Жылқы өсіру әдістері

Жылқы тұқымдарын жақсарту, асылдандыпу жұмыстары жылқы өсіретін барлық шаруашылықтарды жүргізілуі тиіс. Ал жылқы әрі жүйрік, әрі жұмысқа шыдамды болуы үшін оны жақсы азықтандырып, күтумен қатар, сынау, асылдандыру жұмысын дұрыс бағытта жүргізе білудің мәні зор.
Жер жағдайы бірдей, жылқыны азықтандыру мен күтімінде айырмашылығы жоқ, бір тұқымды жылқы өсіріп отырған екі шарушылықтың жылқы өсірудегі нәтижесі, экономикалық көрсеткіші мал тұқымын асылдандыру жұмысының дәрежесіне байланысты әр түрлі болып келетіні жиі кездеседі. Ал жылқы тұқымын асылдандыру жұмысының өзі әр шаруашылықта халық шаруашылығының қажетінен туындайтын мемлекеттік жоспарды басшылыққа ала отырып, сол жердің табиғи жағдайы мен шаруашылық мүмкіндіктеріне сәйкес келетін жылқы шаруашылығының негізгі бағытын белгілеуден басталады.
Қазақстанда жылқы шаруашылығы негізінен үш бағытта өркендеп келеді. Олар: асыл тұқымды және спорт жылқысы; жұмысқа қолданылатын көлік жылқысы, етті – сүтті жылқы шаруашылығы.
Қазақстанда жылқы саны, өнімнің үлесі, бағатын аймағының көлемі жағынан тебінде өсірілетін жергілікті қазақ жылқысын өсіру шаруашылығы бірінші орын алады.
Жылқы өсіру әдістері. Жылқы тұқымын асылдандыру ісінде сол шаруашылыққа лайықты өсірілетін жылқы тұқымын белгіленгеннен кейінгі негізгі мәселе – жылқы өсірудің неғұрлым тиімді әдісін таңдай білу.
Жылқы шаруашылығында шағылыстырылатын аталық және аналық жылқылардың тұқымына байланысты жылқы өсіру әдісін екі түрге бөледі. Олар – таза тұқым өсіру және будандастыру.
Егер бір жылқы тұқымын өзара шағылыстырып өсіретін болсақ оны таза тұқым өсіру, яғни таза өсіру деп атайды. Бұл әдіс асыл тұқымды жылқы шаруашылығында бағалы жылқы тұқымдарын одан әрі жетілдіре түсу үшін қолданылады.
Будандастыру әдісі деп тұқымдары бөлек жылқыларды (екі түрлі жылқы тұқымын бір-бірімен) шағылыстыруда айтамыз . Ал бұдан алынған құлынды будан дейді.
Будандастырудың өзі алға қойылып отырған мақсатқа және тиісті нәтижесіне байланысты бірнеше түрге бөлінеді. Жылқы шаруашылығында қазір будандастырудың мынадай түрлері қолданылып жүр. Сіңіре, өндіре, қан араластыру арқылы кезекпен және өнеркәсіптік жолмен будандастыру. Міне, осылардың әрқайсысына жеке тоқталып кетейік.
Таза тұқым өсіру. Жылқы өсірудің бұл әдісі асыл тұқымды жылқы шаруашылығында тұқымдық мал өсіру үшін қолданылады делік. Себебі бір тұқымның жылқылары өзінің өнімдік бағыты мен мөлшері, жалпы биологиялық және нәсілдік қасиеттері жағынан бір бағытта жүргізілетін көп жылғы сұрыптау, жұп таңдау жұмыстарына және тегінің бірлігіне байланысты бір-бірімен көптеген ұқсастықтары болады. Осыған орай оларды шағылыстырылып отырған жағдайда бұл ұқсастық ұрпақтан ұрпақққа көшіп көбейе береді, олардың өздеріне тән биологиялық және шаруашылыққа тиімді қасиеттерінің ұрпақтарына көшу қабілеттілігі арта түседі.
1. Жылқы шаруашылығы , Б.Р Әкімбеков, Б.М. Мүслімов, А.Р.Әкімбеков, Ш.Д. Дәленов ,Қостанай 2007 ж.
2. Жылқы шаруашылығы , И.Қ. Жәлелұлы, Алматы 2009 ж .
3. Түркістан журналы, 20 Наурыз 2014, Әмин Әкімбеков, ауылшаруашылығы ғылымдарының докторы, Аманкелді Тұрабаев, а.ш.ғ. кандидаты, Қайрат Исхан, а.ш.ғ. кандидаты
        
        Жылқы өсіру әдістері.
Жылқы тұқымдарын жақсарту, асылдандыпу жұмыстары жылқы өсіретін барлық
шаруашылықтарды жүргізілуі тиіс. Ал ... әрі ... әрі ... ... үшін оны жақсы азықтандырып, ... ... ... ... дұрыс бағытта жүргізе білудің мәні зор.
Жер жағдайы бірдей, ... ... мен ... ... бір ... ... ... отырған екі шарушылықтың жылқы өсірудегі
нәтижесі, ... ... мал ... асылдандыру жұмысының
дәрежесіне байланысты әр түрлі болып келетіні жиі ... Ал ... ... ... өзі әр ... ... шаруашылығының
қажетінен туындайтын мемлекеттік жоспарды басшылыққа ала отырып, сол жердің
табиғи жағдайы мен ... ... ... ... жылқы
шаруашылығының негізгі бағытын белгілеуден басталады.
Қазақстанда ... ... ... үш ... ... ... асыл тұқымды және спорт жылқысы; жұмысқа қолданылатын көлік жылқысы,
етті – сүтті жылқы шаруашылығы.
Қазақстанда жылқы саны, ... ... ... ... ... тебінде өсірілетін жергілікті қазақ жылқысын өсіру шаруашылығы
бірінші орын алады.
Жылқы өсіру әдістері. ... ... ... ... ... ... өсірілетін жылқы тұқымын белгіленгеннен ... ...... ... ... ... ... таңдай білу.
Жылқы шаруашылығында шағылыстырылатын аталық және аналық жылқылардың
тұқымына байланысты жылқы өсіру әдісін екі түрге бөледі. Олар – таза ... және ... бір ... тұқымын өзара шағылыстырып өсіретін болсақ оны таза
тұқым өсіру, яғни таза ... деп ... Бұл әдіс асыл ... ... ... ... ... одан әрі жетілдіре түсу үшін
қолданылады.
Будандастыру әдісі деп тұқымдары бөлек жылқыларды (екі ... ... ... ... ... . Ал ... алынған құлынды будан
дейді.
Будандастырудың өзі алға қойылып отырған ... және ... ... бірнеше түрге бөлінеді. Жылқы шаруашылығында қазір
будандастырудың мынадай түрлері ... жүр. ... ... ... арқылы кезекпен және өнеркәсіптік жолмен ... ... ... жеке ... ... ... өсіру. Жылқы өсірудің бұл әдісі асыл тұқымды ... ... мал ... үшін ... делік. Себебі бір
тұқымның жылқылары өзінің өнімдік ... мен ... ... ... ... ... жағынан бір бағытта жүргізілетін көп ... жұп ... ... және ... ... ... ... көптеген ұқсастықтары болады. Осыған орай оларды шағылыстырылып
отырған ... бұл ... ... ұрпақққа көшіп көбейе береді,
олардың өздеріне тән биологиялық және шаруашылыққа тиімді ... көшу ... арта ... ... ... яғни ... таза өсірген тұқымқуалаушылық, нәсілдік қасиеттерінің ( генотипінің
) гомозиготтық дәрежесініің көбейе ... ... ... араб
жылқысының айғыры тек сол тұқымның ... ... ... таза ... қолдануды тек сол тұқымның барлық белгілерін сақтауға тырысу ... ... ... үшін ның бір ... ... ең ... ... отырып, ол тұқымды бұдан былай да жетілдіре беру ... ... ... әдіс асыл ... жылқы зауыттарында, асыл тұққымды
шаруашлық фермаларында ... ... ... оны бір жылқы зауытында ұзақ
уақыт қолдануға болмайды. Мұның өзі сол тұқымның ... алып ... ... ... ... үшін ... ... айғыр алып,
қан араластырып, жаңартып отырған жөн.
Кезінде әйгілі « Восход » , « Луговой » т.б. асыл ... ... тек таза ... ... арқылы жылқы малын жақсартып, керемет
сәйгүліктер өсірді. Мысалы : « Восход » асыл тұқымды жылқы ... ... ... торы ... таза ... салт ... ... айғыры
1965,1966 және 1967 жылдары Кельн қаласында (ФРГ) үш дүргін ... ... ... ... Ал Луговой жылқы зауытындағы ... ... ... сұлу қара ... ... ғана ... бүкіл еліміздің
мақтанышы болды. Ол Римдле өткізілетін олимпиада да алтын ... ... ... ... ғасырымыздың алдыңғы сәйгүлігі атанғаны мәлім.
Таза тұқым ... ... ... ... мына ... басты
шарттарға байланысты болады:
1. Өнім беруі сол шаруашылықтың ... ал ... ... жергілікті жер жағдайына, ауа райына сәйкес келетін ... ... ... ... жылқы тұқымының тиімді әрі ұнамды типін таңдап ... ... ... және ... ... ... ... мақсатқа
сай келетін малдардың ең жақсы түрлерін жүйелі түрде сұрыптап өсіру.
4. ... ... ... бір-бірінен неғұрлым лайықты аталық
және аналық жұптарын топтастыру, яғни жұп таңдау.
5. Жылқы ... ... ... мен ... толық дамуына қолайлы болатындай мал азықтандыру, бағып –
күту , машықтандыру жағдайын жасау.
Таза тұқымды өсіру ... ... ... күрделі аталық із өсіруде
пайдалана білуге байланысты.
Аталық із арқылы (линиялап) өсірудің мәні мынада, яғни ... ... және ... қасиеттеріне қарай топтарға бөліп, оларды жылқы
тұқымын жақсарту мақсатында ... ... ... ... тәжірибесінде
бұл топтарды аталық із (зауыттық линия ), аналық ұя деп атайды. Ататлық ... ... мол ... ... ... ... тамаша қасиеттері
жағынан өзіне ұқсас ұрпағын ... ал ... ұя деп, ... ... ... ... ... айтамыз. Жылқы тұқымын асылдандыру
тәжірибесінде негізінен аталық ізбен жұмыс жүргізіледі. ... ... ... ... ... тамаша қасиеттері бар айғырлар іріктеп алып,
олардың бүкіл ұрпағын мұқият тексеруден басталады.
Таңдап алған ... ... із ... мына ... ) ... ... ... тексерілегн, өз өнімі ... ... дене ... мен ... ... ... сол айғырға ұқсас биелермен
шағылыстырады.
Ә) алынған төлдің тек ... ... ... одан әрі өсіру үшін
іріктеп алады.
Б) аталық ... ... ... ... тән ... оның ұрпағына
көшіріп нығайта түсу үшін оның ... ... әрі ... таратқан ұрғашы
байталдардың ең таңдаулыларын сол айғырдың өзімен немесе атасы бір, ... , сол ... ізге тән ... ... ... ... мен ... жөн. Бұлай шығылыстыру туыстас ... ( ... ... ... ... ... ізге тән ерекше қасиеттердің
нәсілдік факторының тез арада белгілі бір ... ... ... Мұны ... ... түсіндіретін болсақ, туыстас малдарды
өзара шағылыстырғанда геналельдерінің біркелкіліг артып , ... ... ... ... саны ... ... бір ізге жататын жылқылар неғұрлым бір типті, нәсілі ... ... ... ... жылқыларды шағылыстырудан алынған
құлындардың басым көпшілігінде ізге тән ерекше өнімдік ... ... ... айғырға ұқсас қасиеттерін ұрпағына толық бере ... ... ... ... із ... құрылды деп есептеуге болады.
Аталық із құрылғаннан кейін де, аталық ізді одан әрі ... ... ... ... әдісі жиі қолданылады. Бірақ ізбен өсірудің екінші
сатысында шығылыстыратын малдардың ... ара ... ... ... ... ... Бұлай болмаған жағдайда, әсіресе туыстық ара қатынасы
жақын ... ... ... ... әлсіз болуы, өнімнің
төмендеуі, сондай- ақ ... ... ... ... ... ) ... ... ықтимал.
Малдың тұқымдық ара қатынасыеың жақындығын Шапа – руже үлгісі арқылы
білуге болады. Бұл схема бойынша аналық саты, сонан ... ... саты ... ... ... деп ... ... ұрпағы мен , биені еркек
ұрпағымен ... ... ... ... ... ... I-II, II-I, ... және II-III индекстерімен белгіленеді.Ал ... ... ... кездесетін болса, орынды туыстас өсіру деп санап III-III, IV-III, ... ... ... ... ... ... деп (III-V, IV-V, V-
IV, V-V және басқа) саналады.
Туыстас өсірумен қатар әр түрлі аудбредтік аталық және ... ... ... пайдалану асыл тұқымды жылқы өсіру жұмысына өте ... (1975) ... ... ... ... ... ... моделі төмендегідей болып келеді.
• Аудбредтік аталық Х аудбредтік аналық = аутбридинг;
... ... Х ... ... = ... ... аталық Х инбредтік аналық = боттомкросс;
• Инбредтік аталық Х инбредтік аналық = ...... ... залалды әсерлері инбредтік депрессия деп аталады.
Сондықтан туыстас өсуру ... тек асыл ... ... ... ған рұқсат етіледі. Оның өзінде туыстас өсіруге күйі жақсы,
дене бітімі мықты жылқылар ғана жіберіледі. ... ақ, ... ... ... ... ... ... қажет. Туыстас өсіру арқылы
алынған төлдер мұқият тексеріліп, іріктеуден ... Дене ... ... ... ... ... ... қай- қайсысы да
туыстас өсірілуге жіберілмейді.
Будандастыру – малдың тұқымқуалаушылық және өзгергіштік құбылыстарына
қарай ықпал ететін ... ... ... ... ... ... өсірудің
бұл әдісі шаруашылықтардың тауарлы ... ... кең ... ... бұл фермалар өнімді барынша көп өндіру мақсатын
көздейді. Сонымен қатар, жылқыны мұқият ... және ... бір ... жұптау арқылы жаңа тұқымын алуға болады.
Будандастрығанда екі тұқымның қасиеттері қосылып , жаңа ... бар ... әр ... өнімдік қасиеттерінің жаңа бірлестігі бар будан
жылқы аламыз. Осы алынған сапалы ұрпақты дұрыс ... ... ... керекті төл өсіріледі, мұндай будандар өте мықты, өнімді, ... ... ... ... ... ... мен ... жылқысының
биелерін будандастырып, солардан туған будандарды жайылымда үйірлеп өсірсе,
олар орлов жылқысына қарағанда жергілікті жағдайға төзімді ... ... ... осы ... тек ... ... өсірген жағдайда орлов жылқысына қарай
бейімделеді.
Өндіре, яғни зауыттық будандастыру. Бұл әдіс екі ... ... ... жаңа ... шығару мақсатымен қолданылады. Жылқы тұқымының
көпшілігі, мәселен, орлов желгіш ... ... ... осы түрі
арқылы шығарылған. Іріктеп алынған жылқы тұқымдарын будандастырудың өзі
өндіре және ... ... ... екіге бөлінеді.
Өндіре будандастыру – селекционердің алдына қойған мақсатына,
будандастырылатын ... ... ... және т.б. ... ... ... Мысалы, буденный тұқымының жылқысы дон ... ... салт ... ... ... ... арқылы шығарылды. Ал
орлов жылқысын өсіріп шығаруда сол ... ... ең ... ... пайдаланылған және жылқы қорада, әрі жайылымда бағылып, жем- шөп
мейлінше мол берілген. Мұнда ... ... ... сапасын үнемі
сынап, тексеріп отрыудың үлкен мәні бар.
Өндіре будандастыруға тән ерекшелік, әсіресе жұмыстың бастапқы кезінде
будандастыруды қатаң ... ... ... Және бұл әдіс ғылыми
селекционердің басқаруымен жоспарлы ... ... бір ... ... ... ... Бұл әдіс жергілікті жерде өсіріліп отырған жылқы
тұқымының өнімдік қасиеттері халық шаруашылығының бүгінгі қажетін ... ... ... ... ... тұқымын жақсарту үшін
пайдаланылған тұқымды жақсартқыш тұқым деп атайды. Сіңіре, яғни ... ... ... ... ... ... ... ұқсас жылқы шығаруды көздейді. Сіңіре будандастыруды ... ... ... және ... ... байталдарын
жақсартқыш тұқымдардың айғырларымен ... ... ... ... ... жеткенше осылай жақсара береді.
Будандастыру кезінде есте ұстайтын бір мәселе жергілікті ... ... ... ... ... ... жақсартушы және
жақсартқыш тұқымдардың пайдалы қасиеттерін ... ... ... будандастыру нәтижелі болуы үшін жақсартқыш тұқымды дұрыс
таңдай білудің маңызы үлкен. Жақсартқыш тұқымның ... ... ... ... оның ... ... мен сол ... сыртқы орта
жағдайының арасында аса үлкен қарама- қайшылық болмау ... Әр ... ... ... ... жұп ... ... азықтандыру, күтіп бағу
жұмыстарын жүргізіп отыру ды жақсы тшқым алудың кепілі. Сіңіре будандастыру
әдісі республикада 30- ... көп ... ... ... ... таза текті салт мінетін ... ... ... ... ... ... кіріспе будандастыру жалпы өнімділік қасиеті
жақсы дамыған жергілікті жылқы тұқымының ... ... жою үшін ... ... белгілерін жедел, тез арада жетілдіру үшін қолданылады.
Бұл әдісті қолданғанда жергілікті өсіріліп отырған ... ... ... тырысады. Бұл араластыру әдісі ойдағыдай нәтижелі болу үшін,
жергілікті тұқымның жылқысын жақсартқыш тұқыммен ... рет ... ... ұрпақтың будан байталдарын қайтадан сол жергілікті ... ... ... ... ... ... өнімділік
қасиетінің негізгі бағыты жағынан жергілікті ... ... ... және
оларда жетіспейтін қасиеттер жақсартқыш тұқымда жақсы жетілуі шарт. Бұған
қоса, ... әр ... ... ... жұп ... ... ... қазақтың жылқысын жақсарту үшін орыс ауыр жүк тартатын жылқы
тұқымымен қан ... ... ... ... ... ... профессор Ю.Н. Барминцевтің деректерінен көреміз. Осы әдіспен
алынған будандардың тірідей салмағы артып және жергілікті қазақ ... тән ... (ауа ... ... келу, шыдамдылық, жұмысқа
қабілеттілік ) сақталынады.
Қан араластыру әдісін асыл ... ... ... ... ... да ... ... тұқымды жылқы ... қан ... ... ... ... – жаңа зауыттық із құру. Осы із арқылы жалпы
жылқы тұқымын жақсарту.
Өнеркәсіптік будандастыру. Мұндай әдіс ... ... ... ... ... ... бейімділігін арттыру мақсатында
қолданылады. Көбінесе тек бірінші ұрпақ ... ... ... бірінші ұрпақтың будандары төл алу үшін қайта пайдаланылмайды.
Өнеркәсіптік будандастырудың ... ... жиі ... ... тез ... ірі өміршең, төзімді, жақсы
бордақыланады. Барлық жағдайы бірдей болғанның өзінде гетерозистік ... ... ... ... көп артық береді. Мәселен, Ақтөбе
облысындағы Кеңқияқ совхозында жүргізілген ғылыми және ... ... ... ... ... ... ауыр жүк тартатын дон-
буденный жылқыларының ... ... ... ... 3,5 ... ... ... жергілікті малдан 50-130 кг
артық болатыны байқалды.
Мұндай будандар ірі, етті және ... ... ... ... жылқы
тұқымдарынан көп төзімді келеді.
Бірақ гетерозис құбылысы кез келген тұқымдарды будандастырудан көріне
бермейді. Оның өзі ... ... екі ... ... сәйкес келуіне байланысты болады.
Будандастыру үшін ... ... ... мал ... ... ... жөн. ... олар тебінде жүріп пироплазмоз,
пододермамит және ... ... ... ... Шағылыстыру науқаны
кезінде бұл айғырларға жем беріп жақсы азықтандырмаса, олардың салмақтары
азайып және жыныстық қасиеттері де төмендеп ... ... ... ... ... ... ... норма
бойынша жем- шөп беру керек.
Кезек будандастыру. Бұл әдіс бойынша үш жылқының ... ... ... ... ... будандар сыртқы ортаға
бейімдігі мен жалпы өнімділігі жағынан өздерінің ... ... ... ... ... құбылысын будандардың бірнеше ұрпағына дейін
сақтап қалуға болады. Мысалы, екі тұқымды ("х"және "у") кезек будандастыру
керек делік. Ол үшін ... "х" ... ... "у" тұқымның биелерін
шағылыстыру арқылы бірінші ұрпақ будан алынады. Олардың ... ... ал ... ... алып "у" ... ... Екінші ұрпақ байталдарын қайтадан "х" тұқымның айғырларымен
шағылыстырады. Әр қарай екі ... ... ... алма ... ауыстырып
пайдаланады. Сөйтіп, келесі ұрпақ әр уақытта таза тұқымды ... ... ... әдіс ... ... гетерозис будандарын алуды
қамтамасыз етеді.
Жоғарыда екі-ақ тұқым қатыстырылатын кезек будандастырудың қарапайым
тәртіьбін сөз ... ... ... үш ... одан да көп ... ... күрделі кезек будандастыру әдістері шаруашылықтарда жиі қолданып,
оның тиімділігі дәлелденді. Мысалы, салт ... ... ... ... ... таза ... салт мінетін жылқы тұқымымен
будандастырылады. Ал кейінгі ... дон, ... және ... ... де ... ... жүр.
Жылқыларды ұрықтандыру тəсілдері
Шағылыстыру науқанын ұйымдастыру. Жылқыладың шағылысқа түсетін уақыты.
Жылқылардың жыныстық ... 1,0- 1,5 ... ... ... ... 3 жастан бұрын қоспайды. Жылқылардың шағылыстыру жастары олардың
жетілуі мен тұқымдарына байланысты: биелерді ... рет 3-4 ... ... 4-5 ... ғана ... ... үйірлеп бағылатын жергілікті жəне ауыр жүк ... ... баяу ... ал таза қанды мініс жəне желісті
тұқымындағы жылқылар өте тез ... Тез ... ... тез дамиды да,
жыныстық жетілуі ... тез ... ... ерте ... ... ... тез жетіледі, бірақ ... ... ... болады.
Кəртеміс жылқылардың жұмыскерлігі, өсіп-өнгіштігі, тұқымының сапасы
төмендейді, орта жастағы жылқылар (9-12 жас) ... ... ... олар өте жақсы сапалы тұқым береді. Ауыр жүк тартатын жылқылардың
тұқымға жəне жұмысқа пайдаланылуы 18 ... ... ... ал ... ... ... 20-25 жылға дейін пайдалана беруге болады.
Шағылыстыруды өткізу мерзімдері. Шағылыстыру ... ат ... ... зауыттық жылқыларды ақпанның 15-нен ... 1-не ... ... ... жыл бойы ... жайылымдарда өсірілетін жылқыларды
наурыздың 1-нен тамыздың 15-не дейін ... ... ... ... ... мен ... ауа райына
байланысты бұл ... ... ... ... шаруашылықтарда биелердің құлындауын көктемгі далалық жұмыстар
басталмас бұрын аяқтау үшін жəне құлындардың енесінен ... ... ... үшін ... ерте ... ... ... тəсілдері. Жылқы шаруашылығында биелерді
ұрықтандырудың үш ... ... ... ... ... ... ... шағылыстыру жəне үйірде шағылыстыру, сонымен бірге жасанды
ұрықтандыру (бұл ... ... рет ... ... қолданылған). 98
Шарушылақтың жылқы өсірудегі бағытына байланысты бұлардың кез келгенін
қолдануға болады
Қолдан шағылыстыру − ... ... ат ... ... жиі ... ... ... күйіттеуші айғырлардың
көмегімен күйі келген биелерді ... ... ... шаруашылығында
аралас шағылыстыру тəсілі қолданылады
Жылқыларды қолдан шағылыстырғандағы жастары 4-12 жас аралығындағы
айғырларға жүктеме биелер 35-40 бас. ... ... ... мен ... ... оған қосылатын биелердің сандарын көбейтіп немесе азайтып
отыруға болады. ... ... ... рет ... отырған 3-4 жастағы
айғырларға жүктеме биелер 15-20 бас қана болуы керек.
Үйірде шағылыстыру − жылқы үшін табиғи ... жəне ол ... ... əсер ... Күйі келген биелерді айғырлар өздері ұрықтандырады.
Жылқыларды үйірде шағылыстырған кездегі айғырларға ... ... ... ... ... 20-25 бие, ал жас жəне сақа ... 12-15 бие.
Қорада шағылыстыру − үйірде шағылыстыруға жаттықпаған айғырларды
пайдаланғанда немесе жергілікті ... ... ... ... ... жетілдіру қажет болған жағдайларда қолданылады.
Жасанды ұрықтандыру − басқа да мал шаруашылығы салаларындағыдай жылқы
шаруашылығында жақсы асыл тұқымды аталақ малдарды ... ұзақ ... ... ... ... ... ... айғырдың пайдалану мөлшерін ұрықтандыру тəсіліне, жасына жəне
денсаулығының жағдайына байланысты белгілейді. Айғырдың ... ... ... ... биелерді белгілегенде, оның бұдан бұрынғы тұқымдық
пайдаланылуын, жасын, денсаулық жағдайын жəне ... ... ... сапасын анықтау. Айғырдың ұрығын шағылыс маусымының алдында үш
күн бойы күніне екі рет, ал шағылыстыру науқаны басталған кезде ... ... алып ... ... ... ... ... күнде биеге
салар алдында ... ... ... құрамына, қозғалысына жəне
ұрықтың тірі қалу ... мен ... ... бағалайды.
Эякуляттың көлемін (мл), өлшегіш цилиндрмен не стаканмен, ... ... ... көз шамамен анықтайды.
Құрамы мен қоюлығына қарай ұрықты: тығыз ұрық (500 млн.), орташа ... млн.) жəне ... ұрық (250 млн.) деп ... ... Ұрықтың қозғалысы баллмен анықталады (0,1-ден
1,0-ге деген). Ұрықты қозғалысына қарай: белсенді алға ... ... ... жəне ... деп бөледі. Ұрықтың тірі қалғыштығын
тек араласқан ұрықтардың ... ... ... Бұл үшін ... де, сол ... ... 39-40°-та микроскоптың көмегімен
ұрықтын белсенді алға қозғалатынын бақылайды.
Айғырдың қалыпты ұрығы сүт түстес ... ... иісі жоқ ... ... ... ... ... 15-20 мл, құрамы қыс
уақытында 1 ... 300-400 млн. ұрық жəне ... ... 1 ... ... млн. ұрық ... Ұрықтың алғашқы қозғалысы 0,35 жəне жоғары ... ... ... ... ... тірі ... 35-60 ... жыныстық циклдары. Биеде жылына бірнеше рет жыныстық ... Күйі жəне ... ... ... бір циклдің ұзақтығы 21-22
күн. Ең жоғарғы жыныс белсенділігі бірінші күйітте биелер құлындаған соң 5-
7 күннен ... ... ... ұзақтығы 7-10 күн. Күйіттің ұзақтығы
жəне дəрежесі биелердің жеке ерекшеліктеріне, ... ... бағу ... байланысты өзгеріп отырады
Биенің күйіт дəрежелері мынадай:
бірінші дəреже (Ох') − бие ... ... ... ... ... білдірмей тұрады;
екінші дəреже (Ох'') − бие айғырды жақындатып құйрығын көтереді, бұл
кезде оның сыртқы жыныс органдарының ... ... ... ... ...... ... белгілерге қосымша айғыр
жақындап барғанда бие артқы аяғының арасын ашып, несеп шығарады;
төртінші дəреже ...... жəне ... ... көрсетілген
белгілеріменен қоса, бие айғыр иіскегенде оған қарай еңкейеді жəне айғыр
артылғанда ... ... кезі − ... ... ... күйі ... бие ... алып тепкілеп, маңайына жақындатпайды.
Биелердің шағылыс мезгілдері. Қысыр қалған немесе жас биелерді алғашқы
рет шағылыстыру алдында, ... ... ... бір ... ... ал ... биелерді құлындаған соң 5 күннен кейін күйіті
келгенше күн сайын сынап отырады.
Күйттің 3-ші, 4-ші ... ... ... жақсы көрінгенде
биелерді шағылыстыруға не қолдан ұрықтандыруға жібереді жəне мұны əр 24-48
сағат сайын күйі қайтқанша қайталай ... күйі ... ... 9-10 күн өткен соң шағылыстырған
жəне ұрықтандырылған биелерді қайталап сынақтан ... Бұл ... ... ... ... ... Күйі ... кезде
əдеттегінше ұрықтандырады. Ұрықтандыру жəне шағылыстыру біткеннен кейін,
қайтадан күйіттің белгісін білдірмейтін ... 35-40 ... ... ... ... тексереді.
Қысыр қалған биелерді күйі келгенше сынақтан өткізе ... ... ... яғни ... ... сыртқы белгілерін
білдірмейтін не күйі ұзаққа созылатын (12 күннен асқаннан ... ... мал ... ... жəне одан əрі ... ... нұсқауы
бойынша ұрықтандырады.
Шағылыстыру пунктінің меңгерушісі шағылыстыру ... ... ... ... ... күнін, тойтарыс берген (дамылдаған)
күнін жəне қолсұғу (реактальды) əдістегі ... ... ... ... ... жоқ, ... үшінші дəрежелі, Ш-
шағылыстырылды, Т-тойтарыс берді.
Шағылыстыру жəне үйір ... ... ... ... ... ... ... өйткені оның мəліметтері бойынша биенің құлындайтын
уақытын жəне төлдің ата- тегін анықтайды.
Биелерді овуляцияға дейін ... ... ... жəне
төртінші сатысында шағылыстырады немесе ұрықтандырады. Ұрықтандырылған не
шағылыстырылған биелерді 24-48 ... ... ... болмаса, қайта
ұрықтандырады. Овуляциядан кейін биелерді ұрықтандырмайды.
Биенің буаздығы негізінен 11 айға (335-336 күн) ... ... ... жағдайына, құлындау уақытына, тұқымдық түріне жəне
жеке ерекшеліктеріне байланысты ауытқып отырады. Биелер ұрғашы ... ... ... 1-2 ... ұзақ ... буаздығын ерте диагностика жасағанда қолсұғар, қынапты жəне
гормональды ... ... Оның ... ... ... ... əдіс - ... əдісі болып табылады. Оның көмегімен биенің буаздығын
ұрықтанған соң 30-35 күннен ... ... Бұл əдіс ұрық ... ... ... ... өсуіне негізделген.
Буаздықтың алғашқы кезінде ұрық көпіршігі тек жатыр айдарының түбін
(негізін) созады. Ол ұлғая ... ... ... түгел толтырады. Ұрық
көпіршігінің ауырлығынан ... көп ... ... безін жəне жатыр мен
аналық бездері ілініп тұрған тарамыспен қоса ішек ... ... ... ... Бұл ... əр түрлі буаздық мезгілдерінің ерекшеліктеріне
қарай өзгеріп ... ...... əдіске қосымша болып есептеледі жəне қынап
айнасының көмегімен жүргізеді. Буаз биелердің қынап қабырғасының ... ... ... қынаптары қосылған болып келеді. ... ... олар ... ... ... жəне ... мойнының кілегейлі
қабаты бозарған, құрғақ, жылтырамайды. Кілегей аз, əрі өте қою ... ... ... жəне жуан жіптер сияқты созылады.
Кілегейдің түсі сұрғылт-ақ. Жатырдың мойны ортасынан оңға не солға
жəне төмен ... ... ... ... ... ... Мойын
каналының тесігі тығыз жабылған жəне көп жабысқақ ... ... ... ең анық белгісі). Бұл белгілер буаздықтың 30
күнінде байқалып, құлындағанға ... ... ... күтіп-бағу. Құлынға деген аялы қамқорлық анасының
құрсағында жатқан кезден басталады. Буаз ... ... мол ... жеммен, өсімдік тамырларымен, витаминге (əсіресе каротинге) жəне
минералды заттарға бай ... ... ... ету ... бірінші жартысында ұрықтың ұлпалары мен мүшелерінің
қалыптасуы жүреді. Бұл ... буаз ... ... витаминдер мен
микроэлементтерге бай болуы қажет, ал дұрыс ... ... ... іш ... əкеп ... Буаздықтың екінші жартысында жетіле
бастаған ұрықтың қаңқалық салмағы үдемелі ... жаңа ... ... ... ... 31,0% ... Биенің кальций мен фосфорға ... ... ... ... ... бұлшық еттерінің өсуі күшейеді де,
белокты заттарға қажеттілігі арта түседі. Бұл уақытта буаз биелерді құнарлы
протеинді ... ... ету аса ... Биелердің іш тастауының
себептері əр ... ... ... қылау инфекциясы, суық тию,
сапасыз жəне үсіген азықтармен ... ... ... ... ... жəне ... болуы, антисанитариялық бағып-күту жəне т.б.
жағдайға ... ... ... уақыты жақындаған кезде биелер азықтан
бас тартады, тынымсызданады, желіні іседі. ... ... бие ... ... ... ... өте ... шып-шып терлейді, желін
еміздігінен тамшылап уыз бөлінеді. Биенің қалыпты тууы төл ... ... 20-30 ... ... Егер төл ... бағытта келмесе жəне шуы
көпке дейін түспей қалған жағдайлар болса, онда кешіктірмей шұғыл ... ... ... керек.
Жаңа туылған құлындар бие құрсағындағы ұрық қабынан, əдетте ... ... ... ... ... кесу керек (іштен 2,0 см кейін).
Кіндіктің кесілген жеріне йод жағады. Жаңа туылған ... ... ... ұрық қабының кілегейінен таза103 шүберекпен ... ... ... 1,5-2,0 ... ... дені сау ... ... аяқтарынан
тұрып, енесін еме бастайды. Егер құлыншақ мұны өзі жасамаса, оған көмектесу
керек.
Құлындағаннан кейін биеге бірнеше ... су ... 5-6 ... өткеннен
кейін оны кебектен жасалған быламықпен суғарады жəне шөп береді.
Жылқыларды ... ... ... жəне олардың қолдану
жолдарының əдістемелік нұсқауын оқып-үйренгеннен кейін, студенттерге келесі
тапсырмаларды орындау ұсынылады.
Жылқы ... ... ... ... ... маңызы. Жылқы шаруашылығындағы тұқымдық
асылдандыру жұмыстары − бұл жылқы шаруашылығынан алынатын өнімдерін молайту
ғана емес, 175 сонымен ... ... ... ... ат спортына
пайдаланылатын жылқылардың қарқындылығы мен ұшқырлығын ... ... ... жəне ... ... ... ... да
тиімді жолы.
Жылқы тұқымын асылдандырудың негізгі мақсаты − өсіріп отырған ... əрі ... ... жəне жұптау əдістері арқылы жылқының сапасын
арттыру. Жылқы сапасы деген ұғымға төмендегілер жатады: шығу тегі мен ... ... ... ... ... ... жəне т.б. ерекшеліктері. Бұл сапаларды халық ... сай ... ... отырады.
Асыл тұқымды мал шаруашылығының негізгі мақсат − ... ... ... ... шаруашылығына жəне ат спортына қажетті тұқымды
жаңадан өсіріп шығару.
Жылқыны асылдандыру жұмыстарына мал өсіру ... ... ... ... ... ... ... сынау жəне жылқыны
бағалау жатады.
Жылқыны күтіп-бағу əдістері, оны өсіру бағыты жеке ... ... мен ... технологиялық дəрежесіне байланысты
таңдалып алынады.
Жылқы шаруашылығымен айналысатын жеке шаруашылықтар мен ... ... ... жəне ... ... ... жəне
өндірістік, тікелей жəне ауыспалы шағылыстыру жолмен жақсарта отырып
пайдалану.
Жылқы ... ... ... да ... ... бар.
а) тұқым ішіндегі жəне зауыттық тұқымдарды асылдандыру, өсудің
инбридинг, кросс, аталық із, ... ұя, ... ... ... ... ... ... отырып, жылқылардың зауыттық
тұқымдарының сапасын жетілдіру;
б) ұдайы өсіру, будандастыру жəне белгілі бір ... ... ... арқылы жылқылардың жаңа тұқымдары мен тұқымдық топтарын шығару:
Жылқының сапасын бағалау. Оған малды ... ... мал ... жұмысын ұйымдастыруға байланысты жүргізілетін бонитировкалау
жатады. Бонитировка дегеніміз – малды тұқымдық қасиеті мен ... ... ... ... ... шаруашылықтарда жылқыны бонтировкалау жұмыстары күз айларында
жыл сайын жүргізілуі тиіс. Бонитировканы əр176 жылқының экстерьерінің ... ... ... жəне ... зоотехникалық құжаттары негізінде баға
беріп, дене өлшемдері мен салмағының, ата-тегі мен ... жəне ... ... мəліметтерге сүйене отырып жасайды.
Бірінші категорияға балдық бағасы осы категорияға ... ... бір ... ... белгісі бойыша жоғары, ал қалған
белгілері бойынша талапқа сай келетін жылқылар жатқызылады.
Екінші категорияға балдық ... ... ... ... ... ... осы класқа белгіленген минимальді ... ... ... Осы категорияға сонымен қатар балдық бағасы бір ... ... ... ... талаптардан кем түсетін жылқылар да
жатады.
Үшінші ... ... жəне ... ... жатпайтын
тұқымдық жылқылар да жатқызылады.
Бонитировка мəліметтері асыл тұқымды жылқыларды сұрыптау жəне ... ... ... жазғанда жəне ... ... ... ... мен I ... ең ... ... барлық
шаруашылықтарда үйірде, қолмен жəне қамауда шағылыстыру немесе жасанды
ұрықтандыруда да ... ... ... шығу тегі мен ... ... ... бағаланатын жылқылардың
шығу тегін жəне қажетті ... ... ... ... ... шығу тегі мен ... ... шкала
|Тұқымдылығы ... тип ... |
| | ... ... жəне 4-ші | ... ... | |
| |өте ... |жақсы ... ... |8 |7 |6 ... ... |7 |6 |5 ... ... |6 |5 |4 ... ... |4 |3 |2 ... қабілеттілігін бағалау. Жұмысқа қабілеттілігін шкала ... ... не ... ... ... ... құжаттар
бойынша жəне шаруашылықта қолданудың нəтижесіне қарай бағалайды.
Ұрпағының сапасын бағалау. Бағалау кезінде асыл тұқымды шаруашылықтың
асыл тұқымды айғырлары мен асыл ... ... ... ... алады:
а) элита жəне I класты төл: 8-10 балл
б) негізінен I класты жəне сирек II класты төл: 6-7 ... ... II ... төл: 3-5 ... ... емес биелерге қолданылытын айғырлар келесі балдарды
алады:
1. Шартқа сай қолдануға болатын төл, соның ішінде 75% ... ... ... ... немесе II кластан төмен емес: 8-9-10 балл.
2. Шартқа сəйкес қолдануға болатын төл, соның ішінде 50% ... ... ... ... ... ... немесе II кластан төмен
емес: 6-7 балл
3. Шартқа сəйкес қолдануға болатын төл: 3-5 ... ... ... ... ... ... ... əр тұқым
үшін бекітілген шкала көмегімен жүргізеді. Мұндағы 3,5 жастағы жəне одан ... ... ... өлшемдерге қойылатын талаптарды жасына қарай
азайтады.
Өлшемдерге балды ең кіші өлшем ... ... Əр ... ... ... мен ... асыл ... жылқыларды бонитировкалау
жөніндегі нұсқауларда көрсетілген.
Жылқының асыл тұқымды есебін алу. ... ... ... асыл ... ... ... есеп кітабын жүргізеді.
Зауыттық кітапқа асыл тұқымды айғырлар мен биелердің карточкалары ... ... ... жəне ... ... нəтижелері тіркеледі. Шығу тегі жəне төлдің өсіп-өнуі туралы
мəліметтерді, ... ... ... ... ... дамуын (өсу) төлдің
сынау кітабына жазады.
Ат жарыс алаңынан алынған жылқының карточкасын сақтап ... 4 ... ... ... ... құрамға178 ауыстырады да, зауыттық
кітаптарға жазады. Шаруашылықтан шығатын жылқыларға бекітілген формаларға
асыл ... ... ... ... ... Мемлекеттік асыл тұқымдылар кітабы ... ... мен ... ... ... ... араб,
тазақанды мініс (ағылшын), белорус, дон, буденный, ... ... ... ... жмуд (жемайчу) иомуд, қабардин, қарабайыр, қарабах, қостанай,
латвия, литвия, лоқай, жаңақырғыз, орлов желісті, першерон, орыс ауыр ... ... жəне ... ... ... I ... ... мақсатында пайдаланылатын 3 жасқа толған айғырлар мен биелер
жатқызылады. Тұқыммал кітабына кейде таза тұқымды II класқа ... ... ... егер ол, ... ... ... үшін бағалы деп есептелсе.
Тұқыммал кітабына жылқының келесі мəліметтері түсіріледі: МТК бойынша
жеке нөмірі, аты, түр-түсі, ... ... ... шығу ... негізгі дене
өлшемдері, экстерьерінің ерекшеліктері жəне кемшіліктері, сынаудың ... жəне ... ... қатысуы, бонитировка жасаған күні, балы жəне
класы, асылдандыру жұмысына пайдаланудың ... ал ... ... ... ... ... іш ... жынысы, туған төлдерінің аты,
айғырмен шағылысқан жылы жəне орны, буаздық саны, ... ... ... ... ... ... жазбалары мен тұқыммал
кітабын шығармайынша жылқы шаруышылығында асылдандыру жұмысын жүргізу
мүмкін емес.
Тұқымдық ... ... шығу ... ... ... ... мəліметтер береді.
Шежіре деп − малдың ата-тегі туралы мəліметтер толық жəне белгілі бір
тəртіппен жазылған құжатты атайды. Ата-тегінің ... ... ... ... ... ... байланысты. Жылқы шежіресінде
ата-тегінің қайталануы туыстық жұптау ... ... ... ... ... ... аты қайталануы, жылқының ... ... ... де, ұрпағының болашаққа қалдыратын
мұра ... ... ... ... ... ... оның ... ұрпақтарын римдік санымен көрсетеді.
Шежіреде бірінші санмен шешесі жағының ұрпағы, ал ... ... ... бір ... (не ... не əкесінің
жағында) аттары қайталанса, олардың енесі үтірмен ажыратылады.
Шежіреде бір ... ... ... ол төмендегідей жұпталады:
жақын туыстық II-III жəне одан да жақын, қалыпты ... III-III, ... жəне алыс ... IV-V, V-V жəне одан да ... ... ... туыстық жұптау тəсілі атақты ата- тегіне
инбридинг жасағанда жəне ... ... ... ... ... дұрыс жарамды нəтижелер көсетеді.
Жылқы зауыттарында əкесінің шежіресіндегі еркек ... ... ... ... ... ... ... түрлі ата-тегінің жағындағы тексерілген үйлесімді кешенді инбридингі деп
бөледі.
Туыс емес асыл тұқымды мал ... ... ... ... ... ... Туыс емес жұптастыру (аукроссинг) арқылы ... туыс ... мен ... ... инбредті, енесі аутбредті (топкросс);
3. Айғыр аутбредті, енесі ... ... ... ... енесі инбредті (инбредлайнкросс).
Əр түрлі тұқымның инбредті айғырлары мен инбредті биелерін жұптастыру-
инкроссбридинг деп аталады.
Жылқы шежіресін білу тұқымды сұрыптау мен жұп ... ... деп − ... пен ... ... ... ... құнды малды ұрпақтан ұрпаққа іріктеп отыруды айтады.
Тұқымдық (асыл тұқымды) ... ... ... ... баға беру арқылы жүргізеді: шығу тегіне, типіне, өлшемдеріне,
жұмысқа қабілеттілігіне жəне ... ... ... жұмыс аттарының
жақсы байқалатын жегу типі, көлемі үлкен ... ... ұзын дене ... ... ... қозғалыстары жəне жігерлі, жайлы темпераментті болуы
керек. Сұрыптау шараларына жылқыларды іріктеп ... мен ... да ... − жылқыны асыл тұқымдылық құрамының талаптарға сай келмеу
себебінен шығару. Мұны асыл тұқым ретінде ... ... ... асыл ... құрамына жарамсыздыққа мынандай жағдайларда
шығарады: егер жылқы қартайғандығына байланысты асыл ... ... ... өсімталдық қабілетін жойса, ... ... ... ... ... ... байланысты жұмысқа
пайдаланылмаса, жазылмайтын ... ... ... ... болса, əлсіз не
дұрыс жетілмесе, кемістіктері болса жəне денесі кіші болса, жұмыс аттарының
құрамынан жарамсыздыққа шығарылады. Жұп ...... ... ... ұнамды ұрпақ беретін бір-біріне деген лайықты ... ... жұп ... тұқымдылардан жұп таңдау сұрыптау секілді шығу тегіне,
экстерьеріне, ... ... жəне ... ... ... ... негізінде жүргізіледі. Жұп таңдаудағы негізгі ұстаным (принцип) − өте
жақсыны өте жақсыға қосу. Бірақ жылқы зауыттарының көп ... ... ... өте ... айғырлар мен өте жақсы биелер егер олар бір-
біріне экстерьері мен генетикалық жағынан сəйкес келмесе, жақсы ... ... ... айғырлар өзінің ерекшеліктерін тек еркек жынысты ұрпағына
ғана қалдырады. Ал кейде басқа айғырлар мен өте ... ... ... ... ... ... қалдырмайды. Шығу ... жұп ... ... тұқымды жəне оның ерекшеліктерін ... сай ... ... білген жөн. ... жұп ... ... мықты жəне экстерьерінде ақаулары мен
кемшіліктері жоқ қажетті типтегі ... ... ... ... жұп ... ... ... тарту күшін, қозғалу сапасын жəне жалпы жылқы темпераментін
есепке алады. Өте ашушаң ... ... ... жұптауға болмайды,
өйткені олар қабілеттілігі нашар ... ... ... ... жұп ... өте тиімді. Тексерілген сəйкестік қашан да жақсы
ұрпақ алуды қамтамасыз етеді.
Жылқы шаруашылығында асылдандыру жұмыстарымен таныстыру жəне ... ... ... əдістемелік нұсқауын оқып-үйренгеннен кейін
студенттерге келесі тапсырмаларды ... ... ... ... ... ... ... саласы. Қазіргі уақытта жылқы басын
көбейтудің, оларды ұдайы ... және ... және ... ... ... ... спортын, жылқы туризмін, сонымен
қатра етті және сүтті жылқы шаруашылығын одан әрі ... ... ... ... типі мен ... әр түрлі жұмыстардағы халық
шаруашылығының ... ... ... ет, ... тері шикізатындағы
туризм мен спорттағы сұраныстарын да қамтамасыз ... ... ... ... мен ... ... қайтаруы жоғары
жылқылар өте қажет. Ол шаруашылықтардағы ішкі жұмыстар мен көлік жұмыстарын
(мал ... ... ... ... ... ... көкөністерді
өңдеу, құрылыс материалдарын тасу, мамандарды тасымалдау және ... қар ... ... ... қозғалыс күштерін пайдалануды шектеген
кезде жылқының көмегіне жүгінудің экономикалық тұрғыдан өте тиімді екеніне
байланысты.
Жылқы еті адам ... ... ... Бие ... ... Башқұртстан, Татарстан, Бурятия, Якутия және ТМД елдерінің басқа
республикалары халқының сүйікті сусынына айналған қымыз дайындалады.
Жылқыларды шаруашылық жұмыстарына ... ... ... ... ... ... жылқы шаруашылығы – жылқыларды ірі мемлекеттерде,
ауылшаруашылқ кәсіпорындарда, ... ... жеке және ... ... жұмыстарына пайдалану мақсатымен өсіру және
пайдалану.
Совет жылқысы. Совет ауыр жүк тартатын жылқылары – ... ауыр ... ... ... ішіндегі ең ірісі. Совет ауыр жүк ... ... ... ... жегу (арден, першерон, битюг жəне
т.б. будандары) жылқыларын Белгия мен ... ... ... ... ... будандастыру арқылы алынған.
Орыс жылқысы. Орыс ауыр жүк тартатын жылқы тұқымдарының құрылу тарихы
XIX ғасырда Ресейге Бельгиядан тау ардендерін ... ... ... ... ауыл ... ... ... Деркульск, Дубров
жəне Хренов жылқы зауыттарында, соңында көптеген жеке ... ... ... таза ... өсірумен қатар жүк тартатын жылқы
тұқымдарымен (брабансон, першерон) шағылыстырған. ... да ... ... шығу тегі мен ... ... өзгеше болып шыққан
Өнімді жылқы шаруашылығы – жылқыларды ет пен ... ... ... ... шаруашылығы – жылқыларды ат спортының классикалық және
бұқаралық түрінде, салт мінетін және экипажды туризмде пайдалану ... Ат ...... салт ... ... оны ... басқара
отырып, əр түрлі қимылдар жасай білуі. Ат ... əр ... ... жарыстар мен ұлттық ат ойындар өткізіледі. Олардың кейбіреуінің
тек жергілікті жəне ұлттық қана маңызы бар, ал ... ... ... ... ат ... Ат ... тек ... ... жəне бас ... ... ғана ... ... немесе бас білдіру дегеніміз, оны салт мініске, күш-көлік
ретінде пайдалануға үйрету. Бас білдіру − жылқыны 1-2 жыл бойы ... ... ... оның ... ... қимылының дұрыс жəне икемді əрі
салт мінуде адамға бағынуға жаттықтыру. ... ...... шөл ... ... жəне ... табиғатына бейімделген ежелден келе
жатқан жылқы тұқымы.
Ахалтеке жылқыларының негізгі түр-түстері: торы, ... ... ... ... жəне көк ... Немесе негізгі түр-түсінің жібек түктерінің
реңдерінің жылтырына байланысты қосымша атала береді. Олар өздері ... ғана ... ... ... ... қимылы мен жүрісі жеңіл,
əсем əрі аяқтарын нық ... Олар ... ... ... ... ... ат ... классикалық түрлері мен жазықтағы
шабысқа жəне цирк ойындарында кеңінен пайдаланады.
Араб жылқылары − қызу қанды, денсаулығы жақсы, күтім талғайтын, ... ... ... жəне ... ... ұзақ ... Олар ... тез
үйренеді, қимылдары жеңіл əрі əсем, адымы ұзын, ... ... ... ... ... ... Олардың бұл қасиеттері ... жəне ... ... ... ... ... ... (ағылшын), варвари,
андалуз, неаполитан, липициан, шеги, гидран, батыс ... кіші ... тер жəне жегу ... ... желісті, кладруб, першерон
жəне т.б. тұқымдар шығарылған.
Араб жылқыларын ат ... ... ... мен ... шабысқа
жəне цирк ... ... ... ... жылқысы (ағылшын). Тазақанды мініс жылқылары XVII-XVIII
ғасырларда Англияда жергілікті мініс бағытындағы жылқылардың биелерін шығыс
текті ... ... ... ... тек ат ... жазықтағы
шабыстарына арналып шығарылған ... ... ... мініс жылқылары өте жүйрік, əсіресе жақын
қашықтыққа ұшқыр ... ... 1000 ... ... ... шауып өткен, 2400 метр қашықтықта жасаған ұшқыр рекордтары-2.27.2
(Заказчик, 1968 ж.), ал 3200 метр ... ... 1970 ... ... ... шаруашылығы – жылқыларды олардың жұмыстық және
өнімділік сапалықтарын жақсарту мақсатында, сонымен қатар спорттық мақсатта
өсіру.
Табынды ... ... - ... және биологиялық өнеркәсіпті
кәсіпорындарға көптеген емдік вакциналар мен сарысуларды жеткізетін негізгі
қайнар ... ... ... ... ... ... өсірудің ең
көне тәсілі болып табылады. Бұл әдіс жылқыларды жыл бойы жайылымда бағудың
арқасында өте аз, әрі ... ... ... отырып, жылқы малын өсіруге
мүмкіндік береді.
Жартылай шөлейтті зоналарда ... ... ... ... ... экономикалық тиімділгі жоғары екендігі арнайы
зерттеулердің нәтижесінде анықталды. Мал ... ... ... ... 100-120 ... ... ... Мұндай бірігуде қой шаруашылығының
жайылымды пайдалану тиімділігі 15-20% артады екен.
Табынды етті жылқы ... ... үшін ... ... ... якут
және буряттан әкелінген жылқы тұқымдары әлдеқайда тиімді.
Батыс Қазақстандағы БӘҒЗИ жүргізген ... ... ... ... ... әр ... ауыр ... тұқымдардың айғырларымен
өнеркәсіптік шағылыстырудың тиімділігі жоғары екенін анықтады. ... ... ... ет ... ... 10-15%- ... ... шаруашылығы арнайы фермаларда емдік және диеталық
қасиеті жоғары қымыз ... ... ... ... ... ... Бурятия, Якутия және ТМД елдерінің халқының сүйікті
сусыны. Құрамындағы биохимиялық ... ... ... ... ... ауыртын адамдарды емдеу тәжірибеде кең қолданылады.
Қазіргі таңда биелерді машинамен сауу, қымызды дайындауды жеңілдету,
биелерді сүтейтудің ... ... ... құлыншақарды өсіру
технологиялары кеңінен енгізілуде. Сонымен қатар қымызға қойылатын ... ... ... ... жидек қосылған қымыз түрлері де
өндіріледі.
Асыл тұқымды жылқы шаруашылығы жылқыларды өсіру, ... ... асыл ... ... ... тұратын жүйе.
Асыл тұқымды жылқыларды өсіру және жаттықтыру меншік ... ... жеке және т.б. әр ... жылқы зауыттарында және
ірі асыл тұқымды шаруашылықтарда жүзеге асады.
Жылқыларды сынау ... ... Асыл ... ... және сату үшін ... ... аукциондар өткізіліп тұрады.
Жылқы басын жақсарту мен спорттық жылқыларды өндіруде ... ... ... ие ... асыл ... ... шаруашылықтары мен фермалардың дамуы ... ... ... ... анықталады.
Қазіргі таңда еліміздің жылқы шаруашылығындағы басты қызығушылық – ет
пен сүт ... мол ... ... шығыны аз қазақы жылқыны өсіру. Жабы
типті қазақы ... ... ... қарағанда, өзіне тән ерекшеліктерімен
артық: жыл бойы жайылымда тебіндеп жайылуға бейімділігімен, ірілігімен және
тірілей жоғары салмағымен ... ... ... басы ... ... жақ ... жетілген, мойны бұлшық етті, қысқа, тұрқы ұзындау,
орта бойлы, арқасы тік, белі ... әрі ... ... ... ... ... да сүйекті, артқы ... ... жалы қою, қылы ... терісі қалың, жүні қыс айларында түкті, ұзындығы 4-5 ... ... ... ... жабы типті қазақы жылқының тірілей салмағы 450-530
кг-ға дейін жетеді. Көктемгі және күзгі ... ... ... тез қоң ... өте жоғары. Биелері тәулігіне орташа есеппен 10-15 литр, ал ең
үздіктері құлынның емген сүтімен есептегенде 21 ... ... сүт ... адам ... күш, рух ... ала-бөтен қасиеті бар. Ол – намыс,
ол – ... ... ол – ... рухы еді. ... үшін бұл – ... ... қажет.  Кезінде Қазақстандағы табынды ... ... ... ... ... тұқымаралық
будандастыру жұмыстарын кеңінен қолданды. ... ету ... ... ... ... жылқының биелерін, шабысы жақсы, ірі денелі
зауыттық жылқы ... ... ... арқылы қазақы
жылқыларға қарағанда ірілеу келген, бейімделу ... кем ... ала ... ... ... ... нәтижесінде, ғылыми
түрде айтсақ, жергілікті қазақы биелерді, таза ... ... дон, ... ... күрделі зауыттық будандастыру арқылы алынған
ұрпақтарын «өзара өсіру» негізінде жаңа көшім тұқымдық жылқыларын ... ... ... жетілдіре отырып, 1976 жылы көшім жылқы
тұқымы болып бекіді. Қазір көшім тұқымының негізгі топтары ... ... мен ... ... ... ... өсіріледі. 1998 жылы
Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінің №156 бұйрығымен
мұғалжар тұқымы ... Бұл ... ... тағы да ... ... бар. ... ... шығаруда, жергілікті қазақы жылқының ең үздік
жабы типті айғырларын ... және ... ... қарай тиянақты
іріктеп алып, Қазақстанның әр аймағына ... ... таза ... ... ... ... ... нәтижесінде қол жеткізілді. Қазіргі таңда
мұғалжар тұқымының ішінде өсіру ортасына және өнімдік деңгейіне байланысты
төрт ... ... ... ... ... Олар ... Арал ауданында ЖШС «Құланды» жылқы зауытында өсірілетін ... ... ... Шет ... ... ... ... зауытында
қожамберді типі, Ақтөбе облысының асылтұқымды шаруа қожалықтарында қайыңды
және ембі тип ... ... ... Бұл ... ... ... одан әрі ... жетілдіру де жоспарлы жүргізіліп
келеді. Аталған барлық типтің ішінде құнды тұқымдық ... ... ... ... анықталып қаланған ұрпақтарынан зауыттық
аталық іздері бар.  Тәуелсіздікке ... ... ... ... ... ... таңда жылқы шаруашылығының орны бөлек. Әрине, кешегі кеңестік
кезеңге дейінгі қазақтың сайын даласында ... ... ... ... ... халқының сол кездегі байлығы да осы – жылқы еді. Жабы типті
қазақы жылқымен асылдандыру жұмыстары Павлодар ... ... ... облыстарында жүйелі жүргізіліп келеді. Асылдандырудың басты
бағыты осы ... ... ... мен жұптастыра отырып, әрбір
аймақтың табиғи-климаттық жағдайына байланысты ... ... ... ... ... мен аналық ұяларын шығару. ... ... жабы ... ... ... ... зауыттық типі
апробацияланды. «Алтай Қарпық - ... ... ... ... ... ... ... ауданында жергілікті ... ... ... ауыр жүк ... тұқымның аталықтарымен
жай зауыттық будандастыру негізінде қазақы жылқының қаба етті тип ... ... ... ... ауылындағы «Қызылашы» шаруақожалығында
өсіріледі. Бұл жылқылардың тірілей салмағы мен дене ... ... ... ... ... ... 147,0 см; ... ұзындығы
153,0 см; кеуде орамы 188,0 см; ... ... 21,5 см және ... салмағы
540-560 кг-ға тең. Алайда қазіргі уақытта бұл жылқылардың саны ... ... ... ... ... ... ... негізгілері әрбір шаруашылыққа бөлініп, жойылып кету алдында
тұр. Егер Шығыс Қазақстан облысының ауыл шаруашылық ... ... ... жағынан көмек берсе, бұл жылқыларды қалпына келтіруге болады. 
Қазақстанның алуан түрлі табиғи ... ... ... ... ... ... әлі де ... тұқым болып бекімеген тұқымдық
топтар (отродье) баршылық. Оның ішінде ... ... мен ... ... ... ... адай жылқысы. Адай жылқысының
экстерьерлік ерекшеліктері: басы біршама жеңіл, дене ... ... ... ... тік, ... ... тәрізді етсіздеу, аяқтары сидам, жіңішке,
сіңірлері жақсы жетілген. Бұл ... ... ... болып қалыптасуына
түркменнің ахалтекесі, иомуд және қарабайыр жылқылар әсер етсе, екінші
жағынан жайылым ... ... да көп әсер ... Адай ... салт
мінуге өте жарамды, шыдамды келеді.  Адай ... ... ... ... ... ... ... адай жылқысын
зерттеумен айналысқан Я.Я.Полферов (1873), И.Н.Чашкин мен Н.И.Кузьмин
(1939), А.В.Мишарев (1949), ... (1959) ... ... ... аса мән берді. А.Иманғалиев адай жылқысы тай-құлындарының
өсіп жетілу заңдылықтарын, ет-сүт ... ... ... ... ... Адай жылқысын жетілдіру нәтижесінде Өрендік, Еңсеген-
торы, Қибаскөк, Бекес-торы, Есполай-торы, Есполай-жирен, Ізтұрған зауыттық
аталық іздері қаланды. ... ... осы адай ... ... ... құрылымдарын қайта зерттей отырып, толық бір тұқым ретінде
бекуіне ... ... ... ... ... отыр. 
Алматы облысы ... ... ... аймағында
қазақы жылқының найман тұқымдық тобының генетикалық мүмкіншілігін арттыру
мақсатында ... ... ... ... Бұл жылқылардың дені –
Алакөл ... ЖШС ... ... ... бір айта кететін жайт, қазақы
жылқының биелерін дон, таза қанды мініс, ... ... және ... ... ... будандастыру негізінде алынған ұнамды тип
будандарын өзара өсіру барысында Қазақстанда 1956 жылы бірінші рет спорттық
бағыттағы қостанай тұқымы шығарылды. ... ... ... ... ... ... ... бағытында жұмыс жүргізілуде. Қазақ өмірімен
біте қайнасқан жылқының сырын біздің халықтай ... ... ... өзгелердей қағазға қаттамаса да, ... ... ... ... ... ... ... аманаттады.
Қазақ жылқы тұқымдарының дәл өзі болмаса да, көзі ... ... ... ЖШС «Қазақ мал шаруашылығы және мал азығы өндірісі ғылыми
зерттеу институты» ғылыми қызметкерлері өнімді бағыттағы ... ... ... ... жасалған ғылыми тұжырымдарды кеңінен қолдана
отырып, отандық жылқы тұқымдарын жоспарлы түрде ... ... ... ... ... ... арасынан жоғары өнімді
жаңа тип, аталық із бен аналық ұя шығарумен айналысуда. 
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. ... ... , Б.Р ... Б.М. ... Ш.Д. ... ,Қостанай 2007 ж.
2. Жылқы шаруашылығы , И.Қ. ... ... 2009 ж .
3. ... ... 20 ... 2014, Әмин
Әкімбеков, ауылшаруашылығы ғылымдарының ... ... ... ... ...

Пән: Ветеринария
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 23 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Тебін жылқыларын өсіру тәсілдері16 бет
XVI-XIX Қазақстан мәдениеті12 бет
XVIII – XIX ғасырдың бірінші жартысындағы Қазақстанның мәдениеті43 бет
Айғырды азықтандыру27 бет
Жылқы шаруашылығындағы асылдандыру жұмысын ұйымдастыру жайында26 бет
Жылқыны азықтандырудың негізгі көрсеткіштері18 бет
Жылқыны ұдайы өcipy16 бет
Жәнібек батырдың балалық шағы туралы17 бет
Малшаруашылығы өнімдеріне шығарудың экономикасы3 бет
Рысқұлов Тұрар4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь