-102
22. Негимов С. Шешендік өнер .А., “Жалын”. 1992ж. -292б.
23. Адамбаев Б. Шешендік өнер.А., 1996.-230 б.
24. Сабырбайұлы С. Фольклор және Жамбыл. А., 1996ж.-171б.
25. Жарықбаев Қ. Қазақ психологиясының тарихы . А:, 1996ж.-23 б.
26. Қуаналиева М.А. Дәстүрлі мәдениеттегі шиеленістердің шешілу тәсілдерінің психологиялық сипаты. //”Орта Азия республикаларындағы психологиялық- педагогикалық ойлардың дамуы” атты ІІ- халықаралық ғылыми теориялық конференция. А., 2002ж.-132-134б.
27. Үш пайғамбар А.,1992.-236б.
28. Дмитриев А.В. Конфликтология М., 2000г.-354с.
29. Вешнякова В.Н. Конфликтология. М., 2002г. -с 342-348.
30. Уполномоченное образование. Пособие для тренеров. /Авт.коллектив. Галина Дацюк, Олэна Суснова./ Киев 1999г.-90с.
31. Бабасов И.В. Конфликтология. Минск., 2002.-405 с.
32. Бес ғасыр жырлайды 1т., А., 1989ж. 17-18 б.
33. Бес ғасыр жырлайды 2т., А., 1989ж. 42-43 б.
34. Билер сөзі /Құраст. Т.Кәкішев /Алматы., 1992ж.-23-26 б.
35. Бөлтірік Әлменұлы.Шешендік сөздер. А.,1993ж..- 44-51 б.
36. Вебер М. Избранные проиведение. М., 1990. -251 с.
37. Войтова Е.А. Конфликтология.М.,2002 -306 с.
38. Джакупов С.М., Бердібаева С.Қ.Психологиялық зертеулерде қолданылатын негізгі ықтималды статистикалық әдістер. А.,1999.-12-13 б.
39. Донченко Е.А.,Титаренко Т.А. Личность, гармония.-Киев.,1989.-294с.
40. Дорендорф Р. Современный социальный конфликт. //Иностранная литература.1993 № 4. -с 113-115
41. Дмитриев А.В., Кудрявцев В.Н. Введение в общую теорию конфликтов М., 1998г.-с 31-32.
42. Джини Г. Скотт. Конфликты пути их разрешения.М.,1976. -с291
43. Дружинин В.Н. Экспериментальная психология. М., ”Питер”, 2002г. -с 31-33
44. Здравомыслов А.Г. Потребности. Интересы. Ценности. М.,1986. -261 с.
45. Зернин Д.П. Основы конфликтологии: Курс лекций.-Ростов на Дону.,1998.-126 с.
46. Зимняя И.А. Психология обучения народному языку.М., 1998. -121с.
47. Иванов В.Н.,Смолянский В.К.Конфликтология.М.,1995.-242с.
48. Козырев Г.Н. Введение в конфликтологию. М:2000г.-169с.
49. Ковачек П.,Машеева М. Предупреждение и разрешение конфликта.М.,1994.-281с.
50. Конфликты в условиях системных трансформций в странах Восточной Европы.М.,1998.-242с.
51. Корнелиус Х.,Фэйр Ш. Выиграть может каждый.М.,1992.-191с.
52. Коул С.Культурно-историческая психология.М.,1994- с231
53. Кэмбелл Д.Г. Реалистическая теория группового конфликта. //Психологический механизм регуляции социального поведения.М.,1979. -с20-21
54. Кадыржанов Р. Қазақ ұлтын қалыптастыру хақында. //Ақиқат.,1996 №9.-20-21 б.
55. Қазақтың би- шешендері /Құрастырған: Н.Төреқұлов., М.Қазыбеков / А.,1993ж..-241б.
56. Психология конфликта. /Сост. и общ. Ред. Н.В.Гришиной/ СПб.,2001г. Серия хрестоматия по псхологии.-с 241-246.
57. Рубенштейн С.Л. Проблемы общий психологии.М., 1976.- 416 с.
58. Сидоренко Е.В.Методы математической обработки в психологии.С-Петербург.,1996.-с 331
59. Скотт Дж. Способы по разрешения конфликтов – СПб., 1994г. -с123-126
60. Сөз тапқанға қолқа жоқ./Құраст.Бисенгалиева А. /А., 1998ж. -77б.
61. Тернер ДЖ. Структура социальной теорий М., 1985.-с.19-21
62. Ташимова Ф.С. Социализация и национальная культура. Сб., конференции КазГПУ им. Абая. А., 1991.-с 108-110
63. Авсентьев В.А. Этническая кофликтология. –В 2ч. Ставрополь., 1996.-252 с.
64. Түңлікбаева Э.М. Психологиялық зерттеулерде қолданылатын негізгі ықтималды-статистикалық әдістер. А.,1999.-132б.
65. Хасан Б.И. Психотехника и конфликт компетентность. Красноярск,СПб.,1997.-292с
66. Хорни К. Ваши внутренние конфликты.Конструктивная теория невроза.СПб.,1997.-с.42
67. Айталы Амангелді. Ұлттану. А.., 2000ж. -121 б.
68. Қуаналиева М.А. Дәстүрлі мәдениеттегі билердің бітім- биліктерінің әлеуметтік психологиялық сипаты.//Теоретические иприкладные проблемы социолизации личности:Межвуз., сб.,научных трудов .,часть V./Под.ред.С.М.Джакупова.-Алматы, 2002.-с83 –92
        
        Р Е Ф Е Р А Т
Бұл жұмыс кіріспеден, негізгі теориялық бөлімдерден,
эмперикалық - ... ... ... 6- ... ... және ... ... ''Дәстүрлі мәдениеттегі кикілжің жағдайларды шешу тәсілдерін
психологиялық талдау”.
Жұмыстың мақсаты: Дәстүрлі мәдениеттегі билердің кикілжіңді жағдайларды
астарлап шешу тәсілдерін психологиялық ... ... ... ... ... астарлап шешу
тәсілдеріндегі ерекшелігін анықтау.
2.Казіргі кезде кикілжіңді жағдайларды шешу ... ... «өз ... ... ... ... ... тікелей шешуде көрінеді.
3.Орыс тілді қазақ оқушыларда тікелей шешу тәсілдері басымырақ ... ... ... кикілжіңдерді шешу тәсілдерінде «астарлап" айту
таптаурындарында қалыптасқаның анықтау.
5.Дәстүрлі мәдениеттегі кикілжіңдерді шешу тәсілдерін, ... ... ... анықтау.
Зерттеу объектісі: халық ауыз әдебиетінің мәдени дәстүріндегі шешендік
сөздер, билер сөзі, жыраулар, жас өспірімдер.
Би- шешендер тек ... ... тән ... ... оған ... мән
беруіміз керек.
Болжам. Осыған орай, бұл жұмыстың болжамы бойынша,біздің ... ... ... ... өте астарлы әсер ету тәсілдері арқылы
шешіледі деп ойлаймыз.
Зерттеу әдістемесі: билер сөзіне, шешендік дауға контент-анализ әдісі,
жас ... ... ... шешу ... ... контент- анализ әдісімен анықтау, салыстырмалы ... ... ... ... шешу тәсілдеріндегі айырмашылықты
анықтауға Розенбаумның Q критерий әдісін ... ... ... ;үлкен
топта талқылау әдісі;пікірталас ... ... ... ... ... ... жұмысы №122 мектеп- гимназиясында екі бағытта
жүргізіледі.1-шісі,15 оқушының ... ... ... ... ... магнитафонда бекітілген.
Әдебиеттер саны: 67
Жұмыс беті:
Қорыта келгенде, эмперикалық практикалық ... ... ... ... ... барысында мынандай тұжырым жасауға болады.
Қазақ және орыс ... жас ... ... жағдайларды шешу
тәсілдерінде айырмашылықтар бар.Әсіресе ... ... жас ... шешу тәсілдері тандалған топқа тән екендігі байқалса, орыс ... жас ... ... шешу ... арқылы болатыны байқалады.
Практикалық өмірде кикілжің жағдайларды шешу тәсілдерін ... ... ... ... – мәтелдерді пайдалану, оның
қазіргі кезде астарлы ойлау үрдісінде көрінуі ... ... ... ... бола ... ... қарай да осы бағытта жұмыстарға байланысты мәселелерді
талдау керек. Осындай мәселені қарастырып талдау бұрын ... ... А З М Ұ Н Ы
| ... |6-9 |
| | І ... ... ... | |
| ... ... ... ... | ... | ... ... түсінік |9-14 ... ... ... және оны шешу ... |15-22 |
|1.3 ... ... ... кикілжіңдердің |23-28 |
| ... | |
| |ІІ ... ... ... билердің кикілжің жағдайларды| |
| ... ... ... ... | ... ... ... ... әлеуметтік- психологиялық сипаты| |
| | |29-31 ... ... ... жағдайларды шешу тәсілдерінде "астарлап" |32-39 |
| ... ... ... | ... |Жас ... ... ... шешу тәсілдерін талдау|40-42 |
| |ІІІ – ТАРАУ. Эмперикалық зерттеу бөлімі. | ... ... - ... зерттеудің мақсаты, ғылыми |43-44 |
| ... және ... | ... ... қолданған әдістердің сипаттамасы. |45-46 ... ... ... ... ... |47-51 |
| ... практикалық зерттеу нәтижелерін талдау, өңдеу, |52-61 |
| ... | |
| ... |62-64 |
| ... ... тізімі: |65-67 |
| ... |68-70 ... ... адамдар арасындағы өзара қарым қатынастардан , қарама-
қайшылықтар, даулар, кикілжіңдік жағдайлардың шешілу тәсілдері өте ... ең ... әр ... ... ... байланысты,
әркім өзінің мақсаттарына қарай әр ... іс- ... ... ... ... ... тәсілін түрліше қолданады.
Дәстүрлі мәдениттегі шиеленіс жағдайлардың шешілу тәсілдеріне көңіл бөлу
мақсатымыз – сол ... ... ... астарлы тәсілдермен
шешкендігін этнопсихология саласында зерттеудің маңызы зор.
Этнопсихология саласында ... ... ... ... Қ. Жарықбаев сипаттаған. Олардың психологиялық ой-
толғаныстарына ... ... ... ... ... тәсілдері қарастырылмаған/1;14б/.
Ф. Ташимова еңбектерінде қазақ мәдениетінің субъекті түсінігі былай
сипатталады: "субъектілердің творчестволық ... ... ... тікелей және жанама жолдармен жалғасқан" /2;47б/.
Қазақ «ат сүрінгенше ақыл ... ... ... ... ... ауыз әдебиетінде өшпес мұралар қалдырған.
Психология ғылымы саласынан, осы мәселелер ... ... ... ... ... этно психалогия ... ... ... ... ... жағдайларды шешу тәсілдерінің жолын
анықтау конфликтология саласы үлесінде.
Біздің зерттеу ... ... ... ... жағдайларды шешу тәсілдерінің ... ... ... ... ... ... ... қолдануы ұлттың әлеммен өзара қарым-қатынасындағы
психологиялық ерекшеліктерін айқындай ... «Тіл ... ... ... ... шешу тәсілдерінде оның алатын
орны өз ... ... ... ... ... ... қазақ мәдениетіне тән субьекті түсінігіне ... ... ... ... ... рухы немесе жеті атасын
білуі, өзінің ұлттық болмысын ... ... ... ... ... рухани байлықтарын ой елегінен өткізіп, жеткізе
білуіне ... мен ... ... ... ... ... ... қазіргі кездегі жағдайларды ескерсек, ... ... ... ... ... ескермеуі, салт-
дәстүріне ... ... ... ... кең ... ... зерттеу жүргізетін психологиялық мәселеге айналып отыр.
Халқымыздың ұлттық ... ... ... ... ... ... жағдайларға, мәңгүрттікке, тіліміздің
өсуінен өшуіне, мәдени дәстүріміздің ... ... ... ... ... алынған еңбектің ерекшелігі орыс пен қазақ ... ... ... ... шешу тәсілдеріндегі өзіндік
ерекшеліктерін анықтау, қарым-қатынастағы тілдің ... ... ... сипатын қарастыру.
Ең бастысы-қазақтың дәстүрлі мәдениетіндегі кикілжіңдерді шешу
тәсілдерінің ... ... ... ... ... оның ... орны қандай деген сауалдарға ізденістер. .
Біздің халқымыздың дәстүрлі ... ... ... ... шешу ... тек ... іспен, күшпен ғана емес, ... дене ... ... ... ... ... ... істі
бітіре салатын болған. Мұндай іс-қимылдарды келісу, ашу-ыза т.б. сәттерінде
ыңғайын тауып пайдалану шеберлікті де, ... ... ... өзі де ... ... мен мәселелерді тікелей емес,
"астарлы "жолдармен шешу тәсілдерінің біріне жатады.
Тақырыптың өзектілігі. Казіргі ... ... ... ... ... ... ... танылу қажеттігі туып отыр. Ал дәстүрлі
мәдениеттің дала даналығының психологиялық келбеті-сөз құдіретінде ... ... ... шешу ... гөрі ... сөз болған.
«Казақ ат сүрінгеншең ақыл тапқан ұшқыр ойды қастерлеген, халық ауыз
әдебиетінде асыл мұраларын қалдырған. Ауыз ... ... орны ... ... ... сөзі. Шешендік сөздерде дала өмірінің ... ... ... ... ... ... ... кездеседі. Шешендік сөздер көп ретте билер сөзі ретінде таралып
сақталған. Онда біріншіден, билер ... ... іс ... ... ... ... ... жоғары қойған.Екіншіден, елдік
мәселелерді шешкенде адамдарды алаламай, ... ... ... ... дау ... төрелік айтқанда әділетті болған,
ақиқатқа жүгінетініне халықты сендірген.
Би-халықтың көкейіндегісін айтқан әділет жақтаушысы. Белгілі билердің
кесімді билік ... ... ... ... ... ... шешуде қандай орын алады?
Оның қандай басты ерекшеліктері бар деген сауалдар туындайды. Осы
мәселені психология саласында ... ... ... ... ... ... мен ... шешендік сөздерде,
билер сөзінде «жанама түрде, «астарлап айту, мысқылдап айту, ымдап айту,
қарсыласын бастырмалату, өзіне ... ... ... ... ... ... кесімді билік сөздері бүгін халықтың тағдырын шешуде
маңызды орын алған, ал ... ... ... ... шешу тәсілдері
келіссөз, алдау-арбау, жүйелі жоспарлау, ... ... шешу ... ... ,әр адам ... жағдайларда оны шешу жолында «өз
менің қорғау механизмдері, өзін ... ... орыс ... қазақ
жастарында тікелей шешу жолдарымен іске асады.Қазақ ... ... ... ... ... ... дәстүрлі мәдениеттегі кикілжіңді жағдайларды шешу
тәсілдерін ,қазіргі кезбен салыстырғанда айырмашылықтары мен ... ... ... ... ... ... қатынастары,
өзара әрекеті процесінде пайда болды. Психологияда конфликтология ... ... ... ... А.И. ... т.б. ... ... жағдайлар сатылы нақты түрде эволюциялық мәні ... ... ... ... ... өңдеп қарауды талап етеді.
Кикілжіңдерді шешу ... ... ... ... әсер ... ... ... саласында әсіресе сөзбен әсер етіп, өзіне ... және ... ... ... зор. Казақ этнопсихологиясында
дәстүрлі мәдениеттің, оның ішінде жыраулардың, ... ... ... ... ... бөлгенімен, бірақ билердің
дауларды шешу ... ... ... тоқталмаған. Ф.С.
Ташимова еңбектерінде, әсіресе қазақтың дәстүрлі мәдениетінің шиеленісті
шешуі «астарлы" жолдармен ... ... ... ... негізгі алуға
болады/2;40б/б.
Практикаалық мәнділігі. Кикілжіңді жағдайларда, оның ішінде ... ... ... ... ... -әлеуметтік тренингтерде қазақ ... ... ... ... ... тән өзіндік ерекшілігін
тренингтік жағдайларда,қарым-қатынастарда, кикілжіңдерді шешуде
ескеруге ... жеке ... ... ... түсінбеушіліктерден
айқын көруге болады.Әсіресе , орыс тілді қазақ мәселені тікелей шешуге
бейім ... ... ... ... үшін ... шешу ... ... асады.Осы аралықтағы түсінбеушіліктер ... ... ... ... тән ерекшілігін ескріп отырудың маңызы
бар.
Мақсаты. Дәстүрлі мәдениеттегі билердің кикілжіңді жағдайларды жанама
шешу тәсілдерін психологиялық зерттеу.
Міндеттері:
1.Дәстүрлі мәдениеттегі билердің ... ... ... шешу
тәсілдеріндегі коммуникативті ойлау арақатынасының ерекшелігі анықтау.
2.Казіргі кезде кикілжіңді ... шешу ... ... «өз ... ... өзін-өзі жетілдіру", көбіне тікелей шешуде көрінеді.
3.Орыс тілді қазақ студенттерінде тікелей шешу ... ... ... ... ... кикілжіңдерді шешу тәсілдерінде «жанамалап,
«астарлап" айту таптаурындарында қалыптасқаның анықтау.
5.Дәстүрлі мәдениеттегі шиеленістерді шешу ... ... ... ... мен ... ... ... мәдениеттегі шиеленісті жағдайларды шешудің
психологиялық жолдары көбінесе «астарлай ... ... ... ... ... ... ауыз әдебиетінің мәдени дәстүріндегі шешендік
сөздер, билер сөзі, жыраулар.
Зерттеу пәні: шешендік сөз, дау, жыраулар, кикілжіңнің қазіргі кездегі
шешу ... ... ... процедурасы: билер сөзіне, шешендік ... ... ... ... ... жастардың кикілжің жағдайларды шешу
тәсілдеріндегі айырмашылықты анықтау; алынған ... ... ... ... мен ... ... ... ауыз әдебиетінің, оның
ішінде шешендік ... ... ... ... ашылуы керек, ал
практикалық өмірде шиеленісті ... шешу ... ... қатар қазақтың дәстүрлі мәдениетіндегі шешендік сөздерді
пайдалану ... ... ... қайта жаңғыртуға түрткі болады
І.1. КИКІЛЖІҢ ТУРАЛЫ ТҮСІНІК.
Кикілжің индивидттердің өзара ... ... ... ... ... болады және қаншалықты адам бар жерде, соншалықты
туып отырады.
Кикілжің мәселелері мен ... ... ... да ... ... ... қызықтырған. Қаншалықты қызықты
әрі, ұзақ тарихи мәні болса да, ... ... ... жалпыға бірдей
анықтамасы «конфликтінің түсінігі әзірше құрылған жоқ, өйткені өте ... ... тым ұзақ ... ... ... /5;7 ... ... рет әлеуметтік кикілжіңнің табиғи рационалды мағынасын
сынауға түсініктеме берген ежелгі грек философтары. ... грек ... ... ж.ж./ ... ылғи да ... тұратын
«апейрондар, ал қарама-қайшылықтардың шығуына ... ... ... деп ... ... грек ... Гераклит
/б.ғ.д.530-470/ әлем, ... ... ... ... ... ... мен ... туралы өзінің пікірлерімен байланыстырып
түсіндіруге тырысты. Гераклит айтуы бойынша, әлемде бәрі өшпенділікпен және
дауласумен туады, тек ... ғана ... ... ... күрес,
барлығының әкесі және барлығының ... ... ... ... ... адам ... ... құл етсе, енді бірі еркіндікте. Бұл сөздер
қоғамның даму процесіндегі күрестердің ... ... ... ... бірі ... табылады.
Орта ғасырда Фома Аквинский /1225-1204/ қоғамдық өмірде күрестің
болуы керек деген ойды ... тағы да бір жағы ... ... ... яғни ол ... бір ... санкциясы болу керек
деді.
Э. Роттердамский /1496-1506/ бастапқы кикілжіңнің ... ... ... ... яғни тізбектелген реакция іспеттес, өзіндік
әсерімен жаңадан қайталап күшін орбитаға жинауы. ... ... екі жағы ... ... позицияны ұстаса да шиеленістік
жағдайдағы қарсыластың күрделі қолданысына көңіл бөледі.
Ағылшын философы ... ... рет ... ... ... талдау жасап негізін қалаған.
Материалдық-саяси және әлеуметтік ретсіздіктің психологиялық ... ... ... ... ... ... ... кеңінен қарады.
18-19 ғасырларда ағылшын демократтары Е.Д.Прустли, ... ... ... ... ... философы Э.Кант, Г.Гегель
т.б. кикілжіңге байланысты сыни көзқарастар танытты.
Э.Кант /1724-1804ж.ж/ көршілес тұратын ... ... ... бұл ... ... ... керісінше күрес, яғни егерде
үздіксіз емес қақтығысты әрекеттер болмаса, онда ... ... ... ... ... да ... ... болуы керек. Неміс
философы Г.Гегель /1770-1831 ж.ж/ айтуы бойынша: ... ... ... ... ... және ... ... отыруы керек деп есептейді.
Тіршілік пен күрес мәселесіне зерттеулерін бағыттаған ағылшын биологы
Ч.Дарвин /1869-1902ж.ж/ эволюция ... ... ... ... пайда болу түрлері және өмірмен күресі үшін текті ... ... атты ... басты идеясы- тірі табиғаттың дамуы
үшін өмірдегі үнемі күресу жағдайларымен туындап отырады деп ... тірі ... даму ... табиғи сұрыптау түрінде біршама
өмір сүруге бейімделген түрі екенін дәлелдеді.
Одан кейін Ч.Дарвиннің көзқарастары әр ... ... ... дами ... оның ... шиеленістің әлеуметтік және
психологиялық теориялары да бар. Сонымен қатар, польшаның австриялық ... ... ... өкілі, әлеуметтік
шиеленістің табиғи көзқарастарын мынадай етіп бөліп ... ... ... ... ... ... және ... құбылыс,кикілжің қоғамның бірнеше мүмкіндігін туғызады.
Казіргі кезде Л.Гумплович идеясының өкілдері өте аз, ... ... ... ... ... шешуде нәтижелі екенін
көрсетеді. Әлеуметтік дарвинизмнің ілімдері әртүрлі сипатта анықтама берді,
олардың әлеуметтік жүйедегі орнына, ... ... ... ... ... ... социологияның әртүрлі бағытын қамтыды.
Олардың бәрі шиеленісті әлеуметтік ... ... ... екенін қоғамдық өмірде шиеленістің маңыздылығын және ... ... ... ... ... бәрі ... қолданады.
Неміс социологы Г.Зиммель (1858-1918ж.ж) алғаш рет әлеуметтік
кикілжіңдерге ғылыми ... ... ... ... бойынша, әлеуметтік
өзара әрекеттестіктің тұрақты орналасуы, бедел, келісім, ... ... ... орын ... шиеленіс әлеуметтік интеграцияға мүмкіндік
береді, ... ... ... ... беріп, оларды
ұйымдастырудың нормалары мен қағидаларын бекітеді /7;41 б/.
Психологияда кикілжің жеке ... ... ... өзара әрекет процесі кезінде ... ... ... ... ... "confіlіctys", "столкновение", "қақтығыс" «шиеленіс "деген
мағынаны білдіреді. Ол ... ... ... ... ... ... ... психологиясында шиеленіс түсінігінің бірнеше
варианттарын құбылыс ретінде ұсынды, ... ... ... ... арқылы анықталады, құбылыс ретінде пайда болуы ... ең ... ... анықталады /7;35 б/.
Құбылыс ретінде, жеке ... ... ... білімі
немесе обьективті жағдайларды сипаттау ... ол үшін ... ... ... субьективті интерпретациясын түсіну ... деп ... ... ... шиеленісті дәстүрлі сипаттау З.
Фрейд (1856-1939) еңбектерінде жеке адамның шиеленісіне байланысты ... Оның ... ... ... ... ... табиғатындағы қарама-қайшылығында.
Психоаналитикалық еңбегінде басты ... ... ... санадан тыс ... Оның өзі жеке ... және ... ... ... ... жағдайлардан гөрі,
жүріс-тұрысының өзінің ішкі ерекшеліктерімен себептелінген.
Психоанализ теориясының басты ... ... ... кикілжің
жағдайларда жүреді. Ал оның ... шығу ... ... ... ... жатыр, ол"энергия күші" "либидо" және ... ... ... ... ... ... деп тұжырымдайды
/8;23б/.
З Фрейд өзара жеке адамдық кикілжіңдер себебін ... ... ... ... ... ... З. ... психикада сананың үш
деңгейін қарастырады; сана, сана алды, санадан тыс ... ... тыс ... ... ... ... ... психологиялық
тұрғыда қауіпсіздікті қамтиды.
А.М.Матюшкина пікірінше, қорғаныс механизмдері адамның өзін-өзі
сыйлауын қорғап қана ... ... ... ... ... ... жеңіп шығуына алдын-ала мәселелерді шешуге жол ашып, өміріне
қауіпті жағдайларынан ... ... ... бере ... деп сипаттайды /9;49
б/.
Сонымен қатар, кикілжің түсінігіне К.Левин идеясы ұсынылды, ... ... ... және ... ... негізін салды. Ол шиеленіс пәніне арнайы зерттеу ... ... бірі ... ... ... ситуацияны индивидтің өмірлік кеңістігінде, оларға
әсер ететін, "күш өрісінің" барысында ... Оның ... ... меңгерудің когнитивтік бағытын, сонымен қатар
ситуациялар ретінде, дамуы мен күшіне енуіне мүмкіндігін туғызды.
З.Фрейд пен ... ... ... ... ... негізін салған авторлардың бірі болып саналады.
З.Фрейдтің шәкірті К.Г.Юнг (1875-1961ж.ж) ... ... ... салушылардың бірі, ұжымдық санасыздықтың пайда болуы
және адам типологиясының мінез-құлқында көрінгендіктен, жеке адамның ... ... ... ... ... түсіндіріледі. Өзінің
еңбектерінің бағытын психобиолгиялық позицияда ... ол ... ... ... ... ... ... бар деп қарастырады.
К.Юнгтың айтуынша, психоанализдің негізгі аспектісі балалар
психологиясындағы таза ... ... ... Фрейдтік
психологияға сәйкес, яғни психикалық процестерді түсіну ... ... ... ... ... ... бұл еңбегінде «ойлаудың мәні мен түсінуді меңгеру
жан дүниесінің ... ... үшін ... ... ... еліктеу) дұрыс меңгеріп түсіну жолы, дамуы және ... ... ... ... етуі ... Осыған орай, оны түсінбеу балада
невроз ауруларының пайда болуына әкеледі деп ... /7; ... ... ... ... ... ... көрді. Психоанализ идеясын синтездеу негізінде, трансактілі талдау
теориясын құрды /10;5б/.
Э.Берн бойынша, жеке адам құрылымы үш ... ... бала ... ... ... шаттану қайнар көзі); ата-ана (таптаурындарға
көңіл бөлу, нанымдар, үйрету) және ... ... ... ... ... ... қатынастар негізінде трансакцияны қамтамасыз етеді.
Егерде трансакция қалыптаспаса, онда ... ... ... егер ... ... ... болса, онда өзара қатынас процесі
бұзылады және ... ... ... мүмкін/10;255 б/.
Батыс Европада және АКШ та 50-60 жылдары ... ... ... ... Р.Дарендорф, Л.Козердің идеяларының маңызы болды.
Р.Дарендорф айтуынша, барлық қоғамдық жүйеге тән шиеленістердің жалпы
себебін көрсетуге және табуға тырысты/11;140б/.
Р.Дарендорф ... ... ... ... ... қатар,
шиеленістің жағымды жақтары бұл әлеуметтік айнымалылардың инновациялардың
қайнар көзі.
Л.Козердің 1956 ... ... ... ... атты ... ... ол ... түсінігіне жаңаша көзқараспен қарайды. Л.Козердің
теориясы қоғам құрудың ... ... ... қарама-қайшылықтарды
шешу күштеуден кету жолы деп қарастырған /7;115 б/.
Ресейлік психологияда әрқашан жеке ... ... ... ... мәдени, әлеуметтік тұрғыда психологияның ... ... ... ... бағытталады.
Шиеленісті жағдайларға байланысты жүргізілген зерттеулер көрсеткендей:
1. кикілжіңнен қашып құтылмайды;ол әрқашанда ... ... ... ... ... ... кикілжіңнің жағымды және жағымсыз қызметтері бар:
3. Жағымсыз жақтарының шығу салдарын төмендету үшін себебін ... ... ... ... ... ... кикілжіңді қарама-
қайшылықтарының деңгейін төмендету /7;77б/.
И.В.Басов пікірінше , психологиядағы ... ... бір ... ... және ... әрекеті. Оларды бір
жағынан: әлеуметтік, экономикалық қайшылықтар, қоғамдағы жүйелі ... бірі жеке ... ... ... ... ... қамтамасыз етеді /7;365б/.
Ресейлік психологияда киілжің мәселелерімен айналысқан классиктердің
бірі Л С Выготский ,В Н Мясищева, ... А.Л ... А.И ... ... В.В ... А.А ... В.П ... О.И Громова, Н.В
Гришина, А.А Гостев тағы басқалар.
Л.С Выготский ... ішкі ... ... жеке ... ... олардың даму және ... ... ... ... "бір ... ... психология белгілі
тарихи және идеологиялық ... ... өз ... ... жеке ... ... ішкі әсеріне қызығушылықтарына көңіл
бөлгенде, оның "субективтілігі обьективтілігіне" ... тек қана ... ... шешуге мүмкіндіктер берген. Әрімен ... ... ... ... ... ... және дәстүрі терең сақталса
қаншалықты қиындықтарға ... ... ... ... өріс ... көбіне жоғарғы дәрежеде көрсетуге талпынады. Теория психикалық
тұрғыда және жеке ... ... ... ... ... /13;200б/.
Академик И.В Кудряцевтің ұжымдық монографиясында кикілжің ... ... ... шешу ... ... әрекет процесінде пайда
болып, көбінесе жағымсыз эмоциялардан айқын көрінеді/41;31-32б/.
В.Д Весниннің еңбектерінде шиеленіс ... ... ... ... жеке ... ... ... өзара қарым-
қатынасында және олардың формальді емес қамтыған әр түрлі ... мен ... ... ... табиғаты туралы азды көпті түсініктердің
мәні В Н ... ... ... жеке ... ... және оның ... сипатталады.
Қазіргі кездегі психология адамның ішкі әлеміне ... ... ... ... ... ... шиеленістеріне көңіл бөле бастайды. Ф Е Васильюк осы
түсініктердің ... және ... ... жеке ... ... ... олардың өзара әрекетін өмірлік әлеміне
әсер ету арқылы әр ... ... өмір ... және қабылдау тәсілін
көрсетуге тырысады/15;32б/.
В.В Столин пікірінше ... іс ... "мен" ... көп түрі
туындайды, ал олардың қиылыспауы "меннің шиеленісті мәні". Осыған орай,
индивидтің ... ... ... жеке ... ... ... ... жай құбылысы ретінде сипаттау.
О.Н ... ... ... ... ... ... келмеуі және қандайда бір ... ... ... туындау жәйттеріне әкеледі. Егер де осы жағдайларда
қатысушылардың белгілі бір мақсаттқа өзара ... ... ... онда шиеленіс дауласу жәйттерін көрсетеді, бірақ та кез-келген
даулы жәйттер ... ... деп ... ... А.И Шипинов еңбектерін психологиялық ... 11- ... ... ... ... ... өсу, пайда болуы, кикілжіңнің эволюциясы, топтасуы, динамикасы,
функциясы, кикілжіңдегі ... ... және ... ... отандық психологиясында кикілжіңнің түріне қарай меңгеру
әртүрлі қиыншылықтарға әкеліп отырады. 83%, ... жеке ... ... ... ... ... болып келеді. Ішкі
және және жеке адамдық кикілжіңдер 8% жарияланған еңбектерін ... ... ... кіші, орташа, үлкен ... ... ... ... 3-4% ... бар болса, 5%
еңбектер методологиялық және жалпы ... ... ... ... ... ЖӘНЕ ОНЫ ШЕШУ ... ... индвидтердің санасында анықталған тенденциялардың бір-
бірімен қарама-қарсы бағыттағы қақтығыс, байланысты топ ... ... ... ... ... немесе тұлғааралық
қатынастардағы ... ... ... ... ... ... ... -адамның мотивтеріне, қажеттілік,
қызығушылық, әуестеріне, қарама-қарсы бағытталған қақтығыс.
2.Тұлға аралық ... ... ... ... ... нормаларын бір-бірімен өзара қатынасты
жүзеге асыруға тырысатын адамның өзара әрекет жағдайы. Кейде бәсекелесу
кезінде бір ... ... ... ... әрекет жағдайы.
3.Топ кикілжің - бір ... ... және ... ... ... ... ... ретінде шиеленісті дәстүрлі сипаттау З Фрейд
еңбегінде "Я" и "Оно" қарастырады. Шиеленістің пайда ... ... ... ішкі ... қарама-қайшылығында/ 8;352-390б/.
Психоананикалық еңбегінде басты назар аударатын ішкі шиеленістердің
саладан тыс сипаттары. Оның өзі жеке ... ... ... ... ... ... гөрі адамның жүріс-тұрысы
көбінесе өзінің ішкі ерекшеліктерімен себептелінген.
З.Фрейдтің психоанализ ... жеке ... ішкі ... ... ... ... ... деңгейі: сана (түсінік, уайымдар, оны сіз өз уақытында саналы
түрде түсіне ... ... ... ... ... тәжірбиені
еске сақтағанмен ол дер ... ... ... ... яғни ішкі
сезімдермен байланысты, сыртқы ... ... ... ... ... тыс инстинктерді дөрекі ниеттерді эмоция, еске
түсіруді сипаттайды. "Ид", "Оно" жеке ... ... ... ... ... тізбегін қамтиды. Оның қоршаған ортадағы ниеті,
тілегінен "Эго-Мен" құрылымы ... ... ... ... ... психологиялық жағын қамтиды. "Эго", "Мен" өзін-өзі сақтану
механизмдері психикалық тұрғыда ... ... ... ... ... ... қанағат қағидасын басқарып, ақыл, ойға әкеледі.
"Эго", "Мен" ... ... ... ... ... ... ... проекция, либидо, сублимация , регрессия, отрицание (жоққа
шығару). Жоғары "Мен" әлеуметтік жағын қамтиды, Ол екі құрылымды құрайды:
“ар-ұят” және "Мен" ... жеке ... ... 2-ші рет ... ... оның ... ... көрсетеді. Сонымен бірге
толықтай қалыптасуы, ата-ананың бақылауы өзіндік бақылауға ауысқан кезде
пайда болады.
Жеке адамның ... тыс ішкі ... ... ... ... бірі либидо болып табылады. Соңғы тиымдар адамды жан
күйзеліске ... ... ... тыс еліктеу энергиясы басып, оның түрлі
невротикалық ауруларға жол ашады деп ... ... ... ... ... ... себебін іздестіру санадан тыс ... ... ... ... механизмдерінің бірі проекция -индвидум басқа
адамдарға өзінің іске аспаған ниеттерін көшіреді.
Рационализация-өзінің әлсіздіктерін ақтау үшін индвидтің ... ... ... ... механизмі, жағымсыз ойлармен
импульстерін саналы деңгейде жібермеуі."Орнын басу" механизм ... ... ... жоқ басқа адамдарға аудару шыңайы объектіге
себебін жеткізе алмау ... ... .М. ... ... ... механизмдері адамның өзін өзі
қорғап қоймай, сонымен ... ... ... ысылып шығуына, жеңіп
шығуына көмектесе алады. Олар көбіне ... ала ... ... жол ... өміріне қауіпті жағдайларынан ысылып шығуына көмек бер алады/9;31б/.
К.Левин *өріс теориясына* ... ... оның ... ... тұратын
кикілжіңнің топтасуын ұсынды.
1."Жақындау-жақындау" кикілжіңі -өзін қызықтыратын бір ... ... ... таңдау қажет кездегі адамның жағдайы.
2."Жақындау-алыстау" кикілжіңі -бұл жағдайда индивидтің таңдап алатын
мақсаты бірдей ... ... және ... ... ... жағымды және жағымсыз эмоцияны да тудырады. Мұндағы конфликтіні кейде
амбивалентті деп атаймыз.
3."Алыстау-алыстау" кикілжіңі -мұнда индивид өзін ... ... екі ... ... ... ... себебі адамдар арасындағы шиеленіскен қатынастар және
кикілжіңге қатысушылардың біреуіне тән ішкі шиеленісушілікте ... ... ... және ... 50-60 жылдары ортасында дағдарысты
теориялар орын алды. Л.Козердің шиеленістің жалпы ... өту ... ... ... ... түрткі болды.
Л Козердің теориясы қоғамды құрудың ... ... ... шешу ... деп ... Оның ... тереңдігі төмендегідей:
1.Кімде-кім кикілжіңдерге қатысып, кикілжіңде эмоцияны көп тудырса,
соншалықты кикілжіңде тереңде ... ... ... ... емес ... көп ... ... терең...
3.Топта кикілжіңге қатысушылар өзінің қызығушылықтарын ... ... ... қызығушылықтарын макродеңгейде кез-келген ... ... ... ... ... көрсеткендей кикілжің екі бағытта
қарастырылады: біріншісі-жеке бастық шиеленісін меңгеру; екіншісі ... ... ... ... және келіссөз сферасында өте кеңінен ... ... ... онда ... жағдайларда көрінетін адам
жүріс-тұрысының бес стратегиясын қарастырады.К.Томастың айтуынша кикілжіңді
өз уақытында шешу керек. Кикілжіңді шешу ... ... ... ... адамдардың толықтай гармонияда жұмыс істеген кезде
болады-шиеленістің шешу мақсаты осындайда жақсы ... ... ... ... мынадай аспектілеріне нақты көңіл бөлу керек:
Кикілжіңді ... ... тән ... ... ... ... ... жемісті және деструктивті болып табылады.
Адамдардың жүріс-тұрысының типін шиеленісті жәйттерде К.Томас сипаттау
арқылы кикілжіңді ... ... ... ... ... ... өлшеу негізі кооперация болып табылады, яғни адамнның көңіл-күйі
адамның ... ... ... ... кикілжіңді жәйтті
немесе өзінің қызығушылығын қорғау акцентімен ... ... ... ... ... ... ... реттеудің келесі тәсілдерін
бөліп шығарады:1-конкуренция қызығушылықтарын қанағаттандыруға ұмтылуы; 2-
бейімделу-бәсекеге қарама-қарсы ... үшін ... ... ... даяр.3 - компромисс-ымыраға келу. 4-қашу-бәсеке ұмтылу
жағдайлары, өзінің ... жету ... ... жағы ... ... қанағатқа ие, жәйттерге қатысушылары альтернативтілікке
келеді /17;172б/.
К.Томас айтуы бойынша, кикілжіңнен қашу екі ... ... ... жетпейді; бәсекелесу жүріс-тұрыс формасында, ... ... келу ... ... ... біреуі ғана жетістікке жетеді,
қалғандары жеңіліске ұшырайды немесе екі жағы да ... ... ... ... ... ғана екі жағы да ... ... мүмкін деп
сипаттайды. К.Томас өзінің сұрақтамасында, яғни жүріс-тұрыстың типтерін
айырмасын ... да ... ... ... әр варианты шиеленісті
жәйттерде индивидтердің жүріс-тұрысындағы 1-пікірден ... Әр ... ... ... оның ... ... ... өз таңдауы
бойынша қалайды, бұл оның жүріс-тұрысқа тән айқын типін анықтауға ... ... ... ... ... жәйттерді анықтауда
кеңінен қолданылады.Томас тұжырымдамасының ролі өте маңызды. Адам ... ... ... ... ... бере алады/17;174б/.
А.Я.Анцупова И.Шипилеваның еңбектеріндегі шиеленіс анықтамасы өте
күшті маңызды ... шешу ... ... ... ... ... ... жағымсыз эмоциядан айқын көрінеді/16;206б/.
О.Н.Громова пікірінше, ... әр ... ... ... келмеуі және қандай да бір оқиғаларды көбіне бақылау
дау, ... ... ... ... ... осы жағдайларда
қатысушылардың белгілі бір ... ... ... ... байбалам
көрсетсе, онда кикілжіңді жәйттер пайда болады. Кез-келгенн ... ... ... ... деп қарастырады/6;231б/.
Даулы жағдайлардың пайда болуы
Жоқ
Инциденттің пайда болуы ... ... ... ... шиеленістен кету ... ... ... қарама қарсы позициялы жақтардағы қандай да бір
сылтаудың болуы, қайшылықты мақсатқа талпынуы, оған жету ... әр ... ... ... тілектердің сай болмауы ... ... ... ... болу ... Кикілжіңді
осындай жағдайлардың өрістеуіне өзгермелі сыртқы әсерлер, түрткі немесе
инцидент керек.
Қандай да бір ... ... ... ... ... ... ... қызығушылығына әдейі істемеседе, қысым жасайды.
Инцидент қатысушының тілектерінен тәуелсіз туындауы да мүмкін, ... ... ... ізімен немесе өзара әрекеттің нәтижесінде
пайда болады.
О.Н.Громова ... ... ... ... ... ... автор кикілжіңді жағдайларда қатысушылар
кикілжіңнің субъектісі де, ... де ... ... екендігін қарастырады.
Шиеленістің субъектісі ретінде қатысушы кикілжіңнің өзара ... ... ... керек, яғни өзінің жеке қызығушылықтарын ... ол ... ... ... ... болмауы керектігін айтады/6;232б/.
Кикілжіңнің объектісі, яғни әрбір дауласқан жақтары өз жағынан
талаптанады, ... ... ... тудыртады да, оған
қатысушылардың бірі бірдеңеге ие ... ... ... ... ... қабылдау құқығынан т.б./. Билік мәселесінде өзара қарым-
қатынас т.б. шиеленістер тудыратын дәл осы ... ... саны өте көп ... ... әсер ету тәсілдерін
таңдау мүмкіндіктері және кикілжіңге сәйкес ... оның ... ... ... шешу ... антогонистикалық (күш-көрсету) және
компромисс деп бөледі.
4. Күш көрсету кикілжіңніңде қайшылықтарды шешуде, тек бір жағы ғана ... ... ... ... ... ... варианттарының бірнешеуінен құр қалады.
Шиеленістің пайда болу табиғатты-саяси әлеуметтік, экономикалық
ұйымдастырылған шиеленістермен анықталады.
6. ... ... ... ... ... күресу
формулалары, аймақ үшін тағы басқа.
7. Әлеуметтік шиеленістер өәлеуметтік топтағы адамдардың қарым-қатынас кері
естуде қайшылықтардың ... даму ... ... онда ... ... ... ... сипаттайды.
8. Экономикалық шиеленістер-жеке адамдардың, топтардың ... ... ... кең ... ... ... арасында экономикалық ... ... ... ету ... байланысты-вертикалды және горизанталды ... ... ... ... ... және ашық болып бөлінеді.
Жабық шиеленіске тән шиеленуші ... ... ... ... ... орай ... әсер ету ... қолданылады. Ашық шиеленіске тән
айқын көрінетін қайшылықтар ұрыс-керіс, дау-жанжалдар ... ... ... ... ... ... ... жеке
адамдық, өзара жеке адамдық топтарының тағы басқа ... ... ... ... ... ішкі ... ... қажетінен пайда болып
қайшылықтар оның мүмкіндіктері арасындағы таңдаудан туындайды.
9. ... ... ... әр ... шиеленістер, адамдар
арасында қызығушылықтарды тағы басқалар.
Адамдар арасындағы шиеленістер -индивидтердің ... ... ... өз ... үшін ... ... конитивтік танымдық көзқарастар. Ондай шиеленісте
әрбір субектінің мақсатына орай оппонентті көндіруі, өзінің ... ... ... өзін ... сендіру .
Қызығушылықтардың шиеленісі-топтағы шиеленістердің шартты ... ... ... ... өту ... орай ... ... Громованың шиеленістерді шешу тәсілдері мен түрлері онымен
шектеліп қоймайды. Өйткені ... ... ... ... ... ... ... өзекті мәселеге айналып отыр. Әсіресе психологтар
оның мәнін кеңінен ашып түсіндіруге, теориялық жағынан дамуына көп ... ... адам ... шиеленісін конструктивті түрде өзі шешуі
керектігін көрсетеді, сонымен қатар басшыларды қол ... шеше алу ... болу ... ... ... диогнастикалау кілттік мәселе, оларды
шешу дұрыс меңгеруді жетістіктерге жеткізуді қамтиды. ... ... ... ... ... барлық әдістер,
ретроспективті және бланікті әдістер мен әдістер.
Бұл авторлардың айтып көрсеткеніндей шиеленісті меңгеру ... ... ... ... ... ... ... психологиясында шиеленістің түрлеріне қарай ... ... ... ... 83% ... жеке ... шиеленістерді
меңгеруге бағытталған еңбектер болды. Ішкі ... 8% ... ... ... ... шиеленістер кіші, орташа, үлкен
топтар арасындағы шиеленістің психологиялық ... ... ... ... және ... теоретикалық сипатты танытады/6;205б/.
А.С Карминнің пікірінше, шиеленістен шығудың тәсілдерін үшке бөліп
қарастырады: күш көрсету, ... , ... ... Күш ... ... ... ... көз қарасы: "силный всегда
прав". Мысалы әкімшілікте "бастық әрқашанда ... ... ... ... ... ... шешу жолы ... өзара тоқтасу \мысалы
жас жұбайлардың ажырасуы
12. Татуласу практикада көбінесе шиеленісті шешу ... күш ... гөрі ... ... Егерде табыссыз болса, ақыр аяғы күш
көрсету немесе ажырасумен тыңады. Татуласу түрлерінде шиеленісті ... ... ... ... ең басты мәнді формасы/18;284/.
В.П.Шейнов пікірінше,шешу сферасы жеке адамның эмоционалды және
іскерлік сфералар деп бөліп ... ... ... ... ... және ... жәйттарымен қарайды. Конструктивті шиеленіс
объективті мақсаттарын қамтыса, деструктивті шиеленістің өзіндік ... ... ... ... ... және жеке ... Ең бастысы конструктивті шиеленіс шешу кезінде объективті себебі
бар.Шиеленісті шешу сферасын екі ... ... ... тәсілдері іскерлік сферасында шешіледі. Ең ... ... шығу , ... обьективті жағдайға
байланысты./Ұзақ уақытқа созылған қатысушылар арасындағы қарым - ... ... ... ... деп қарастырады. Бұл да шиеленістерді
шешу тәсілдеріндегі өзіндік қайшылықтары барын ескертеді. Оның, ... ... ... ... керектігін айтады/19;41б/.
А.А Гостев пікірінше, конфликті жағдайлар сатылы түрде ... бар ... ... ... ... қайта өңдеп қарауды керек
етеді. Шиеленістерді шешу ... ... ... ... әсер ... ... деп атап ... ҚАЗАҚТЫҢ ДӘСТҮРЛІ МӘДЕНИЕТІНДЕГІ КИКІЛЖІҢ ЖАҒДАЙЛАРДЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ.
Қай халықтың ... ... тән өмір сүру салт ... бар, оның ... ... мұра ... рухани дәстүрлі мәдени көрініс табады, ол
суъектінің қалыптасуының өзін сол уақыт ... ... ... анықтай
алатын және үш уақыт шеңберінде, яғни ... ... ... ... ... өзін өзі жетілдіру ерекшеліктерін қамтиды/20;46б/.
"Шығыстың барлық халқына тән өнердегі ерекшеліктері"-бұл пәлсапалық.
Мұның өзі жұмбақтай түседі, ... ... ... ... ... ... ... оны дұрыс түсінгіңіз келсе, халықтың ... ... ... білу ... онда ... ... ... жазуларды оқи білу керек, көріністі дәлме - дәл ... ... ... ... ... ... қарауға әкеледі, сүйсінбей
қарау мүмкін емес"-деп жазды. (Гумилев А 1986)/2;47б/.
Дәстүрлі мәдениеттегі ақын-жыраулардың, шешендердің, билердің ... ... ... ... ... тағы басқалар бұл да шығысқа
тән ұрпақтан ұрпаққа халық ауызыннан тарап, бүгінгі ... ... ... ... ... ұрпақтар сабақтастығына ұласты.
Мұның өзі" ... ... ... ... айрықша ерекшелігін
танытады"/2;31-32б/.
"Өкінішке орай, біз ... ... ... ... ... сәт" ... оның кірпік қақанша өтетініне есеп беріп жатпаймыз. Қазіргі
кездің, тез өтетіндегі қартайған шақта ... ... ... өз өмірін адам
барлай келе, барлық өмірім бір ... ... ... деп ... ... қас ... сәт екенін саналы түрде түсіну үшін қиын және ... ... ... ... ... ие, оның өзін өзі ... ... түрде түсіне алуымен тығыз байланысты ."/2;32-46б/.
Автордың бұл пікірімен келісе отырып, "қас қағым сәт" адам өміріндегі
ішкі және жеке ... және ... жеке ... тағы ... ... ... жиі ... болады. Ең бастысы, оған
жастардың аса мән бермеуінде, өз кезінде адам саналы түрде өзіне есеп ... ... ... ... қорғау өзін ақтауға бейім тұрады да ... көп мән ... ... өтіп жатады, шешілмейтін ескермейтін
уақытта жағдайлардан шығарудың ең тиімді жағы "өзінше" ... ... ... ... ... ... ... өзара көзқарастарды
туғызады.
Ф.С Ташимова пікірінше ... ... ... түсінбеушілік жемісті
өмір сүрудің бастамасы бола алмайды, ол тек уақыт аралығындағы жағдайда
қалқып жүреді және ... ... істі ... ... ... Ал ... ... адам "құр арманшыл". Ал болшақтың перспективасын көре
алмаған ... ... ете ... ... ... ... ... Қазіргі кезде өмір аа өты ... ... ... пен ... өмір ... ... ... қатынаста болса, онда
өмірдің қалыптасуы үшін біршама жақсы жағдайлар туындайды.
Ф.С Ташмиова ... ... ... ... ... ... қосқан мағыналы мәнді ойлы пікірлері, бүгінгі этно
психология саласындағы зертеулерінде ерекше орын ... ... ... ... ... қарым-қатынаста, шиеленісті
жағдайлардан шығу тәсілдерінде, өткен тәжірбиедегі дәстүрлі мәдениеттің
өшпес қазынасынан нәр ... оны ... ... ... ... ұлттың субъектісінің қалыптасуына ықпал етуі мүмкін.
Т.Кәкішевтің еңбектерінде,әсіресе дәстүрлі мәдениеттегі шешендік
сөздер, белгілі билердің кесімді ... ... әрі ... ... ... ... мен ... жақын мен алысты, қымбатпен ... қиын ... арға ... Мал дауы мен жан ... ар дауы мен ... ... кесім
айтады деп қарастырған/33;5б/. Шиеленісті жағдайларды шешу тәсілдері
көбінесе вербальді, вербальды емес ... ... ... арқылы
қамтылады/2;44б/.
Егерде тілмен астарланған вербальді әрекеттесетін тәсілін қарастырсақ,
онда "Тіл кодталған мәдениет", ... А .,1984). С.Л ... ... "адамның қалыптасу себептері, оның ... ... ... ... , ... фонетикалық жағын
қамтыса", А Н Леонтьев бойынша ," ... ... ... ... ... прогрестерінің ерекшеліктерін
әрекетесу тәсілін анықтайды, жеке тұлғаның топтарымен іс ... ... ... ... (Мұқанов М 1978)/21;113б/.
Орыс тілінің логикалық құрылымы мәтінінің ... ... ... ал ... тілінде мәтіннің жабық түрінде болуы
белгілермен сүйеніп, жанама түрде іс-әрекет қылуға бағытталған/2;37б/.
Дәстүрлі ... ... ... ... ... айқын көрінеді, әсіресе "орыс ... ... ... ... ... ... әсер ету, тікелей емес, астарлап
айту сөздерінен" ... ... ... ... ... ... логикалық құрылымы
жоғары деңгейде бейнелі логикалық ойлауды қамтиды, бұл ... ... ... ... ... ... Радлов зертеулерінде "қазақтар тоқтамастан тез және өлеңдетіп
айтады. Дәл әрі ... ... ... ... сөздерін көркемдеп, тіпті
қарапайым әңгімеде сөздер тізбегі ырғақты өрісте ... ... ... ... бұл ... өріс поэзияға деген ептілікті
туғызуы мүмкін". Бұл тек қана болжам, нақты зертеулерді керек ... ... ... ... дәстүрлі мәдениетіндегі шиеленістік өнердің кең
таралуы екі түрлі басты себебін айтады, 1-ден ... ... ... ... ... ... ... халықтың көркемдік көзқарастарының
жоғарғы дәрежеде ... әсер ... 2-ші сол ... заң мен ... ... ... шығарылып, ауызша сақталған. Мәміле, дау-
жанжалдар, бітім, келісімдер сөз ... ... ... ... Сөз
тыныштықпен адамшылық арасын ... ... деп ... ... ішінде сөз өнері ең жоғары бағаланған. Сөз білетін, жөн
білетін адамға елдің ішкі, сыртқы ... ... ... берген. Сондықтан
"өнер алды -қызыл тіл" деп санаған.
Автор ойынша, әрбір сөйлеушінің алдында екі ... ... ... ... ояту;ой санасына қозғау салу .
Шешендік сөзде айтылатын ойдың негізгі кілті ... ... ... ... тыс тұрған дерексіз, бұлдыр, көмекші ойды жоққа
шығарған, нені айтса да сендіретіндей, ... ... ... ... ... емес ... дауыс ырғағы, ... ... ... түрдегі әрекеттесетін жүйесінің бірі-
адамгершілік тәсілімен байланысты. Онда өзіндік мен көзқарасын қолданбай
бірақ ... жан ... ... ... " ... пікірін жеке
адамның қасиетіне нұқсан ... ... ... Ф.С. Ташимова
пікірінше,* Опосредованная система взаймодействие , ... ... на ... это один из ... ... ... с ... , при котором человек входит в систему другого
,слегка прикасаясь, но не внедряя свои уре его ... . ... ...... и ... не ... и не ... в структуре основа для философского восприятия понимания мира,
что является отражением ... ... ... ... ... ... келінім сен тыңда" мақал-мәтелдерден
аңғаруға болады. ... ... ... ... ... ... ... емес өзара әрекеттестік тәсілінің маңызы зор. Олар
әдет-ғұрыптарда, ырымдар, салт-дәстүрлерде жүйе ... ... ... ... ... ... атап өткендей ,бұл таптаурындар әрқашан
саналы түрде түсіндірілмейді және белгілі бір жағдайларда ... ету ... ... ... ... ... мысал ретінде,
Еуропа мен шығыс мәдениетін салыстыра ... ... ... ... ... ... және ... тудырады деп қарастырған. "Еуропа мәдениетіне
жеке адамнның ... ... ... ... ... ... душар етеді. Мысалы "орыс әйелдерінің бақырып, айдалаға ... ... ... ... ... ... ... ұсынудың үш ... ... ... автор.Осы кезеңдерден өткен кезде, шығыс
әйелі өзінің қасиетін жоғалтпайды, ол ең қиын ... ... ... ... ... ... роль атқарады. Ол ұрыс ... ... ... ... қажет қана қоймай, бір ғана ақырын
төгісті ... ... ... ... және оны ... ... ... тастау. "Мойын ұсынудың үш кезеңі ... ... ... ... ... міндеттерді шешу алдында тұрады, онда бір жағынан
нәтижеге сай болуы, екінші жағынан оның ішкі жан дүниесін ... ... ... табу керек/2;35б/.
Осындай тәсілдерді табу үшін ол. шынайы ... ... ... ... түрдегі шешу тәсілдерінен табады. Күнделікті ізденіспен
жағдайлардың ішінен шығуға жол табу ... ... ... ... ... ... Қарашаш тағы басқа бейнелерінде
корсеттілгендей.[61] ... бұл ... ... ... шығыс
мәдениетінде шиеленісті жағдайларды шешудің психолгиялық жолдары вербальді
емес ... ... ... де ... ... ... асады.
Мәдениет дәстүріндегі шиеленістерді, шештініне айгак бола
алады. шешу ... ... ... ... ... шешу
тәсілдерінде шешу айырмашылықтарымен ұқсастықтары бар деп айту ... олар ... ... ... ... ... ... ұшырап отырады.
Дәстүрлі мәдениеттегі дауларды шешу тәсілдерінің кейбір ерекшеліктері
шешендік сөздерде, би сөздерінде, жанама астарлап айту, ... ... ... ... ... ... ... тағы басқа айқын
көрінеді.
Шешендік дауларды шешудің негізгі тәсілдерін ... үшке ... ... ... ... ... ... ашатын тәсіл.
14. "бейнелеу" тәсілі шешендік сөзде жақтағанын өсіре, даттағанын өшіре
бейнелеу арқылы ұштай түсетін тәсіл. ... ... ... ... ... ... жиі ... мәдениетте шешендік даулардың ішінде жесір дауы, мал дауы,
жер дауы тағы басқа және олар түрлеріне орай ... әр қилы ... ... Халық дауы қайшылықтарды шешуде биге ... ... ... ... ... шықан дара тұлға. Олардың қайшылық, ... ... ... ... ... ... болаужау арқылы, айқын
бағыт бағдар ... ... ... айту, жұмбақтап сөйлеу, сынау, намысын
қайрап, өжеттілікке үндеген, "ат сүрінгенше" сөз ... ... ... тән ... ... адамгершілік ерешелітерімен
сипатталады.
Сұлтанғали Сабырбайұлы еңбектерінде шешендік өнерді үшке ... ... ... ... ... ... ... шешендік сөздерінің тектері мен түрлері
1.Саяси әлеуметтік шешендік сөздер -патриотизм, сортындағы елдің
рухани көсемдерінің сөздері ... ... ... халық аралық
мәселесін шешуге арналған елшіліктердің сөздері шаруашылық әлеуметтік
мәселелерді талқылау сөздер замана туралы философиялық толғау сөздер
2. Шешендік даулы сөздер -жер ... мал ... ... дауы ... ары мен ... қысым жасалғанда оларды қорғау, шешім айту ... ... ... мен ... ... ... тартыс хандардың,
психологиялық, экономикалық, үстемдігіне қарсы, ... ... ... . ... ... ... ... сөздер ;арнау
сөздер қыз ұзату, келін ... ... ... ... шешендік
сөздер үй ішіне байланысты, от басына қатысты, мәселелерді талқылау ас пен
тойдағы салтанатты шешендік ... ... ... жақсылық-жамандық
туралы айтылатын сөздер, әдет-ғұрып заңдары/24;114-117б/.
Қазақтың ... ... ... зерттеп, Еуропа елдеріне
таныстыруда В.Радловтың еңбегі зор. Сол ... ... ... ... ... еңбектері елеулі. Кеңес дәуірінде шешендік өнер жанрыныңң
ерекшеліктері туралы А.Байтұрсынов, С.Сейфуллин, ... ... т.б. ... ... ... дейін шығыстану ғылымы қазақ халқының үш өнерге ерекше
бағынғаны белгілі:ақындығы ... ,қол ... ... ... ... ... –фольклористері қазақтың
мәдени ошағын "ұлы импрозиваторлардың ... -деп ... ... ... ... ... сөзге аса үйір халық
егемендігіміз жайлы ... ... Ш ... ... шешендікке құмар, сөз
өнерін, әсіресе әзіл оспақты жаны ... деп ... ... еді. ... ... ... ... асыл қасиеттерінің бірі есептелініп адам
психикасына әсер етудің ... ... ... ... ... ... А Янушкевич (1813-1857) бұл жөнінде былай деп ... ... ... ... ... сайын менің көзім
жетуде. Сөздері қандай жеңіл, әрқайсысы ... ... ойын ... дәлеліне бірден тойтарыс беруге де керемет шебер".
Осынау ... ... ... тіл тұтастығында кеңінен
алмағайып заманда сақтай алмасақ-бұдан ... ... ... келетіні хақ.,-
деп тұрлаулы тұжырым айтады.Олай болса туған тілімізді ардақтап, оның ... пір ... оның даму ... ... ... ... тарау. Дәстүрлі мәдениеттегі билердің кикілжің жағдайларды шешу
тәсілдерінің психологиялық аспектілері.
1. Дәстүрлі мәдениеттегі билердің бітім- биліктерінің әлеуметтік
психологиялық сипаты.
Көшпелі қауымдарда, ... ... ел ... ... ... ... әмір жүрмеген. Биді жоғарыдан тағайындау болмаған, я болмаса,
күшпен ... ... үш жүз ... ... де, XІX- ғасырға дейін елдің
ішкі құрылымында өріс алмаған.
Дәстүрлі ... елді ... ең ... ... ... ... ... өз ру тобы мүддесін айтыста, көпшілік ... ... ... ... қасиет көптің қолынан келмейтіні белгілі, халық ішінен шыққан
дара тұлғалар, “жауды сөзбен ... руды ... адам ... ... ... ата- ... ... ғұрып заңдарын жетік білетін, оларды
орынды қолданатын, “ат сүрінгенше” сөз табатын, сөз сайысына түсе ... ... Би өз ... ел ... ... ... ісі мен ... өз
мүддесінен жоғары қойған.
Ұлы билер дау- жанжалдарға ... ... ... ... халықты сендірген.Халықтың биге артар жүгі көп болған. “Биі
жақсының елі ... ... ... осының айғағы. “Батыр елін жауға
бермейді, би елін дауға бермейді” деп, халықтың тыныштық өмірін ... ... ... аңғартады. Билер сөзі шешендік сөз ретінде таралып
сақталған. Аты аңызға айналған Майқы ... ұлы ... ... ... ... Төле би, Қазыбек би, Әйтеке билерден бастау алатын шешендік
сөздер тізбегі ХХ ғасырға ... ... ... ... аса биіктен көрсететін ұлттық
ерекшелікерінің бірі – суырып салма ... ... ... ... ... тәсілімен, (өзгелерге әсер етудің) “психологиялық жағынан
әсер етудің ерекше құралы” болып табылады/1;153б/.
Осы уақытқа шейін би- шешендер ... ... сөз ... ... әлеуметтік, қоғамдық мәні , психологияның әсері мемлекет тағдырын
шешудегі қызметі ... ... айта ... жәйт, би- шешендердің түр тұлғасы, өң- әлпеті, қимыл-
қозғалысы, мінез- құлқы, дауысы т.б. ... ... ... ... аз ... ... ... шешендік өнері шарықтап дамығанымен, оның ғылым
да кенжелеп қалғаны шындық.
Қазіргі кезде халқымыздың тарихына, мәдениетіне жаңаша ... ... ... ... ... ... сондықтан да би-
шешендердің суырып салма, астарлы тұспалдап сөйлеу ... жан- ... ... ... ... етеді.
С. Негимов “Шешендік өнер” еңбектерінде шешен ... ... ... ... көңіл бөлу керектігін айтады: ... ... яғни ... ... жүйесі; 2) психологиялық, яғни
сөйлеу мен аудитория қарым- ... 3) ... ... ... ... ... жасаудың құралы.Дәстүрлі мәдениеттегі билердің бітім-
біліктері ... ... ... ... өткір тілімен
кескінделген. Бөлтірік шешен осындай дарындылықты былай ... ... ... жоқ. ... ащы ... жоқ. Сөзден жеңіл нәрсе жоқ. ... ... жоқ. ... ... билетпе, ақылыңа билет. Ақылыңды, сөзіңді
ақылсызға қор етпе, ... айт. Не ... біл. ... ... Қай ... сөйлейтініңді біл. Қалай сөйлейтініңді біл ” деген екен.
“Тұрлаулы тұжырым”- деп бағалайды С.Негимов/22;27-28б/.
“Ел бастау қиын емес, ... ... көп ... Қол ... ... ... жерден ел табылады. Шаршы топта сөз бастаудан қиынды көргем
жоқ”- деп қиын өнер екендігін ... ... ... Негізінде, шешен
билер мемлекет тағдырын шешетін ... ... ... дамуы шешен
билердің өнерімен, қызметімен байланысты болды. Ол тәртіптің, ұлтының салт-
дәстүрін, рухани қасиеттерінің ерекшеліктерінің ... ... ... дара тұлға, топ ішінен шыққан жүйрік ,әрі жетілдіруші дархан дарын,
әлеуметті алға ... ... ... ... ... ... тән ең ... қасиетттерінің бірі, ойдың
ұшқырлығы, тереңнен болжау, айқын бағыт бағдар ұстау, тура сөйлеу, ... ... ... ... ... қиындығына немқұрайлылықпен қарамау. Ең
бастысы айта кететін жәйттер: адам мінез- құлқындағы, пиғылындағы жағымсыз
жпақтарды мінеп, шенеп ... ... әр ... ... ... ... ... намысын қайрап, өжеттікке үндеген көсемдер, парасатты тарихи
тұлғалар.
“… Шешендіктің өзі биік дүниетаныммен, ғылым- ... ... ... ... тіршілігін, жөн- жосықтарын, дәстүрін танумен, жалпы
айтқанда, ой- өрісінің кеңдігімен тамырлас. Оның ... ... ... батылдықты пайымданудан туады…”/22;28б/.
Мәселен, қазақтың дәстүрлі мәдениетіндегі дау- жанжалдар, ... ... сөз ... шешілген сөзге тоқтаған. Сондықтанда, “Өнер
алды - қызыл тіл” – деп сөз өнерін ерекше ... ... ... ... адамға елдің ішкі және сыртқы ... ... ... ... ... ... сөздердің тәсілдерімен өмірдің
шынайы ... ... ... ... ... ... ... айырықша көрінеді”/26;113б/.
Ф.С. Ташимова еңбектерінде “тілдің фонематикалық жағы ... да ... тап ... ... ... қалыптасуына үлесін қосып,
психологиялық ... ... ... ... ... сөз және ... емес (ым- ... дене қимылы
т.б.) деңгейі де өзара ... ... ... ... процесінде
әсер етеді. Олар сол уақыттың салт- дәстүрінде, жүріс- тұрыс, таптаурында,
діліңде, іс- ... ым- ... дене ... ... тән
қасиетімен, ерекшелігімен негізделген. ... ... ... ... ... ... ... мысқылдап айту т.б., әрбір ... дене ... ... бір ... ... ... ... дауларды шешудің негізгі тәсілдерін схема арқылы былай
бейнелеп көрсетуге болады: (1 схема бойынша).
1- схема
Мәселен, ұлы ... төбе биі, ... ... еркіндігі мен егемендігін
көксеген саясаткер, тарихи тұлға Төле би ... ... ... айту,
астарлы сөйлеудің ұлтқа тән танымдық философиялық- психологиялық тұстарын
аңғартады. Бірде Төле алыс ... ... келе ... ... ... кездеседі. Қарақшылар жұрдай қылып, шөлге қалдырып кеткілері
келеді. Өзінің кім ... ... Төле би: ... ... көп, мен ... ... жүз түйем бар, жүз жылқым, қатын, бала- шағам бар. Жасым
алпыстан ... ... ... мал артық па? Өлсем артымда қалмай ма? Ауылға
барып мал әкеліп берем дегенге сенбейсіңдер. Оның ебін өзім айтам. ... ... Мен ... хат жазайын.Кенже ұлыма құда түсіп, біреудің қызын
әпермек едім. Соған қырық құнана атан, жиырма буыршын, сегіз ақ бас ... еді. Соны ... Оң ... ... ... сол ... ... еді. Өзімнен басқа адам білмеуші еді/27;92-93б/.
- Төле бидің тұспалдап, ымдап, астарлап, тұспалдап жеткізген ойларын ... ... ... Атам қырық қарақшының қолына тұтқын болып түскен
екен. ... ... атан ... ... қырық мықты жауынгер жігіт берсін
дегені. Жиырма буыршын берсін дегені жиырма палуан берсін деген. Сегіз
ақ бас атан ... ... ... ... ... Оң босағадағы алтыны мен
едім, сол босағадағы күмісі баласы еді. ... ... алып ... мені алып ... ... аңыздар Төле бидің жұмбақтап, тұспалдап сөйлеуі, тапқырлығы,
тәуекелге баруы, ... ... ... өз пікіріне иландыра білуі,
ал Данагүлдің осы ... ... ... ... ... ... ... болжай білген тұлға. Дәстүрлі
мәдениеттегі билердің бітім ... ... ... ... ... ... ... кесім- биліктерімен,
тапқырлығымен, өнегелі ... ... ... ... ... : ”Ашу бар жерде ақыл тұрмайды, ашу деген- ағын су,
алдын ашсаң, арқырар, ақыл деген- ... ... ... ... Кісіге бірге
туыспау керек, туысқан соң сөз қуыспау керек. Сөз ... ... ... ... ... ... шешендік сөздерін келтіруге болады, дүниетаным
тереңдігі, алысты ... ... ... береді. Би шешендердің
кикілжің жағдайларды шешуде ... ... ... болжап, адамдар
санасына сөзбен әсер етіп, ... ... ... қана ... ... ... ... білген.
2. Билердің даулы жағдайларды астарлап шешудің психологиялық
мәні.
Билердің даулы жағдайларды астарлап шешудің ... ... ... зор. ... ол сол ... ... таптаурына тән
ұлттық сипатын береді. Билердің сөзі немесе жалпы ... ... ... ... ... сөздерінің ұрпақтан- ұрпаққа жалғасуы
қай дәуірде болмасын сол халықтың ұлттық ерекшелігін танытады.
Әсіресе, билердің ... ... шешу ... ... ... ... жолдармен орынды қолданып, “сөз құдіретін” таныта
білген. Мәселен, келісімге келу, екі ... ... ... дау соты ... ... ... шешілуі, көндіру, сендіру, сөзбен иландыру, қазіргі
кездегі шиеленісті жағдайларды шешу тәсілдерімен салыстырғанда ұқсастықтары
мен ... бар ... ... ... ретінде қолдануды А.Н.Димитриев пікірінше,
психологияда шиеленісті жағдайларды ... ... ... ... ... 1- шісі ... ... өздері шешеді; 2- шісі
үшінші жақтың қатысуымен болады /28;230б/.
Мәселен, А.Н.Дмитриев өзінің еңбектерінде ... ... 4 ... нәтижесінде барлық жағынан пікірлердің ... - ... ... ... ... күштерге сәйкес
келуі;келісім – шиеленістің бір жағына ғана ... ... өз ... ... кезде өз бетінше шешіледі. Ол шиеленісті
тиімді шешудің тәсілін ұсынды. Оның ... ... ... ... ... шешу тәсілі – сұхбаттасу, әңгімелесу.
Кикілжіңді жөнге салудың дәстүрлі- стратегиясының екі ... ... ... 2 ... ... ... мәдениетте көбіне дауларды шешудің тиімді жағы үшінші
жақтың қатысуымен жүзеге асады. Әсіресе, атақты билердің ... ... ... ... әділеттілігіне сүйенген. Күшпен көндіру тәсілі мен
сендіру тәсілдері де орын ... ... ... ... ... ... барып, өзінің батылдығын, сөзге көндіре иландыра алатын шешен
екендігін танытатын ... ... ...... ... біз ... еріткелі келгенбіз”, …”берсең жөндеп бітімді айт,
бермесең дірілдемей жөніңді айт”…). Ол екі ел ... ... ... ... ... Оның негізгі дауды шешу кезінде
қолданған ... ... ... ... ... екі жаққа да тиімді бірнеше
варианттарын ұсынады. Келісімді бітімге ... ... ой ... ... айқын ұстайды/23;22б/.
А.Н. Дмитриев пікірінше, дауды тиімді шешу жолы:алдын- ала келісілген
қарама- қайшылықтарын жою;шиеленістің объектісін жою. ... екі ... ... ... да ... етіп ... ... бөлу; (екеуі
де көнуі үшін ортақ келісімге келтіру объектіні бөліп беру)/28;242б/.
Сонымен, шиеленістердің шешілуі белгілі бір іс барысында ... ... ... ... ... жетеді. Бұл қағида бойынша: 1)
келісім нәтижесінде екі жақтың пікірлері сәйкес келсе, 2) ... ... ... қандай да бір қарсыласының қысымымен ... ... ... ... ... ... ала ... және оны
жеңілдету үшін “юмор” мысқылдау тәсілін де қолданудың маңызы ... ... ол ... ... тән ... шешу кезіндегі өзара қақтығысында да
жиі қолданылған, “астарлы” түрде әркез өз ... ... ... адам ... ... ... шенеп, түзеп отырған.Осыған
орай,мысалы:
…Ертеде бір қыз бен жігіт кездесіп, әзіл ... сөз ... ... Қыз ... сөзбен сүріндіре беріпті. Жеңіліп бара жатқанын
сезген жігіт қызға “Әй, сен қыз, білгіш болсаң, аспандағы ... ... ... - деп ... ... қыз: ... менен тұщыны татқан білер,
алыс пен жақынды жортқан білер, жұлдызды әуедегі кім санапты, Сіздердей
түнде ... ... ... деп ... түнде жортып, ұрлық істейтін
жағымсыз әдетін мысқылдап жеткізіпті /56;198б/.
Осындай жағдайлардан қазақ әйелдерінің ... тән ... ... ... ... ойлау ерекшелігін, орынды сөз таба білу
икемділігін көруге болады.
Н.В. Вишнякованың еңбектерінде ... шешу ... ... әсер ... ... ... ... болады деп көрсетеді.
Әр шиеленістік жағдайлар нәтижелі түрде іске асу ... ... ... технологиялық таңдау варианттарын мүмкіндіктеріне қарай,
шиеленіске қатысушыларға ұсынады/29;57б/.
Мәселен, дипломатиялық тәсілдердің түрлі ... ... ... ... ұсыну дәстүрлі мәдениетте Қазыбек бидің
елшілікке бару ... ... ... ... шешендік сөз өнерінен айқын
көруге болады.
Қазіргі ұсынылған теорияларда конфликтология саласындағы шиеленістерді
нәтижелі шешу тәсілдері бар. ... ... ... ... ... ... шешу тәсілдерінде ұқсастықтары барын аңғаруға болады.
Қазақтың дәстүрлі мәдениетінде билер даулы жағдайларда, ... ... шешу ... ... ... ел ... ... өкілдерін
жіберген. Билер екі ел арасындағы шиеленісті шешу өнерінде дипломатиялық
тәсілдерді орынды қолданудың технологиясын білген. ... ел ... ... олардың ақыл- ой ұшқырлығын, ептілігін, шығыс
мәдениетіне тән ... ... ... ... “косвенный намек- в скрытой опосредованной форме
помогает собеседнику увидеть свои действие под ... ... ... не
является столь обидным, как прямые методы воздействие, яғни ... ... ... жабық түрде әңгімелеуші жаққа өзінің ... ... адам ... қалдыратын тікелей әсер ететін тәсіл
сияқты емес /2;40б/.
Шығыс мәдениетіне тән ерекшеліктердің бірі- астарлы ... ... ету. ... ... Ф.С. ... еңбектерінде де айтылған. Автор
пікірінше, астарлы тәсілдер әлеммен ... ... - ең ... ... болып табылады”. “Бұл Шығыс субъектісінің қалыптасуын
қамтамасыз ететін өзара әрекеттегі астарлы жүйе”... Онда ... мен ... ... ... ... жан ... “жанама”
тәсілмен әсер етуі өз пікірін жеткізу кезінде жеке адамның қасиетіне ... ... ... ... ... ... бұл ... қабылдаудың философиялық негізі деп қарастырған /2;39б/.
Бұл айтылған ойлар қазақтың дәстүрлі мәдениетіндегі ... ... сөз ... әдет- ғұрып, ырымдарда, іс- ... ... ... ... ... ... мәтелдерден “Қызым
саған айтамын, келінім сен тыңда” т.б. ... ... ... тән ... бейімділігі мен ептілігін көруге болады. Ф.С Ташимова
пікірінше ,“Шығыс әйелі ... ... ... шешу ... ... ... жағынан нәтижесіне сай болуы керек болса, ... ... оның ... дүниесін сақтап қалатын шешу тәсілдерін табу ... деп ... ... тәсілдерді табу үшін: ол ... ... ... ... ... шешу ... табады”. Осыған
орай, жоғарыда ... ... да ... әйелінің өзіне тән
психологиялық сипатын аңғаруға болады, түрлі ... ... ... ... ... білу ... ... зор.
Қазіргі кездегі конфликтология саласында кикілжің жағдайларды шешудің
тәсілдерін басшылыққа ала отырып, дәстүрлі мәдениеттегі билердің дауларды
шешу тәсілдерімен ... ... ... бар. “Конфликтология”
саласы ғылым ретінде, заман ағынымен кикілжің жағдайлардан ... ... әр ... ... ... Мәселен, А.С. ... атты ... ... ... ... ... сұхбаттасу, ажырату, татуластыру,”-деп ... ... ... дау- ... шығудың негізгі тәсілдерін келесі схема
түрінде көрсетеді/18;156б/.
Үшінші жақтың ... ... ... келісөздің көмегімен дауды өзі шешеді. Келіссөз процесінің ерекше
түрі.
О.Н.Громова ... атты ... ... шешудің
тәсілдерін бөліп көрсетті .[Оны күш ... келу ... ... ... ... билердің дауды шешу тәсілдерімен
салыстырса, даулар түрлеріне байланысты “татуластыру”, ... ... де ... Бұл ... ... деп ... мына бір мысалды келтіруге ... Ел ... ... ... қарашы” деп таралған әңгімеде. Іргелес отырған ... ... ... екі ... шабындыққа таласып қалады. Ақырында бірін-бірі
көрмеуге серттесіп, ... ат ... ... Ай ... жыл ... ... ... қояды. Әкелері мен аталарының ақыл-кеңесіне мойынсұнбайды.
Осыны естіген би араздасқан жігіттерді шақыртады. Төленің үйіне екі жақтан
келген жігіттер ... бір ... ... үйге кіріпті. Тізе бүгіп, қол
беріседі. Би ... ... екі ... ... ... ... ... бірін-
бірі қасысып бірге тұр дейді.
- Япырым-ай, мынау екеуінің татуын ... ... Төле ... ... ... –Кекілдері де келісті екен.
Бидің осы сөзінен кейін екі жігіт қол алысып, ... ... ... ... Төле би. Екі ... ... ... мен аталары, бұл жағдайға бейтарап қарай алмаған Төле бидің екі
жігітті үйіңе шақырудан ... ... ... шешу ... “ат ... ... екі ... бастарын қосу. Төле ... өз ойын ... ... ... ... жеткізу арқылы
татуластырады. Төле қасысып тұрған аттарды көріп, “мына екеуінің татуын
қарашы”, “кекілдері де ... ... деп ... әсер ету ... ... аттарының татуластығын тілге тиек етіп, өздерін де ынтымаққа
шақырады... Бидің ... ... ... деген ойын жанама
тәсіл арқылы ... адам ... ... бұзбауы және адам қасиетіне нұқсан
келтірмей, еппенен басқа адам жүйесіне ... ... өз ... ... ... емес ... ... ымдап астарлы түрде
жанама айту тәсілі шығыс мәдениетіне тән ... ... ... шешу тәсілдерімен ұқсастықтары болса да, қандай тәсілде шешу
болмасын өзіндегі ... ... ... сипатталады. Тағы да бір мысал
келтірсек болады.
Барымтагершілік уақытта Орта жүз ... ... ... Ұлы жүз ... ... теңдік бермей құң төлемейді .Осыған ... төрт кісі Төле ... ... ... би ... ... 1-сін тыңдап оң қолып, 2-сін тыңдап сол қолын созады.
-Япырмай, мына екеуіңнен сөз қалды ма?-деп 3-сі сөйлегенде үстінгі ернін, ... ... ... ... ... Төртеуі Төле биден бір ауыз жауап ала
алмай еліне келіп, көрген-білгенін айтқанда, Айдабек Едіге би ... ... ... ... ... ... бағасы екен. ... ... екі ... ... ... ұзын сойыл, ұрда жық екенсіңдер”-
дегені, кейінгі екеуің сөйлегенде ернін ... ... ... ... ... өсек ... ас ... ғана адам екенсіңдер. Сендер бітім
сөз сөйлеп, дауды бітіре алмайсыңдар”-деп қайтарған екен. Ел енді ... ... ... он ... кісі ... Төле би ... ... би
алдынан шығып амандасып, “Алмасыңа мойным бар, асылыңа қойным бар” деп
жүріп ... ... би “Би ... ... ... ... “Төле би осы
болса, дау бітті. Ертең жасаулап қыз ... ... ... Төле би ... алты арыс ... ... ... бас
тоғыз, төрт ата төртуылға ат ... орта ... ... ... қыз
беріп, разы етіп қайырады/23;34б/.Осы мысалдардан тұспалдап шешуді Төле
бидің ишарасын (намек) жұмбақтап айту ... ... ... болады.
Шығыс мәдениетінде ел арасынан шыққан атақты билер сыншылдығымен, аса
тура шындығымен ... ... ... де ... ... ... мен ... жүйесін қалыптастырады.
Н.Ф.Вишнякованың “Конфликтология” атты еңбегінде ... ... ... егер ... ... ... яғни “ол ... емес
тәсіл болып табылады.Сынаған кезде, оған сенетін және оны ... ... ғана ... ... ... ... оның ... ғана
сыналады”/29;52б/. Сынауды тәсіл ретінде қолдану, беделді адамның сынауды
қолданылуы ерекше жағдайларда астарлап ... ... ... ... ... жағдайлармен салыстырғандағы ұқсастықтарын аңғаруға
болады. Сонымен қатар, оның ... ... ... “ол ... ... ғана ... ... дәстүрінде көпшілік алдында айтылады.
Мәселен, бірде екі әйел бір ... ... ... ... ... ... ... саспай сынайын деп дауды шешуді жасөспірім Төлеге
тапсырған екен.
Әйелдің бірі:
-Баламды есін ... ... ... ... ... соны мына ... алды ма, әлде ұрлап алды ма оны білмеймін. Әйтеуір асырап қатарға
қосыпты. Енді танып ... ... әйел ... ... өзім таптым. Мынау босқа жармасып жүр”,-
деп бетбақтырмайды. Төле ... ... соң ... ... ... ... ... жоғалтқаныңды, енді бірің тапқаныңды растап шығатын ... куә ... ... ... айтқым келеді,- деп баланың екі
қолынан екі әйелге ұстатып қойып қылышты ала ұмтылыпты. “Екеуіңе ... ... ... ... ризасыздар ма?”Сонда балаға ие болып жүрген әйел:
-Біреуге тірі кеткенше, жартысы болса да ... ... ... ... тұрып алады.
Ал баланы туған әйел:”Ой-бай, биеке! Қайда жүсең де тірі ... ... ... ... ... ... ... Төле би билік айтқан
екен:Бала мына жоғалтқан әйелдікі, өйткені ол жұрағаттың тіршілігін ... ... ... бер.”!
Төле би өте тапқырлық танытады.Ол сынау тәсілін еппенен қолдану арқылы,екі
ананың бір балаға таласу ... ақ- ... ... ... ... ... махаббат сезімін қолданған.
Осы екі мысалдан көріп тұрғанымыздай адам тағдырын шешудегі билердің
аса жауапкершілігін, ... ... ... әр ... ... ... ... т.б. қолдана білуінің психологиялық мәні
зор.
Қазақ ... ... ... шешу ... елге сыйлы, әділетті,
сенімді билерге жүгінген. Олардық ... ... ... ... Сонымен қатар, Н.Ф. Вишникованың пікірінше ... ... ... және оны ... адам ғана ... ... қолдана алады”,- деп
тұжырымдайды/29;156б/.
Ал дәстүрлі қазақ мәдениетінде қағидаларынан да ... ... ... ... ... көруге болады, ал айырмашылықтарына келсек, онда іс-
әрекеттері ғана емес адам ... ... ... ... ... ... ... түзеп отырған, оның өзі шешендік ... ... ... ... ... де ... ... шешендік дауларды шешу тәсілдері мен қазіргі кездегі
шиеленісті жағдайларды шешу тәсілдерінде елеулі айырмашылықтар ... бар деп ... ... ... олар ... , ... ... мәмлегерлік талаптарға байланысты өзгерістерге ұшырап отырады.
Дәстүрлі мәдениеттегі ... шешу ... ... ... ... жанама , астарлап айту, мысқылдап айту, ымдап айту, қарсыласын
бастырмалату, өткірлеп ... , ... ... т. б. ... ... шешудің негізгі тәсілдерін үшке бөліп қарастыруға
болады:
1. Салыстыру "шеңдестіру" тәсілі шешендік сөздердің сырын ... ... ... ... ...... сөзде жақтағаның өсіре,
даттағаның өшіре бейнелеу арқылы ұштай түсетін тәсіл.
3. Қарсыласын бастырмалатып топты, ... ... ... ... ... жиі қолдануы/23;145б/.
Мысалы: қаздауысты Қазыбектің қалмақ ханына елшілікке барып, өзінің
батылдығың, шешендігін анғартатын тұсы жау ... ... ... ... ел ... ... ... көруге болады.
Онда алдымен Қазыбек : " Біз қазақ деген мал баққан елміз, ... ... жай ... ... ... құт – береке қашпассын деп ,
жеріміздің ... жау ... деп , ... үкі ... елміз, ешбір дұшпан
басынбаған елміз, басынан сөз ... ... ... ... ... дәм – ... ... білген елміз, асқақтаған хан болса , хан ... ... ... ... ұл ... құл ... деп ... анадан қыз
туса күң боламын деп тумайды.Ұл мен қызды ... ... ... елміз" деп
айбатты осал еместігін ескертіп өтеді.Мұнан кейінгі сөздерде шешен қалмақ
пен қазақтың өзара жауласуы екі ... да ... ... ... ... ... "Сен темір болсаң,біз көмірміз еріткелі келгенбіз,
танымайтын жат елге ... ... ... ... ... мен ... ... келгенбіз, берсең жөндеп
бітіміңді айт, бермесең дірілдемей жөніңді айт, не ... ... ... жау ... ... ерік әперіп , еліне қайтарғаны
тарихи шыңдық. Қазыбек бидің шешендігі, тапқырлығы, ... ("сен ... ... ... ... қазақ, қалмақ баласын теліткелі
келгенбіз", … "берсең жөңдеп бітімді айт, бермесең дірілдемей ... ... ... ... айт") ... ... айрықша көрінеді. Онда екі ел
арасындағы татулыққа ,өзара түсіністікке, жауласпауға шақырады.Сөзбен әсер
ету , иландыру, қарсыласын бастырмалату ... ... ... ... ... бітімге келуге ақыл – ой ұшқырлығын, бағыт –
бағдарын айқын ұстайды.
Дәстүрлі ... ... ... ... ... ... мал дауы, жер
дауы т. б және олар ... орай ... әр қилы ... ... Халық дауды қайшылықтарды шешуде биге ... ... ... ... ішінен шыққан дара тұлға. Олардың қайшылықты , дау ... ... ақыл - ... ... тереңмен болжау арқылы,
айқын бағдар-бағыт ұстауымен, кесімді шешім айту, жұмбақтап сөйлеу, сынау,
халықтың намысын ... ... ... "ат ... "сөз табуға
тырысқан , шешендерге, билерге, жырауларға тән ... ... ... ... ... сипатталады.
Дәстүрлі мәдениетіміздегі дала ойшылдарының ішінде ... ... ... ... ... ,көшпелі елдің ойшылы
Асанқайғы. Ол елі қайғы – мұңсыз , жаны да ... де ... ... ... ... жерді іздеп, тапқысы келді.Осы мақсаттпен желмаясына
мініп, қазақтың кең ... ... ... ... бейбітшілікті өз
толғауларында арқау етті. ... ... жау тисе , ... аяп ... ... ... ,айыбын тапта ала бер,ерегесіп ұрыспа, сенікі жөн
болсада, атың шықпас дұрысқа, міңезі ... ... енді ... ... тай ... ... сай ... желке терің құрысып, әркімменен
ұрыспа."
Жырау өмір сүрудің мәні туралы, бір – бірімен босқа ... , ... ... ... ... шақырады. Шешендік тілімен ,нақыл сөздердің
тәсілдерімен өмірдің шыңайы ... ... ... ... ... өмір салтында дәстүрлі мәдениетіміздегі шешендік сөздер, билер
сөзі, жыраулардың психологиялық ой ... ... ... шешу тәсілдеріндегі тапқырлықтарын ескеріп, оны өмірде қолдана
білсек, тәлім – тәрбиелік маңызы зор болмақ..
Қазіргі кезде халқымыздың тарихы, мәдениетіне ... ... ... ... қажеттілігі туып отыр. Ал дәстүрлі мәдениеттің тәлімі мен
тәрбиесі, дала даналығының психологиялық, ... – сөз ... ... ... әрәкеттен гөрі нақты сөз болған.Шешендік
сөздерде дала ... ... ... ... даналық үлгілері дерлік тұжырымдар жиі ұшырасады.
Біріншіден, билер барлық кезде іс-әрекеттерінің бәрінде ел ... ... ... ... қойған.
Екіншіден,елдік мәселелерді шешкенде адамдарды ... , ... ... ... ... дау- ... ... айтқанда әділетті
болған,өздерінің халық мүддесіне адалдығына, ақиқатқа ... ... ... ел ... ... ... қиындығына немқұрайлықпен
қарамаған, сыншыл, ақылды, парасатты тарихи тұлғалар адамның міңез- құлқын,
пиғылындағы жағымсыз жақтарды тілге тиек ... ... ... ... ... ... ... кикілжің жағдайларды шешу тәсілдерін
талдау.
Мектеп оқушыларының кикілжің жағдайларын шешу кезінде психологиялық
тренингтік ... орны ... ... ... ... ... әсіресе оны әркімнің өз бетінще шешуіне мүмкіндік беретін маңызы
зор. ... ... ... ... ... ... көмектеседі. Өз
ойларын ортаға салып, топ ішінде өз- өзін ... ... беру ... да, ... ... ... қарым- қатынаста өз
ұлтымыздың ішінде “маргиналды” тұлғалардың болуы өзара жеке адамдық, топтық
т.б. кикілжіңдердің туындауына әкеледі. Осыған ... ... ... ... Орыс тілді “маргиналды” тұлғалар мәселені тікелей
шешуге бейім келсе, ал ... ... ... ... ... ... ... көрінеді. Осыған байланысты болжамға сәйкес, ... ... ... ... сөздері “астарлы” түрде айтылып,
белгілі бір ... ... ... ойын ... білген. қазіргі кезде де
осы ерекшеліктері сақталғанымен, өзіндік ерекшеліктері мен ұқсастықтары бар
деуге болады.
Осыған байланысты, ... ... ... жағдайларын ұсынып,
байқау әдісі арқылы анықтау керек болды.
Ол үшін сынып оқушыларына төмендегідей кикілжің жағдайлар ұсынылды.
Топтағы пікірталас; ... ... ... ... ... ... ережеге сәйкес қолданылады.Үлкен топтағы пікірталаста барлық
мүшелер тәжірибелерін мүмкіндіктерін ... үшін ... ... талқылау әдісі - бұл барлық топ қандай да бір ... ... мен ... ... ... ... ... әдісі
болып табылады/30;14-16б/.
Дөңгелек: кезекпен- кезек бірден тездетіп айту керек. Сұрақтарға жауап
беру ... өз ... ... ... ... бір ... ... талдап және одан шығу, шешу
жолдарын табу керек. Әрбір қатысушыдан осы жағдайды ... ... ... ... ... осы жағдайды ойлап көрсетуге де болады/30;17б/.
1- жағдай: “Дискотека алдында”.
Қызы дискотекаға жиналады . Шешесі: “Сағат нешеде келесің”?- деп ... ... ... болатынын” Шешесі: “Сен қалай ... ... ғой, ... 1200 - де үйде ... ... “Қай уақытта келгім
келсе, сол уақытта келемін. Маған бұйрудың керегі ... ... ... мәдениеттегі Төле бидің дауды тиімді “астарлап” шешу
тәсілдерін анықтау.
Бірде екі әйел бір ... ... Төле биге ... ... ... есі білмей тұрғанда жаугершілікте жоғалтып алдым, соны мына әйел
тауып алды, әлде ұрлап алды ма, ... ... ел ... ... ... ... ... дейді.
- Екінші әйел: “Бала өзімдікі, өзім таптым”- деп бет бақтырмайды. Төле би
ойланып қалады. Оны дәлелдейтін еш айғақ жоқ. ... би ... үшін ... ... ... ... Төле ... орнында не істер
едіңіздер? Ойланыңыздар!” Оқушылар біраз ойланып отырып,кезекпен- кезек
өз ойларын айта ... ... ... магнитофонға бекітілді).
- “Әрімен қарай оқиға желісі немен аяқталды екен…
Содан кейін Төле би ... екі ... ... ... ... ортасынан
қақ бөліп беремін, ризасыңдар ма?”- дейді. Сонда балаға ие болып жүрген
адам: ... тірі ... ... ... да, менде қалсын”- дейді.
- Ал баланы таныған әйел жылап: ”Балаға ... ... ... да аман
болсын!” –деген екен. Содан соң Төле би мынандай билік атады.
-“Бала, мына ... ... ... ол ... ... ... ... өзіне бер!”- деген екен.
Осы дауды шешу кезінде Төле би қандай тәсіл ... Не үшін олай ... ой- ... ... шешу ... де ... ... ол
“осы жағдайдың мәнін ашып айту кезінде байқалды”.
Олардың көбісі ”Төле би де басқа айғақ жоқ ... соң, ... ... мәжбүр болды. 1-ші жағынан кімнің баласы екенін білу үшін “ананың
балаға деген сезімін байқау үшін қолданған айла ... ... ... ... ... ... жолдары бар- деуге ... ... ... ... ... ... ... тікелей шешумен болды,
астарлап ойын жеткізу аз көрінді. Дегенмен, оқушылар өз ... ... ... қызығушылық танытты, өз бетінше шешім қабылдауы ,
іскерлік ... жеке ... ... ... 1- ші ... ... 15
адам қатысып, осы кикілжіңді шешуде түрлі жолдарын көрсете білді. ... ... ... ... ... ... басым болды. “Анаңа
ауыр сөз ... ... ауыр жүк ... ... сияқты, Қыздың пікіріне
қарсылық ... ... ... 2- шісі ... ... ... десе, кейбірі “үлкенді сыйлау ... ... ... ... деу ... деп ... т.б. Бұл ... да “астарлы” тәсілі
қолданғанының өзіндік ерекшелігін аңғаруға болады.
Топта тренингтік ойын ... ... ... белгілі бір тапсырма
ұсынылуы, өз ойларын қағаз бетіне жазуы,не ... ... ... ... ... артып, материалдың мәнін түсініп ... ... өз ... мен ... көрсетті. Осындай
тренингтік ойындарды өткізудің маңызы тілдік ... ... ... ... ... ... бір ... бойыны жүріс- тұрыстық
құндылықтарды қалыптастырып, өзін- өзі көрсетуіне, қысылмай ішкі ... ... ... ... ТАРАУ. ЭМПЕРИКАЛЫҚ - ПРАКТИКАЛЫҚ ЗЕРТТЕУ БӨЛІМІ
3.1. Экспериментальды психологиялық зерттеудің мақсаты, болжамы,
міндеттері.
Мақсаты. Дәстүрлі мәдениеттегі ... ... ... ... тәсілдерін психологиялық зерттеу.
Міндеттері:
1.Дәстүрлі мәдениеттегі билердің кикілжіңді жағдайларды «жанама" шешу
тәсілдеріндегі ... ... ... ... ... ... кикілжіңді жағдайларды шешу тәсілін анықтау, «өз ... ... ... ... ... ... шешуде көрінеді.
3.Орыс тілді қазақ оқушыларда тікелей шешу тәсілдері басымырақ
екенің ... ... ... ... шешу тәсілдерінде «жанамалап,
«астарлап" айту таптаурындарында қалыптасқаның анықтау.
5.Дәстүрлі ... ... шешу ... қазіргі кезбен
салыстырғандағы айырмашылықтары мен ұқсастықтарын ... ... ... ... ... ... ... көбінесе «астарлай айту, «жанама ... ... ... : ... ... билердің кикілжің жағдайларды
астарлап шешу ... ... ... ... ... бар.
Н0 –болжамы орыс тілді және қазақ тілді жасөспірімдердің
кикілжің жағдайларды шешу тәсілдерінде ... ...... орыс ... және ... тілді жасөспірімдердің
кикілжің жағдайларды шешу тәсілдерінде мәнді айырмашылықтар бар.
Зерттеу объектісі: халық ауыз әдебиетінің мәдени дәстүріндегі шешендік
сөздер, ... ... ... ... ... сөз, дау, ... кикілжіңнің қазіргі кездегі
шешу тәсілдері, пікірталас т.б
Зерттеу процедурасы.
15. билер сөзіне, шешендік дауға ... ... ... ... оқушыларының кикілжің жағдайларды шешу тәсілдеріндегі
айырмашылықты анықтау:
16. бақылау ... ... ... ... үлкен топта талқылау әдісі;
18. пікірталас әдісі;
19. алынған нәтижелерді талдау;
20. тәжірибелік ... ... ... ... ӘДІСТЕРГЕ СИПАТТАМА
К О Н Т Е Н Т А Н А Л ИЗ Ә Д І С І Н ... И П А Т Т А М ... ... ... 2 топқа бөлеміз: сапалық және сандық.
Контент- ... ... ... мәтіннен нені санау керек
дегенді білдіреді. Ал ... ... ... санау керек деген сұраққа
жауап береді. ... ... ... жатқызуға болады.
Контент- анализдің категориялары ретінде зерттеулердің концептуальды
схемасын құрайтын кілтті ... ... ... ұсақ, сапалық ... ... ... ... – анализ ... ... ... бір тақырыптың
аргументациялық интенсивтілік деңгейін көрсету формуласын ұсынады.
Кгл- мағыналы бірлік негізі ... ... ( ... ... ... ... ... тәсілдер)
Эмпирикалық - практикалық зерттеу бөлімінде контент- ... ... ... ... ала отырып ,кикілжің жағдайларды шешу тәсілінің сапалық
бірліктерінің кездесу ... ... ... ... ... ... ... сөздерден кикілжің
жағдайлардың астарлы т.б шешу ... ... ... ... ... ... ... ұғымдар ретінде даулар ... ... ... , ... анализ арқылы қазақ тілді және орыс тілді
жас өспірімдердің ... ... ... ... шешу ... ... ... мәліметтердің сандық бағалануы, олардың кездесу жиілігі болып
табылады/43;111б/.
Бұл жұмыста орыс тілді және ... ... ... ... шешу ... екі топ ... ... айырмашылықтар
анықтауға Q -Розенбаумның критерийі пайдаланылды. Бұл ... екі ... ... ... ... ... ... белгілер деңгейлері бойынша бағалау үшін қолданылады. Әр ... ... ... кем ... ... ... ... шешу тәсілдарін контент- анализ әдісі арқылы
талданды/58;13б//58;331б/.
Т Р Е Н И Н Г Т І К Ә Д І С Т Е Р Г ... И П А Т Т А М ... ... ... ... әдіс ... ... техникалық
түрлерімен араласып ережеге сәйкес қолданылады. Үлкен топтағы пікірталаста
барлық мүшелер ... ... және ... қатысушылар
қорытыныдысына сай өз мүмкіндіктерін көрсету үшін пайдаланады. ... ... ... ... білу ... ... талқылауы: бұл барлық топ қандай да бір ... ... мен ... ... ... қолданылатын оқу әдісі болып
табылады. Талқылау шығарылған немесе алдын- ала ... ... ... ... топты талқылаудың тиімді болып, тренердің сұрақ қоюымен тығыз
байланысты. ... ... ... ... ... ... ... "Иә",
"Жоқ" деп жауап беруден, ... ... ... " деп басталатын
сұрақтарды қолданыңыз. Барлық қатысушыларды өз ... ... ... ... сұрақтар мен түсініктерді қолданып оқыту атмосферасын
құруына шешуші роль атқарады. Әрбір ... мен ... ... де тиімді түрде көңіл бөлу керек. Бұл ... ... ... мүмкіндік береді, әйтпесе жалықтырып ... ... ... ... үлкен топта ешкімнің басшылық етуіне рұхсат ... ... ... ... мынандай сөздермен шектеуге
болмайды. "Ал енді басқалардың не айтатынын тыңдап көрейік ... ... өз ... ... қалаймын" .
Көптеген тапсырмалдар кіші топта немесе жұппен ... ... Кіші ... ... тиімді уақытты үнемдей аласыз. Өйткені үлкен топты әрбір
адамды тыңдаған кезде уақыт көп кетеді.
|Кикілжің жағдайларды шешу тәсілдері ... ... ... ... ... |
| |Б1 ... |Қазақ тілді ... ... ... ... коды ... |аттарының коды |жасөспірімдер- |
| |дің ... | |дің ... ... Е.А. |4 |1. Б.Ж. |3 ... С.К |5 |2. Б.С. |2 ... А.Е |3 |3. А.А. |4 ... Қ.Б. |3 |4. Ә.Б. |4 ... С.Т. |4 |5. Ж.А. |2 ... Ә.Қ. |4 |6. С.А. |3 ... Ж.А. |3 |7. О.М. |4 ... С.А. |5 |8. Х.М. |3 ... Ж.Қ. |5 |9. С.М. |4 ... Т.А. |2 |10. Л.Қ. |3 ... Ж.С. |5 |11. Д.А. |2 ... Б.А. |3 |12. А.Н. |4 ... Қ.Қ. |3 |13. Қ.С. |4 ... Е.А. |3 |14. Т.М. |1 ... С.М. |2 |15. О.А. |4 ... ... топтың мәндерін реттеп қойғаннан кейін, болжамын құрамыз:
Н 0 – орыс ... және ... ... жас ... ... ... ... айырмашылықтар жоқ.
Н1--- орыс тілді және қазақ тілді жас өспірімдердің кикілжің жағдайларды
шешу ... ... ... ... критерийімен 1-і қатар қазақ тілді жасөспірімдер
және 2- ші қатар орыс ... ... ... ... ... ... тілді жасөспірімдер |2-ші қатар орыс тілді жасөспірімдер |
|С.К. 1 | ... 2 | ... 3. ... ... 4 | ... 5 | ... 6 | ... | ... 8 | |
| |2. Ә.Б. |
| | |
| | ... 9 |3.О. М . ... 10 |4. С.М. ... 11 |5. А.Н. ... 12 |6. К.С. ... 13 |7. О.А. ... |------ ... 14 |8. Б.Ж. ... 15 |9. С.А. |
| |10. Х.М. |
| |11. Л.Қ. |
| |12. Б.С. |
| |13. Ж.А. |
| |14. Д.А. |
| |15. Т.М. |
6 –ші ... ... ... біз қатарды дұрыс орналастыру кезінде
: 1- ші қатарда қазақ тілді ... ... ... ... ... 2-ші қатарда орыс тілді жасөспірімдерде төменгі сандық мәндер тән.
Осы кесте бойынша 1-ші ... ... ... анықтаймыз, яғни 2-ші
қатарға қарағандағы үлкен мәндерді , 1-ші ... ... ... .S1 ... 1-ші ... ... кішісін , 2-ші қатардағы сандық қатардан
анықтаймыз. S2 =8
Q эмп ... ... ... эмп = S1 + S2 =7 + 8 = 15
Q Розенбаумның ... ... ... ... Е.В., Генкин
А.А.,1973) бойынша Q критикалық мәндерін ... n 1= 15 ... n 1= 15 ... = 6 ( р ... ( р 0,01)
Бізге белгілі , ... ... ... көп ... онда ... де ... ... Qэмп Qкр кезінде шеттетіледі, ал Qэмп Qкр ... ... ... ... ... ... > Q кр ( Р ... H0шеттетіледі., H1 қабылданады . Қазақ ... ... шешу ... (Р < 0,01). ... ... ... эмперикалық көлемнің критериийлері мәнсіз зоналар
аймағында болса, онда біз( Р 0,05) ... ... ... қабылдай аламыз. Егерде олар екі критикалық ... ... онда біз( Р < 0,05) ... ... ... ... ... критерийлердің эмперикалық мәні мәндер зонасының ( ... ... ... ол зона ... ... ( Р < ... ... сенімділікпен
қабылдай аламыз.
Зерттеу нәтижедлерін өңдеуде стастикалық мәнділктің жеткілікті деңгейі
ретінде ( р < 0,01) ... ... ... ... мәні р < 0,01 ... артық болғандықтан ,/Хэмп> Хкрит/ Н0
шеттетілініп, Н1 болжамы толық сенімділікпен қабылданады.Н1 болжамы , яғни
екі ... ... ... шешу ... мәнді айырмашылықтар
бар деуге болады. Р< 0,01.
Қорыта ... , ... ... ... ... сапалық
және сандық талдау барысында мынандай ... ... ... және орыс тілді жас өспірімдерінің ... ... ... ... ... ... тілді жас өспірімдеріне
астарлап шешу тәсілдері тандалған топқа тән екендігі ... орыс ... жас ... ... шешу тәсілі арқылы болатыны байқалады.
Практикалық өмірде кикілжің ... шешу ... ... ... ... ... ... – мәтелдерді пайдалану , оның
қазіргі кезде астарлы ойлау үрдісінде көрінуі тілімізді ... , ... ... бола ... әрімен қарай да осы бағытта жұмыстарға байланысты мәселелерді
талдау керек. Осындай мәселені қарастырып талдау ... ... ... А Т Т А М А ... ... №122 мектеп- гимназиясында жоғары сынып оқушыларына 9 а
сынып оқушыларына тренингтік ойындар жүргізілді. Әсіресе топтағы пікірталас
әдісі, ... ... ... ... ... ... ... оқушылар саны-15.
Мынандай кикілжің жағдайлар ұсынылды:
1- жағдай. “Дискотека алдында”.
Қызы дискотекаға жиналады.
Шешесі: “сағат нешеде ... деп ... ... ... ... ... ... қалай түсінбейсің, мен уайымдаймын ғой, Сағат 1200 - де үйде
боласың!”
Қызы: “Қай уақытта келгім келсе, сол ... ... ... бұйрудың керегі
жоқ!”
Шешесі ашуланып: “Онда ... ... ақ ... ... осы жағдайды шешудің
тәсілдері мен жолдары қандай болмақ? Қалай шешілуі керек? Нендей қателіктер
болды?- деген сауалдарға ... ... 1 ... ... ... ... ... тездетіп сұрақтарға жауап
берді.
Дөңгелек құрып, осы жағдай пікірталас ... ... ... талқылау
әдістері қолданылды.
Оқушылар пікірталаста өз ойларын ортаға салды. Олар осы жағдайға байланысты
мақалдар- мәтелдер ... ауыр сөз ... ... ауыр жүк ... “Шешесінің
тілін алу керек еді”, “Оның тілін алып үйде қалу керек еді”, “Қыздың ... деуі ... ... ... ... жәймен сөйлесу керек еді” ... ... ... уәде алуы керек еді, сосын жіберемін” ... ... ... ... ...... 15- 20 минут болды. Содан соң, осы
айтылған ... ... ... ... ... оны бекітуге
магнитофон т.б. техникалық құралдар болмады.
Осы айтылғандар арқылы оқушылардың ... ... ... өз ... шеше алу біліктілігін, ептілігін ... ... ... мүмкіндік бере алады.
Х А Т Т А М А №2
Алматы қаласы №122 мектеп ... 10 “а” ... ... ... ... ... ойындарда топтағы пікірталас әдісі, үлкен топтың талқылау ... ... ... ... ... ... Дискотека алдында.
Мақсаты Оқушылардың кикілжің ... ... “, ... ... ... ... “Екі ананың бір балаға таласу дауы”.
Мақсаты Төле би қандай тәсілдермен ... ... ... әр ... ... үшін 15-20 ... ... ойындарда оқушылар дөңгелек құрып отырып, пікірталас әдісімен 1-
жағдай жүргізілді. Ойлануға 1 минут уақыт берілді.
Одан кейін кезекпен- кезек әр бала өз ойын ... (ол ... 1- ші ... жағдайларды шешу тәсілі көбіне тікелей ... ... ... іс- ... дұрыс еместігін” ,”Шешенің тілін алу
керектігі ” т.б. туралы идеяларын ортаға салды. ... ... ... мәтелдерді “астарлап” шешу тәсілі көп қолданылмады. ... ... шешу ... қазіргі кездегі өзіндік ерекшеліктерін
көрсетті.
3- жағдайда “Екі ананың бір ... ... ... ... бұл дау жартылай
оқытылды. Онан кейін аудиторияға ... ... ... ... менің балам”-
деп бетбақтырмайды. Оған дәлел еш айғақ жоқ. Сіз қандай жолмен шешер
едіңіз, ... ... ... едіңіз? Сіз Төле бидің орнында болсаңыз
қандай тапқырлық танытар едіңіз? Әр адам өз ойын ... ... ... ... осы ... қалай шешкені оқылады. Оған екі ... ... ... анықтайды. Төле би әділетті билігімен туған анасына
баласын қайтарады.
Ал ... ... ... тәсілдері мен жолдары, ... ... ... ... ... бұл дауды шешуі үшінекі ананың бір балаға деген ... білу үшін ... ... ... ... деп ... Бұл ойын түрінде өткен пікірталас, тренингтік ойындар қызу, өте
қызықты өтті. Оқушылардың өз идеяларын білдіруде, ішкі ... анық ... бір- ... ... ... жауапкершілігін, біліктіліктерін,
іскерліктерін көрсетті.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазіргі кезде халқымыздың тарихы ... ... ... ... ... ... туып от ыр. Ал дәстүрлі мәдениетте дала
даналығының психологиялық келбеті ... гөрі сөз ... ... ... сөз ... ... ойды қастерлнген,халық азыз мәдениетінде құңды
асыл мұраларын қалдырған.Олардың бірі – ... ... дала ... ... ... ... ережелері кездеседі.Шешендік сөздер
көбіне билер сөзі ретінде сақталған.
Белгілі билердің ... ... ... ... ... ... ... қатар бұл жұмыста адамның әлеуметтік өміріндегі ... бірі – ... ... шешу ... ... ... мәселелерінің бірі- қазақтың дәстүрлі мәдениетіндегі
билердің дауларды , кикілжің жағдайларды шешу ... ... және ... ... әдісі негізінде талдаумен ерекшеленеді.
Берілген әдебиеттерді талдау үрдісінде кикілжің жағдайларды түсіндірудің
теориялық ... әр ... ... ... және ... ... шешудің әлеуметтік - психологиялық ... ... шешу ... ... анализ әдісі тұрғысында кикілжің жағдайларды астарлап шешу
тәсілдерін анықтадық /ымдау, жұмбақтау,, мақал- мәтел, ... ... ... ... ... ... шешу тәсілдерін талдап,
оның қазіргі кездегі өмір жағдайларында оның алатын орны ... ?- ... ... ... ... ... әрімен қарай зерттеку
жұмыстарында орыс тілді қазақ және қазақ тілді қазақ ... ... шешу ... ... ... койдық. Кикілжің
жағдайлардың шешілу тәсілін анықтау барысында ... ... ... ... ... ... жүргізіледі. 1-ші топтың жауаптары магнитофонда
бекітілсе,2-ші топтың жауаптары алдымен топта талқыланып,жауаптары ... ... ... ... ... зерттеу барысында
ұсынылған мақсаттары мен міндеттеріне орай, болжамды ... ... екі ... ... ... шешу тәсілдерін анықтау
міндеттеріне қарай, ...... ... ... шешу
тәсілдерін көрсетіп, олардың ... ... ... ... ... ... кездесу жиілігі болып табылады.
Зерттеу барысында екі топ арасындағы ... ... ... болжамды дәлелдеу үшін Розенбаумның Q критерий әдісі қолданылады.
Эмперикалық ... ... ... ... ... ... тандалған қазақ тілді жсаөспірімдерге тән екендігі анықталады.
Ал орыс тілді қазақ жасөспірімдерінде ... шешу ... тән ... Ташимова пікірінше, … "орыс тілінің логикалық құрылымы мәтіннің
ашықтығымен , тікелей сөйлеуімен көрінеді, ал ... ... ... ... ... ... ... астарлы, жанама іс - әрекет қылуға
бағытталған…"/43; 37/
Осы жұмыста дәстүрлі мәдениеттегі кикілжіңді ... ... ... ... ... ... кездегі жағдайларды ескерсек, өз ... ... ... ... дәстүрлі мәдениетке немқұрайлықпен қарайтын
адамдардың болуы кең ... ... ... ... ... отыр.
Сонымен қатар, практикалық өмірде кикілжің жағдайларды шешу тәсілдерін
қолдануда , ... ... ... ... – мәтелдерді
пайдалану , оның қазіргі кезде астарлы ойлау үрдісінде ... ... , ... ... ... ... әдебиеттер:
1. Жарыкбаев Қ., Озғанбаев Ө. Жантануға кіріспе.А.,2000ж.38-41 б.
2. ... Ф.С. ... ... ... в ... // Суверенный Казахстан: проблемы и поиски. Екатеринбург 1995.-с
32-46.
3. Рахманғұл Бердібай. Билер сөзінің халықтық сипаты. //Мұрагер. 1994ж №1.
13-14 б.
4. Гостев А.А. ... ... в ... глобальных конфликтов.
М.,1993г.-с 28
5. Гришина Н.В.Психология конфликта СПб., ”Питер”2001г.с 7-23
6. Громова О.Н. Конфликтология М.,1993.-с 20-48
7. Емельянов С.М. ... по ... ... ... З. “Я” и ... Труды разных лет.- Тбилиси: Мерани., 1991 кн.1.-
с352-390
9. Психологические самообразования читая зарубежные ... /Под. ... ./М., ... 332-390.
10. Берн Э. Игры, в которые играют люди. СПБ., 1992. -с ... ... Р. ... теории социального конфликта. ... М., ... ... ... И.В. ... и их ... ... психология. Ростов на Дону.,1999. -с 265
13. Выготский А.С. Собр.соч. 6 том.М: “Педагогика”1984г.-с ... ... В.Д. ... ... ... пособие по кадровой
работе. М., 1991г.-с 395-396
15. Васильюк Ф.Е. ... ... ... Анцупова А.Я..,Шипилов А.И. Конфликтология.,М.,1999г.-с 206
17. Психологические тесты. /Под.ред. ... Э.Р./ ... ... ... /Под. ред. ... А.С./ Спб., 1996г. -с ... ... В.П. Конфликты в нашей жизни и их разрешение. Мн: Амалфея. 1997.-
с 40-48.
20. Ташимова Ф.С. Понятие субъекта в ... в ... ... ... международной научно- теоретической конференции. Состояние и
перспективы развитие этнопсихологии и этнопедагогики странах СНГ. ...... ... М.М. О ... устном творчестве: пословицах в их отношении в
трактовке интеллектуальной деятельности. В сб. Гнетические и социальные
проблемы ... ... ... М.М.Мукановой/ Алма-
ата: Психология. Выпуск 4.,1975. -с87-102
22. Негимов С. Шешендік өнер .А., ... 1992ж. ... ... Б. ... ... ... ... Сабырбайұлы С. Фольклор және Жамбыл. А., 1996ж.-171б.
25. Жарықбаев Қ. Қазақ психологиясының тарихы . А:, 1996ж.-23 ... ... М.А. ... ... ... ... ... сипаты. //”Орта Азия республикаларындағы
психологиялық- педагогикалық ойлардың дамуы” атты ІІ- халықаралық ... ... А., ... Үш пайғамбар А.,1992.-236б.
28. Дмитриев А.В. Конфликтология М., 2000г.-354с.
29. Вешнякова В.Н. Конфликтология. М., 2002г. -с 342-348.
30. Уполномоченное ... ... для ... ... Дацюк, Олэна Суснова./ Киев 1999г.-90с.
31. Бабасов И.В. Конфликтология. Минск., 2002.-405 с.
32. Бес ... ... 1т., А., 1989ж. 17-18 ... Бес ғасыр жырлайды 2т., А., 1989ж. 42-43 б.
34. Билер сөзі /Құраст. Т.Кәкішев /Алматы., 1992ж.-23-26 б.
35. Бөлтірік Әлменұлы.Шешендік сөздер. ... 44-51 ... ... М. ... ... М., 1990. -251 ... Войтова Е.А. Конфликтология.М.,2002 -306 с.
38. Джакупов С.М., Бердібаева С.Қ.Психологиялық ... ... ... ... ... ... б.
39. Донченко Е.А.,Титаренко Т.А. Личность, гармония.-Киев.,1989.-294с.
40. Дорендорф Р. Современный социальный ... ... № 4. -с ... ... А.В., ... В.Н. ... в ... теорию конфликтов М.,
1998г.-с 31-32.
42. Джини Г. Скотт. Конфликты пути их ... ... ... В.Н. ... ... М., ... 2002г. -с 31-
33
44. Здравомыслов А.Г. Потребности. Интересы. Ценности. М.,1986. -261 ... ... Д.П. ... конфликтологии: Курс лекций.-Ростов на Дону.,1998.-
126 с.
46. Зимняя И.А. Психология обучения народному языку.М., 1998. -121с.
47. Иванов В.Н.,Смолянский В.К.Конфликтология.М.,1995.-242с.
48. Козырев Г.Н. ... в ... ... ... П.,Машеева М. Предупреждение и разрешение конфликта.М.,1994.-
281с.
50. Конфликты в условиях системных ... в ... ... ... ... Ш. ... может каждый.М.,1992.-191с.
52. Коул С.Культурно-историческая психология.М.,1994- с231
53. Кэмбелл Д.Г. ... ... ... ... ... ... социального поведения.М.,1979. -с20-
21
54. Кадыржанов Р. Қазақ ұлтын қалыптастыру хақында. //Ақиқат.,1996 №9.-20-
21 б.
55. Қазақтың би- ... ... ... М.Қазыбеков /
А.,1993ж..-241б.
56. Психология конфликта. /Сост. и общ. Ред. Н.В.Гришиной/ СПб.,2001г.
Серия ... по ... ... Рубенштейн С.Л. Проблемы общий психологии.М., 1976.- 416 с.
58. Сидоренко Е.В.Методы ... ... в ... ... ... Дж. Способы по разрешения конфликтов – СПб., 1994г. -с123-126
60. Сөз тапқанға қолқа жоқ./Құраст.Бисенгалиева А. /А., 1998ж. ... ... ДЖ. ... ... ... М., ... ... Ф.С. Социализация и национальная культура. Сб., ... им. ... А., 1991.-с ... ... В.А. Этническая кофликтология. –В 2ч. Ставрополь., 1996.-252
с.
64. Түңлікбаева Э.М. ... ... ... ... әдістер. А.,1999.-132б.
65. Хасан Б.И. ... и ... ... ... К. Ваши ... конфликты.Конструктивная теория
невроза.СПб.,1997.-с.42
67. Айталы Амангелді. Ұлттану. А.., 2000ж. -121 б.
68. Қуаналиева М.А. ... ... ... ... биліктерінің
әлеуметтік психологиялық сипаты.//Теоретические иприкладные проблемы
социолизации ... ... ... ... 2002.-с83 –92
-----------------------
Åêi æàºòû» áiðåói æà¹äàéëàðäû,
øèåëåíiñ ðåòiíäå ºàáûëäàóû
Áè øåøåíäåðäi» äàóëàðäû øåøóäi» íåãiçãi ò¸ñiëäåði
´òêiðëåï áåéíåëåó ò¸ñiëi
Ñàëûñòûðó ò¸ñiëi
“øåíäåñòiðó”
Ò½ñïàëäàï àéòó
àñòàðëû îéëàó ... ... ... ... ¸ñåð åòiï, ê¼ïøiëiêòi ¼çiíå èëàíäûðó.
Áåëñåíäi òû»äàó
Äàóëàñó íåãiçiíäå ò¸óåêåëãå ... ... ... ... ... ¼ñiðå, äàòòà¹àíûí áàòòûðà” áåéíåëåó
“Øåøåíäiê ñ¼çäåðäi» ì¸íií àøàòûí”
ò¸ñië
²àëàé øåøåäi?
Íàºûë ... ... ... “Àò ... ñ¼ç ... ñîò)
Ñîö. Äàâëåíèå
°ëåóìåòòiê ºûñûì
Ìåäèàöèÿ
Íàñèëèå
ʾøòåó
Õ
Ó
Àæûðàñó
Êåëiññ¼ç
Íàñèëèå
ʾøòåó
Òàòóëàñó
Q0,05
Q0,01
Qэмп
?

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 56 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Дәстүрлі мәдениеттегі кикілжіңді шешу тәсілдерінің оқу үдерісінде қолданудың психологиялық ерекшеліктері53 бет
10 сынып оқушыларына ұлттық киім стиліндегі киім үлгісін дәстүрлі емес әдістер негізінде әзірлеуге үйрету68 бет
8-сынып оқушыларына сәндік-қолданбалы өнерді оқытуда дәстүрлі мәдениетке баулу77 бет
XV-XVIIIғғ. Қазақтардың дәстүрлі мәдениеті9 бет
Xvi-xviіі ғғ. қазақ-орыс елдері арасындағы дәстүрлі елшілік байланыстар тарихы10 бет
«Қазақтың дәстүрлі материалдық мәдениеті». Оқу құралы97 бет
Алгоритим құру және өңдеу тәсілдерін оқыту әдістері13 бет
Алғашқы қауымдық және дәстүрлі өнер дегеніміз не?4 бет
Антикалық мәдениеттегі философия7 бет
Арқаның дәстүрлі ән мектебі13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь