Ағылшын тілінен қазақ тіліне тікелей аудару тәжірибесі (көркем аударма туындысы негізінде)

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...4

1. бөлім
Тікелей аударма тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9

2 . бөлім
А. Кристи шығармаларының аударылуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .18

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..38


ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...40
Көркем аударманың негізгі функцияларының бірі – халықтар арасындағы мәдениет, әдебиет жағынан бір-біріне әсері туралы екені бәрімізге де белгілі. Салыстырмалы әдебиеттану және аударматану сияқты екі саланың белсенді байланысының нәтижесі әдебиеттердің бір-біріне әсер ету процесінде маңызды шекара болып есептеледі.
Әрбір халықтың және бүкіл адамзаттың асыл мұратының ең бастысы - ел мен елдің, ұлт пен ұлттың достығы екендігі анық. Осы достықтың дәнекері, әрі халықтар арасын жалғастыратын берік көпірлердің бірі - көркем әдебиет екендігі белгілі жайт. Ал, әдебиеттің өзара байланысы, бір-біріне әсер етіп, дамуы қай заманда да көркем аудармасыз жүзеге асқан емес [1, 5-7-б]. Адамзат дамуының әрқилы кезеңінде, әлемнің әр түпкірінде өмір сүрген сөз өнері зергерлерінің ақыл-ойынан туып, әртүрлі тілде жарық көрсе де бүгінгі таңда дүние жүзінің күллі халқы сусындар рухани бастауға айналған көркем туындыларды ана тілімізде оқуымыз да, қазақ топырағында дүниеге келген қазақ ақындары мен жазушыларының өз тілімізде сөйлетуі көркем аударма құдіреті екені ақиқат.
Ұлттық мәдениеттің, тілдердің бірін-бірі байытуында, рухани қазыналардың барлық халыққа да ортақ байлыққа айналуына аударма өнерінің үлесі мол.
Көркем аударма теориясы мен практикасына байланысты қазақ филологиясы ғылымында біраз зерттеу еңбектер жазылды. Сын мақалалар мен монографиялар, теориялық пайымдаулар мен топшылаулар өмірге келді. Алайда бұл – біздің елде көркем аудармаға байланысты мәселелер толық зерттеліп, болды деген сөз емес. Халықтар арасындағы рухани байланысы бар жерде көркем аударма өнер болса, ол өнер жыл санап дами түссе, онда оны зерттеу мәселесі де замана көшіне ілесе береді [2, 12 б].
Тәржіманың қалыптасу, даму барысын сапалық тұрғыдан бағамдау, оның негізгі методикалық қағидаларын саралау қолға алына бастағалы одан да аз уақыт өтті. Соңғы жарты ғасырда аударма теориясына қатысты біршама жаңа қағидалар пайда болды. Аударматанудың өз алдына арнайы ғылыми сала болып орнығуы да осы кезеңге сәйкес, тәржіма ісін тарихи, мәдени, әдеби, тілдік психологиялық тұрғыдан зерттеу де осы уақытта ерекше дамығаны анық. [1, 17 б]. Оның құрамдас бөліктерінің бірі болып саналатын көркем аударма теориясының жағдайы ойлантарлық, бұл орайда біраз басты мәселелердің орнықты шешім таба алмағанын айту керек. Мұның өзіндік себептері бар. Ең алдымен көркем аудамашының еңбегін өнердің ерекше түрі деп бағалау белең алып отыр, оған аудармашылардың өздері де ден қойған, өйткені ережелер мен қисындылар шығармашылық еркіндікке нұқсан келтіреді-мыс. Көркем тәржімашылар қатарына көз салсақ, олардың дені - ақын-жазушылар, арнайы маманданғандар - саусақпен санарлықтай. Ал, аудармашы еркіндігі деген мәселе көп айтылғанмен, оның болмысы мен мәні, мүмкіндігі мен шегі айқындала қоймаған. Оған қоса қазақ әдебиеттануы мен тіл білімі аударма мәселесін қажеттеріне орай жалпы салалық тұрғыдан ғана қарастырып келеді, бұл тұста талдауға тұрарлық біршама іс тындырылғанын атап көрсеткен орынды. Дегенмен, тәржіма тақырыбына арналған зерттеулердің өзінен әдебиет немесе тіл мәселелеріне баса көңіл бөлінгенін көруге болады.
1. Көркем аударманың кейбір мәселелері.-Алматы:
Қазмемкөркәдеббаспасы, 1957.- 170 б
2. Қаратаев М. Дүниетаным және шеберлік. –Алматы: Жазушы, 1978.-260 б.
3. Попович А. Проблемы художественного перевода. – М.: Высшая школа, 1980.
4. Есембеков Т.У. Аударма мәселесінің зерттелу ерекшеліктері // Ғылыми конференция материалдыры, 2003ж.
5. Комиссаров В. Теория перевода. –Москва:
Высшая школа, 1990.-250 стр.
6. Пушкин А.С. Шығармалар жинағы. - М., 1956. - 400 с.
7. Белинский Г.В. Сборник сочинений - М., 1973
8. Гачечиладзе Г. Художественный перевод и литературные взаимосвязи. –Москва : Советский писатель, 1980. -255 стр.
9. Рыльский М.Искусство перевода.- Москва: Советский писатель , 1986.- 334стр.
10. Динамов С. Зарубежная литература. – М., Гослитиздат, 1935. – 434 с
11. Кашкин И. Текст и перевод. –Москва : Советский писатель , 1984.- 274 стр.
12. Қазақ Совет Энциклопедиясы. – Алматы: Қазақ Совет Энциклопедиясының Бас редакциясы, 1973. – 3 Т.- 622 б.
13. Әбілов Ә Көркем аударма шеберлігі. - Алматы,1997.
14. Тәжитов А. Агата Кристидің әңгімелер жинағы.- Алматы, 1985.- 125
15. Могилевская Н. Секреты Агаты Кристи. // “The Sunday Times”, 18 декабря 2005г.
16. Wuletich-Brinberg S. Poe: the Rationale of the Uncanny. N.Y., 1988.
17. Ақжігітов А. Агата Кристидің әңгімелер жинағы. - Алматы, 1996. - 323 б.

ҚОСЫМША ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

18. Честертон Г.К. Как сделать детектив. / Пер.с англ. В.Ворониной. - М.,
1990. – 320 с.
19. Маркулан Я. Зарубежный кинодетектив. Л.: Искусство, 1975. – 50 с
20. Вулис А. Поэтика детектива // Новый мир, 1978, № 1. – С. 18-21
21. Адамов А. Мой любимый жанр - детектив // Открытия и загадки Эдгара По. М., 1980. -320 с.
22. Талжанов С. Аударма және казақ әдебиетінің мәселелері. - Алматы:
Ғылым, 1975.-286 б.
23. Сатыбалдиев Ә. Рухани қазына.- Алматы: Жазушы, 1987.-232 б.
24. Сағындықова Н. Основы художественного перевода. Учебное пособие. –
25. Тусупова А.К. Казахско-англо-американсие литературные связи. – А., 2003.
26. Алпысбаев Қ.Қ., Қазыбек Г.Қ. Қазақ аудармасының теориясы мен тәжірибесі. Оқу құралы. А.: Қазақ университеті, 2001. – 213 б.
27. Топер П. Теория художественного перевода как объект дискуссии // Литература и перевод: проблемы теории. Межд. сб. – М.: Прогресс, 1992.
28. Чуковский К. Искусство перевода.- Москва: Наука, 1964.- 56 с.
29. Швейцер А.Д. Теория перевода. Статус проблемы, аспекты М.,1998. - 118с.
30. Тәжитов А. Агата Кристидің әңгімелер жинағы.- Алматы, 1985.- 125 б.
31. Ахметов Ә. Ғайып болған миллион. - Агата Кристидің әңгімелер жинағы. – Алматы : Жалын, 2003.-160 б.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ
МИНИСТРЛІГІ
ӘЛ ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ... ... ... ... көркем аударма теория кафедрасы
ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ
АҒЫЛШЫН ТІЛІНЕН ҚАЗАҚ ТІЛІНЕ ТІКЕЛЕЙ АУДАРУ ТӘЖІРИБЕСІ (көркем
аударма туындысы негізінде)
Орындаған:
филология факультетінің
4-курс студенті
Ғылыми ... ... Аға ... ... ... ... профессор Пірәлиева Г.
Қорғауға жіберілді « »
Кафедра меңгерушісі, ... ... ... ... ... доцент Мұсалы Л.Ж.
Алматы 2008
Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
......................................4
1- бөлім
Тікелей ... - ... ... ... ... ... ... ... ... тіліне тікелей аудару тәжірбиесі
(көркем аударма туындысы негізінде)
Жұмыстың көлемі: 41 бет
Пайдаланылған әдебиеттер саны: 54
Жұмыстың құрылымы: жұмыс ... екі ... және ... бөлімнен
тұрады.
Жұмыстың әдістемесі: салыстырмалы талдау әдісі
Жұмыстың мақсаты мен міндеті – ... ... ... тілінен тікелей
аударылған шығармаларды арнайы зерттеп, өзіндік ерекшелігін анықтау. Бұл
мақсаттан ... ... ... ағылшыннан тікелей аударылған туындылардың тізімін жасау;
- аудармалардың ... ... шолу ... ... ... ... ағылшын тілінен қазақ тіліне тікелей аударылған шығармалардың сапасын
саралау;
- жетістік, кемшіліктерін ... ... ... мен ... ... ... ... үш тілдегі мәтінді қатар салыстыру;
Жұмыстың мазмұны: Түпнұсқа мен ... ... ... ... ... жағынан сәйкестігін сақтау аударманың
өзекті мәселесі болуы керек. Бұл сөзбе-сөз, ... ... ... ... ... көбірек бет бұруға ықпал ететіні даусыз.
Түпнұсқа туындыларды қазақ тіліне тікелей ... ... ... сәт пен ... ... мен ... ... сияқты
мәселелерге баса назар аудару қажет.
Жұмыстың жаңалығы: Ағылшын тілінен тікелей қазақшаға ... ... ... ... аударма - бұл мәтін түпнұсқа тілінен аударылатын
тілге арасында дәнекер тілсіз аударылады. Әрине жалпы аударма мәселесі ... ... ... ... біз ... ... “ағылшын тіліндегі
шығармалардың қазақ тіліне тікелей аударылуының тарихи - ... ... ... ... ... мақсат еттік.
Жұмыстың қорытындысы: Тікелей аудармаға мол үлес ... ... ... ... Әділ ... ... Сол сияқты тікелей
аудармаларға А.Ақжүнісов, С.Сүлейменов, А. Тәжитовтар да өз үлесін қосты.
Ал, негізгі міндет - сол мол ... ... ... ... ... ... ... күткен бейнелі белестен көріну.
Кіріспе
Көркем аударманың негізгі функцияларының бірі – халықтар арасындағы
мәдениет, әдебиет ... ... ... ... екені бәрімізге де
белгілі. Салыстырмалы әдебиеттану және аударматану сияқты екі ... ... ... ... бір-біріне әсер ету процесінде
маңызды шекара болып есептеледі.
Әрбір халықтың және бүкіл адамзаттың асыл мұратының ең ... - ел ... ұлт пен ... ... екендігі анық. Осы достықтың дәнекері, әрі
халықтар арасын ... ... ... бірі - ... ... белгілі жайт. Ал, әдебиеттің өзара байланысы, ... ... ... қай ... да ... ... жүзеге асқан емес [1, 5-7-б].
Адамзат ... ... ... ... әр ... өмір ... сөз
өнері зергерлерінің ақыл-ойынан туып, әртүрлі тілде жарық ... де ... ... ... күллі халқы сусындар рухани бастауға айналған көркем
туындыларды ана тілімізде оқуымыз да, ... ... ... ... ақындары мен жазушыларының өз тілімізде ... ... ... ... ... ... ... бірін-бірі байытуында, рухани
қазыналардың барлық халыққа да ортақ байлыққа айналуына аударма ... ... ... ... мен ... ... қазақ филологиясы
ғылымында біраз зерттеу еңбектер жазылды. Сын ... мен ... ... мен ... ... ... ... бұл – біздің
елде көркем аудармаға байланысты мәселелер толық зерттеліп, болды деген сөз
емес. Халықтар арасындағы рухани ... бар ... ... ... өнер
болса, ол өнер жыл санап дами түссе, онда оны зерттеу мәселесі де ... ... ... [2, 12 ... ... даму ... ... тұрғыдан бағамдау, оның
негізгі методикалық қағидаларын саралау қолға алына ... одан да ... ... ... ... ... ... теориясына қатысты біршама жаңа
қағидалар пайда болды. Аударматанудың өз алдына арнайы ... сала ... да осы ... сәйкес, тәржіма ісін тарихи, мәдени, әдеби, тілдік
психологиялық тұрғыдан ... де осы ... ... ... ... [1, 17
б]. Оның құрамдас бөліктерінің бірі болып саналатын ... ... ... ... бұл ... ... басты мәселелердің
орнықты шешім таба алмағанын айту керек. Мұның өзіндік ... бар. ... ... ... ... өнердің ерекше түрі деп ... ... ... оған ... ... де ден ... ... ережелер мен
қисындылар шығармашылық еркіндікке нұқсан ... ... ... көз ... олардың дені - ақын-жазушылар, арнайы
маманданғандар - саусақпен ... Ал, ... ... ... көп айтылғанмен, оның болмысы мен ... ... мен ... ... Оған қоса ... ... мен тіл білімі аударма
мәселесін қажеттеріне орай жалпы салалық ... ғана ... ... ... талдауға тұрарлық біршама іс тындырылғанын атап көрсеткен орынды.
Дегенмен, тәржіма тақырыбына арналған зерттеулердің өзінен ... ... ... баса ... ... көруге болады. Демек,
аударматанудың әлі ... ... өз ... ... ... отырғаны шындық.
Аударма теориясын қалыптастыру және дамыту үшін ... ... ... мен ... ... ... ... ғылыми
айналымға енгізудің қажеттілігі сөзсіз.
Аударматану атты ұғымның астарына үңілсек, белгілі анықтамалар оны
тәржіманың ... ... ... ғылыми пәндердің жиынтығы деп
санайтын сияқты. Оның ... ... ... мен ... ... ... ... аз емес. Дегенмен, жинақтап
айтқанда, аударманың ... ... ... теориясы, арнайы
салалық теориясы сияқты өз алдына жеке зерттеу объектілері анықталған.
Бұлардың ... ... ... ... ... күнделілігімен, көп
мағыналылығымен ерекшеленеді.
Көркем тәржіманың негізгі нысандарын ... ... ашып ... ... ... ... ... творчестволық процесін
қамтитын мәні мен мазмұнын және ... ... пән ... ... маңызының арасын ажыратып алу қажет. Өйткені аударманы ... ... деп ... мен тәржімаланған туындыны осы процестің нәтижесі ... ... ... ... ... тереңірек тануға септігін тигізеді.
Көркем аударманың жалпы заңдылықтарын тәржіманың ... ... ал ... аудару, қолма-қол аудару т.б. жалпы теорияның
зерттеу нысанасына енгізілген.
Көркем аударма ... ... ... да талай-талай талас тудырып
жүр. Айтылған пікірлер мен қалыптасқан көзқарастардың артық-кемін тиянақтап
айтқанда төменгідей тұжырымдарға келуге болатындай:
Көркем ... ... ... ... тану мен талдаудың
методологиялық қағидаларын есепке алуы қажет-ақ, яғни ... мен ... ... мен ... ... ... ... маңызы
көп.
Әлемдік тәжірибеде салыстырмалы әдебиеттанудың аударма жөніндегі
салттарын үйрену баяғыда анықталған ... ... ... ... өнері
кең салалы, ол филология ... ... ... ... ... ... жекелеген мәселелері тіл ... ... ... ... ... ... рецептік
эстетика сияқты т.б. жақтарынан қарастырылуы мүмкін. Дегенмен, көркем
аударманың компаративистикамен тығыз ... ... ... ... ... зерттеу барысында жалпылама сипатқа иеленсе
де, жоғарыда айтылған ... ... ... ... ... ғана бағытталған.
Шетел зерттеушілерінің көркем аударма теориясы ... ... ... ... ... ортаға салып жүргеніне көп
болды. Олар: “Аударма ... ... ... және ... бастапқы фазасында
империкалық салыстырмалы әдіс сипатында дәстүрлі ... ... ... – деп ... аударма саласындағы белгілі маман А. Попович: “Көркем аударма
теориясы салыстырмалы лингвистика, ... ... ... теориясы, әдебиет теориясы сияқты төрт түрлі пәннің
қиысуынан құралған” [3, 25 б], - деп атап ... ... ... дәстүрімен айналысу көркем аударма өнерінің
жеке ... және ... кері ... ... ... ... аударма өнері бүгінгі таңда өз-өзін дәлелдеуде қиын
кезеңді бастан кешіруде. Ол бай ... ие бола тұра ... ... ... жүзеге асыруда.
Дегенмен, батыс еуропалық мектептердің тәжірибесіне жүгіну өте тиімді
болады. Онда ... ... ... бері ... ... де, ... шеңберінде де қарастырылып келеді. Басқа ғылымдардағы секілді
қызықты құбылыстар қазіргі ... ... ... ... ... даму ... ... дәлелдеді: “Аударма теориясының статусы
жөніндегі дау – ... пән ... ... ма жоқ па деген мәселе
нәтижесіз болып шықты, өйткені ... өзі ... ... ... ... [4, 33-б]. Осыған орай, көркем
аударма бойынша мамандар ғана аударма теоретигі мен компаративист екеуінің
бір ... ... ... екі: ... және ... ... ... жемісті боларын анықтағаны туралы айту біз үшін жетістік болары сөзсіз.
Осыған байланысты отандық ... ... ... ... ... ... жетістіктерінің органикалық үйлесімділігінің
қажеттілігі туындайды. Міне, осы жаңа ресурс ... ... ... ... ... ... ... пен нәтижелілікті көрсетуді
қамтамасыз етеді.
Көркем аударма ... ... ... ... беделдің бірі
Дьердь Радо өзінің “Аудармашының көзқарасы тұрғысынан аударма теориясы”
деген ... ... ... ... ... мен лингвистика үшін маңызды және пайдалы”, [5, 7 б] ... атап ... ... әрбір ұлт, әрбір қоғам алмасуы, ... ... өмір ... алға ... өседі, өркендейді, яғни өзінде жоқты
өзгеден алады, білмейтінін үйренеді, білгенін ... ... ... ... – аударма. Осыған орай А.С.Пушкин “Аудармашылар –мәдениетті
бір елден екінші елге ... ... ... ... ... [6, ... - әдебиеттің кең арналы мол салаларының бірі. Аударма ... ... ... ... ... ... ... танысады.
Орыс халқының ұлы сыншысы Белинский аударма ... ... ... ... деген болатын: “Халықтардың бірін-бірі білуі, ... ... ... ... байланысты әдебиеттерінің гүлденіп өсуі мен ақыл-
ойдың дамуы аудармаға негізделеді” [7, 8-б].
Г.Гачечеладзенің ... ... ...... ... орай ... – болмыстың бейнеленуі, әдебиет-ақиқат өмірдің сырлы
суреті, халықтың көркем тарихы; шығарманың арқауы-шындық” [8, 3-б].
Көркем ... ... – тек оны ... ... ... ғана ... сонымен қатар әдеби тілдің баюына жағдай ... ... ... ... жайы ... ... ... беруі сөзсіз.
Аударма жұмысы бүгінгі таңдағы адамзат қоғамының аса маңызды, шартты
құбылысы болып табылады. Аударма – ... өмір ... ... ... себеп болған елеулі күштердің бірі.
Аудармашы жасалғанды жаңадан қайта жасау, өз ... ана ... ... ашу және тың ... ... ... ... күш сынасады.
Аударма туынды – көркем әдебиеттің егіз туған сыңары, ... екі ел ... ... ... айналады. Аударма мәселелері, соның ішінде
көркем аударма проблемасы тамырын тереңге жайып жатыр. Оның ... ... ... Сол ... ... ... ... туралы аса
маңызды мәселелері төңірегінде Цицерон: “Аудару кезінде сөзді санамау
керек, ... ... ... ... [9, 41б] - ... ... ... ұлттық ерекшеліктермен қатар жүретін үрдіс. Мәселен,
сонау ерте заманның өзінде-ақ басқа ... ... ... үшін ... ... жүрген.
Аударма – жазылған туынды, сондықтан оның ойлау-психологиялық әрекетті
жүзеге асыратын негізгі құралы – тіл. ... екі ...... мен ... ... қызметі ерекше. Аударматану ғылымы үшін
маңыздысы – бір тілдегі ... ... ... тілге формальды түрде
көшірудің жолдарын, ... ойды беру үшін ... ... тілдік
құралдарының қалай орналасқандығын, қалай ұжымдасқанын айқындау ... ... ... ... тәсілдермен,
қалай жеткізілетіндігін зерттеу, жүйелеу, ортақ заңдылықтарын ...... ... ... балама бола алатын, яғни
коммуникативтік теңбе-тең қызмет атқара ... ... ... ... ... ...... мәтін (сөйлем, сөйлем
құрылымындағы ой ... ... ... ... ... үшін ... коммуникативті функционалды белгілері назарда
болады. Түпнұсқаның коммуникативті-функционалды ...... ... стильдік ерекшеліктері, тақырыбы; көркем шығарма болған
жағдайда – идеясы, мазмұны, тарихи дамудың қай кезеңінде ... ... ... және ... лексикалық, грамматикалық
құрылымы.
1. Тікелей аударма тарихы
Аударма өнері адам өмір сүре ... ... ... ... ... Адам б ... тарихында тілдік айырмашылықтар
пайда болған кезден бастап-ақ аудармашы қызметі қажет бола ... ... одан да көп ... ... ... ... ... ауызша
аудармашылар көп тілді халықтардың бір-бірімен тіл табысуына ... да ол ... ... ... ... ... ие болған.
Жазу өнерінің пайда болуымен жазбаша аударма өнері дүниеге келді. Жазбаша
аударма өнері бүкіл әлем халықтарының мәдени және ... ... ... ... ... аударма арқылы әлем халықтары Шекспир, Байрон, Гете,
Шиллер шығармаларымен танысқан болса, Чехов, ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттердің тілдеріне
аударылып, бүкіл ... ... ... бұл өнер ... ... ... ... бөлінбей, яғни
аударма әдебиеті –өз алдына зерттеуге мән берілмей ... ... XX ... ... ... ғана ... ... бастады.
Сөздің шындығына келсек, оған дейін шетел тілдерінен орыс ... ... ... ... мен ... ... ... тағылымдық, көркемдік,
эстетикалық жағынан ... ... ... ... ... ... Бұл сөзбе-сөз, жолма-жол тәржімалаудан гөрі ... ... ... бет ... ... ... ... Түпнұсқа туындыларды
қазақ тіліне тікелей ... ... ... қисындылық сәт пен
эпизод, деталь мен ... ... ... ... баса назар
аудару қажет.
Қазақ аудармасы тарихының соңғы кезеңі 1930 жылдардан ... ... ... ... деп ... алып ағзаның бір бөлшегі ретінде оған ... ... ... қызу ... Әр ... бас ақындарының
мерейтойлары аясында да аудармалар ... ... ... ... ... ... қарқынмен жүргізілді. Бірақ ... ... бар ... орыс тілі ... сатылы түрде ғана жүзеге ... Бұл бір ... ... ... ... тек идеологияға
қайшылықсыз әдеби туындыларды аударуға ... ... ... беретін.
1930 жылдардан бастап, қазақ оқырманы ағылшынтілді ... ... ... ... жүйелі түрде таныс болды. ... ... ... ... А.Конан-Дойл, Гейне, Байрон, Гете мен Гюго
Бальзак, Ремарк, Ж.Верн, ... ... ... ... ... т.б. бар. ... орай тұрақты аудармашылар да қалыптаса бастады.
Олардың қатарына ... ... ... ... ... ... Ғ.Оспанов және т.б. айтуға болады.
Аталған авторлардың шығармашылығы негізінен аудармамен байланысты болды.
Аудармамен шұғылданатындар координативті ... ... ... қазақ
аудармашыларының дені субординативті, яғни тек ана тілін жақсы білетін
аудармашылар. ... ... ... ... ... ... аударған. Ағылшынның ұлттық болмыс лексикасын аударғанда
көптеген сөздер қалып ... ... ... ... біразы қазақыландырылған. ... ... ... лексиканың тілдік, көркемдік, стильдік қызметімен ... ... ... ... өнімді дерек көзі екендігін есте ұстау ... ... ... ... ... ... аударма теориясында түпнұсқадағы мазмұнның,
семантикалық, ... және ... - ... ақпараттың
аудармада дұрыс берілуі айтылады. Аударманың қай-қайсысында да мазмұнның
толыққанды, дұрыс, негізгі ойдан ауытқымай, дәл ... ... ... тікелей қазақшаға аудару 1960 жылдары басталды, Тікелей
аударма - бұл мәтін түпнұсқа тілінен аударылатын тілге ... ... ... ... ... ... мәселесі өз алдында бөлек әңгіме.
Бүгін біз соның ішіндегі “ағылшын тіліндегі шығармалардың ... ... ... ... - әдеби мәселелері” – ... ... ... ... Біздер, яғни болашақ ... үшін ... ... ... мұның маңызы зор екені ... ... ... қазақ – ағылшын әдеби байланыстарының тарихы бай. ... ... ... ХХ ғасырда басталған. Оған А.Байтұрсынов,
М.О.Әуезов, А.Х. ... ... ... ... мол үлес ...... ... байланысына бірінші болып қазақ ғалымы Ш. Уәлиханов,
одан ... ақын – ... ... және ... ... ... ақын және ... Абай ағылшын философтары Дж.Г.Байронның шығармаларын
Пушкин, Лермонтов аудармаларынан ... және ... ... ... ... аударып, өз халқының игілігіне айналдырды.
Олардың ішінде ... 1814 – 1813 ... ... ... ... “Еврей әуендері” – сарындары бар. Абай өз отандастары шығыс,
орыс, және ... ... ... ... ... қана ... Дарынды, әдебиетке құмар жастарға жазуға шығармалар тақырыптарын ойға
салды. Осылайша, Абайдың тұңғыш ұлы Ақылбай ... ... ... ... Оның ... ... Райдер Хаггардың “Сүлеймен патшаның
кеніші” – атты қызық ... ... басы ... Бұл тек ... ... деректер ғана. Қазақ әдебиетінде жиырмасыншы жылдардың
өзінде ағылшын әдебиетіне көңіл ... оның ... ... ... болып аударыла басталды. Қазақшаға 1927 жылы Д.Лойдонның,
Р.Киплингтің ... 1932 жылы ... ... аударған Ч.Диккенстің
“Бастелле тұтқыны”, Шекспир трагедиялары, Д.Свифттің “Гулливер ... – атты ... ... ... және орыс ... ... ең ... Шекспир “Гамлетін” қазақшаға аударған М.Дәулетбаевтың
негізінен соңғы рет 1837 жылы ... ... ... ... пайдаланғанын көруге болады. Қазақ аудамашыларының қысқартулары,
аудармай кеткен жерлері аударманың бірінші батыс ... ... ... ... ... көрермен мен ... ... ... ... ... ... ... халқының
батыс еуропалық драмамен танысуының басы деп ... ... ... өнерінің өркендеу кезеңі әдебиет классигі, қазақ ұлттық драмасының
негізін салушы, ғалым - әдебиеттанушы және ... ... ... ... ... деген: “Аудармашы өзі аударатын шығармасын фабулды дамуында ғана
емес, автордың жеке ... ... де тану үшін оны ... ... сезіну керек”
Барлық шет ел жазушылары шығармаларының ... ... ... ... Ал, ... аудармалар тікелей аударманың аудармасы болып
табылады. Кесте ретінде оны былай көрсетуге болады:
Т ► ТА ► ЖА Т - ... ТА - ... ... ЖА – ... ... жанама аудармаларға 40 – 50 жылдардағы жасалған Гоу Джеймс және
А.Дэюсео пьесасы “Терең ... ... “Ақ ... ... аузында”, О.Ренридің “Сырлы нан”, “Екі сыйлық”, Куин ... ... ... алтын кенейлері” – сынды әңгімелер, Гаирет Бичер Стоудың
“Робинзон Крузо” шығарма ... және ... да ... аудармалары
жатады.
Ағылшын тілінен тікелей қазақшаға аудару алпысыншы жылдары басталды.
Отыздан аса ... ... ... ішінде мыналар тікелей аударма болып
саналады. Ж.Қалиев аудармасындағы К.Мэнфильдтің ”Алтын перс”, Гарто Бреттің
“Гүрілдеген қостың ... Куин ... ... ... ... ... ... Идені”, М.Мағауин ағылшын және орыс тілдерінен қатар
аударған С.Моэмнің “Хат” новелласы және балаларға ... ... ... ... ... поэзияның туындылары, оның ішінде ... ... ... ... ... Уолт ... және ... “Сонеттері”
аударыла бастады.
Жетпісінші жылдары Ф.Купердің “”Могиканның соңғы тұяғы”, Артур Конан
Дойлдың ... ... ... т.б. ... айтулы туындылары және
Э.Сетон Тампсон, Агата Кристи, Брэдберри Рэй, С.Моэм, Эгдар По ... ... оқу ... ие ... ... көлеміндегі М.Твеннің “Том Сойерінен” бастап, А.Миндгеннің
“Карлсонына” дейінгі туындылар туған әдебиеттің рухани қорына ... ... ... мол үлес қосқан негізінен А.Кристи шығармаларын
аударған Әділ ... ... Сол ... ... ... А.Ақжүнісов,
С.Сүлейменов, А. Тәжитовтар да өз үлесін қосты. Ал, негізгі міндет - ... ... ... ... жоймай оқырман жүрегіне жеткізу, халық ... ... ... Оның ... ... ... прозалық туынды бар.
К.Мэнфильдтің “Алтын перс”, Куин Майктың “Ырыққа көнбеген адам” әңгімелерін
Ж. Қалиев аударған.
ХХ ... 70-80 ... ... ... ... ... ... С.Моэм, Э.По сияқты жазушылардың туындылары қазақ оқырмандарына
тікелей аударма арқылы жетті. Тәржімашылар қатары ... ... ... ... ... ... толықты. Соңғы
жылдары ағылшын тіліндегі көркем әдебиеттегі қазақша сөйлеуге деген ұмтылыс
саябырсып қалғаны ойлантады.
Шетел көркем ... ... ... ... ... кештеу қолға алынды.
Оны жүйелеу, жоспарлау, жарыққа шығару ісінде де қиындықтар ... ... ... ... ... ... ... аларлық теориялық
тұжырымдар да жасалған жоқ. Қай ... ... ... ... осы ... ... ... әдеби шығармаларының жалпы саны – 200-
ге жуық болса (мұның ... ... ... орыс ... аударылып, орыс
тілінен қазақ тіліне аударылған шығармалар басымдау), оның ішінде жиырма
шақтысы – ... ... Ал ... арасында қазақ тіліне аударылған
детективтердің саны бар болғаны – 20-ға ... ... ... ... болу үшін көркем аудармамен шұғылдану
керек деген сөз бар. Ұшқарылау айтылғандай көрінгенімен, жаны бар сөз. ... ... ... ... ... жазушының ой жүйесін, тілдік ... ... ... жасау шеберліктерін терең сезініп, үйренуге
болады. Бұл ... ... ... ... белгілі бір халықтың тілінде
жазылған озық дүниені туған тіліңе аудару арқылы өз халқыңның ... ... ... ұлт ... да ... ... ... аударма – айналысуға да, зерттеуге де тұратын өзекті мәселе. Біз ... етіп алып ... ... ... ... ... ... мәселелері тақырыбының маңыздылығы мен зәрулігі жоғарыда аталған
жайттардан туындайды.
Ешбір жазушы шығармаларының таралымы және олардың ... шет ... ... Агата Кристимен теңесе алмай отыр. Оның кітаптары 103
тілге ... 2 ... ... ... ... Жазушы
шығармашылығына деген сұраныс әлі күнге дейін толастамай отыр. Еуропаның
көптеген ... ... ... ... оқу ... ТМД ... де ... әдебиеттің ерекше дами бастағаны
байқалады.
Бұрынғы кезеңде детективтік жанр тек қана ... ... ... ... ... ... ол көркемдік-эстетикалық сапасы жоғарылай
бастаған әдебиеттің бір ... ...... “Detect” сөзінен шыққан, қылмысты ашу үрдісін
бейнелейтін жанр.
Детективтік әдебиет – ... ... ... арқылы құпия
қылмыстарды ашуға арналған көркем шығармалар ... ... ... ... ... ... басы әділдіктің заңсыздықпен бетпе-бет келіп,
оқиғаның соңы әділдікпен аяқталуына әкеп соғады.
Бүгінгі ... ... ... ... шығармаларға деген
сұранысы артып отыр. Бізге жеткен мәліметтерге қарағанда Америкадағы жарық
көретін ... ... ... ... хикаялар, шытырман оқиғалы шығармалар
болып келеді ... Осы ... орай ... жанр ... ... ... қазақ оқырмандарына жеткізу-үлкен мәселеге ... сол ... ... тән ... ... оны ... сақтай білу өте маңызды.
Детектив толыққанды әдебиет жанры ... ... ... бастау көзі адамзат тарихымен тығыз байланыста болған. Әу баста
адамзат табиғатының ... ... ... та, ... ... ... ... белгілі. Осыдан келіп, ол жұмбақтарды шешіп, шытырман
нәрсенің шатысқан иірімдерін тарқатуға деген ... бір ... ... Адам ... ... ... мен ұмтылыстары бірге
тоңысып, детектив арнасына “құяды”. Қылмыс ... ... ... ерте кезден-ақ орын алған. Детектив табиғатын ... ... ... ... ... ерте ... әр халықтың әдеби
ескерткіштері мен библиялық миф-аңыздарынан табылатын протоэлементермен
байланысты деген концепция қалыптасқан. Оның тамыры ... ... алып ... ... ... дейтін пікір де кең тараған. Детективтің
түпкі тамыры тым әріде жатса да, ол нағыз жанр ... өзін ... ... әр қилы ... ... мен даму ... өткен.
Детектив жанры – жүрдек, тартымды жанр. Сонау Эдгар По, Артур Конан
Дойл, Уилки ... ... ... қаламгерлер шығармашылығынан бастау
алған бұл жанрдың дамыған елдердегі көзқарастың сәл басқашалау екендігін,
оның қоғамдық-әлеуметтік рөлі ... ... ... ... ... ... ... “Детективтік әдебиет қоғамның айнасына
айналды”, немесе ... ... ... ... ... ... интеллектуалдық қабілетін жоғары қояды” - деген пікірлерінен-ақ
байқауымызға болады.
Детектив өз алдына белгілі шарттары бар ... жанр ... ... ... ... кейіпкері қашанда қағылез, ... ... ... ... мен ... ... ... ойлау тәсілдері із
кесушінің негізгі қаруына айналуы керек. Бұл детективтен оқырман қауымының
алар негізгі ләззаты - ... ... ... жол ... тар ... кешу ... ... ұтымды болуы арқылы оқырман ... жазу ... ... ... келе бермейтін іс екені аян. Оның
авторы үлкен психолог, логикасы мен математикалық стратегиясы ... ... ... Ал бұл ... ... ... ... деңгейде дайын
болуды талап етеді. Осындай ұшқыр логика мен ... ... ... қана шын мәнісіндегі детектив бола алса ... ... ... ... арқылы саяси-әлеуметтік ірі мәселелерді көтеруге болатынын,
оқырманды эстетикалық-адамгершілік үрдісіне тәрбиелейтінін де ... жөн. ... ... Аллан По, Артур Конан Дойл, Уилки Коллинз,
Агата Кристи осы ... ... ... десек те болады.
Детективті жазудың оңай ... ... По ... ... ... Ол өзінің детективтік әңгімелерін жазу барысында оқырманды
қызықтыру үшін ... ... ... әдемі сөз оралымдарын
пайдалануға бармайды және де оның керегі де жоқ еді. ... ... ... ... оқиғаның соңына математикалық теңдеуді шатаспай
дұрыс шығарып шықса ғана болғаны. Бұл сол ... яғни ... ... ... ... ... Детектив жазатын адам өз қоғамында
болып жатқан қандай да қылмыстық іс түрлерімен қанық ... ... ... ... логикалық ойын ұштап, ғылыми негізде детектив жазса, қазіргі
қылмыс заңнан да басым ... ... ... ... ... жандандыра
түсер еді деп ойлаймыз.
Детективтік әдебиет ... бір ... сыры бар ... ... ол оқиғаның шиелінісіп келіп бір шешуін іздейтін
үрдістен тұрады.
Ұзақ уақыт бойы әдебиетшілеріміз ... ... ... ... жоқ деп санады, өйткені ол ... ... ... болып
есептелетін. 1935 жылы бұл туралы С.Динамов ... деп ... ...... ... ... аясында қалыптасқан және осы
қоғамның әдебиетке енгізген әдебиет жанрларының бірден бірі. Жеке ... – із ... ...... барынша көрінеді; бұл ретте ... да жан ... ... ... жеке меншік ынталандырады. Сол секілді
заңның заңсыздықтан, ... ... ... ... сөзсіз үстем болуы және жеке меншіктің және меншік иесінің жеңуі
үнемі көрініс табады. Детективтік жанр өз ... ... ... жанр” [10, 25].
Осы көзқарас ұзақ жылдар бойы басымдық танытып ... ... ... ... ... ... әдебиеттің бір түрі.
Детективтік әдебиеттің кейіпкері әдетте “қайырымды” із кесуші ... ... Ол ... ... ... көптеген шым-шытырық оқиғаларды
бастан кешкеннен кейін табысқа жетеді, ақыр соңында ... ... ... ... ... ... тән үрейлі оқиғалармен,
қауіп-қатермен, жан түршігерлік өліммен, сексуалды ... ... ол ... ... ... ... ... [11, 346]
делінген.
Осындай көзқарастың детективтік жанрдың ... ... ... еді. ... ... жыл өткеннен кейін, 1973 жылы жарық көрген Қазақ
Совет Энциклопедиясында: “Детективтік әдебиет (ағыл. detective - ... - ... бір ... шытырман оқиғалы шығарма. Детективтік
әдебиет сюжеті жұмбақ қылмыс салдарын ... ... ... ... ... ... ... кейіпкері, әдетте қауіпті қылмыскер
болады да, оны ұстаушы алуан ... ... ... ... ... ... ... келеді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, Батыста
қылмысты ашудың емес, неше ... ... ... төбелес, қинау
сияқтыларды суреттейтін “Қара роман” етек алды. ... ... ... қаталдығы, кісіні азаптау, өлтіру, зинақорлық мадақталады. Ал,
кеңестік детективтік ... ... ... ... ... [12, 543-544-б] - деген анықтама берілген.
80 жылдар ең көп ... ... ... ғана ... шет ел
әдебиетінен тікелей аудармашылар санының өсуімен ерекшеленеді. Сол жылдары
қазақшаға аударылған елу шақты әдеби туындылырының ... он ... ... ... ... ... ... жарық көрді. Тікелей аудармаға
мол үлес қосқан негізінен Агата Кристи ... ... Әділ ... Сол ... ... ... ... А.Ақжігітов, С.Сүлейменов,
А.Тәжитовтер да үлес қосты.
Ағылшындар қашанда ... ... ... менталитеті жоғары
халықтардың бірі. Олардың психологиялық деңгейі мен ойлау, көз жеткізу
деңгейін ... оңай ... ... ... ... ... өмір
тіршілігін, әлеуметтік жағдайын, бүгінгі проблемасын, ертеңгі болашағын
басқа халық ... ... ... ... Оның үстіне, Англия басқа
елдерге қарағанда дамыған, өркениетті елдердің бірі. Алайда, халықтарының
ар-ұяты ... ... да, ... ... ... ... қызығу,
қатыгездікке бару басымдау. Осындай әлеуметтік ортаның тынысын, ... ... ... өз ... өзек ... Ал енді ... халыққа қалай жетеді, сол мәселеге көңіл ... ... ... ... ... ... баға жетпес үлес ... Ал ... ... тікелей аудару үлкен қырағылықты, сауаттылықты,
парасаттылықты, жан-жақтылықты талап етеді.
Қазақ тілінде ағылшын тілінен тікелей аударудың табиғатын, ... мен ... ... ... даму тарихын жан-жақты
зерттеген монографиялық еңбектер жоқ. Көркем әдебиеттің бір ... ... ... ... ... ... ... жіліктеп зерттеп-зерделеу мәселесі де қазіргі кезде толғағы ... ... ... ... ... ... ... осынау
жанрдың адам санасына саяси, мәдени, әлеуметтік ықпал ету ... ... ... ... ... ... ... Батыстан, Ресейден
тоғытылып келіп жатқан арзанқол, атыс-шабыс пен қырып-жоюды ғана ... ... ... ... ... ... ашып ... келді. Сондықтан да олардың асылы мен жасығын саралап, даралап алатын
уақыт жетті. Мұндай үрдісті “өткінші ... деп ... ... кірген дерттің мысқалдап шығатынын” да ескергеніміз жөн.
Сөз жоқ, оқырман Батыстан, ... ... ... осы ... ... ... азық алар, жан құмарын басар басқа көздер
іздестіре бастайды. Сол ... оған ... ... өзі өмір сүріп жатқан
заманның қыр-сырын, алуан түрлі кейіпкерлерін көркем бейнелеген туындылар
көп қажет ... ... да ... ... ... ... ... жазушыларымызға да, осы саланы зерттеуге бет бұрған
әдебиеттанушы ғалымдарымызға да детективтік ... туу, ... ... ... ... ... шолып ұсыну да толғағы жеткен мәнді іс деп
есептейміз. Сондай-ақ, детективтік жанр ... ... ... ... тарихындағы елеулі әдеби үлгілерінен де іздеп тауып, ғылыми
жұртшылық ... ... да ... ... көп ... ... жалпы адамзат атаулының танымдық-рухани алмасуы нәтижесiнде
мәдениет пен өркениеттiң дамуына, адам ... ... ... ... ... ... апаратын жол секiлдi [13, 62 б]. Көркем
шығарманың әлем ... енуi ... ... емес ... ... да
түпнұсқасыз болмайды. Ендеше бұл екi әдеби құбылыс тек ... ... Егiз ... ... ... маңызды деген сұрақтан гөрi, керiсiнше,
көркем шығарманың қай ... ... ол ... ... ... ... адамзаттың даму жолында қандай рөл атқарады деген ... жөн ... ... ... ... ... ... аса өзектi
мәселенiң бiрi екенi дау туғызбаса керек.
Ұлттық әдебиеттің сан алуан ... ... және ... нәр алу ... мен ... ... ... мен әлеуметтік мұратын анықтау әрқашанда әдебиеттану ғылымының
назарында. Осы ... ... ... ғылым салаларымен тоғысып та,
ерекшеленіп те жататын әмбебап сипаты ... Оны ... бір ... жеке ... етіп, жекешелендіріп алғысы келетіндер де,
әмбебаптық ... ... ... ... ... аясында қарағысы
келетіндер де жетіп артылады. Сондықтан осы ... ... ... негізінде ашу да әбден пісіп жетілген мәселе ... ... ... ... ... ... ... монографиялық еңбек қазақ
тілінде жоқ ... ... ... ... ... мәселелердің өзі
дипломдық жұмыстың өзектілігін анық көрсетсе керек.
Қазіргі кезде ағылшыннан ... ... ... ... ... бар. ... ... аударма мен арнайы айналысып жүрген ақын
екі тілді жетік білетін Дәурен Берікқажыұлын атауға болады. ... ... ... ... кестеде берілді:
|Түпнұсқа авторы |Шығарма атауы ... ... |
| | ... ... Диккенсон | “Бәрі, бәрі ... ... ... ... ... | ... Ходжсон |“Есалаңдар көшесінде” | ... | ... ... ... Сэндберг |“Құрыштың дұғасы” | ... ... ... ... ... ... ... ... | ... |“Қызыл алма” ... ... ... Мар ... | |
| ... ... Берікқажыұлы |
|Э. Коллингс |“Нөсер жаусын” | ... | ... ... ... Хьюз ... ... ... | ... | ... ... |
|Ч. Козли (1917- |“Джонни” | ... | ... ... ... ... ... Уэдон” | ... | ... ... |
|Г. Лонгфелло |“Жыр мен жебе” | ... | ... ... ... бір ... шығармасын тәржімалағанда өзінің стиліне ... ... ... жете ... авторды таңдағаны дұрыс. Кейбір
аудармашылар түпнұсқаны өңдеуге, дәлірек айтсақ, өз бетінше ... ... ... бар деп ... Мұның бір ұшығы сол ... ... өз ... ... ... ... тарау
А. Кристи шығармаларының аударылуы
Қазақ-ағылшын әдеби байланыстары 1930 жылдардан бастау алады. ... ... ... ... ... ... ... тікелей аудару 1960
жылдан басталды. Ал осы жылдарға дейін қазақ әдебиетіне ... ... ... Дж. ... ... ... ... ауқымды. Аударма ғылымы тың, жаңа қалыптасып келе ... ... ... ... аудармалары туралы терең зерттеу еңбектер
жасалған жоқ. Жүргізілген еңбектердің дені орыс-қазақ тіліндегі мәтіндерді
салыстыру деңгейінде болды.
Осы шығармаларды ... ... Әділ ... ... шықты. Әділ Ахметов -
салыстырмалы әдебиеттануға (компаративистикаға) ... ... ... ... Ол ... тілші, әдебиетші, үлкен психолог-маман.
Ә.Ахметов ағылшын тілінен көптеген шығармаларды ... ... оның ... ... ... ... ... Әсіресе, Ә.Ахметов өзінің осыншалықты ұқыптылығын,
қазақ тіліне, әдебиетіне, мәдениетіне деген көзқарасын, ... ... ... Әрбір аудармасындағы тақырып таңдауы, оның
аталуы үлкен философия, өзінің ... ... ... білдіретін
факторлардың бірі ретінде ұстана білген.
Жалпы, Ә. Ахметовтың сөз саптауында, сюжетті беруінде, ... ... ... мін жоқ деп айтуға болады. Ол ағылшын
тілінің қыр-сырына қанық, өмір салтымен ... ... ... ... ... ... қасиетке толық қанық.
Ә.Ахметовтың ерекшелігі сол – түпнұсқадағы фразеологизмдерді, тұрақты
тіркестерді қазақтағы сөз тіркестерімен өте сәтті ... Бір ... тіл ... таң қалсаң, екіншіден шығарманы оқи отырып, сөздерді бір-
бірімен шебер қиыстырып қана қоймай, үлкен ... ойды дәл ... таң ... ... ... туындылары, жалпы қазақ тіліне аударылған
детективті шығармалар жөнінде ... ... ... Әділ ... ... ... аударуда менде бір ғана мақсат болды. Ол – ... ... ... ... сол ... ішкі ... ... мақсаты еді. Аударудың әдіс-тәсілдері немесе ережелеріне
мүлдем мән берген жоқпын. Тек, ... ... ... оқырманына өз
күйінде жеткізуге тырыстым. Шындығына келсек, ... ... ... ... ұзaқ ... тура ... ... ағылшынның “sexу” сөзі,
орыс тіліне “сексопильный” деп аударылады. Ал осы ... ... ... ... Осы бір сөздің қазақша баламасын табу үшін үш айдай уақыт
өткіздім. Ақыры “қылықты” деп алдым. ... ... бұл өте ... ... ... қазақ тілінде “тартымды”, “жағымды” ... ... емес пе? Ал, ... ... ... жағына келсек, бұл арманыма да
жеттім. Аударма ісімен шұғылдануым, өзіме көп көмегін ... ... ... Қазақстанның елшілігінде жүргенде де сол елдің үкімет
басшыларының қай-қайсысымен болса да ... ... ... де сол
аударудың жемісі болды деп ойлаймын” [14, 46] - деп тұжырымдады ол ... ... ... ... Кристидің біраз шығармаларын аударып қана қоймай,
сонымен қатар ағылшындардың жалпы жүріс-тұрысын, ... ... ... ... ... ... ... аша білген, сөйтіп қана қоймай
оны енді қазақ оқырмандарына жақындатып, олардың жүрек түкпірінен орын ... бар ... ... ... ... халқына түсінікті, олардың
психологиясына тән сөз оралымдарымен, жіті мазмұнмен келтірген. Сонымен,
Агата Кристи жайында екі ауыз ... ... ... ... ... Кристи 67 роман, 100 ден
астам ... 17 ... ... ... Оның ... әлемнің барлық
тіліне аударылған. Агата Кристи 1890 жылы туып, 1976 жылы ... ... ... ... таза ... ұзақ жылдар Англияда тұрған.
Ол Диккенс пен ... ... ... ... ... 12 ... айырылған Агата мектепте жарытып білім алмады. Өйткені,
отбасының жағдайы келмеді, ... ... ... ... ... ... оқып үйренді және пианинада ойнады, орындаушылық ... деп ... ... ... ... Жиналған топ
алдында музыка ойнаса да, ән ... да жиі ... ... ... ... президенті болғанда да, сөзге
шорқақтығын байқатты. Алайда, жазушы болам деп еш армандамаған. Үйіне Генри
Джеймс пен ... ... ... ... да, ... жазушылық таланттары
туралы ойында ештеңе қалмаған. Бала кезінен ойланғыш, үндемейтін әрі ... ... ... оған онша мән бермеген, өмірде биік мақсатқа қол
жеткізеді деп ойламаған. Агата ... ... ... деп ... ... ... ... қалам алуына жәрдемдескен. Ол орта
қауымдағы отбасынан ... ... ... ... ... ... жұмыс істеді. Ол кейін фармацевтикалық білімін толықтырып,
медбикелік жұмысқа қайта оралған. Ол ... ... ... - ... ... еш ... мол ақша үшін ... жоқ, мол
оқырман үшін жазды. Жазушы детектив жанрын жаңа қырынан дамытты, ... ... ... ... ... Боуен, Мюриэл Спарк немесе Грэм Грин тәрізді жаза алатын
болсам, шаттықтан көкке бір-ақ шалқып ... ... ... мен олай жасай
алмайтынымды білемін, және де маған ... ... ... ой еш ... ... ... [15, 31 б] - деп ... Агата.
Зерттеушілер Агата Кристи кітабы тез ұмытылады, бір-бірімен сюжет,
құрылым, кейіпкер жағынан ұқсас деп ... Оның ... ... өзі оның ... кітаптарының сюжеті қиялдан
құрастырылған, ой шешімдері қисынсыз, ... ... ... тілі ... ... және ... деп кінә таққан. ... қоры аз. ... олар ... ... үшін ... ... деген
пікірлер білдірген.
Жазушы туралы кейінгі монография ( ... ... ... обманывает”)
оның кітаптарын бояуға арналған балалар альбомына теңейді. “Негізгі контур
түсірілген, ал бала болса, бояуын таңдап ... ... ... - ... ... бұл пікір бір жақты, жазушының
шығармаларының маңызын жете түсінбеушілік. Оның ... әлі ... ... ... жоқ. XX ... ағылшын жазушыларының ішінен Британияда
ғана емес, шет тілі ең көп ... ... ... ... ... тірісінде
оған “Детектив патшайымы” деген мәртебелі атақ берілген. Детектив жанрын
зерттеуші ... - ... ... ... ... ... ... құрушылардың бірі ретінде” Агата Кристиді атап өтеді. Оның
шығармаларының басты ерекшеліктері:
1) фактіге негізделуі ( ... ... кісі ... ... ... ... және куәландірудің жеткіліктісі.
Кейде оқиғаларды ширықтырғаны сондай, ... ... ... ... ... ... табуы, жүргізілген белгілі бір
істің бөлшектеліп барып тұтасуы;
4) бастапқы жайға қайта оралу, ... ... ету, ... көп ... жеке ... ... ашуға негізделген.
Алғашында қысқа “Үш соқыр тышқан” деген радио пьеса жазған. Кейіннен
өзіндік әзіл ... жаңа ... ... ... ... театр
сахналарында табыспен қойылған. Агата Кристидің үздік ... ... ... ... ... болды. Ол Англияда болып жатқан оқиғаларды
назарынан шығармады. Соғыс жылдары дүниеге келген ... да бір ... ... ... қонақ үйі” романында қылмыстық ... ... ... Ол ... ... ... қателіктерін ашты. Алғашқы детективті шығармасы — 1920 ... ... ... ... ... детектив жазғанына күмән
келтірді. Бұл романды алғашында баспа қайтарып берді, жетінші баспагер ғана
жариялауға ... ... ... екі мың ғана ... 25 ... алған Агата қашан ... ... ... қосылғанша жазудан
жалықпады. Пуароның өлімі туралы “Шымылдық” атты соңғы романы 1975 ... ... ... тірі ... туралы роман жазушы дүниеден қайтқан
соң 1976 жылы ... ... ... ... 1977 жылы ... ... ... — қайырымдылық әркез зұлымдықты жеңеді, қандай да
қылмыс, күнә жазаланады. ... мен Мисс ... ... кітаптарының
кейіпкерлері сияқты барлық ... ... ... ... ... “Скиттаферд қүпиясы” романы ( қылмыс ... ... ... ... үйі” ( Марпл бейнесі әрі ол “Роджер ... ... ... ... да оқиғаларға қатысады. Журналистер
сұрақтарына әркез жауап берген Агата ... ... ... ... ... ... ұзақ әңгімені, қабылдауды, әсіресе, коктейльмен
қабылдау жасауды, ... ... ... ... ... тіпті ішімдік
сусындарын, мармеладты, жылы тамақты, сұр аспанды ... ... ... ... ... музыка, поезд, цифрлық бас қатырулар, жалпы алғанда
санға қатысты нәрсенің бәрін, теңізде шомылуды, ... ... ... ... ... ит және ... ұнатқан”.
ЮНЕСКО мәліметіне қарағанда, жазушының “Стайлстегі жұмбақ оқиға” дейтін
тұңғыш кітабынан бастап, 1980 жылға дейін әлемнің 50 тілінде 400 ... ... ... ... Кристидің
“The case of the perfect maid”-“Мінсіз періштенің сыры”,
“The witness for the prosecution”-“Куәнің құпиясы”,
“The million dollar bond ... ... ... there the ... т.б. көптеген шығармаларын қазақ тіліне
түпнұсқадан аударған, қазір олар өзінің жеке жинағы болып жарық көрді.
Мысалы, аудармашының алғаш аударған еңбектерінің бірі – “The case ... perfect maid” ... ... ... ... ... ... желісі бір әйелді екі-үш ... ... ... ... қулығы асып түсетін құпия сырды ашып түседі. ... ... ... тек ... әйел ... сыр” деп берілсе,
оның осыншама жұмбақтығын, сонымен қатар сол әйелде барлық жұмбақтың шешуі
жасырылғанын білдіру үшін аудармашы ... ... ... деп ... ... ... ... ынтықтыра түсетін бір қасиет те бар
сияқты.
Шығарманың қай тұсын алып ... да, ... ... ... ой,
салауатты сөз саптауды байқайсың. Мысалы, түпнұсқадағы:
“Only Miss Lavinia believed devoutly in her ... ... ... under affliction and willingly ran errands and trotted us ... to the village for things that my sister had suddenly ... ... жері ... ... сондай тамаша берілген [16, 6 б]. Қараңыз:
“Тек мисс Лавиния ғана сіңілісін шынымен азап шегіп, ... ... ... оның ... ... ... ... сіңлісіне керек еді деп,
бірдемелерді іздеп, селоны шарлап кезіп жүретін” [17, 5 6] - деп ... ... ол ... ... ... да, ... ... кедергі келіп
тұрған жоқ, барлық сөз өз орнында, мазмұн жойылмаған. Жалпы, Ә. Ахметовтың
аудармасында бұндай жерлер ... ... тек таң ... ... ... бір ... ... шеше білген. Ол аудармадағы
эквиваленттілік түрінің барлық қағидасын ... ... ... ... ... ... бірі. Төменде біз аудармашы ... ... ашып ... жөн ... Түпнұсқада:
“Yes, indeed. I really feel Mary has been sent to us as an answer ... [16, 8 6] - ... ... ... ... ... ... Мэриді жіберді ғой
бізге”, [17, 9 6] - деп береді аудармашы өз стилі бойынша.
Ағылшынша “…as an answer to prayer” - ... ... ол ... ... қарапайым тілмен “құдайдың құлағына шалынып” деп тамаша жеткізген.
Түпнұсқадағы:
“Mary, the paragon, was missing! Her bed had not been slept in and ... door was found ajar. She had slipped out quietly during the ... 9 6] - ... жері қазақшада:
“Мэри, әлгі мінсіз періште, жоғалып кетті. Төсегі жаюлы ... есік ... ... ... Түнделетіп, ешкімге сездірмей сытылып
кеткен болса керек”, [17, 10 6] - деп ... ... ... сөзі ... ... ... ... мағынаны
білдіреді, ал аудармашы шығарманың сюжеттік оқиғасын оқырманға одан ... ... үшін ... өзі ... “мінсіз періште” деп алған.
Бұның өзі аудармашының ой-өрісінің қаншалықты кең екендігін көрсетеді.
Ә.Ахметов (Куәнің құпиясы) стилінде жалпы, оқырманды ... ... ... бар. Осы ... да бір ... сырдан бастайды:
“Extraordinary, the whole thing. An extraordinary woman. A ... woman. Women were the devil when they got their knife into ... 11 6] - ... жері ... тілінде:
“Ерекше жағдай. Шығаннан шыққан, өте қауіпті әйел. Әйел деген қастандық
істеймін десе сұмдық боп кетеді екен ғой”, [17, 12 6] - ... ... көз ... оқиға желісін жіті бақылап, оның немен аяқталатынын
білмейінше, тоқтамайтын күйге жетесің. ... әсер ету күші ... ... асып ... төмен емес.
Ал мына жері ше:
“The whole thing hinges a good deal on the ... of ... said Mr. ... “She hates you. That much is clear.”
“She can hardly hate me, protested the young man”, [16, 146] - ... ... ... ... де енді ... Маккензидің беретін куәлігіне тікелей байланысты
болады”, - деді ... ... ... ... ... жек көреді. Ол жағы анық.”
“Олай бола қоймас”, [17, 15 6] - деді ... сөз ... ... ... ... ... ... сөз қолданыстарында “иттің
етінен жек көру” деген қолданыстар ... ... ... ... жек көруді білдіру үшін қазақ оқырмандарына ... ... ... ... ... ағылшын тілінде әр түрлі мағына беріп
бірден оның ... ... ... ... ... түсу ... Бұл жерде де
аудармашының әдеби ... ... ... ... ... көреміз.
Бұл
жерде “сөз таластырды” деуі жігіттің сөзге араласқанын көрсетпекші.
Сонымен қатар, мына бір жері де ойдағыдай ... the woman, for it was a woman, gave a chuckle and opened ... ... it’s you, dearie,” she said, in a wheezy roice. “Nobody with ... there? No playing tricks? That’s right. You can come in – you can ... - ... жері ... ... өте ... ... әлгі әйел мырс етіп күлді де есікті кеңірек ашып:
“Сен екенсің ғой, көкешім”, - деді даусы қыр-қыр ... ... ... па? Пәле ... тұрған жоқсың ба? Дұрыс. Ішке кіруіңе болады, ішке кір”.
“Адвокат екі ойлы боп, табалдырықтан аттап кішкентай, лас, ... ... ... ... ... - ... жерінде автордың ойынан ауытқымай,
дәл сол күйінде бірде бір сөзді ... ... ... ... ... күйде ұстайды. Бұл шығармада байқап отырсаңыз, әсіресе сипаттау өте
жақсы шыққан. Әсіресе, ішке ... ... ... ... ... ... сонымен қатар әйелдің қылықтарының бәрін сол қалпында түпнұсқада
қалай болса ... ... ... Бұл жері де ... көңілден шығады.
Сөз қолданысында да бір жүйелілік бар. Мысалы, “лағынетті жаудыра жөнелген
әйел” деуінде де бір ... бар, ... ... ... онда ... көбінесе ренжулі әйелдің кейпін береді. Ал сол әйелді ... ... ... ... жәй ... қана ... ... айтпай тұра ма,
құдай-ау) немесе сол ... ... ... сол ... ... жақсы берген, шығарманы оқып отырып, оқырман алдында кейіпкердің
бүкіл ... ... ... Мысалы: “Ақырында ашудан жұдырықтары
біресе ашылып, біресе жұмылып әлгі әйел сүлей-сапа ... ... - ... асып ... бір ... жоқ, ... оны ... түскен.
Мысалы, “сүлей-сапаның” дәл аудармасы түгілі оған жақын да сөз жоқ ағылшын
тілінде, ... ... ... ... ... ... қалған кейпін
көрсетуге тырысқан. Сонымен қатар, осы шығармаға қатысты айтайын дегенміз,
шығарманың өн бойында тек ... ... ... ғана емес, сонымен қатар
басқа тілден енген сөздер қатары да жиі ұшырасады. Мысалы, ... ... ... ... болсақ, “қымбаттым”, “сүйіктім” деген
мағынаны білдіреді. Алайда ... ... ... ағылшын тілін
жетік игермегендіктен пайдаланғанын ... ... ... мағынасын
бірден ұғып, қазақ тілінде де жиі ... ... ... деп ... Сонымен қатар, түпнұсқаның мына бір жеріне көңіл
аударсаңыз:
“As the story ... the feeling of the court which had, to ... been slightly ... to the ... now set dead against ... 16 6] - ... жері ... тілінде:
“Түсінік беру әрі қарай жалғасқан сайын, алғашында ептеп оң көзімен
қарап отырған соттың мүшелері енді ... ... ... ... ... де ... ... алмай, саудасы біткен адамша, түнеріп отырып алды” [17,
17 6] делінген.
Бұл жерде де адекватты аударма ... ... ... қазақ
оқырмандарының ойынан шығатын сөздерді естен шығармаған.
Мысалда: “оң көзімен қарау” шығармада ... ... ... ... ал ... біткен адамша, түнеріп отырып алу” қолданыстары
ағылшын халқына бейтаныс болғанмен, аудармада ешқандай ... ... ... ... тұр. ... аудармашы халыққа таныс мақал-мәтелдерді
өте орынды, мазмұнға сай пайдалана ... ... ... қалса да әдет
қалмайды” деуі т.б. Сонымен қатар, туыстық қатынасты білдіретін сөздер
ағылшын ... ... ... ... бір ... ғана ... ... атауларды қазақылап “нағашы апасы’, “жиені” деп келтіргені қандай
керемет.
Немесе мына бір жерінде де, тамаша, ... ... ... smiled back at him. You’ll find the alibi is all right, - he ... ... жері ... тілінде:
“Воул да оған қарап жымиып күлді де: “Дәлелдің тастай екеніне көзіңіз
жетеді”, - деді ол мәз ... ... is all ... ... жеріне “тастай
дәлел” деген тіркесті табудың өзі қандай шеберлік десеңізші!
Осындай тамаша аударылған ... ... ... ... ... да ... ... келеңсіз жерлері де кездеседі. Жұмысымыздың негізгі
мақсаты аударылған шығарманың жақсы және олқы жақтарын көрсету болғандықтан
талдау барысында кездескен ... ... жөн ... ...... ... әдеби тұрғыдан күшейте түсіп, барын бардай,
жоғын ... ... ... ... rose suddenly to her feet. All the intense emotion that the ... been conscious of in the atmosphere was now concentrated in her tone. ... him, I tell you! I hate him! I hate him! I hate him! I would like ... him hanged by the neck till he is dead” - ... жері ... ... ... ... тұрып кетті. Бағанадан бері адвокат куә болып
отырған ширыққан долы ... ... ... ... оны жек ... ... ... Мен оны жек көремін! Өзін дарға
асып өлтіргенін көрсем”, - дейді. Бұл жерде:
“I would like to see him hanged by the neck till he is dead” - ... сол ... ... ... болса, “дарға асылып, жаны ... ... ... ... болар еді. Бұл шығармада А. Кристидің негізгі
мақсаты сол ... ... ... ... ... жек ... ... шығарманың сюжеті бойынша жағдай мүлдем басқаша, дегенмен
кейіпкер адвокатты осылайша ... ... Сол үшін ... ... ... - деп ... ... Егер Ә. Ахметов осы жолдарды дәлме-дәл
аудару принципі арқылы аударған жағдайда, сюжеттің негізгі ... ... ... ма еді. ... ... ... ... қолданыстардың көпшілігін керек санамаған. Ол ... ... ... мүмкін, немесе автордың тавтологиядан қашуы ма кім
білсін? Алайда, ағылшын тілінде артық қолданыс, сөз орамдары жоқ ... ... ... ... ... қайталау қажеттігінен туындаған стиль
екенін ұмытпаған жөн. Сонымен ... ... ... аударған
шығармаларынан байқағанымыз, түпнұсқаның өзінің көңілінен ... ... алып ... Алайда, автордың негізгі ой-пікірі толық, жұп-
жұмыр, бұрмаланбай сол күйінде қазақ оқырмандарына жеткізілген.
“Ғайып ... ... ... ... да аудармашы ағылшын
тіркестеріне қазақтың небір тамаша қолданыстарын балама сөздер ... ... ... ... Мысалы түпнұсқада “жүдеу-ақ” деген бір-ақ
сөзбен берсе, қазақшасында “өңі тайған”, “жақтары суарған” - деп түпкілікті
сипаттайды. Немесе, сол ... ... ... ... деп берілетін
түпнұсқадағы жерді “қауесет” деп береді.
“Ғайып болған миллион” әңгімесін аударуда Әділ Ахметов ... ... ... және бір рет ... Бұл ... орыс ... болғандықтан үш тілде салыстырып талдап отыруды жөн көрдік. Сонымен
әңгімені түпнұсқамен ... ... are on the - how do you say it? - get - rich - quick tack, eh, ... ... тез ... жолын нұсқап отырғаннан саумысың, достым?” Бұл
жерде “mon ami” деген ... ... ... деп ... Расында да “mon
ami” деген сөз француз тілінде “менің достым” деген ... ... ... ... бұл сөз ... ... ami, ты как раз - как это у вас ... - напал на золотую
жилу” деп аударған. “Mon ami” ... ... ... ... ... Сонымен
Ә.Ахметов кейбір сөздерді түсіріп, қалдырып кеткен. Мысалы,
“On board these floating palace, as you so justly call them, one ... elite, the haute noblesse of the criminal ... ... ... су ... ... ... сәулетті сарайлардың ішінен
кейбір кезде қылмыскерлер дүниесінің мықтыларын да кездестіруге ... ... ... ... ... ... young lady as wants to see you, Mr. Poirot. Here's her card”.
“Сізге бір бикеш келіп тұр, Пуаро мырза, мына бір ... ... ... ... вас ... видеть дама.
Она подала визитную карточку, на ... ... Мисс ... бұл сөз ... аударылады: “Сізге бір бикеш келіп тұр, ... ... ... деген сөзді “Мистер Пуаро” деп алғанымның себебі, әр
елдің өзіне тән ... ... ... ... ... ... би, Қазыбек би т.б. сол қалпында аударады. Ағылшындардың Мистерін,
Француздардың Мадамын - мырза немесе ханым деп ... ... ... бұл менің өз ойым.
“In another minute one of the most charming girls I have ever seen ... into the room. She was perhaps about five - and - twenty, with ... eyes and a perfect figure. She was ... and ... in manner”.
“Sit down, I beg of you mademoiselle”.
“Көп ұзамай үйге бір көрікті қыз ... ... ... бойлы, қоңыр көздері
үлкен, дене бітімі сымбатты, киген киімі, жүріс-тұрысы ерекше жарасымды”.
“Төрлетіңіз, бике”.
“Через минуту в гостиной появилась очаровательная ... лет ... ... ... и ... в ... Меня поразили её большие
карие глаза и безупречная фигура”.
“Не угодно ли присесть, мадемуазель”.
Бұл жерде отырыңыз, мадемуазель ... ... ... ... ... қатар, мына бір жерлерін де айтпасқа болмайды. Түпнұсқадағы:
“So that’s the way your enthusiasm runs! You would have liked to ... with the man who sneaked the Liberty ... ... қазақшасы: -
“Ә, әр жағың белгілі болды! Әлгі құнды қағаздарды үптеп ... ... ... келіп отыр ғой сірә?” Ағылшынша “So that’s the way your
enthusiasm runs!” деген тіркестің: “Ә, әр ... ... ... - ... ... таба білуі немесе оны “серімен семсер серпіскің келіп
отыр ғой сірә?” деп келтіруін нағыз тапқырлық деп ... ... laughed rather ... The thing stared me in the face, ... I ... have missed it. My cabin trunk was half out from under
the bunk and all scratched and cut about where they’d tried to force ... ... ... ... егер мен ... ... Пуаро мырза. Каютамдағы
төсектің астында тұрған чемодан жартылай бері шығып қалыпты. Бұзып ашпақшы
болған. ... ... ... ... ... ... деп
береді.
Бұл жерде де аудармашы ағылшын тілінен дәлме-дәл тәсілмен аударып тұрса
да, әрбір сөйлемін өте тапқырлықпен ... ... ... ... ... жеткізе білген.
Негізі аудармашының алдына қоятын үш шарты бар:
1. Ол шығармада бейнелеп отырған өмір шындығын дәл беруі керек.
2. Түпнұсқаның негізін сақтау ... Ана ... оның ... ... нұқсан келтірмеу керек.
Ал Ә.Ахметов болса, осы ... ... ... ... Оның ... аудармалары қазақ әдебиетінде үлкен құнды дүние ретінде
қаралатыны сөзсіз.
Ә.Ахметовпен қатар, ... ... ... ... ... – Ақас ... ... Тәжітов А. Кристидің біраз шығармаларын аударған. Соның ішінде “The
Kidnapped Prime Minister” (“Қолды ... ... деп ... ... отырмыз.
Негізгі сюжет Англия премьерінің тағдыры туралы өрбиді. ... ... ... ... қалай шешім табатынын қазақы тілмен, мазмұнды
оймен жақсы берген аудармашыларымыздың бірі. ... ... ... ... ... тұтып көрсетуге болады. Мысалы:
“At last! The spot of grease, he is gone! I am at your ... ... ... Кетті-ау ақыры мына майдың дағы! Ал, енді әміріңізге құлдық” - деп
жақсы, тіпті тамаша аударған деп айтуға болады. Әйтпесе, ... ... ... деген қолданыс жоқ әрине, дегенмен ... ... ... ... жақсы игерген маман екенін көрсетіп-ақ
баққан. ... ... ... әсер ... ... жерлер А. Тәжітовтің аудармасында ... ... бір ... ... ... come on- don’t let’s beat about the bush! As far as I can see, the
whole of England will know the hole we’re in soon enough. ... - ... жері ... ... ... берілген:
“Әрі-бері орағытпай, шаруамызға көшелік! Біздің қайда келіп отырғанымыз
онсыз да көп кешікпей ... ... ... ... ... ... - деп келтірілген, бұл жерде де “әрі-бері орағытпай” деген
қолданыста ағылшын ... жоқ ... да, ... сөз өрнегінің шеберлігін
сақтап отырған, сонымен қатар ағылшын халқына тән шапшаңдық, адалдық, ... өз ... ... қасиеттері әр қимылынан көрініп тұрады.
Мысалы:
“Time’s everything!” - деген қолданыс түпнұсқада “уақыт бітті” деп
берілген, алайда ... ... ... ... ... ... деп
келтірген. Сонымен қатар, мына жерінде:
“One moment, if you please. Who is this Captain Daniels? You have ... - ... ... ... ... ... ... бөлейін, сол капитан Дэниельс дегеніңіз кім ... ол ... ... бар ма?” - деп ... ... аударма
принципін пайдалана отырып, аудармашы автордың ойын дәл, жақсы берген.
Мысалы, түпнұсқадағы:
“You regard the Captain Daniels, then, as above ... - ... ... тілінде:
“Сонымен, сіздіңше, капитан Дэниельс күдіктен тыс қой, солай ма?” -
делінген, ... ... ... ... ... тіліндегі
балама сөздерді тауып, орынды пайдалана білген. Тағы бір мысалда:
“A shade of bitterness crept into Lord Estair’s voice, as he ... Monsieur Poirot. In this days, I should hesitate before I ... above ... - ... ... тілінде:
“Жоқ, мсье Пуаро. Бұл күндері кімді болса да күдіктен тыс ... ... еді, - деп ... ... лорд ... ... кейіппен” деп
аударған. Эстайрдың ... ... ... ... жақсы,
орамды сөздерді
пайдаланып, құрылымы жағынан да дұрыс аударған.
“You hoped to discover more? They are such stodgy old ... ... ... салады деп қалғансың ғой? Ол шалдарды оңайлықпен
қолға түсіре алмайсың”.
“Вы надеялись узнать больше? Они такие занудные старики”.
Аударма екі тілде де өте ... ... do you not find it almost ... ... know who stole the ... ... then - we must – why…”
“Do not confuse arid fluster yourself, Hastings. We are not going ... anything at ... why? What are you waiting ... өзің ... көр, ... ... емес пе?”
“Сонда калай, ұры уысымда деп түрғаннан саумысың?”
“Дәл төбесінен түстің”.
“Онда біз неменеге...”
“Басыңды босқа катырма, Гастингс. Әзірше біз ... ... ... не қол ... ... ... ба? Күтетін не бар?”
“Простым?”
“Да. А разве ты другого мнения?”
“Так, значит, ты знаешь, кто украл ... ... мы ... ... ... В ... ... я не
намерен ... ... ... Чего ты ... ... ағылшын тіліндегі “childishly simple” ... ... ... ... ... — деп ... Ал орыс ... разве ты другого мнения?” “Ал сен басқаша ойдасың ба?” деп ... ... ... “You know who stole the bonds?” дегенді, “Сонда
қалай, ұры ... деп ... ... - деп ... Ал орыс ... деп ... значит, ты знаешь, кто украл ... ... ... сөзге шеберлігін көрсете түскен. Және бір мысал:
“But why? What are you waiting for?”, қазақша нұсқасында – ... ... ... ... ... ба? ... не бар?”, ал орысшаға “Но почему?
Чего ты ждёшь?” - деп ... ... ... ... не ... Сен нені күтіп отырсың?”
“Tell me,” I cried, “Was this ... one of the first to land when ... ... ... ... адам Нью-Йоркке кеме келіп тоқтаған кезде жағаға
бірінші болып ... ... бар ма ... - деп ... мне, - ... я к ... - не ... ли этот джентльмен
первым по прибытии в Нью-Йорк?”
Және де “She was perhaps about five - and - twenty - Ол ... ... - ... ... ... кетіпті.
“I was about to suggest that you should lunch with me at ... ... де ... ... Чиз ... бірге барып тамақтанайық дегелі
отырмын”.
“Я как раз собиралась предложить вам позавтракать со мной в ... Бұл ... екі ... ... ... ... Себебі,
“Cheshire Cheese” дегенді қазақ тіліне “Чешир Чиз” рестораны, ... ... в ... ... деп ... ... ... “Чешир Чиз”
рестораны дегенге мен келіспеймін. ... ... ... ... ... ... ол кішкентай бір дәмхана болар,
кім біледі.
Ал орыс ... ... ... ... үлкен қателік. Бұл белгілі бір
ғимараттың атауы болғандықтан сол күйінде, яғни ... ... деп ... тиіс.
“He was a nice-looking young fellow, tall and spruce, with a touch ... hair at the temples, though he could not have been much ... ... ... ... ... ... жас жігіт екен. Жас шамасы
отыздан көп аса ... ... ... шала ... ... ... молодым человеком, ... и ... ... ... ... хотя на вид ему было не ... тридцати”.
Бұл жерде тәржімашы өзінің ақындық, аудармашылық шеберлігін өте ... ... Ал орыс ... де бұл ... ... ... ... десем артық айтқан болмаймын. Дегенмен:
“When he had ... Poirot took up the thread with a ... ... ... ... Пуаро әңгімені кайта сабақтады”.
“Когда он кончил, Пуаро ... ... ... ... ... ... ... қойды. Бұл жерде әңгіме “сұрақ”
туралы болып жатыр.
“They were two grave ... who had grown grey in the service of ... Mr. Vavasour had a short white beard, Mr. Shaw was clean ... де салқын жүзді, шаштарын банк жұмысы ағартқан ... ... ... ... ... ақ ... бар, ал Шоу мырза ... ғып ... ... были ... ... ... на ... в банке. Мистер Вавасур
носил короткую седую бородку, а ... Шоу был ... ... ... ... ... еркіндікке бет бұрған сияқты.
Негізгі
мағынасы ... ... ... ... де ... ... банк
үшін
жауапты мырзалар болатын”.
“And no clerk has had access to ... turned ... to ... ... ... ... ... болған жок кой?”
- деп
диалогты ... ... ... Шоу сұраулы ... ... - ... ... сөзі аударылмаған.
Ал орыс тілінде былай тәржімаланған: “И ни один клерк не имел к ним
доступа? ... Шоу ... ... на мистера Вавазура”. “I retired
crestfallen, and observed Poirot grinning at ... ... ... ... Ал ... ... ... жимай маған күліп
тұр екен”.
“Я был разочарован, но увеидел, что ... ... ... ... да ... аударылған.
“This is for the good Inspector McNeil. We will leave it at Scotland Yard
in
passing, and then to the ... ... where I have asked ... to do us the honour of dining with ... әлгі ... ... Макнейлге. Скотланд Ярдтың қасынан өткенде
тастап кетеміз. Одан әрі ... ... ... Эсми
Факуар
бикешті сол араға бірге отырып тамақ ішейік деп шақырып койып едім.”
“Это для ... ... ... Мак ... ... в Лондон, мы
отправили конверт в Скотланд-Ярд, а ... ... ... куда я по ... ... мисс Эсми ... с ... “McNeil” адам атын “Макнейл” деп жазған. Ал орысша нұскасында
дұрыс берілген.
“The habit of incoherence is growing upon you, ... As a matter ... I ... If Ridgeway had been the thief— which was perfectly possible - the
case
would have been ... a piece of neat ... ... ... ... ... ... Гастингс..Қажет
болса, мен ол жағын да ойластырып қойғанмын. Егер Риджуэйдің өзі ұры болып
шықса, олай болуы да әбден ықтимал, бұл бір ... ... ... қиын ... ... болар еді.”
“Гастингс, ты привыкаешь мыслить нелогично. ... если бы ... ... это дело было бы ... ... не для ... Бұл ... аудармашылар өзіндік еркіндікке бет бұрған.
“I admire your logical mind, Hastings. The bonds were sold in New ... were not thrown ... You see where that leads ... мына ... мақтауғатұрады, Гастингс. Теңізе лақтырмаған.
Сонымен неге келіп тірелдік?”
“Восхищаюсь твоей логикой, Гастингс. Облигации были проданы в ... а ... их не ... за борт. Ты понимаешь, куда это нас
ведет?”
Қазақша нұсқасында да, орысша нұсқада да мені ақындардың сөз таба білу
қабілеті таң ... Әділ ... ... ... ... тез ойға
қонымды, бұл ... ... ... ... ... оқылатын тілде тәржімалаған. Ал орыс тіліне Ираида Сычева аударған.
Алайда, А.Тәжітовтың аудармасын жіті, бақылап шыққанда ... көп ... ... ... ... ... де түсініксіз
жағдайлармен түсіп қалған, дегенмен аудармашы ... ... ... ойы сол күйінде бұрмаламай, қазақ оқырмандарына жақсы жеткізген,
сондықтан шығарманың түпнұсқадан ... ... ... өте ... және ... әдебиетіне үлкен үлес қосатын салмақты шығармалардың
қатарына жатқызамыз.
Қазіргі қазақ ... ... ... кемелденіп өскен, дүниежүзілік мәні
бар әдебиетке айналды. Бірнеше, ондаған жылдар ішінде көптеген ... ... ... ... ... ауыз ... ғана дамыса,
бұл күнде прозаның да, драматургияның да, поэзияның ... ... ... отыр.
Агата Кристи шығармашылығы туралы әдебиеттану ғылымында көптеген
пікірлер айтылған, талдаулар ... ... ... ... ... алғашқы сынның бірі бұдан бірнеше жыл бұрын жарияланды. Содан
бері қарай әр кезеңде ... ... ... үздіксіз сөз болып
әдеби сынның ілтипатына бөленіп келеді.
Жазушының шығармашылық жолы мен ... ... ... ... ... ... да ... бағалы пікірлер айтылған.
Түрлі мәселелерге ... ... ... ... ... бар. ... ... Кристи шығармашылығының сан
қыры, стильдік жағынан ... ғана тән ... ... ... ... оны құру ... өмір ... шындық жасау ұсталығы, тіл ... т.б ... ... сөз
болған.
Оның туындылары әдебиет аясында көптен бері ... ... ... ... ... ... ... бірнешеуін ерекше ... жөн. ... ... Исабаев ағылшын прозасының даму тарихын
зерттеген еңбегінде ... ... ... ... ... ... ... атап көрсетеді.
Агата Кристи ағылшын ... көп ... ... ... прозаның, әсіресе ... ... жұрт ... ... Кристи өз дәуірінің шындығын ... ... ... бүгінгі замандас өмірін бейнелеген туындылары
ағылшын әдебиетінің ... ... ... ... үлес ... жазушының әдебиеттегі орнын одан сайын биік ете түсті. ... ... ... ... ... ... тереңде жатқан неше
алуан қазынасын таба білді. ол ... ... сөз ... ... ... ... ... Агата Кристидің әрбір
шығармаларынан маңызды оқиғалар, қызықты ... ғана ... ... ... жаңа ... мол ... ... Кристи - ағылшын әдебиетінің үлгі-өнегесін бойына ... ... ... ... ... Оның ағылшын халқының
керемет бай ... ... де ... олжа ... сол ... ... ... мен қымбат қазынасы оның көркемдік
тұшынысы мен ... ... ... ... ... алғашқы шығармаларынан бастап, Агата Кристи шығармашылығына тән
кейбір сипаттарды ... ... ... Жазушының алғашқы он
шақты жыл ішінде жазған көптеген роман, ... ... ... ... ... де осы ... ... Бұлар
әрқайсысының идеялық, көркемдік дәрежесі де әр ... ... ... үстінде жазушының суреткерлік тәжірибесі ... ... ... ... ... ... ізденуінің ең бір жемісті қадамы - оның
детектив жанрында жазылған әңгімелерінен ... Бұл ... ... Кристи
басқалардың ізін қуаламай, өз соқпағын табуға талаптанған. ... ... ... үлгі ...... озық әдебиеті.
Жазушының алғашқы әңгімелері тақырыптық жағынан алуан бола ... ... ... ... ... ... ... танытады. Ағылшын
әдебиетінің қалыптасу кезеңінде ... ... ... ... де ... ... ... Қаламгер өмірдің сан-
саласын суреттеуді, жаңа өмірдің жақсы сипаттарын көрсетуді мақсат етті.
Кристи, Дейм ... ... ... өмір ... жылдары 1890-1976.
Романист, қысқа әңгімелерінің авторы, драматург, ақын.
Торки қаласында (Девон графтығы) дүниеге келген. Алғаш ... ... ... ... мен ән ... Париж қаласында үйренген. Дүниежүзілік
соғыстардың екеуінде де ағылшын госпитальдарында қызмет еткен. ... ... Таяу ...... ... ... шебері. Ол
70-тен аса романдардың, жүздеген әңгімелер мен 17 пьесалардың, 13 тілге
аударылған шығармалардың авторы.
Шытырман ... ... ... ... ... алыс ... жайылған
Агата Кристидің өмірінен не ... ... ... шын аты ... біле ... Агата Кристидің толық ... ... ... ... Ол 1890 жылы ... ... ... американдық бизнесмен,
шешесінің шыққан жері ағылшын болатын. Қызының әжептәуір дауысы ... ... мен ... оның ... ... ... қалайды. Бірақ өмір өз
әмірін жүргізді.
1914 жылы Агата полковник Кристиге ... ... ... ... ... ... ... ғой. Кристи майданға аттанды. Агата
Кристи “Стамбулдағы жұмбақ ... ... ... ... 30 жасында жазды.
Бір қызығы, “Хайнеманн” баспасы осы ... ... ... Сол ... жылы ... наны” романын Мэри Уэстмакотт деген ... ... ... ... орта ... ... Арада 14 жыл өткенде ... ... тағы бір ... ... ... ... 1925 жылы ... осыдан төрт жылдан кейін “Уақыт” романдарын шығарды.
Англия – классикалық детективтің орталығы. Мысалы, Уилки ... ... ... ... ... ... ... құпиясы”, Конан Дойлдың
“Шерлок Холмс” туралы шығармаларын жақсы білсек керек. ... ... ... ... Грем Грин ... әдебиет алыптарының қалам қарымы
Агата Кристидің шығармашылығына зор әсер етеді. Жазушының өмірбаянында
қызықты ... көп. ... ... айтсақ, күйеуімен арасы суып бара жатқанын
сезген Агата ... ... ... ... ... ... ... жүргенін
айтқан адамға сый ретінде 100 фунтстерлинг беретінін хабарлаған. Тіпті бір
дәріхана иесі Агата онымен удың ... ... бары ... ... ... көрінеді. Осыдан кейін жазушыны тапқан адамға берілетін сыйақы
мөлшері 500 фунтстерлингке жеткен. Полиция дабыл қағып, аяғынан тік ... ... ... ... шағын қаланың мейрамханасынан бір
қызметкері А. ... ... үйде ... 9 күн ... хабарлап, 100
фунт стерлинг сыйақысын талап еткен.
Бұл күнде ... ... ... кең ... жазушылардың бірі. Тіпті
оның кейіпкері Эркюль Пуаро пошта маркасына да ... Тағы бір ... ... ... ... ... мұражайға қойылған. ... ... 120 ... ... ... мәліметіне қарағанда,
жазушының “Стайлстегі жұмбақ оқиға” дейтін тұңғыш кітабынан бастап, 1980
жылға шейін ... ... 50 ... 400 миллион дана кітабы сатылған.
Әлем жұртшылығы ағылшындық Агата ... ... ... жанрында алдына
жан салмаған жазушы ретінде таниды. Оның қаламынан 80 криминалдық роман, ... 150 ... 4 ... ... сондай-ақ “Мэри” деген лақап ... 6 ... ... ... ... ... ... секілді, ет
пен сүйектен жаралған пендеге тән неше қилы тосын қылық - әдеттер оған ... ... ... ол көйлек, туфли, шляпа, тіпті, суға түскенде киетін
киімнің былайғылар біле бермейтін қыр - ... ... ... ... өмірбақи шұлықпен шомылатынына дейін жасырмайды.
Аталған кітабында ол ... ... ... ... да бүкпесін
ортаға салады. Еркектерді жанындай жақсы көргенін жасырмай, “Құлпырған ... ... ... ... әсем жігіттермен жақын танысып, бәрімен де
ашық – машық болдық. Олармен үлкен қабылдауларға ... ... ... ... егде ... ... ... қызығып, ұрлана көз
тастайтынбыз. Ал, олар біздейлерге пысқырып та ... ... бар сұлу ... ... ... деп ... жарылады.
Алайда, бұл айтқандарымыздың бәрі Агата Кристи ... ... ... ... ... ... ... саймайды. Ол күйеуге шығып, перзент
сүйген, үлгілі ана аталған.
Агата Мэри Клариса Миллер 1890 жылы 15 ... ... ... ... ... ... ... шипаханада өнегелі отбасында дүниеге
келеді. Ештеңеден ... ... ... ... ... ол жасы жетіге
келгенде жергілікті ақсүйектердің балаларына арналған ... ... ... оқумен бірге Шекспир, Теннисонның кітаптарына ден ... ... жазу ... ... ... сабағын Парижге қатынап
оқиды. Фортепианода ғажап ойнайтын кішкентай Агата мектептегі балет ... биші де ... Жас ... ... ... әрі ... назданғыш
қылығы болыпты. 1912 жылы сауық кешінде танысқан ұшқыш ... ... ... Кристиге бір көргеннен ғашық болып, 1914 жылы некеге тұрады.
Бірінші дүниежүзілік ... ... ... ... ... ... ... әскери госпиталға жұмысқа кіреді. Бұл кезде ... ... ... ... ... ... Ол ... шығармаларын
он сегіз жасқа жетер-жетпесінде жаза бастаған. Үлкенді-кішілі редакциялар
әңгімелерін баспай, кері қайтара ... соң, бір ... ... Иден ... ... онша ... ... түйсігі мол әдебиетшімен ... ... оқып ... ... ... ... ... шығады” -
деп қолпаштап қояды. Бальзак, Эдгар По, Диккенс және ... ... ал деп ақыл ... Көп ... белгісіз әдебиетші – сыншының болжамы
шындыққа айналып, баспалар Агатаның жазғандарын таласып - тармасып басатын
болды.
Агата Кристидің бес ... ... ... ... шарт ... Бұл ... теңдессіз абырой. Әдебиетте осылайша қысқа мерзім ішінде табысқа
жеткен қаламгер ... 1922 жылы ... ... ... ... аттанды. Осы жолы олар ... ... ... елдері, жаңа
Зеландия, Канаданы аралайды. ... жүзу ... ... ... ... поездбен жүрген ұзақ жолдың әсері өте зор болады. Кейіннен оның
бәрі өзінің ... ... ... әңгіме, пьесаларынан көрініс табады.
1926 жылы Агата Кристи дүниежүзілік ... ие ... ... ... ... “Роджер Экройдтың өлімі” атты романы бес құрлық
оқырмандарының қолынан түспеген. Детективтік жанрдың ғажайып ... ... ... дәлелденді. Сәл кейінірек жарыққа шыққан “Айыптау
куәгері” және
”Тәпі” (“Мышеловка”) пьесалары АҚШ, ... ... ... т.б ... сахналарында он бес мың рет қойылған.
Агата Кристидің “Шығыс экспрессі” (“Восточный ... ... ... ... ... ...... Базарбай Исаев
аударған. Ағылшынша нұсқасындағы – “Murder on the Orient ... ... ... ... повесі деп, ал қазақша нұсқасында – “Шығыс
экспрессі” повесі деп ... on the Orient ... ... ... экспресс” повесі деп
аударған – Л.Беспалова. Шығарманың ... ... ... 168 ... ал ... ... 14 ... қамтиды,өйткені Базарбай Исаев
тек қана 4 ... ... ... ... ... аударған орысша нұсқасында оқиға “Ранним морозным
утром, в пять ... по ... ... ... который железнодорожные
справочники торжественно именовали экспресс Тавры”, - деп ... ... ... ... нұсқасында оқиға – “Таңғы аязда, жергілікті
уақыт ... ... ... бесте, Сирияның Алеппо станциясы
платформасының ұзына–бойына созылған ... ... ... деп ... ... тұрды”, - деп берілген. Бұл жерде ... ... ... ... орыс ... ... таба алмаған
алмағаннан ба, әлде білмегеннен бе, сөзді аудармай сол күйінде қалдырғанын
байқаймыз.
Бұл “состав” деген ... ... ... деп ... мәтіннің мәні дәл
жетер еді. Ал “эспресс состоял из вагона-ресторана, одного спального и ... ... ... ... ... ... ... вагон-
рестораннан, ұйықтауға арналған бір ... және ... ... екі ... ... - деп берген. Бұл жердегі “ресторан” сөзі
мейрамхана деп берсе болатын еді. ... бұл ... ... ... ... ... ... көп көңіл бөлгенін аңғара аламыз.
Түпнұсқада: “Проводник спального вагона подошел к мужчинам. ... ... ... ... коротышек обычно никто не принимает в
серьез. Лейтенант Дюбоск произнес ... ... Он ... ее заранее
и приберегал до последнего момента. Речь пордуманную и блистательную.”
Не ... ... ему, ... ... в том же ... ... нұсқа:
“Ұйықтауға арналған вагонның жолсерігі әлгі екі еркектің қасына барды.
Поезд жүргелі тұр – деді ол. – ... ... ... кісі ... ... қолына алды. ананың басына қарашы,
айнымаған жұмыртқа! Көңілі ... ... Мэри ... ... ... Қызық кісі екен! Мұндай талаптарды әншейін де ешкім адам ... ... ... ... ... ... ... Ол өзінің осы
айтқан сөздерін ... ала ... және ... ... ... ... ... еді. Бұл сөзі әбден дайындалған әрі ғажап болып
шықты.
Өзіне айтылған әдемі сөздерді естіп, одан кем ... үшін ... оған ... ... ... тырысты”. Бұл жерде “поезд” деген сөздің қазақ
тіліндегі әдемі ... ... ... ... болғандай еді.
Сондай-ақ “шляпа” сөздің орнына қазақтың “қалпақ” дегені лайық.
Ал үшінші тарауындағы: “Мосье Бук – он уже ... за ... ... ... рукой, приглашая своего друга занять место на против
него. Вскоре ... ... за ... стол он ... – его ... первым
и подавали лакомые блюда. Еда тут, надо ... было ... ... Бук ... себе отвлечь внимание от ... лишь ... они ... к ... ... ... Мосье Бук был уже на той
стади ... ... ... ... у Меня ... ...... он, – я бы объязательно описал
вот это! – И он ... ... ...... ... Исаев былай деп
аударыпты: “Бук мырза – ол бұл ... ... ...... ... ... бұлғап, өзінің қарсысына келіп отыруға белгі жасады. ... ... ... ... ... тап болғанын түсінді, оған даяшы жүгіріп
жүріп қызмет көрсетті. Тамақты да бірінше әкелді және ең әдемі ... ... ... дайындалған тағамдардың өте тамаша екенін баса
айту керек.
Бұлар алдарындағы майлы ірімшікке кірісе бергенде, бағанадан бері ... ... ... ... Бук ... ... бастаған еді. Бук мырза бұл
сәтте қарны тойып, ... ... да, енді ... ... ... сыңайы бар-ды.”
Мұнда “нежный, сливочный сыр” – дегенді “майлы ірімшік” деп тәржімалаған.
Ал орысша мәтіндегі ... ... ... деп ... ... Бұл жерде
“мүрде” деген сөздің орнына “мәйіт” ... ... ... ... болар еді.
(“Мүрде” деп қазақ бейіт немесе моланы айтады).
“Я не вполне вас понимаю, ... ... что ж, ... ... Мы находим женский носовой платок. Кто ... ... А ... быть ... ... преступпление, решил:
Пусть думают, что это дело рук ... Я ... куда ... ран, ... ... ... это так, что ... казаться будто некоторые из ... ... ... и ... и ... ... на ... месте
женский платок. Это один вариант. Но есть и другой. Предположем, что убийца
женщина. И тогда она ... ... ... для ... ... ... будто
преступление совершил мужчина. Неужели мы можем всерьез предположить, ... ... ... и ... не сговориваясь совершили одно и то же
преступление и при том каждый из них был так ... что ... нам ... Не ... ли много тут совпадении?” - дегеннің қазақша мәтіндегі
баламасын төмендегідей етіп берген: “Мен сізді онша ... ... ... ... Онда не істеймін, мысал келтіріп көрейін. Біз, жаңа өзіңіз
көрдіңіз әйелдің беторамалын тауып ... Оны ... кім, әйел ... оны ... қылмысты жасаған еркек шығар және ол бұл ... әйел екен деп ... тура ... ... ... көбірек
салайын, жарақат салғанда да оны әлсіз, күш-қуаты кем адам ... ... ... ... әйел беторамалын көзге бірден түсетін жерге тастап
кетейін, – деп түйген болуы ... Бұл – бір ... ... басқасы да бар.
Солай-ақ деп ойлайықшы: кісі өлтірген әйел-ақ болсын және ол ... ... ... ... ... ... ... ер адам екен деп
ойласын дейді. Сонда деймін-ау, ... екі ... бірі ... ... ер
кісі, бірімен бірі алдын ала келіспей-ақ екеуі де бір қылмыс ... ... ... оның ... олардың әрқайсысы бізге бір-бір айғақ
қалдырады деп шынымен-ақ сенеміз бе?” ... ... ... ... ... деген тіркесті “трубка тазалағыш” - деп аударуын, “тұтқа тазалағыш”
- деп тұтастай қазақшаласа, ... ... ... ... қыры мен сыры мол. Оның ... қиындықтары да қаншама.
Біз аударма сапасы туралы сөз қозғағанда, ондағы әдеби көркемдікке, тіл
кестесінің ... ... ... ... баса ... аударудың себебі
осыдан туындаса керек. Өзінің жазылу мәнері, ... ... ... мен
әлеуметтік астарлы ой айта білуімен, таза кәсіптік ... ... ... дәрежесіне көтерілген Агата Кристи шығармалары бізге әлі
күнге дейін толық жеткен жоқ.
Сөйтіп, әлемдік әдебиеттің ... ... ... ... жанрында
жазылған романдар мен повестер, ... ... ... ... ... ... жатты. Солардың ішінде шоқтығы биік ... ... ... экспресін” атауға әбден болады.
Ә. Ахметов қай шығарманы қазақшаласа да, оның тілдік, стильдік
қасиеттерінің ... да ... ... ... аударманың қай-
қайсысында да аудармашының өзіне тән қолтаңбасы мен мұндалап тұрады.
Қорытынды
Түпнұсқа мен аударманың ... ... ... ... ... ... ... қала береді. Аудармашы орыс және әлем
әдебиеті шығармаларын аударуда, ... сөз ... ... танытатын эстетикалық ойларын өз қалпында берумен қатар оқырманды
шығарма мазмұнымен дәл ... күш ... ... түрлі
қасиеттерін толық беру үшін аудармашы қолданған құрал-тәсілдердің ... ... : ... стилі, интонация, ырғақ, образдылық секілді
элементтердің ұлттық пішінге сай әр қилы ... ... атап ... ... ... ... ... өмір құбылыстарының сырын, шығармашылық
туынды процесін терең пайымдау – аударма еңбек үшін, аудармашы үшін ... ... ... Бұл ... мән ... түпнұсқа мәтінді аударуды
тікелей бастап кету – үлкен олқылық. Мұның өзі аудармашының ... ... да, ... да ... ... көрінісі.
Бұл орайда, Ә. Ахметов ең алдымен қаламгер шығармаларын тікелей оқып
түсіну, ... мен ... ... ... көркемдік дәрежесін
арттырады.
Аудармада тұрақты сөз ... ... ... ... ... үшін өте ауыр, қиын істердің қатарына жатады. Бұл топтағы тілдік
құбылыстардың баламасы аударма тілінде кездесе ... бұл істі ... ... ... ... ... ... мұндай тілдік
бейнелеу фактроларын беретін мағынаны кейде түпнұсқадағы ізбен ... ... ... идиома мен тұрақты сөз тіркестерінің мазмұны
аударылғанымен, тұтас мағынасы мен мәні ... ... ... ... ... талап қатал. Дегенмен де, түпнұсқа мен аударма арасында
тепе-теңдік болуын ... еті ... ... оны ... ... қолынан келе бермейді.Түпнұсқа табиғатына тән ... ... ... не ... ... ... емес. Бірақ,
бұл аудармашының түпнұсқадан орынсыз ауытқуына, өз тарапынан өзгерістер мен
толықтыруларға жол ... ... ең ... ... әріп
қуалаушылықтан, сөзбе-сөз аудармадан және түпнұсқадағы көркем шындыққа сай
келмейтін еркіндіктен аулақ болуы ... ... ... бұл орайда дайындық
кезіндегі асығыстық, зерттеу сапасының төмендігі және т.с.с . ... ... ... ... ... жұмыстар аз емес.
Осы асыл туындыларды жоғары көркемдік деңгейде ... ... ... ... ... ететіні сөзсіз. Осы тұрғыда, прозалық шығарамаларды
аударудағы ізденімпаздылығы, сол жолдағы қажыр-қайраты айқын аңғарылады.
Сонымен, Ә. Ахметовтың ... ... ... аудармалары жөнінде
ой-пікіріміздің түйіндеп айтар болсақ, мынандай қорытындыға келеміз:
1. ... ... ... білу ... ... сай шығуының
алғы да негізгі шарты
2. Аудармашы түпнұсқадағы өмірді, сол халықтың ұлттық мәдениетін,
тұрмыс-жағдайын, ... ... ... бұл салада оның
зерттеуші ғалым дәрежеінде болуы талап етіледі, мұнсыз ол жақсы
аударма жасай ... ... өз ... оның ... ... сөз қорын, мақалдары
мен мәтелдерін, тұрақты сөз тіркестерін еркін меңгергенде ғана
түпнұсқаға сай ... ... асыл ... ... аударма жасай
алады.
4. Аудармашы бір тілден ... ... жай ... ... ... ... ... жасаушы сөз зергері. Жазушы ен аудармашы
табиғаты бір. Ә.Ахметовтың прозамен ... оған ... ... аудармалар жасауына мүмкіндік бергені бұған айқын
дәлел бола алады.
5. Аудармашы өзі ... ... ... ... ... ... ... аударса, мұның жемісті болатыны
аудармашылық ... ... ... ... аудармашылық тәжірибесі де осы қағиданың дұрыстығына
көз жеткізеді.
Аудармашы жан-жақты әрі көп қырлы аудармашылық тәжірибесі қазақ
әдебиетінің ... ... ... ... ... ... ... Ахметов аудармалары ең жоғары деңгейдегі шығармаларға жатады. Оның
аудармаларының бағалылығы, құндылығы – оның ... ... оның ... ... асқан қырағылық, қас шеберлік танытқан.
Аудармасының өн бойында күмәнданып қарайтын жері ... ... Енді ... ... тоқталатын болсақ:
Ә. Ахметовтың аудармалары құрылымдық жағынан дұрыс, семантикалық өрісі
кең, жанрлық жағынан ... ... ... ... ие болатын
шығармалардың қатарынан орын ... Ә. ... ... ... ... адекватты, сөзбе-сөздік, дәлме-дәлдік сияқты эквиваленттік
түрлердің барлығын көруге болады. Әсіресе ол ... ... ... ... ... ... оның ... нұсқасын дәл табу
бойынша өте жоғары ... ... ... ІV ... - яғни аударма саласында ең құнды типке жатады. ... ... ... ... алып келу кез ... ... қолынан
келе бермейтінін де айтып кеткен жөн. Ал, ол ... әр бір ... дәл ... ... өз ... шығарма сюжетін құрастыра білген, ондағы
сөз қолданысы, ... ... өте ... тілмен, тамаша берілген. Сонымен
қатар, антропонимдердің мағыналық тұрғыдан құрылымын өзгертіп шығуда ... ... ... ... ... ... ... аудармашының
шығарма тақырыбын қазақ оқырманына дәлме-дәл, түсінікті және де ... үшін ... ... ... ... ... Бұл ... Кристидің
әлемге әйгілі болуына негізгі кілт болған «триггер» - яғни оқырман ... ... ... ... пайдалануы болып есептеледі.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Көркем аударманың кейбір мәселелері.-Алматы:
Қазмемкөркәдеббаспасы, 1957.- 170 б
2. Қаратаев М. Дүниетаным және шеберлік. –Алматы: Жазушы, 1978.-260 ... ... А. ... ... перевода. – М.: Высшая
школа, 1980.
4. Есембеков Т.У. Аударма мәселесінің зерттелу ... ... ... ... 2003ж.
5. Комиссаров В. Теория перевода. –Москва:
Высшая школа, 1990.-250 стр.
6. Пушкин А.С. Шығармалар жинағы. - М., 1956. - 400 ... ... Г.В. ... ... - М., ... Гачечиладзе Г. Художественный перевод и литературные взаимосвязи.
–Москва : Советский писатель, 1980. -255 стр.
9. ... ... ... Москва: Советский писатель , 1986.-
334стр.
10. Динамов С. Зарубежная ... – М., ... 1935. – 434 ... Кашкин И. Текст и перевод. –Москва : Советский писатель , 1984.- 274
стр.
12. ... ... ...... ... Совет Энциклопедиясының
Бас редакциясы, 1973. – 3 Т.- 622 б.
13. Әбілов Ә Көркем аударма шеберлігі. - Алматы,1997.
14. Тәжитов А. ... ... ... ... ... 1985.- 125
15. Могилевская Н. Секреты Агаты Кристи. // “The Sunday ... ... ... ... S. Poe: the Rationale of the Uncanny. N.Y.,
1988.
17. Ақжігітов А. Агата Кристидің әңгімелер жинағы. - Алматы, 1996. - ... ... ... ... ... Г.К. Как ... детектив. / Пер.с англ. В.Ворониной. - М.,
1990. – 320 с.
19. Маркулан Я. ... ... Л.: ... 1975. – 50 ... ... А. ... детектива // Новый мир, 1978, № 1. – С. 18-21
21. Адамов А. Мой ... жанр - ... // ... и ... Эдгара
По. М., 1980. -320 с.
22. Талжанов С. Аударма және казақ әдебиетінің ... ... ... ... ... Ә. ... ... Алматы: Жазушы, 1987.-232 б.
24. Сағындықова Н. ... ... ... ...
25. Тусупова А.К. Казахско-англо-американсие литературные связи.
– А., ... ... Қ.Қ., ... Г.Қ. ... ... ... мен
тәжірибесі. Оқу құралы. А.: Қазақ университеті, 2001. – 213 б.
27. ... П. ... ... ... как ... ... Литература и перевод: проблемы теории. Межд. сб. – М.: Прогресс, 1992.
28. Чуковский К. Искусство перевода.- Москва: ... 1964.- ... ... А.Д. ... ... ... ... аспекты
М.,1998. - 118с.
30. Тәжитов А. Агата Кристидің әңгімелер жинағы.- Алматы, 1985.- 125 б.
31. Ахметов Ә. ... ... ... - ... ... ... – Алматы : Жалын, 2003.-160 б.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 48 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Адамның шығу тегі5 бет
Аудандық (қалалық) сотта өндірістік тәжірибесін өту есебі6 бет
Delphi ортасындағы графиканың мүмкіндіктері12 бет
«Циклопропанкарбон қышқылының биологиялық активті жаңа туындыларын синтездеу»49 бет
Бір айнымалылы функциялардың интегралдық есептеулері3 бет
Дифференциалдық есептеулердің экономикада қолданылуы4 бет
Жоғарғы ретті туындылар мен дифференциалдар2 бет
Күрделі функцияның туындысы12 бет
Көп айнымалы функция дердес туындысы және толық дифференциалы.4 бет
Ляпунов тұрақтылығы3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь