Жылқы шаруашылығындағы асылдандыру жұмысын ұйымдастыру жайында

Қазақстанда табындық жылқы шаруашылығы қай кезде де дәстүрлі сала болып саналып келеді. Бұл ретте етті-сүтті бағыттағы өнім беретін жылқының жергілікті тұқымдары жыл бойғы жайылымдық – табындық ұстау жағдайында тұқымішілік іріктеумен және басқа тұқымдармен шағылыстыру әдісімен жоғары өнімділіктегі аталық іздерді, жаңа түрлерді және тұқымдарды шығару үшін жоғары өнімділіктегі аталық іздерді, жаңа түрлерді және тұқымдарды шығару үшін жоғары құнды селекциялық материал болып табылады [13].
Жылқы шаруашылығындағы тұқымды асылдандыру жұмыстары – бұл мал шаруашылығы өнімдерін молайту ғана емес, сонымен бірге қыруар мал өнімдерін үнемдеудің, ауыл шаруашылығында еңбек және материалдық шығындарды қысқартудың нақты тиімді жолы. Асыл тұқымды мал шаруашылығының негізгі мақсаты – жылқыларды әбден толық жетілдіру, халық шаруашылығына және жылқы спортына қажетті тұқымды жаңадан өсіріп шығару [11].
Еліміздің ерте кезден-ақ жылқы тұқымымен даңқы шыққан. Қазақ жылқыларының төзімділігі, сыртқы орта жағдайына көнбестілігімен, жыл бойы үйірде болуға бейімділігімен ерекше көзге түскен. Әсіресе, республиканың шөл және шөлейт аймағында және таулы жайылымдардағы аудандарда жылқы өсіру тиімді.
Қазақстанның кең байтақ жерінде жылқының жоғары өнімді 17 тұқымы өсіріледі. Олардың ішінде республикамыздың өзінде шығарылған салт мінілетін-жегілетін қостанай жылқысы және ет-сүт бағытындағы көшім және жаңадан шығарылған мұғалжар жылқы тұқымдары бүкіл елімізге мәлім.
Қазіргі кезде жылқы санын арттыру, оны өз төлінен өсіру, ауыл шаруашылығы және тасымалдау жұмыстарына тиімді пайдалану міндеттері қойылуда. Бұрынна бастап бар тұқымдары, аталық ізімен аналық ұялары одан әрі жетілдіру және жаңадан шығару мақсатымен жылқы шаруашылығында селекциялық тұқым асылдандыру жұмыстарын жақсарту жөнінде көптеген шаралар белгіленуі қажет. Жуық арадағы 10-15 жыл жүзінде отандық жылқы шаруашылығы асыл тұқымды, жұмысқа пайдалану, спорттық және өнімді бағытта өркендейтін болады [1].
Берілген курстық жұмыстың мақсаты: жылқы щаруашылығындағы асылдандыру жұмысын ұйымдастыру негіздерімен танысу.
Курстық жұмысты орындау алдында қойылған міндеттер: жылқы шаурашылығында асылдандыру жұмыстарын орындау барысында орындалатын шараларын оқып үйрену; асылтұқымды жылқыларға қойылатын талаптарды анықтау; жылқыларды сынау, іріктеу мен жұптау жұмыстарымен танысу; «Қазақ тұлпары» жылқы зауытындағы қолдан ұрықтандыру жұмысының негіздерін меңгеру мен асылтұқымды жылқылардың шәуетін зерттеу.
1. Әкімбеков Б. Р. ж.б.Ж92 Жылқы шаруашылығы: Оқулық. Б. Р. Әкімбеков, Б. М. Мүслімов, А. Р. Әкімбеков, Ш. Д. Дәленов, - Қостанай: «Қостанайполиграфия», 2007 ж.-256 бет.
2. Козлов С. А., Парфенов В. А./ Конневодство. –СПб Лань, 2004.-304 бет.
3. Исхан Қ. Ж./ Жылқы шаруашылғығы (оқу құралы): «Агро Университет» б.о., Алматы, 2009 жыл.210 бет.
4. Табакова Л. П./ Частная зоотехния и технология производства продукции животноводства. – М.: КолосС, 2007. -318бет.
5. Разведение сельскохозяйственных животных/ В. Ф. Красота, В. Т. Лобанов, Т. Г. Джапаридзе. -2-е изд., перераб. Идоп. М.: Колос, 1983.-413 бет, ил.
6. Садықұлов, Т. С. Мал өсіру және селекция: оқулық / Т. С. Садықұлов, Т. К. Бексейітов. - Павлодар : ЭКО, 2009. - 376 б.
7. А.К. Тугелбаева , А. Ә. Төреханов, С. Ауызбаев, Жылқы тұқымдарының шәуетін зерттеудің маүңыздылығы// Жаршы-2008ж., №8, 49-50 бет.
8. А. К. Тугелбаева, Айғырдың әбден қатырылған ұрығын қолдану// Жаршы №11, 2008 ж ., 27-28 бет.
9. М. М. Атрощенко, Айғыр ұрығының өміршеңдігіне баға беру// Жаршы-2011 ж., №3, 41-44 бет.
10. А. Т. Тұрабаев, Д. М. Нұрмаханбетов, Г. Т. Бақтыбаев, Тұқымдық айғырларды ұрпағының сапасы бойынша бағалау// Жаршы-2012 №9 56-58 бет.
11. Бозымов Қ./ Жылқы және түйе шаруашылығы: (Практ.саб.). – Алматы: «Қайнар», 1993-240 бет.
12. Тұрабаев, А. Т. жылқы шаруашылығында асылдандыру жұмыстарының тиімділігін арттыру [Текст] / А. Т. Тұрабаев, Қ. Ж. Исхан // Жаршы. - 2012. - №12. - 21-23 бет.
13. Төлеуов, А. С. Өнімді жылқы шаруашылығы бойынша селекциялық жетістіктер [Текст] / А. С. Төлеуов, С. Рзабаев // Жаршы. - 2012. - №8. - 48-51 бет.
14. Нұрғазы Қ. Ш./ Мал шаруашылығы:Оқулық – АлматыЖШС РПБК «Дәуір», 2012 – 400 б.
15. Готлиб М. М. Разработка и использование метода искусственого осеменения племенной работе в коневодстве// Коневодство и конный спорт-2011№6 22-23 бет.
        
        Кіріспе 
Қазақстанда табындық жылқы шаруашылығы қай кезде де дәстүрлі сала болып саналып келеді. Бұл ретте етті-сүтті бағыттағы өнім ... ... ... ... жыл ... ... - ... ұстау жағдайында тұқымішілік іріктеумен және басқа тұқымдармен шағылыстыру әдісімен жоғары өнімділіктегі аталық іздерді, жаңа түрлерді және тұқымдарды шығару үшін ... ... ... іздерді, жаңа түрлерді және тұқымдарды шығару үшін жоғары құнды селекциялық материал болып табылады [13].
Жылқы шаруашылығындағы тұқымды асылдандыру жұмыстары - бұл мал ... ... ... ғана ... сонымен бірге қыруар мал өнімдерін үнемдеудің, ауыл шаруашылығында еңбек және материалдық ... ... ... ... ... Асыл ... мал ... негізгі мақсаты - жылқыларды әбден толық жетілдіру, халық шаруашылығына және жылқы ... ... ... ... ... шығару [11].
Еліміздің ерте кезден-ақ жылқы тұқымымен даңқы шыққан. Қазақ жылқыларының төзімділігі, сыртқы орта жағдайына көнбестілігімен, жыл бойы ... ... ... ... ... ... ... республиканың шөл және шөлейт аймағында және таулы жайылымдардағы аудандарда жылқы өсіру тиімді. ... кең ... ... ... ... ... 17 тұқымы өсіріледі. Олардың ішінде республикамыздың өзінде шығарылған салт мінілетін-жегілетін қостанай жылқысы және ет-сүт ... ... және ... ... ... жылқы тұқымдары бүкіл елімізге мәлім.
Қазіргі кезде жылқы санын арттыру, оны өз төлінен өсіру, ауыл шаруашылығы және тасымалдау ... ... ... ... қойылуда. Бұрынна бастап бар тұқымдары, аталық ізімен аналық ұялары одан әрі жетілдіру және жаңадан шығару мақсатымен жылқы шаруашылығында селекциялық тұқым ... ... ... ... ... шаралар белгіленуі қажет. Жуық арадағы 10-15 жыл жүзінде отандық жылқы шаруашылығы асыл тұқымды, ... ... ... және ... ... ... ... [1].
Берілген курстық жұмыстың мақсаты: жылқы щаруашылығындағы асылдандыру жұмысын ұйымдастыру негіздерімен танысу.
Курстық жұмысты орындау алдында қойылған міндеттер: жылқы шаурашылығында ... ... ... барысында орындалатын шараларын оқып үйрену; асылтұқымды жылқыларға ... ... ... жылқыларды сынау, іріктеу мен жұптау жұмыстарымен танысу; жылқы зауытындағы қолдан ұрықтандыру ... ... ... мен ... ... ... зерттеу.
1 Әдебиетке шолу
1.1 Жылқы тұқымын асылдандыру жұмысының ... ... ... ... ... - адам өзіне қажетті мол өнім беретін малды таңдап алу, солардың ішінен дұрыс аталық және аналық жұп құру ... ... ... да мол өнім алу. Осы бір ... ... іс ... асыруға қажетті кепілдің бірі - өсіретін ... ... ... тұқым қуалаушылық заңдылығын жете білу [1].
Жылқы шаруашылығындағы ... ... ... ... ... ... ... ең маңызды мақсат ретінде жылқы тұқымдарында бүгінгі таңда ең маңызды қасиеттерді дамыту бағытында жетілдіруді санауға болады. Екінші міндет деп, осы ... ... ... ... не ... спорттық қолдануға жауап беретін жылқы тұқымдарын немесе қолда бар тұқымдардың түбегейлі трансформациясын есептеуге болады. Асылдандыру жұмысы сонымен қатар кейбір ... ... бола ... ... ... ... ... ие экстра-класс жылқыларды алуды көздейді.
Жылқы шаруашылығында асылдандыру жұмысын толық көлемде ... ... ... ... ... орай ... ... арнайы мамандырылған шаруашылықтарда - жылқы зауыттарында және өсірудің аздаған көлемі бар шаруашылықтарда-асылтұқымды репродуктарларда жүзеге асады [2].
Өндірістік-зоотехникалық есеп. ... ... ... ... асыл ... жылқыларға заводтық есеп кітабын жүргізеді. Заводтық кітапқа асыл тұқымды айғырлар мен биелердің карточкалары мен бонитировкалаудың, сынаудың, көрмелердің және асылдандыру жұмысына ... ... ... Шығу тегі және ... ... ... мәліметтерді, сонымен бірге төлді сынаудың нәтижелерін даму төлді сынау ... ... [11]. ... ... ... ... кітабы. Бұл кітапқа жылқының шығу тегін, сырт тұлғасын, өнімін тіркейді. Кітаптың тигізетін пайдасы-мұнда асыл тұқымды жылқының жоғары ... ... ... және ... дайындау жұмыстары көрсетіледі. Мемлекеттік кітапқа жазылған жылқылардың тұқымдық, өнімдік қасиеті зерттеліп, бақыланып отырады және басқа шаруашылықтарға бұл тұқымды ... ... ... асыл тұқымдылар кітабы жылқылардың төмендегідей тұқымдары мен тұқымдық ... ... ... ... ... ... ... владимир, жоғары қанды жеккі, гуцулдік, дон, жмуд (жемайчю) иомудтық, қабардин, қарабайыр, ... ... ... першерон, орыс жеккісі, орыс ауыр жүк тартқышы тазақанды мінгі, эстон ауыр жүк жеккісі және жергілікті ... ... І ... ... ... мақсатында пайдаланылатын 3 жасқа толған айғырлар мен биелер жатқызылады [11].
1.1.1 Жылқы шаруашылығындағы мал тұқымын асылдандыру жұмыстары
Қазіргі генетика ғылымының жетістіктерін ... ... ... пайдалану үшін сұрыптау жүйесіне енген белгілерді негізінен сапалық ... және ... ... деп екі топқа бөледі [1]. Сандық белгілердің бір-бірінен айқын айырмашылықтары малдарды топтап бөлектеп ажыратқанда, фенотиптік класың ... ... ... өте қиындық туғызбайды. Жеке түрлер арасында біртіндеп көзге байқалмайтын өтпеліліер пайды болады, яғни ажыратқанда ... ... ... ... ... болады. Сапалық белгілер негізінде малдың генотипінен анықталады және өмір сүру ... ... ... ... ... ... ұшырайды, аз болады [6]. Сапалық белгілерге өзіндік сырт ... өте ... сөз ... ақ толық анықтама беруге болатын жылқының өнімдік немесе ... ... ... ... ... сапалық белгілерге оның түсі, қан группалары, қан сарысуындағы белоктың түрлері, кейбір анатомиялық ерекшеліктері (құлақ пішіні, крипторхизм, сүйектегі өзгерістер) және т.б. ... ... ... ... ... ... ол ... бір-бірінен алшақ тұрған өзгергіштік кластардан тұрады.
Сандық белгілерге тән ерекшелік оларды ... ... үшін ... бір ... ... өлшеудің қажеттілігі. Сандық белгілердің өзгергіштік қатарын құратын болсақ, ол үзіліссіз қатар болады. ... ... екі ... шекарасы өлшем бірлігі кішірейе берген сайын жақындап жоққа тән болады. Сандық ... ... ... ... ... ... көпшілігі жатады. Мысалы, жылқының салмағы, еттілігі, төлдегіштігі, жүдегіштігі, жетілдігіштігі, сүтінің майлылығы т.б. ... ... ...
Сапалық және сандық белгілердің генетикалық табиғатында, тұқым қуалаушылығында, өзгергіштігінде, өсу және даму процестерінде, өзіндік ерекшеліктері бар. Сапалық белгі мал туғаннан ... көп ... ... оның ... сыртқы ортаның әсері тимейді десе болады. Сапалық ... ... аз ғана ... ...
Көзбен көретін, өлшеуге болатын, химиялық немесе физикалық ... ... ... және сапалық белгілер жиынтығы генетика тілінде фенотип деп аталады ... - бұл ағза мен ... орта ... ... ... ... ағзаның барлық қасиеттерінің жиынтығы. Әрбір бақыланатын немесе өлшенетін ағзаның қасиеті мен осы ... ... ... Әрбір фенотип-ағзаның тұқым қуалау негізінің қоршаған ортамен байланысының нәтижесі. Фенотиптің өзінің басты шаруашылықтық маңызы бар. ... ... ... ... қарап бағалау мен іріктеу малдың фенотиптік негізін құрайды [6].
Сонымен фенотипке ... өнім ... ... ... ... ... және дене ... физиологиялық немесе биологиялық көрсеткіштері жатады.
Селекцияға қажетті келесі генетикалық ұғым - ... ... деп ... - ... тұқым қуалайтын заттардың яғни гендердің жиынтығын айтамыз. Генотиптің басты айырмашылығының бірі - оның негізінде тұрақтылығы [1].
Малды генотип ... ... мәні шығу тегі ... ... ... мен ... ... туыстары (осы туыстардың фенотипі мен генотипі) және ұрпақтардың сапасы (төлдерінің фенотипі) бойынша бағалауға негізделеді [6].
Жылқының тұқымын асылдандырудың малды сұрыптап, жұп ... ... ... ... (фенотипі мен генотипі) бойынша айырмашылығы болуында. Фенотипі мен ... ... екі мал ... ... де ... ... ... генотиппен сыртқы ортаның бірлескен жағдайында жақсы фенотип пайда болады, ал сыртқы орта ... ... ... ... ... ... ... болуы мүмкін. Нашар генотиптен қолайлы сыртқы орта болса орташа фенотип пайда болады. Қайсібір белгілердің генотиптің әсері басым ... ... ... ... орта ... әсер етуі ... Мысалы, тайдың бағып күтуін күрт жақсартатын болсақ, оның салмағы (сандық белгілері) бірден өзгерер еді, ал түсі (сапалық белгі) бірқалыпты қалады ... ... және ... ... ... ... барлық кешенін үш бөлікке бөлуге болады: асылтұқымды өсіру үшін жануарларды сұрыптау, жеке жұптарды құру және ... ... ... ... ... Бұл бөліктер бір-бірімен тығыз байланысты және жеке түрде болуы мүмкін емес [2].
Сыртқы ортаның белгілі бір ... және ... ... ... ... адамның өзінің қойған талаптарына неғұрлым жауап бере алатын түрді сақтау және табиғи немесе ... ... ... ... ... ... жою сұрыптау деп аталады. Сұрыптау - малдың қандайда бір тобын көбейтуі толығымен немесе жартылай аластату [6]. Сұрыптаудың ... ... - ... ... ... белгілерін үзіліссіз жақсарту. Ол бағытталған өндіру, өсіру және шығу тегі, типтілігі, экстерьер, жылқылардың жұмыс қабілеттілігі мен ... мен ... ... ... мен бұл белгілер бойынша төмендердің выбраковкасы бойынша жүзеге асады. Жылқыларды сұрыптаудың басты көрсеткіштерге жылқылардың жұмыс қабілеттілігі, конституция мықтылығы, ... ... дене ... ... мен экстерьер дұрыстылығы жатады. Сұрыптаудың мақсаты - шағылыстыруға ... ... ... ... үшін ... ... ... көрінетін жануарларды қосу. Сұрыптаудың белсенді шығармашылық рөлі- сұрыптау жолымен жануарларда керек қасиеттерді жинақтап, дамыту жануарлар ағза өзгергіштігін белгілі жаққа бағыттауға ... ... ... әсер ... ... ... ішінде айтарлықтай асылтұқымды жылқыларға замаңауи талаптар, сұрыптау жүргізілетін белгілердің генетикалық өзгергіштігі мен жеткілікті ... ... ... ... ... жылқыларды іріктеп шығару мен жарамсыздыққа жатқызу да жатады.
Выранжировка − жылқыны асыл тұқымдылық құрамының талаптарға сай ... ... ... Мұны асыл ... ретінде басқа шаруашылықта пайдалануға болады.
Ал асыл тұқымдылар құрамына жарамсыздыққа ... ... ... егер ... қартайғандығына байланысты асыл тұқымдық бағасын жойса ... ... ... ... ... қуалайтын кемістігі болса. Егер жылқы қартайғанына байланысты жұмысқа пайдаланылмаса, жазылмайтын ... ... ... ... ... ... не ... жетілмесе, кемістіктері болса жəне денесі кіші болса, жұмыс аттарының құрамынан жарамсыздыққа шығарылады [3].
Мал өсіру әдістері деп ... ... және ... тегін ескере отырып белгілі бір мақсатпен бірнеше ұрпақ бойы ... жұп ... ... ... Яғни кез ... мал ... ... негізінде түпкі бір мақсатпен ұрпақтан-ұрпаққа жүйелі түрде жүргізілген жұп таңдаулар жатады [6].
Жұп таңдау − іріктеп алған малдың ... ... ... ... бір-біріне деген лайықты аталық жəне аналықтан жұп ... ... ... жұп ... ... ... шығу тегіне, экстерьеріне, жұмыс қабілеттілігіне жəне ұрпағының сапасына кешенді баға беру негізінде ... Жұп ... ... ... ... − өте жақсыны өте жақсыға ... ... ... ... көп ... ... ... кейде өте жақсы айғырлар мен өте жақсы биелер егер олар бір-біріне экстерьері мен ... ... ... ... жақсы ұрпақ бере алмайды [14].
Кейбір айғырлар өзінің ерекшеліктерін тек еркек жынысты ұрпағына ғана ... Ал ... ... ... мен өте ... ... ... болып, артына бағалы айғырлар қалдырмайды.
Шығу тегіне байланысты жұп таңдауда өсірілетін тұқымды жəне оның ерекшеліктерін жəне бір-біріне сай келуін жақсы білген жөн. ... ... жұп ... конституциясы мықты жəне экстерьерінде ақаулары мен кемшіліктері жоқ қажетті типтегі ... ... ... ... ... жұп ... ... нəтижесін, қарқындылығын, тарту күшін, қозғалу сапасын жəне ... ... ... ... алады. Өте ашушаң (асау) жылқыларды бір-бірімен жұптауға болмайды, өйткені олар қабілеттілігі ... ... ... ... ... ... жұп таңдау өте тиімді. Тексерілген сəйкестік қашан да жақсы ұрпақ алуды қамтамасыз етеді [3].
1.2.1 ... ... ... ... тәжірибесінде сұрыптау жылқыларды бонитировкалау барысында жүргізіледі [7]. Жергілікті асыл тұқымды жылқылардың өнімдерінің сапасын жақсарта түсу мақсатымен Ауыл шаруашылығы министірлігінің жылқы ... және ... ... бас ... осы ... ... бекіткен болатын [1]. Арнайы нұсқауға сәйкес өтетін бонитировка әрбір жылқыны белгілер кешені (ата- тегі, типтілігі, экстерьер, өлшемдер, жұмысқа қабілеттілігі мен ... ... ... ... қарастырады [7]. Бұл белгілердің әрбір тобы 10 балдық жүйе бойынша бағаланады. Бағалардың санына ... ... ... классы шығарылады ( кесте 1) [2].
Кесте 1
Жылқылардың әр түрлі класстарына ... ... ...
Элита
1-нші класс
2-нші класс
айғырлар
биелер
айғырлар
биелер
айғырлар
биелер
Ата-тегі
8
8
6
6
4
4
Типтілігі
8
7
6
5
4
3
Өлшемдер
8
7
6
5
4
3
Экстерьер
8
7
6
5
4
3
Жұмыс қабілеттілігі
6
4
5
3
2
-
Ұрпақ сапасы
8
7
6
5
4
3
Әр жылқы екі рет сынақтан өтеді. Бірінші рет 2,5 жасынан бастап, ата-тегі мен ... дене ... ... ... және тебінде жайылымға төзімділігі сыналады, екінші рет тексергенде сүттілігі және ұрпақтарының сапасы қосылады. Ересек ... үш жыл ... ... ... ... төліне қарай деректерін өзгертіп тұрады [1]. Бонитировканы жүргізу үшін ... асыл ... ... ... № 1) және ... ... № 2) жеке ... қолданылады. Бұл карточкада жылқының шежіресі толтырылады (ата-тегінің 4 қатары), оның ... аты ... ... ... жері және ... түсі мен ... тән белгілері сипатталады, оны асыл тұқымды жұмыстарда қолдану туралы толық мәліметтер келтіріледі, толық экстерьер өлшемдері сипатталып бағаланады, ... ... ... мен, сынау және көрмеге қатысқаны туралы ақпарат ... [2].
6-8 ай ... ... және 1,5 ... ... ... жүргізілмейді, бірақ олардың ата-тегін, тұлғасын (экстерьерін) көзбен шолып сынап және салмағын өлшейді. Бұны бие мен ... ... ... ... және жас ... ... пайдалданылады. Жергілікті асыл тұқымды жылқылардың өнімдерінің сапасын арттыру үшін олардың мынадай ерекшелігі болу ... ... ... ... ... ... ... берік, сүтті, әр түрлі ауа-райына төзімді, күй таңдамайтын және т.б.
Сынақтан ... ... курс ... ... ... ал оның жұмысына шаруашылықтың басшылары мен мамандары қажетті көмек көрсетіп отырады.
Бонитировка және ... мал ... ... ... үшін шаруашылықта үлгі баз-раскол болуы қажет. Айта кететін тағы бір жай биелерге, айғырларғы және құлындарға арналған ... ... ... ... ... алу асыл ... ... фермалары мен зауыттарында сынақ бланкалардың үлгісіне сай жүргізіледі.
Сынақтан өткен жылқыны өзінің сапасына белгілі бір ... ... Асыл ... ... бар жылқылар үш класқа (элита, І және ІІ класс) бөлінеді. Элита класына ең жоғары сатыдағы асыл ... ... ... Әрбір кластағы асыл тұқымды жылқылар үш категорияға бөлінеді (кесте 2).
Бірінші категорияға ... ... осы ... ... ... талаптардан бір немесе бірнеше белгісі бойыша жоғары, ал қалған белгілері ... ... сай ... жылқылар жатқызылады.
Екінші категорияға ... ... ... ... ... мен ... ... осы класқа белгіленген минимальді талаптарға сай жылқылар жатады. Осы ... ... ... ... ... бір ... ... белгілері бойынша минимальді талаптардан кем түсетін жылқылар да жатады.
Үшінші ... ... жəне ... ... ... тұқымдық жылқылар да жатқызылады [5].
Кесте 2
Жылқылардың бағасы ескеріліп (балл), класқа бөлінетін негізгі шкала
Көрстекіштер
Элита
І класс
ІІ класс
Айғырлар
Биелер ... ... типі ... ... салмағы
9
8
7
6
5
4
Мүсін тұлғасы
9
8
7
6
5
4
Сүттілігі
-
8
-
6
-
4
Тебіндеп жайылуға бейімділігі (төзімділігі)
8
8
6
6
4
4
Ұрпағының сапасы
8
8
6
6
4
4
Егер биенің сынау белгілері осы шкаладағы элита класының талаптарына сай келсе, ал ... ... сол ... көрсеткіштерінен екі балл кем болса, оны І класқа жатқызады.
Сынау белгісі бойынша бір балы кем жылқылар зоотехник-бонитердің ... ... ... бір ... жатқызылады. Бірақ бұл жағдай ет өндіретін шаруашылықта дене өлшемдері мен салмағының және қымыз өндіретін шаруашылықтарда сүттілігін сынау ... ... ... - тегі типін бағалау. Жылқыларды ата-тегі бойынша сұрыптау тұқымың бұрынғы және ... ... ... ... ... және ... ерекшеліктерін, оның дамуына үлкен үлес қосқан беделді өндірушілер мен аналықтары туралы терең білімдер болуына негізделген. Шығу-тегі бойынша сұрыптаудың ... ... - ... ең ... ... таза ... мен ... ерекшеліктерінің сақтау [7].
Ата-ана мен олардың төлдері, ататектері мен олардың ұрпақтары ... ... ... ... ... мәлімет ретінде мал шаруашылығында генеалогия қолданылды [6].
Мәселен, Араб жылқысы үшін шежірені 1500 жылдан бұрын, ахал-теке ... үшін одан да ерте ... ... ... ... көп ... ұрпақтар үшін жүргізді. Арабтар да осылай жасаған: анадан қызға, қыздан немереге, шөбереге және т.с.с, ахал-текеде әкесінен ... ... ... және т.с.с. Таза қанды араб тұқымын шығару үшін, атақты ата-тектеріне, бәйгедегі үлкен сыйлықтарға, тотализатор ұтысына үлкен ... ... ... ... баға ағылшындарды толық шежірені жасауға итермеледі. Ал ең маңыздысы, осы ... ... ... асыл ... ... шығарылып, 1793 жылдан бастап Англияда, 1836 жылдан бастап Ресейде жүйелі түрде генеалогиялық мәліметтер басылып шығарыла бастады. Асыл тұқымды ... ... ... бөлінді. Олардың ең басты ерекшелігі шежірені мұқият ... ... ... ... шығу тегі ... соң, шежіре талдауына кіріседі. Бұл кезде ататегі (олардың өнімі) жөніндегі мәлімет сапасы мен ... ... мәні ... Шежіре бойынша бағалаудың қиындығы ататегі жөніндегі мәлімет көлемі бірдей болмауында және сұрыпталатын белгілердің көбі жыныспен шектелген.
Асыл тұқымды малдың шежіресінде ататегінің саны көп ... Егер ... ... ататегі төрт генерацияда жазылатын болса, онда шежіреде 30 мал жөнінде мәлімет бар. Бұдан ... ... ... ... ... ... ... ата-тегінің орны, оның жынысы, өнімділігі жөніндегі мәліметтеріне байланысы шежіренің бірнеше түрі анықталған [6].
Сынау белгілерінің ішіндегі ... ... ... ... ... мен олардың белгілі бір тұқымға (мысалы, көшім жылқысы) тән қасиеті мен толық ... ... ... ... дұрыс шешу үшін сынақтан өткізуші ең алдымен әрине, мәліметтерге, оның ішінде тұқымдық жылқы кітапшасына қарайды. Бұл ... егер ... ... ... ... онда ол жылқының ата-тегіне ешқандай күмән келтіруге болмайды. Және мұндай документтің көптігі - осы ... ... ... жоғары дәрежеде жүргізіліп отырғанын көрсетеді. Егер осындай мәліметтер, ... ... ... ... оның ... ... түр-түсін таңбасын тексеру және олардың ата-тегін білетін жылқышылардан сұрау арқылы анықтайды.
Негізгі қойылатын ... балл - ... типі ... ... ... өте ... балл - тұқым типі айқын көрсетілген, еттілігі жақсы;
7 балл - тұқым типі мен еттілігі ... балл - ... типі ... ... ... балл - ... типі ... еттілігі қанағаттанарлық;
4 балл - тұқым типі мен еттілігі орташа.
Еттілігі өте жақсы, тұрқы мен арқасы ұзын, ... ... және кең, саны мен ... ... ... жақсы дамыған.
Қымыз фермаларындағы биелерді бонитировкадан өткізерде және өте сүтті жылқылардан аталық із, аналық ұя құрарда, ата-тегі мен ... ... ... ... ... ... емшектері үлкен, сүт қан тамырлары жақсы дамығанын ескеру керек. Қымыз фермаларындағы айғырларды бағалағанда оның анасы элита класына жататын болса оған ... 1 балл ... [1]. ... ... және ... ... ... дене өлшемдерін анықтау үшін арнаулы өлшеуіш құралдармен оның шоқтығының биіктігі, тұрқының қиғаш ұзындығы, кеуде және жіліншік орамдары алынады да, салмағы ... ... ... ... ... мынадай етіп жазылады (см) 145-150-175-18,5-430 кг. Бұл жылқының шоқтығының биіктігі 145 см, тұрқының ұзындығы 150 см, ... ... 175, ... ... 18,5 см және ... 430 кг деген сөз [1].
Шоқтығының биіктігі − жылқы шоқтығының ең биік ... ... ... ... ... ... ... биіктігінің өсуін көрсетеді.
Тұлғасының қиғаш ұзындығы − жылқының иық пен жауырын қосындысынан бастап ... ... ... ... ... ... ... ұзындығының дамуын көрсетеді.
Кеуде орамы − ... ... ең биік жері ... жауырынның соңғы жиегінің орам өлшемі. Жылқының төс сүйегінің дамуын көрсетеді.
Жіліншік орамы − ... ... ... ... үштен бір бөлігінің (ең жіңішке жері немесе тұсаулығы) орам ... ... ... ... [3]. Ал жылқыны дене өлшемдеріне қарай бағалау үшін әрбір тұқымға жеке ... ... де, ... осы ... ... жүргізіледі. Мысалы, 5 жасар және онан ересек жабы жылқының дене ... мен ... ... ... ... көрсетілген [1].
Кесте 3
Бағалау шкаласы
Шоқтығының биіктігі, см
Тұрқының ұзындығы, см
Кеуде орамы, см
Жіліншік орамы, см
Салмағы, кг
Балл
Айғырлар
146
151
181
19,5
460
10
145
150
179
19,0
450
9
144
149
178
19,0
440
8
143
148
177
19,0
430
7
142
147
176
18,5
420
6
140
145
174
18,5
410
5
Биелер
144
150
180
18,5
440
9-10
143
149
178
18,5
430
8
142
148
177
18,0
420
7
140
146
175
18,0
410
6
138
144
172
17,5
400
5
136
142
170
17,5
390
4
Miнe, осы ... ... ... әpбip дене өлшемін жеке-жеке балмен бағалап, оның ... ... ... ... ортақ балл беріледі. Жіліншік орамының деректері бұл есепке қосылмайды, ал оның экстерьерін бағалағанда пайдаланылады. Жергілкті жылкылардың тұрқының ұзындығы ... ... ... артық болуы тиісті. Екі өлшем бірдей болған жағдайда 1 балл кемітіледі, ал ... ... ... кем ... 2 балл кемітіледі. Егер тұрқының ұзындығы биіктігінен 8 см артық болса берілген бағаға 1 балл қосылады. Кеуде орамы шкаладан 10 см және онан ... ... ... ортақ балға 1 балл қосылады.
Малды азықтандырудың қиын кезеңдерінде ... ... ... сақа ... қоңдылығы 11 категорияға жатса оның салмағынан 20 кг, кеуде орамына 3 см қосылады. Коңдылығы ... ... ... ... ... ... бip жай, бұл ... сақа малға арналған. Ал жас жылқыларды сынағанда жоғарыда көрсетілген шкаланы қолдану үшін ... әлі ... ... өcіп келе жатқаны ескеріліп дене өлшемдеріне және салмағына ... ... ... ... ... Енді осы шкалаларды қолдану жөнінде бipep нақты мысалдар келтірейік.
3,5 жастағы Қаракөз деп аталатын жабы тұқымды айғырының дене өлшемдерін ... ... ... 140 см, ... ... ұзындығы 143 см, кеуде орамы 175 см, ... ... 18,0 см, ... 420 ... ... ... керсетілген 3,5 жастағы коэффициенттерді қосамыз. Сонда былай ... ... ... 2 см ... ... ол (140+2) 142 см, тұрқының ұзындығына 4 см қосамыз (143+4) 147 см, кеуде орамына 6 см қосамыз, (175+6) 181 см ... ал ... 30 кг ... (420+30), сонымен ол 450 килограммға жетеді. Сөйтіп коэффициенттерді қолдану арқылы Қаракөздің жасын сақа айғырдың жасына жеткіземіз. Осылай жабы сақа ... ... ... шкалаларды пайдалануымызға мүмкіндік туды. Енді әpбіp өлшемдерге балл бepiп ... Бұл ... ... ... деп ... ... ... биіктігіне 6 балл, тұрқының ұзындығына 6 балл, кеуде ... 8 балл және ... 9 балл ... Енді дене өлшемі мен салмағына ортақ балл қою керек. Бұл ... шешу үшін оған ... ... қосамыз да (6+6+10+9)=31) төртке бөлеміз (31:4) 7,7=8. Демек, айғырлардың барлық дене өлшемдері 8 баллмен бағаланады да, осы ... ... ол асыл ... 1-ші ... ... ... қосылады [1].
Кесте 4
Қосымша коэффициенттер шкалсы
Жасы
Шоқтығының биіктігі, см
Тұрқының ұзындығы, ... ... ... орамы, см
Салмағы, кг
Адай, башқұрт, жабы, якут
4,5
3,5
2,5
1
2
4
2
4
7
3
6
10
-
0,5
1,0
10
30
60
Жасы
Шоқтығының биіктігі, см
Тұрқының ұзындығы, см
Кеуде орамы, си
Жіліншік орамы, см
Салмағы, ... ... ... ... ... ... көшім, жаңа қырғыз (шомбал тобы)
4,5
3,5
2,5
1
2
4
2
4
48
3
7
11
-
0,5
1,0
20
40
70
Жылқының мүсін-тұлғасына, мүшелеріне баға беру. Жылқылардың тұлғасын мүсінмен конституциясын бағалау жұмыстары оның дене өлшемдерін және салмағын ... ... ... ... дене ... ... және оньң жетілуіне карай "Жақсы", "Орташа", және "Төмен" деп бағаланады да, дененің "Жақсы " деп ... ... 2 ... "Орташаға" 1 балл, ал "төменге" 0 балл қойылады. Содан кейін бағаланған барлық мүшелерінің баллдары қосылып екігe бөлінеді де, жалпы дене ... ... балл деп ... ... мүсінін сынау кезінде зоотехник-бонитер арнаулы бланкаларға 1 және 2 үлгі бойынша әр жылқының дене бітіміне өзіндік белгілерін түсіреді.
Басы: пропорционалды V, ... Λ, ... ... бұлшықты V, жіңішке Λ, ұзын VI, қысқаша I.
Kөкірек қуысы: ... V, ... емес Λ, кең, VI, тар ... Ұзын V ... графаға), орташа V ("орташа" графаға), қысқа Λ ("жаман" графаға).
Арқасы: кең, eтті V, тар Λ, қайқы ᴗ, ... ... ... ... eті ... ᴗ, ... ... бұлшық етті V, екіге бөлінген II, шатыр тәрізді Λ, салпы /, ұзын VI, қысқа I.
Алдыңғы аяғы: кемшіліксіз V, іш ... ... ... Λ, ... ... ... ... (буыны тайған ), жұмсақ асықты /, тік асықты I.
Артқы аяғы кемшіліксіз V, ... >, iш ... ... X, ... ... ... >, ... асықты /, тік асықты < >< >
>< >>< >< >< >< >< >< >< >< >< >< ... >< >< >< >< >

Пән: Ветеринария
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 26 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
2 IAS халықаралық қаржы есептілігінің стандарты11 бет
«АБДИ» компаниясының қаржысын басқаруды талдау және оның тиімділігін арттырудың кейбір жолдарын ұсыну77 бет
«Шенгел и К» ЖШС63 бет
Аграрлық кәсіпкерлікті құқықтық реттеу52 бет
Аграрлық қатынастарды экономикалық реттеу146 бет
Ауыл шаруашылығы бөлімі36 бет
Ауыл шаруашылығы саласын дамыту89 бет
Бухгалтерлік есеп бойынша есептер жинағы21 бет
Бухгалтерлік есепшоттарының жіктелуі мен жоспары10 бет
Заңды тұлғалардың кейбір түрлерінің меншік құқығы38 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь