«Бек+» ЖШС шарттарындағы әр түрлі ізге жататын сиырлардың сүт өнімділігі


КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 4
1 ӘДЕБИЕТКЕ ШОЛУ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 6
1.1 Ірі қара малдың сүт өнімділігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 6
1.2 Ірі қараның сүт өнімділігіне әсер ететін негізгі факторлар ... ... ... 8
1.2.1 Азықтандыру жағдайларының сүт өнімділігіне әсері ... ... ... ... ... 8
1.2.2 Ірі қара мал жасының сүт өнімділігіне әсері ... ... ... ... ... ... ... ... 12
1.2.3 Сиырлардың тұқымдық жеке ерекшеліктерінің сүт өнімділігіне әсері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
13
1.2.4 Сиырлардың тірілей салмағының сүт өнімділігіне әсері ... ... ... ... 18
1.2.5 Сиырлардың сүт өнімділігіне алғаш ұрықтандыру жасының әсері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
21
2 ТӘЖІРИБЕЛІК БӨЛІМ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 24
2.1 Зерттеу материалы мен әдістемесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 24
2.1.1 «Бек +» ЖШС қысқаша сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 27
2.2 Зерттеу нәтижелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 29
2.2.1 «Бек+» ЖШС шарттарында әртүрлі аталық ізден тараған сиырлардың өсіп.дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
29
2.2.2 Әртүрлі аталық ізден тараған сиырлардың сүт өнімділігі ... ... ... 37
2.3 «Бек+» ЖШС шарттарындағы әр түрлі ізге жататын сиырлардың сүт өнімділігінің экономикалық тиімділігі ... ... ... ...
40
3 ҚОРШАҒАН ОРТАНЫ ЖӘНЕ ЕҢБЕКТІ ҚОРҒАУ ... ... ... ... ... ... ... . 42
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 45
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 47
ҚОСЫМШАЛАР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 51
Ауыл шаруашылығы өндірісінің негізгі саласы – мал шаруашылығы халық шаруашылығында маңызды орын алады, халықты бағалы азық-түлік өнімдерімен (ет, сүт, май, жұмыртқа, бал және т.б.), ал өнеркәсіпті-шикізатпен (жүн, тері, мүйіз, елтірі, қылшық, түбіт, мамық), күш-көлікпен (жылқы, түйе, бұғы, есек, ит), маңызды органикалық тыңайтқышпен (көң, құс саңғырығы), дәрі – дәрмектермен, ерекше мал азықтарымен (тартылған сүт, ет-сүйек ұны) т.б. қамтамасыз етеді.
Қазақстан экономикасында соңғы 20 жылдағы күрделі өзгерістерге сәйкес мал шаруашылығы саласындағы ғалымдардың алдына іргелі және қолданбалы зерттеулердің деңгейін арттыру, зоотехния, биотехнология, генетика, экология салаларындағы ғылыми талдауларды жеделдету, олардың тиімділігін көтеру, мамандандыруды тереңдету, мал шаруашылығын қарқынды дамыту арқылы өнім өндіруді еселеп арттыру міндеттері қойылуда [1].
Еліміздегі азық-түлік мәселесін ойдағыдай шешу тұрғысынан дербес шаруашылық иелерінің қосар үлесі мол. Мысалы, қазіргі кезде жалпы ауыл шаруашылығы өнімдерінің үштен бір бөлігі осы дербес шаруашылықтардан өндіріледі.
Ірі қара мал еліміздің мал шаруашылығы экономикасында маңызды орын алады. Халық шаруашылығында түсетін қаржының жартысына жуығын ірі қара шаруашылығы береді. Ірі қара малдан сүт, ет және жеңіл өнеркәсіп өндірісіне қажет шикізат алынады.
Дербес шаруашылықты өркендетуге мемлекет өз тарапынан зор қамқорлық жасауда. Мал өсіретін дербес шаруашылықтар аса сапалы, бағалы өнім өндіру үшін оларды күтіп - бағу және азықтандыру ерекшеліктерін жетік білу қажет [2].
«Қазақстан – 2030» бағдарламасында көрсеткендей, сиыр өнімділігін жоғарлатуға барынша қол жеткізу және сүт сапасын жақсарту, ірі қара мал төлін бордақылау және интенсивті өсіру жолымен сиыр етін өсіру мүмкіндіктерін кең көлемде қолданып, бордақылау мерзімдерін қысқарту, асыл тұқымды шаруашылықты көбейту болып табылады. Осыған сәйкес азық өндіруді түбегейлі жақсарту бойынша жүйелі амалдар қажет, механизмнің жаңа түрлерін қолдану керек (жоғары өндіріспен, сенімділікпен, тиімділігімен ерекшеленетін).
«Бек +» ЖШС ірі қара мал шаруашылығының жетістікті дамуында мал басын тұрақтандырып, азықтандыру базасын нығайту, орнатылған болашақты жоспар бойынша қолда бар малды жетілдіру, денсаулығы мен төлділігін сақтау кезінде өнімділік пен азық шығынын жабатын малды өсіру басты рөл болып табылады.
Сүтті ірі қара мал шаруашылығының интенсификациясы шарттарында экономикалық тиімді және жоғары өнімді малдарды өсірудің ғылыми дәлелденген ұсыныстарында қажеттілік артып, осыдан саланы эффективті қолдануды және 1 лактациядан бастап сиырлардың сүт өнімділігін жоғарлату әдістері мен жолдарының қосымшасының ізденістері туындайды.
1 Бегімбеков Қ.Н., Төреханов А.Ө., Байжұманов Ә. Мал өсіру және селекция. – Алматы, 2012. – 7 б.
2 А.Ә. Төреханов, Ж.К. Каримов, Ш.Д. Дәленов, Д.Қ.Найманов, Н.Ә.Жазылбеков. Ірі қара шаруашылығы.- Алматы, 2006. – 191 б.
3 Н.Омарқожаұлы, Б.Әкімбеков. Мал шаруашылығы.- Астана, 2008. – 64 б.
4 Д.Қ. Найманов, М.К. Мустафин, Р.З. Вахитова, Ж.Қ. Аубакиров. Мал шаруашылығы.- Қостанай, 2007. – 85 б.
5 Н.Омарқожаұлы. Мал азығын бағалау және малды азықтандыру.- Алматы,2005. – 230 б.
6 Т.С.Садықұлов, Т.К.Бексейітов. Мал өсіру және селекция.– Павлодар: «Кереку» баспасы, 2009. –119 б.
7 Даленов Ш. Д. Влияние возраста и живой массы телок при первом оплодотворении на молочную продуктивность // Инновация в аграрном секторе Казахстана: Материалы Международной научно-практической конференции, посвященной 75-летию академика К.С.Сабденова. – Алматы: КазНАУ. – 2008. – Т.1 – Б. 181-184.
8 Удальцов К. Выращивание молодняка под запланированные отелы и надои // Животноводство. – 2002. - № 11. – Б. 14 – 15.
9 Некрасов Д., Колганов А. Влияние отдельных факторов на пожизненную продуктивность коров // Молочное и мясное скотоводство. – 2006. - №5. – Б. 28-31.
10 Москвин Н., Третьяков Е. Развитие телок различных линий в племзаводе «Молочное» Вологодской области // Молочное и мясное скотоводство. – 1999. – №6. – Б. 20-24.
11 Найманов Д. К., Тулеубаев Т. Т., Папуша Н. В., Аубакиров Ж. К. Рекомендации по повышению продуктивности плановых пород крупного рогатого скота Костанайской области. – Костанай, 2006. – 224 б.
12 Садыкулов Т.С. Разведение и селекция сельскохозяйственных животных. Алматы.: Теларна, 2003. – Б. 176-179.
13 Алимжанов Б. О. Интенсивная технология производства молока. – Алма-Ата: Кайнар, 1991. – 184 б.
14 Ижболдина С., Пушкарев М. Технология выращивания ремонтных телок // Молочное и мясное скотоводство.- 2002.- № 8.- Б. 36 – 39.
15 Удальцов К. Выращивание молодняка под запланированные отелы и надои. / К. Удальцов // Животноводство. – 2002. - № 11 – Б. 14 – 15. Костомахин Н.М. Скотоводство: Учебник. – Спб.: Издательство «Лань», 2007. – 432 б.
16 Калашников А. и др. Влияние уровня кормления телок на их последующую молочную продуктивность // Животноводство. – 1980. - №4. – Б. 49-51.
17 Давиденко В., Коржан В. Интенсивное выращивание ремонтных телок// Молочное и мясное скотоводство. – 1993. - №1. – Б. 6-7
18 Муханов Н. Б., Жазылбеков Н. А., Мыханов Б. А. Влияние уровня и типа кормления нетелей на их продуктивность // Вестник с/х науки Казахстана. Алматы. - 2000. – № 11. - 60 б.
19 Абдурашидов Х., Хилькевич С., Федюшкин А., Шестаков Е. Удои коров-первотелок в зависимости от их содержания и предотельной подготовки // Молочное и мясное скотоводство. – 1991. - №6. – Б. 19-20.
20 Некрасов Д. К. Продуктивность и долголетие коров черно – пестрой породы в зависимости от интенсивности выращивания и возраста при первом отеле // Известия Тимирязевской с/х Академии.- 1991. - Вып. 2.- 127 – 137 б.
21 Жукова С. Н. Влияние возраста первого отела на продуктивные и репродуктивные качества коров разного типа: автореф. …. кандидата с.-х. наук: 06.02.01. – Нальчик. – 2007. – Б.10-15.
22 Привало, О.Е., Привало, К. И., Мамонова, Л.Г., Москалев, А. А. Молочная продуктивность коров в зависимости отусловии кормления. Вестник Курской государственной сельскохозяйственной академий. – 2010. – №3. – Б. 71-73.
23 Эзергайль, К.В., Чучунов, В.А. Взаимосвязь молочной продуктивности коров, особенностей поведения и способа скармливания концентри-рованных кормов. Известия Нижневолжского агроуниверситетского комплекса. – 2010. – N№2. – Б. 18-22.
24 Михайличенко, Е.С., Сиянов, О.О., Хочунская, Н., Мошкина, С.В. Влияние различного качества кормов на молочную продуктивность коров. Междунар. научно-практическая конференция «Животноводство России в условиях ВТО». – 2013. – Б. 276-277.
25 Кадралиева Б. Т., Тулебаев Б. Воспроизводительная способность коров с разным генотипом и уровнем продуктивности // Вестник с/х науки Казахстана. Алматы. - 2006. – № 11. - 50 б.
26 Погребняк В. Влияние живой массы на молочную продуктивность коров// Молочное и мясное скотоводство. – 1999. - №2. – Б. 33-35.
27 Есауленко, Н.Н., Ерохин, В.В., Кононенко, С.И., Булацева, С.В. Способ повышения молочной продуктивности коров. Известия Горского государственного аграрного университета. – 2013. –№4. – Б. 74-73.
28 Хазипов, Н.Н., Якимов, А.В., Мухутдинов, Д.М., Громаков, В.В. Особенности кормления и содержания высокопродуктивных коров голштинской селекции в условиях Республики Татарстан. Ученые записки Казанской государственной академии ветеринарной медицины им. Н.Э. Баумана. – 2012. –№209. – Б. 316-319.
29 Лоретц, О.Г. Влияние технологии содержания и кратности доения на продуктивность коров и качество молока. Аграрный вестник Урала. –2013. –№8. –Б.72-73.
30 Китаев, E.A., Карамаев, С.В., Карамаева, А.С. Молочная продуктивность коров в зависимости от способа содержания и кратности доения. Известия Нижневолжского агроуниверситетского комплекса. – 2011. –№1. – Б. 133-139.
31 Ермишин, А.С. Динамика хозяйственно-полезных признаков коров разных пород при переводе с привязного содержания на беспривязное. Вестник АПК Верхневолжья. – 2013. – №2. – Б. 44-49.
32 Мартынова, Е. Н., Ястребова, Е. А. Освещенность животноводческих помещений и её влияние на продуктивность коров. Cовременные проблемы науки и образования. – 2012. –№3. – 386 б.
33 Новиков Е. А. Закономерности развития сельскохозяйственных животных. – М.: Колос, 1971. – 222 б.
34 Ястребова, Е.А., Мартынова, Е.Н.Влияние влажности воздуха на молочную продуктивность и физиологическое состояние коров в СХПК «Колос» Вавожского района Удмуртской Республики. Вестник Ижевской государственной сельскохозяйственной академии. – 2011. –№4. – Б.39-41.
35 Лоретц, О.Г. Влияние технологии содержания и кратности доения на продуктивность коров и качество молока. Аграрный вестник Урала. –2013. –№8.–Б.73-74.
36 Ефимов, И.А., Усова,Т.П.,Клопов,М.И., Кракосевич,Т.В., Першина О.В. Изучение влияния массажа вымени нетелей на эндокринную систему и молочную продуктивность первотелок. Вестник Орел ГАУ. – 2012. –№1. – Б. 106-107.
37 Усманова, E.H., Бузмакова, Е.Д. Молочная продуктивность и продолжительность использования коров в зависимости от кровности по голштинам. Зоотехния. – 2012. –№10. – Б. 15-16.
38 Каналина, Н.М. Молочная продуктивность коров татарстанского типа в зависимости от линейной принадлежности. Ученые записки Казанской государственной академии ветеринарной медицины им. Н.Э. Баумана. – 2013. –№21. – Б. 156-160.
39 Тезиев, К., Кокоев, А.Т. Влияние линейной принадлежности коров на тип жирномолочности. Известия Горского государственного аграрного университета. – 2011. –№1. Б. 80-82.
40 Попов, А.В., Плотников, В.П. Экстерьерные и продуктивные качества коров голштинской породы в зависимости от индекса их агрессивности. Известия Нижневолжского агроуниверситетского комплекса. – 2010. –№1. – Б. 6-8.
41 Эзергайль, К.В., Чучунов, В.А. Взаимосвязь молочной продуктивности коров, особенностей поведения и способа скармливания концентрированных кормов. Известия Нижневолжского агроуниверситетского комплекса. – 2010. – №2. – Б. 18-22.
42 Смирнова, Е.В. Использование этологических индексовв оценке воспроизводительной функции молочных коров. Вестник БГАУ. – 2013. –№2. –С.53-55.
43 Тамарова Р. Адаптационные и продуктивные качества импортного и отечественного черно-пестрого скота при беспривязном содержании // Молочное и мясное скотоводство. — 2010. — №1.
44 Найманов Д. К., Попов В. П. Методы повышения продуктивности крупного рогатого скота Северного Казахстана. Костанайский сельскохозяйственный институт. – Костанай, 1998. – 120 б.
45 Шарафутдинов Г., Шайдуллин Р., Тюлькин С. Использование голштинских производителей разной селекции // Молочное и мясное скотоводство. – 2007. - №6. – Б. 21-23.
46 Алимжанов Б. О., Абдраимов М. Т., Алимжанова Л. В. Хозяйственные и биологические особенности голштинизированных черно- пестрых телок разных генотипов // Вестник с/х науки Казахстана. 2002. – № 5. – 4 б.
47 Нусов Н. И., Игнатенко Г. Г. Скотоводство. Издание 2-е перераб. и доп. – М.: Колос, 1974. – 328 б.
48 Костомахин Н. М. Скотоводство. Спб.: Издательство «Лань», 2007. – 432 б.
49 Рузский С. А. Племенное дело в скотоводстве. Изд. 2-е, перераб. и доп. М.: Колос, 1977. – 320 б.
50 Особенности голштинского скотаголландской селекции. А. Белоусов, Р. Юсупов, доктора с.-х. наук П. Зенков, кандидат с.-х. наук А. Сулейманов Оренбургский госагроуниверситет // Молочное и мясное скотоводство. — 2010. — №3— Б. 9—10.
51 Апенько Н. И. Эффективность раннего осеменения телок нового черно-пестрого типа в хозяйствах Костанайской области// Агроинформ. – 2008. - №6. – Б. 21-22.
52 Арзуманян Е.А., Бегучев А.П., Соловьев А.А. Фандеев Б.В. Скотоводство. – М.: Колос, 1970. – 216 б.
53 Садыкулов Т.С. Разведение и селекция сельскохозяйственных животных. Алматы.: Теларна, 2003. – Б. 176- 179.
54 Плохинский Н. А. Руководство по биометрии для зоотехников. – М.: Колос, 1969.- 256 б.
55 Меркурьева Е. К. Биометрия в селекции и генетике сельскохозяйственных животных. - М.: Колос , 1970.- 423 б .
56 Агробизнестің экономикалық негіздері. Алпыспай Сейдахметов. Алматы. «Экономика». 2001 ж. – Б. 89-97.
57 А. Мұқашев. Ауыл шаруашылығы өндірісінің экономикалық тиімділігін арттырудың ілімдік негіздері.2003 ж. №5.
58 Репп К.Р. «Охрана окружающей среды на предприятиях агропромышленного комплекса». Алма-ата. Кайнар, 1986.- 150 б.
59 Седнев В.Ф. «Что нужно знать фермеру об экологии». Зоотехния, М-1992.-№1.- Б. 40-42.
60 Анцыпович И.С. «Охрана природы на предприятиях мясной и молочной промышленности». Москва. Агропромиздат, 1991.-512 б.
61 Алтыбаев А.Н./ Состояние охраны труда и проблемы производственной безопасности в сельском хозяйстве // Вестник сельскохозяйственной науки Казахстана 2003г. №10. 75-78 б.

Пән: Ветеринария
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 49 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1300 теңге




Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым министрлігі

А.Байтұрсынов атындағы Қостанай мемлекеттік университеті

Төленбеков М.С.

Бек+ ЖШС шарттарындағы әр түрлі ізге жататын сиырлардың сүт өнімділігі

ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС

Мамандығы 5В080200 – Мал шаруашылығы өнімдерін өндіру технологиясы

Қостанай, 2015
Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым министрлігі
А.Байтұрсынов атындағы Қостанай мемлекеттік университеті

Қорғауға жіберілді
Кафедра меңгерушісі
____________Г.Шайкамал
___ ____________20___ж.

5В080200 – Мал шаруашылығы өнімдерін өндіру технологиясы мамандығы бойынша

Бек+ ЖШС шарттарындағы әр түрлі ізге жататын сиырлардың сүт өнімділігі тақырыбына

ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС

Орындаған М.С.Төленбеков, 4 курс студенті
күндізгі оқу формасы

Ғылыми жетекші Г.И.Шайкамал, а.-ш.ғ.к.,
аға оқытушы

Қостанай, 2015
Мазмұны

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ...
4
1 ӘДЕБИЕТКЕ ШОЛУ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
6
1.1
Ірі қара малдың сүт өнімділігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
6
1.2
Ірі қараның сүт өнімділігіне әсер ететін негізгі факторлар ... ... ...
8
1.2.1
Азықтандыру жағдайларының сүт өнімділігіне әсері ... ... ... ... ...
8
1.2.2
Ірі қара мал жасының сүт өнімділігіне әсері ... ... ... ... ... ... ... .. ..
12
1.2.3
Сиырлардың тұқымдық жеке ерекшеліктерінің сүт өнімділігіне әсері ... ... ... ... ... ... ... .. ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

13
1.2.4
Сиырлардың тірілей салмағының сүт өнімділігіне әсері ... ... ... ...
18
1.2.5
Сиырлардың сүт өнімділігіне алғаш ұрықтандыру жасының әсері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

21
2 ТӘЖІРИБЕЛІК БӨЛІМ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
24
2.1
Зерттеу материалы мен әдістемесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
24
2.1.1
Бек + ЖШС қысқаша сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
27
2.2
Зерттеу нәтижелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ..
29
2.2.1
Бек+ ЖШС шарттарында әртүрлі аталық ізден тараған сиырлардың өсіп-дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

29
2.2.2
Әртүрлі аталық ізден тараған сиырлардың сүт өнімділігі ... ... ...
37
2.3
Бек+ ЖШС шарттарындағы әр түрлі ізге жататын сиырлардың сүт өнімділігінің экономикалық тиімділігі ... ... ... ...

40
3 ҚОРШАҒАН ОРТАНЫ ЖӘНЕ ЕҢБЕКТІ ҚОРҒАУ ... ... ... ... ... ... ... .
42
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
45
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
47
ҚОСЫМШАЛАР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
51


КІРІСПЕ

Ауыл шаруашылығы өндірісінің негізгі саласы – мал шаруашылығы халық шаруашылығында маңызды орын алады, халықты бағалы азық-түлік өнімдерімен (ет, сүт, май, жұмыртқа, бал және т.б.), ал өнеркәсіпті-шикізатпен (жүн, тері, мүйіз, елтірі, қылшық, түбіт, мамық), күш-көлікпен (жылқы, түйе, бұғы, есек, ит), маңызды органикалық тыңайтқышпен (көң, құс саңғырығы), дәрі – дәрмектермен, ерекше мал азықтарымен (тартылған сүт, ет-сүйек ұны) т.б. қамтамасыз етеді.
Қазақстан экономикасында соңғы 20 жылдағы күрделі өзгерістерге сәйкес мал шаруашылығы саласындағы ғалымдардың алдына іргелі және қолданбалы зерттеулердің деңгейін арттыру, зоотехния, биотехнология, генетика, экология салаларындағы ғылыми талдауларды жеделдету, олардың тиімділігін көтеру, мамандандыруды тереңдету, мал шаруашылығын қарқынды дамыту арқылы өнім өндіруді еселеп арттыру міндеттері қойылуда [1].
Еліміздегі азық-түлік мәселесін ойдағыдай шешу тұрғысынан дербес шаруашылық иелерінің қосар үлесі мол. Мысалы, қазіргі кезде жалпы ауыл шаруашылығы өнімдерінің үштен бір бөлігі осы дербес шаруашылықтардан өндіріледі.
Ірі қара мал еліміздің мал шаруашылығы экономикасында маңызды орын алады. Халық шаруашылығында түсетін қаржының жартысына жуығын ірі қара шаруашылығы береді. Ірі қара малдан сүт, ет және жеңіл өнеркәсіп өндірісіне қажет шикізат алынады.
Дербес шаруашылықты өркендетуге мемлекет өз тарапынан зор қамқорлық жасауда. Мал өсіретін дербес шаруашылықтар аса сапалы, бағалы өнім өндіру үшін оларды күтіп - бағу және азықтандыру ерекшеліктерін жетік білу қажет [2].
Қазақстан – 2030 бағдарламасында көрсеткендей, сиыр өнімділігін жоғарлатуға барынша қол жеткізу және сүт сапасын жақсарту, ірі қара мал төлін бордақылау және интенсивті өсіру жолымен сиыр етін өсіру мүмкіндіктерін кең көлемде қолданып, бордақылау мерзімдерін қысқарту, асыл тұқымды шаруашылықты көбейту болып табылады. Осыған сәйкес азық өндіруді түбегейлі жақсарту бойынша жүйелі амалдар қажет, механизмнің жаңа түрлерін қолдану керек (жоғары өндіріспен, сенімділікпен, тиімділігімен ерекшеленетін).
Бек + ЖШС ірі қара мал шаруашылығының жетістікті дамуында мал басын тұрақтандырып, азықтандыру базасын нығайту, орнатылған болашақты жоспар бойынша қолда бар малды жетілдіру, денсаулығы мен төлділігін сақтау кезінде өнімділік пен азық шығынын жабатын малды өсіру басты рөл болып табылады.
Сүтті ірі қара мал шаруашылығының интенсификациясы шарттарында экономикалық тиімді және жоғары өнімді малдарды өсірудің ғылыми дәлелденген ұсыныстарында қажеттілік артып, осыдан саланы эффективті қолдануды және 1 лактациядан бастап сиырлардың сүт өнімділігін жоғарлату әдістері мен жолдарының қосымшасының ізденістері туындайды.
Осы мәселенің негізі болып ремонттық төлдерді бағыттап өсіруді жоғарлату, тірілей салмағы мен жасын шаруашылыққа қолдануда оптималды орнату болып табылады [3].
Дипломдық жұмыстың мақсаты Бек + ЖШС шарттарында әр түрлі аталық ізден тараған 1 лактация бойынша голштинделген сиырлардың сүт өнімділігін анықтау.
Қойылған мақсатты жүзеге асыру үшін келесі міндеттерді орындау қажет:
Голштинделген қара ала сиырларының экстерьерлік-конституциялық ерекшеліктерін оқып, дене құрылымын бағалау;
Сиырлардың тірілей салмағының сүт өнімділігімен байланысын зерттеу;
3. 1 лактация бойынша сиырлардың сүт өнімділігін анықтау;
4. Әр түрлі аталық ізден тараған сиырларының сүт өндірудің экономикалық тиімділігін есептеу.

ӘДЕБИЕТКЕ ШОЛУ

Ірі қара малдың сүт өнімділігі

Сүтті ірі қара малдарда сүт өнімділігі басты көрсеткіш болып табылады. Сиырлардың жоғарғы сүттілігі көбінесе ағзадағы физиологиялық процестердің интенсивтілігіне байланысты. Себебі, сүтті сиырлар, әсіресе жоғары өнімді, басқа малдармен салыстырғанда энергияны көбірек шығындап, өмір бойы қоректік заттарды жоғары мөлшерде өндейді.
Сүт - химиялық құрамы күрделі биологиялық сұйықтық. Оның құрамында 250-ге жуық әртүрлі заттар бар, олардың 20-сы - өте бағалы амин қышқылдары, 147-сі - май қышқылдары, 4-і - қант, 30-ы - макро- және микроэлементтер, 23-і- витамин, 20-ы - глицерид, фосфатид, фермент, пигмент т.с.с. Химиялық құрамы мен азықтық қасиеттері жағынан сүтке тең келетін зат жоқ, ол жаңа туылған төл үшін алмастырылмайтын азық және кез келген жастағы адамға аса қажетті тағамдық өнім болып табылады. 1 л сүттің жұғымдылығы 3000-4000 кДж (1 кДж=0,239 ккал). Сүттің химиялық құрамы тұқым қуалайды және басқа да бірқатар факторларға байланысты ауытқып отырады.
Мүйізді ірі қарада, зебуде, қодаста бұзауларының емуіне қажетті мөлшерден едәуір артық сүт беру қабілеті қалыптасқан. Әсіресе сүтті және сүтті-етті тұқым сиырларынан сүт көп сауылады, бұл оны адамның қорегі үшін кеңінен пайдалануға мүмкіндік береді. Сиыр сүтін жаңа сауылған күйінде пайдаланады, одан түрлі азық-түлік (май, кілегей, қаймақ, ірімшік, сүзбе, айран, балмұздақ және т.б.) дайындалады.
Сүт секрециялық эпителий жасушаларынан пайда болады. Сүт шығатын өзектері бар мұндай жасушалар сүт бездерінің альвеолаларының ішкі бетін астарлап жатады. Сүттің түзілуі және оның желіннен шығуы - жүйке жүйесі мен гормондар арқылы рефлекторлы жолмен реттеліп отыратын күрделі секрециялық құбылыс. Сүтті түзетін алуан түрлі заттар қан арқылы альвеолаларға жеткізіледі. Сүттің мол түзілуі үшін желінге қан көп келуі тиіс, 1 л сүт түзілуі үшін желін арқылы 500 л астам қан ағып өтеді. Мысалы, орташа сүтті сиырлардың желіні арқылы тәулігіне 5-7 тонна қан өтеді. Сиырлар неғұрлым өнімді болса, олардың сүт бездеріндегі қан айналымының жылдамдығы соғұрлым жоғары болады. Альвеолалардың секрециялық эпителий клеткаларында сүттің пайда болуы - қандағы физиологиялық белсенді процестің нәтижесі.
Сиырлардың тұқымына, жасына, азықтандыру деңгейіне және мөлшеріне байланысты сүтті құрамы өзгеріп тұрады. Тек қана азықтандыруға байланысты сүттің майлылығы 3-тен 5 пайызға дейін, ақуызы 2,7-тен 4 пайызға дейін ауытқиды.
Сүтті ірі қара малдарды өсірудегі басты мақсат барынша аса жоғары сапалы сүт алу. Сиырдың сүт өнімділігі 305 күнде сауылған және тәулігіне ең көп шыққан сүт мөлшеріне қарай анықталады.
Ірі қараның тұқымына, азықтандыру жағдайына, күтілуіе, жасына, құндылығына, тірілей салмағына, сауылған мерзіміне және уақытына сүттілігі тікелей байланысты [4,5,6,7].

Кесте 1–Ірі қара мал сүтінің химиялық құрамы, % есебімен

Құрамы
Сүт
орташа есеппен
ауытқуы
Су
87,5
86,0-88,5
Құрғақ заттар
12,5
11,5-14,0
Май
4,0
3,0-3,7
Ақуыз
3,2
3,0-3,7
Сүт қанты
4,5
4,2-4,7
Минералды заттар
0,8
0,6-0,9

Ірі қара малдардың сүті сүт желініндегі көптеген секреторлық құбылыстан пайда болады. Сонымен бірге сүт түзілуі үшін орталық нерв жүйесі, асқорыту мүшелері, қан айналу жүйесі мен ішкі бездер де қатысады. Сүт сиыр желінінде қаннан пайда болады. Сүттің құрамындағы дәрумендер, ферменттер, гормондар, минералдық заттар да қанның құрамынан құралады. 1 л сүт түзілуі үшін желіннен 400-500 л қан өтуі қажет. Сүттің құрамына енетін заттар альвеол эпителиі мен сүт жолдарын астарлайтын эпителийлерде түзіледі. Ал ақуызды, майларды және сүт қантын желіннің өзі түзеді. Сүтте кездесетін ақуыздар - казеин, альбумин, глобулин. Казеин ақуызы табиғатта сүттен басқа еш жерде кездеспейді. Альбумин ақуызы қан альбуминіне ұқсамайды. Ал сүт глобулині мен қан глобулині арасында айырмашылығы жоқ. Бұл ақуыздар желін безімен синтезделеді.
Ірі қара малдың денесінде болатын басқа да майларға қарағанда сүт майы өзгеше болады. Сүт майы - үш атомды спирт пен май қышқылдарынан тұратын күрделі эфир. Сүт майының тізілуіне үлкен қарындағы көмірсуларының ашуынан туатын сірке қышқылдарының маңызы зор. Үлкен қарындағы ашу процесінің жүруіне мәзірдің құрамы да әсер етеді. Мәзірде пішен, пішендеме, сүрлем үлесі көп болса, қарында сірке қышқылдары ашу басым келеді де - сүттің майлылығы жоғарылай түседі.
Сүттегі жалғыз көмірсу сүт қанты - лактоза. Оның түзілуі өте күрделі ферменттік процесс. Қандағы глюкозаны желін сіңіреді де, глюкоза лактозаға айналады. Сүт қанты - лактоза, сүтте еріген күйінде кездеседі [8].
Тіршілікке қажетті көптеген минералды заттар мен витаминдер сүт құрамында шоғырланған. Ең маңыздысы- сүтте осы қоректік және биологиялық маңызды заттар бір-бірімен қажетті теңдікте, арақатынаста кездеседі. Олар төл организімінде жеңіл қорытылып, өте сіңімді келеді. Сүттің жеңіл қорытылуына оның қышқылдығы да әсер етеді. (рH=6,5-6,6). Сүт қышқылдылығы оның сортын белгілейді. Жаңа сауылған сүт қышқылдылығы 10-18º Т (Тернер) болу керек. Сүт қышқылдылығы сүттен ашымалы өнімдерді (айран, қатық, іркіт, т.б.) алуда негіз болып табылады. Сиырлардың сүт өнімділік деңгейі 1000-нан 25000 кг дейін ( кейде одан да көп ) ауытқиды [9].

Кесте 2 - Сүтті ірі қара малдарға арналған сиырдың сүттілігіне қарай жасалған 1 класс стандарты

Ірі қара тұқымы
305 күндегі сүттілігі, кг
Сүт көрсеткіштері, %
Сүт майы, кг
I
II
III
майлылығы
ақуыз
I
II
III
Қара ала сиыры
2500
3050
3400
3,6
3,2
92
110
122
Голштин сиыры
4200
4600
5000
3,6
3,2
151
165
180

Тұқымды жетілдіру мен жоғары өнімді сау малдарды алу үшін бастысы төлдерді дұрыс өсіру қажет деп санаған Н. Москвин, Е. Третьяков. Қазіргі кезде ең жақсы генетикалық ресурстарды қолдану жолымен ірі қара малдың сүтті тұқымдарын жетілдіру бойынша көп жоспарлы жұмыстар жүргізіліп жатыр. Заманауи өндіріске өнімділіктің жоғары генетикалық потенциялды мал шаруашылығында өндірісті жүргізу технологиясының шарттарында реализациялау мүмкіндігімен сәйкестендіре алатын жануарлар қажет [10].

Ірі қараның сүт өнімділігіне әсер ететін негізгі факторлар

Сиырлардың сүт өнімділігі малдың тұқымына, тұқым қуалайтын жеке ерекшеліктеріне, физиологиялық күйіне, оларды азықтандыру, күтіп-бағу және пайдалану жағдайларына байланысты өте ауытқымалы (1000 кг-нан 27000 кг-ға дейін, тіпті одан да жоғары).
Сүт өнімділіктің дамуы келесі 3 факторға негізделген:
1. Азықтандыру жағдайын 50% жоғарлатуына;
2. 25% селекциялық-асылдандыру жұмысына;
3. 16% заманауи технологиялық әдістерге [11].

1.2.1 Азықтандыру жағдайларының сүт өнімділігіне әсері

Сүт беру үшін жануардың қанында қашан да сүттің түзілуіне керекті заттар болуы қажет. Бұл, біріншіден, сиырларды үздіксіз әрі жеткілікті азықтандыру арқылы, екіншіден, рационға сиыр организміне қажетті қоректік және биологиялық белсенді заттарды беретін компоненттерді толық енгізу арқылы қамтамасыз етіледі.
Қазақстанда мал мен құс азықтандыру және азық дайындау технологиясы атты (А.Ә.Төреханов, Н.Ә.Жазылбеков, М.А.Кинеев) анықтамалықта Қазақстан ғалымдарының ұзақ жылдар әрі мұқият жүргізілген зерттеулерінің негізінде әртүрлі қоректік заттардың организмдегі зат алмасу процестеріне, жануарлардың денсаулығына, көбею қызметіне және өнімділігіне әсері туралы мағлұматтар берілген. Анықтамалықта әртүрлі ауыл шаруашылығы малын азықтандыру нормалары мен рациондары берілген, оның ішінде сүтті сиырлардың 23-25 қоректік элементтерге мұқтаждығы ескерілген. Бұл нормалар жануарлардың физиологиялық күйін және жоспарланатын өнімділік деңгейін ескереді, рациондарды жақсы теңестіруге мүмкіндік береді, алынатын өнімге жұмсалатын азық шығындарын кемітеді.
Сүт өнімділігін қалыптастыру үшін малды азықтандыру және күтіп-бағу жағдайларының айтарлықтай маңызы бар, шын мәнінде бұлар оған басқа факторлардың әсер ету дәрежесін анықтайды. Жылдың әртүрлі маусымында сиырларды түрліше азықтандыру табыннан алынатын сүт мөлшерінің күрт өзгеруіне әсер етуі мүмкін.
Көптеген шаруашылықтардағы ең басты қиыншылық қысқы кезеңде сүтті сиырлар рациондарын теңестіру болып табылады. Бұл кезеңдегі нақты рациондарға талдау жасау оларда әдетте протеиннің жетіспейтінін, фосфор, кобальт, иод секілді элементтердің, Д витаминінің аз болатынын көрсетеді.
Жаз айларында сиырларды азықтандыруда барынша қолайлы жағдайлар қалыптасады. Бірақ әдетте көп сүтті 2-2,5 ай ішінде ғана (жаздың ортасы) алады. Одан соң жайылым тұяқ кесті болып, шүйгіндігі азаяды, күйіп кетеді. Сиырлардың сүт өнімділігі күрт азаяды да, сүттің ең аз мөлшері қыркүйек, қазан және қарашада сауылады. Егер шауашылықта тамыр-түйнек жемістер егісі, бақша дақылдары, мал азықтық егістігі бар жасыл конвейер ұйымдастырылып, күзде сиырлар қосымша азықтандырылатын болса, сауылатын сүттің әр айдағы мөлшері бүкіл жыл бойында бірдей болады. Демек, малды жылдың әртүрлі маусымдарында азықпен жеткілікті камтамасыз ету -кез келген табындағы сиырлардың сүт өнімділігін арттырудың кепілі [12,13,14,15].
А.П.Калашников және т.б. құрастырған, ауыл шаруашылық малдарын азықтандырудың замануи нормасы мен рационында ірі қара малды азықтандыру ерекшеліктері мен сіңімділіктің 34 көрсеткіші бойынша сүтті сиырлар да есепке алынған. Бұл нормалар малдың физиологиялық күйін қарастырады және өнімділіктің деңгейін жоспарлайды. Айтып кететін жайт, АҚШ-та теңдестік рационын алу үшін сіңімділіктің 200 көрсеткіштері есепке алынады [16].
Жаз айларында сүтті сиырларды азықтандырудың тиімді шарттары қалыптасады. Сиырлар қажетті мөлшерде жасыл шөпті жейді, бірақ көп сүтті 2-2,5 ай аралығында ғана алады, содан соң жайлаудағы шөп шөптеліп, тапталып, жанады. Сиырлардың сүт өнімділігінің тез төмендеуі және ең төмен сауылым 9,10,11 айларында болады. Ал егер шаруашылықта сиырларды күз кезінде қосымша азықтандыру үшін азықтық орам жапырақ, бақша дақылдарын және тамыр түйнекті жемістер егісін қосып, жасыл конвейерді ұйымдастырсақ, онда жыл бойғы айлық сауымның көлемі тепе тең болып қалыптасады. Яғни, жануарларда жыл бойы бір қалыпты, қажетті, қанықты және толық құнды азықтандырылады. Әрбір табындағы сиырлардың сүт өнімінің жоғарлауының үлкен резерві бағытталған. Соңғы уақытта көптеген шаруашылықта жоғары өнімді сиырларды моно азықпен жыл бойы азықтандыру үлкен мән береді, бұл жыл мезгіліне байланысты емес бірқалыпты сүт алуға әкеп соқтырады [17,18,19].
Азық өлшемімен алғанда мал рационындағы азықтар 70-75% көміртектік азықтардан тұрады. Олар күйіс малының үлкен қарынында ферменттер әсерінен глюкозаға, одан әрі ұшпалы май қышқылына дейін ыдырайды. Бұл қышқылдар үлкен қарында қорытылып, аздаған мөлшері ғана әрі қарай жылжиды. Ал қорытылған май қышқылдары қанға қосылып организмдегі зат алмасу процесіне активті түрде қатысады. Ұшпалы май қышқылдарына сірке, пропион, май қышқылдары жатады.
Ас қорыту процесі рационның құрамы мен типіне тікелей байланысты. Қалыптағы сірке қышқылының мөлшері 50-80%, пропион қышқылы 5-20% болып, олардың үлесі ас қорыту процесінің жүруіне байланысты келеді. Егер рационда небәрі 1-2 кг ірі азық болса, сірке қышқылының концентрациясы кеміп, пропион қышқыл концентрациясы өседі. Мұндайда сүттің майлылығы 0,3-0,5% кемиді. Үлкен қарындағы ас қорыту процесі рационда 4-5 кг ірі азық болғанда ғана қалыптағыдай жүреді (17-20% клетчатка). Рациондағы 40% клетчатканы сабанмен ауыстырғанда үлкен қарындағы сірке қышқыл мөлшері және сүттегі майлылық та төмендейді. Ал рациондағы клетчатканың 70% сабанмен алмастырғанда сиырдың сүті де, сүттің майлылығы да күрт азаяды. Сүттегі майлылық біркелкі болу үшін рационда кем дегенде 14% клетчатка болу керек. Рациондағы клетчатка сүрлем мен пішендеме клетчаткасымен толығады. Ал сүрлем мен пішендеменің дайындау технологиясы бұзылса, сүрлемнің де, пішендеменің де ылғалдылығы артады, олардың құнарлығы төмендеп, келетін пайда жоқтығынан сиырдың сүті де азаяды.
Үлкен қарындағы асқорыту процессі өте көп жем бергенде бұзылып, сірке қышқылды ашу азаяды, пропион қышқылды ашу арта түседі. Себебі дәнді дақыл жемінде көмірсу мен крахмал көп. Мұндай ашу сүттің майлылығын төмендетіп, ақуыз мөлшерін көтереді. Сауын сиырларына рацион жасағанда осы ерекшеліктерді ескерген жөн. Дәнді азықтардың үлесі көп болса, организмде энергия көп бөлініп, соның әсерінен сүт мөлшері де артады. Мысалы, К.В.Куриловтың тәжірибесінде организмге бөлінетін энергияны 25% көбейткенде сиырдың сүттілігі 14-21 кг өскен. Бірақ майлылығы 3,4 проценттен 3 процентке дейін төмендеген. Сиыр денесіне май жинап, берілген жемді сүт майын түзуге аз пайдаланған. Ал сүттегі майлылықтың төмендеп кетуінің тағы бір себебі сиырлар рационында клетчаткалы жем шөп үлесі азайып кеткен. Соның салдарынан үлкен қарындағы сірке қышқылы да азайған. Сондықтан, сиыр сүтінің майлылығын көтереміз деп рациондағы жемнің үлесін арттырып, ірі азықтың үлесін азайту бекер жұмыс [20,21,22,23].
Бұзаулаған соң сүтті сиырлардың сауылған сүтімен шыққан энергиясы азықтан алынған энергиясынан көп. Бұл сиырлардың сүтті көп беретін кезінде сүт түзуге шығарған энергиясының 70-80 процентін ғана алған жем шөп энергиясымен толтырады. Ал қалған бөлігі денедегі жиналған қордан толады. Соның салдарынан сиырдың тірілей салмағының төмендеуі мүмкін. Сиырға жем шөпті шамадан тыс көп бергенде қан алмасу процесі бұзылып, сірке қышқылы төмендейді де, сүт майлылығының төмендеуіне әсер етеді. Сондықтан сиырға әр бір кг сауылған сүтіне 250-300 г жем берілуі керек.
Жемшөптегі май сүттің майлылығы мен организмді энергиямен қамтамасыз етуде маңызды орын алады. Егер сиыр рационындағы құрғақ заттардың 2,5-3% май болмаса сүттің майлылығы туралы сөз етуге болмайды. Үлкен қарындағы микрофлора әсерінен май қышқылы түзіледі. Күнбағыс, мақта, кендір сықпаларында май көп. Бірақ жемдегі майлылық мөлшері 6 проценттен аспауы керек. Қазіргі кезде сүтінің майлылығы жоғары сиырлардың осы қасиетін сақтап қалу үшін жем шөпке натрий ацетатын, өсімдік майы мен мал майын араластырады. Бұл майлардың маңызы, әсіресе, көктемде зор. Себебі көктем айларындағы балаусада клетчатка аз болады [24].
Рацион құрамы мен деңгейі сүт майы мен сүттілікке өз әсерін тигізеді. Сауын маусымы кезінде сүтті бағыттағы сиыр рационында 13-15% протеин болуы тиіс. Сүттілігі 2315 кг сиырға құрамында 9% протеині бар рацион жасалғанда олар тез арықтап, сүттің майлылығы 4-12 проценттен 3-10 процентке дейін төмендеген. Ал құрамында көп протеині бар рационға ауыстырғанда (18-22%) сиырдың сүттілігі жоғарылаған.
Сүттің майлылығын көтеру және тұқымға тән деңгейде ұстау үшін рационға клетчаткалы азық (пішен, пішендеме) қосады. Сондықтан көктем айларына ірі азық, пішендеме сақтап, қыстаудан жайылымға шығар кезде сиыр басына тәулігіне I-онкүндікте 5 кг пішен немесе пішендеме, II-онкүндікте 3 кг, ал III-онкүндікте 1 кг пішен, немесе пішендеме қосу керек. Ерте көктемдегі азықтарда жеңіл ферменттелетін көмірсулар аз болатындықтан, көмірсу-ақуыз теңдігі өзгереді. Соған орай протеиннің артығын жою үшін әр сиырға тәулігіне 1 кг сірне, 3 кг картоп немесе 2 кг қызылша берген жөн. Балаусада кальций көп. Сондықтан кальций-натрий теңдігі өзгеріп, нормадағы 2:1 орнына 10:1 болып көтерілуі мүмкін.

Кесте 3 - 1 кг құрғақ затқа шаққанда әр түрлі азықтық заттар нормасының жобасы

Сауын маусымы, кг
Тәуліктік 4,0% сүт, %
Протеин
Алмасу энергиясы, ккал
Май
Клетчатка
Са
Р
Каротин, г
30 – 100
100 – 200
200 – 300
Суалу кезеңі
40-30
30-20
20-10
0
15-13
15-12
14-10
13-9
2,6
2,15
2,4
2,3
3
2,5
2
2
13
14
15
16
7
6
5
4
6
5
4
3
8
8
8
8
Сиырдың іші өтіп ауырады, сөйтіп сүті төмендейді. Мұны қалпына келтіру үшін ас тұзын немесе тәулігіне әр сиырға 100-150 г фосфор беріледі. Осыған байланысты рацион құрамындағы азықтық заттардың тепе-теңдігін сақтай отырып жасау керек. Н.И.Денисов мынадай рацион ұсынады (кесте 3).
Мал азығын дайындау үшін қазіргі кезде түрлі технология қолданылып дайындалады. Оған мысал ретінде түйірленген (гранул) және түйіршіктелген азықтарды айтуға болады. Арпаның сүттенгені кезінде дайындалған, түйірленген азықтар сүт майлылығының төмендеуіне әкеп соқтырады [25,26].

1.2.2 Ірі қара мал жасының сүт өнімділігіне әсері

Сүт өнімділігі өзгергіштігінің жалпы заңдылығы төмендегідей: сауылатын сүт мөлшері белгілі бір шамаға дейін артады да одан соң біртіндеп кеми береді. Сүт бездерінің секрециялық қызметі жыныс жүйелерінің, барлық ішкі мүшелер мен ұлпалардың дамуына, дененің мөлшеріне және организмнің жалпы тіршілік әрекетіне тәуелді. Мал неғұрлым тез жетілетін болса, жас кезінде жақсы өсіп дамыса, сүттілігі соғұрлым жедел артады, жоғары өнімділікке ерте жетеді де жас сиырлардан сауылатын сүттің мөлшері сақа сиырлардан алынатын сүттің шамасына жуықтайды. Қара-ала және симментал тұқымы сиырларының сүт өнімділігінің малдың жасына байланысты өзгергіштігін зерттеу арқылы оларды жеткіліксіз азықтандырудан сиырлардан сауылатын сүт мөлшері қалыпты жағдайдағы сауылатын сүт мөлшерінің 60-65%-ын құрағаны анықталды.
Сүт өнімділігінің малдың жасына байланысты өзгергіштігін зерттеу негізінде әрбір тұқымға арналған стандарт жасалады. Малды бонитировкалау кезінде өнімділігі үшін баға осы стандартқа қарай қойылады. Түрлі жастағы сиырдың өнімділігін салыстыру үшін түзету коэффиценті жасалған. Мысалы, жас сиырлар сүттілігіне сақа сиырлармен салыстыру үшін олардан сауылатын сүт мөлшерін 1,33 коэффициентке, ал екінші бұзаулаған сиырлардың көрсеткішін 1,11 коэффициентке көбейтеді [27].
Сүт мөлшерінің малдың жасына байланысты өзгерістері түрліше болады. Кейбір сиырлар I сауын маусымында сүтті аз береді де, одан соң оның мөлшерін біртіндеп арттырып, 8-9 бұзаулаудан кейін рекордтық өнімділікке жетеді. Мысалы, қара-ала тұқымның Мозайка сиыры I сауын маусымында (305 күнде) 2943 кг, II маусымда - 3378, III маусымда - 5661, IV маусымда - 7300, V маусымда - 9093, VI маусымда - 9356, VII маусымда - 9088, VIII маусымда -11350 және IX маусымда - 8197 кг сүт берген.
Бірінші бұзаулаудан кейін-ақ көп сүт беретін және мұндай жоғары өнімділігін кейінгі көптеген сауын маусымдары бойында сақтай алатын сиырлар да кездеседі. Мысалы, қара-ала тұқымның Роспись-1318 сиыры I сауын маусымының 305 күнінде майлылығы 4,10% болатын 6318 кг сүт, II маусымда, тиісінше - 4,06%, 6704 кг; III маусымда - 3,81%, 9027 кг; IV маусымда - 3,75%, 8278 кг; V маусымда - 4,11%, 10024 кг; VI маусымда -3,85%, 11458 кг; VII маусымда - 4,14%, 8449 кг; VIII маусымда- 3,81%, 11458 кг; IX маусымда - 3,84%, 11065 кг сүт берген. Роспись-1318 сиырынан тіршілігінде жалпы 96520 кг сүт сауылған.
Сиырлардың сүт өнімділігінің жасына байланысты өзгергіштігін реттеп отыруға болады. Сүт өнімін арттыру үшін малды жас кезінде жақсы өсіру қажет. Сонымен қатар мал сақайған сайын оның сүт бездері де жетіле беретінін ескеріп, саууды, жас сиырларды сарқа сауу жұмыстарын дұрыс жүргізу кажет.
Сүт өнімділігінің жастық өзгерісінің жалпы заңдылығы сауымның белгілі максимумға біркелкі үлкеюі, ал кейін біртіндеп төмендеуімен айқындалады. Бұл заңдылық жыныстық жүйенің дамуы барлық ішкі мүшелер мен ұлпалар, дене өлшемдерін пайызы ағзаның жалпы өмір сүргіштігінен тәуелді сүт безінің секреторлық жұмысына негізделген. Мал қанша тез жетілген болса, сонша сүттілігі белсенді көбейеді, максималды өнімділік ерте жетіледі, ал жас сиырдың өнімділігі толық жастылардың сауымынан шамалы ғана ерекше.
Сүт өнімділігі жастық өзгергіштігінің зерттеу негізінде әрбір тұқымның стандарты бар (сәйкесінше бонитировка кезінде өнімділік үшін байланысты қойылады), АСМК мал тізімі үшін талаптар мен асыл тұқымдық класс құндылығы. Сонымен қатар әртүрлі жастағы сиыр өнімділігін салыстыру үшін қолданылатын түзетуші коэффециент құрастырылған. Мысалы: қашардың сауымын сақа сиырдың өнімділігімен сәйкестендіру үшін, олардың сауым көлемін 1,33 коэффециентке көбейтеді, ал екінші рет төлдеген сиыр көрсеткіштерін 1,11 коэффециентке көбейтеді.
Сауымның жастық өзгергіштігі жеке малдарда әртүрлі болуы мүмкін. Кейбір сиырлар алғашқы лактацияда жоғары емес сауымды болса, ал кейіннен біртіндеп сауылып, және 8-9 төлдегеннен кейін рекордты өнімділік береді. Бірақ кейбір сиырлар бірінші төлдегеннен кейін бірден жоғары сауым береді және оны көптеген лактация ішінде жоғары өнімділікті сақтайды.
Бірінші бұзаулаған сиырлар 25%, екінші рет бұзаулаған сиырлар 12-15%, ал үшінші рет бұзаулаған сиырлар 5-7 % сүтті сақа сиырлармен салыстырғанда аз береді. Сақа сиырлардың сүті 2-3 жыл бойы біркелкі, одан кейін жасы ұлғайған сайын сүті азая береді. Сондықтан шаруашылықтарда сиырларды 8-10 рет бұзаулағанша ұстайды. Сүтті сиырларды іріктеу бірінші рет бұзаулаған қашарлардан басталады, ал сүт комплекстерін арнайы селекциялық қоралар арқылы, бақылаудан өткеннен кейін, толықтырады. Дұрыс азықтандырылған, күтімі жақсы мал 10-12 жыл бойы өте сүтті болады [28,29].

1.2.3 Сиырлардың тұқымдық жеке ерекшеліктерінің сүт өнімділігіне әсері

Адам малдың жаңа тұқымдарын шығарып, әрі қарай жетілдіру арқылы белгілі бір мақсатқа бейімделуі өнімділік белгілерін дамытты. Осының нәтижесінде сүтті ірі қара тұқымдары етті тұқымдарға қарағанда, көп сүт беретін болды. Тұқымды жетілдіру неғұрлым ұзақ әрі білікті жүргізілсе, бұл соғұрлым жақсы нәтиже берді. Сүтті тұқымдардың арасында голштин және қара-ала тұқымдар өте жоғары өнімділігімен белгілі. Малдың сүт өнімділігі тұқым қуалайтын жеке ерекшеліктеріне де байланысты. Мысалы, таза тұқымды, бір ғана қара-ала тұқымға жататын және бірдей азықтандыру, бағу, күту жағдайларында ұсталған сиырлардан тұқым қуалайтын жеке қасиеттеріндегі айырмашылықтарға байланысты сауылған сүт мөлшері 305 күнде 3228 кг-нан 11458 кг-ға дейін ауытқыған. Сондықтан малдың сүт өнімділігі бойынша тұқым қуалайтын жеке және тұқымдық ерекшеліктерін үнемі жетілдіру үшін, селекцияның ең тиімді жаңа әдіс-тәсілдерін жүзеге асырып отыру керек.
Адам мал тұқымын шығару мен оларды жетілдіру жұмыстарын жүргізгенде, олардың әрбіреуін мамандандырып, өнімділіктің барлық көрсеткіштерін дамытты. Осыған байланысты сүт бағытындағы ірі қара мал тұқымдары ет бағыттағы тұқымдарға қарағанда жоғары сауымның қабілеттілігімен ерекшелінеді. Бұл тұқымды жетілдіру бойынша жұмыстың квалификациясы мен ұзақтығы қанша болса, сонша қанығырақ көрінеді. Сүт өнімділік бағыттағы тұқымдар арасында аса жоғары сауыммен сипатталатын голштин және қара ала тұқымдары.
Малдың жеке ерекшеліктері мен тұқымдылық сүт өнімділігіне байланысты екенін ескерсек, бұл ерекшеліктерді жүйелеп жетілдіру керек, яғни тұқымдық малды өсіру, өнімділік пен асыл тұқымдылық қасиеті бойынша ата-енесінен жоғары жас төлдерді асыл тұқымды іріктеу, селекциялық тиімді әдістері мен тәсілдерін жүзеге асыру. Малдың көп өнім беруі, оның генотипіне байланысты. Әр сиыр тұқымының сүттілігі әр түрлі болып келеді. Аса сүтті сиырдан 305 күннің ішінде 27000 кг дейін сүт сауса, ал жалпы сүтті сиыр тұқымдарынан орташа 5000-6000 кг дейін сүт саууда. Сиырдың сүт өнімі. Оның тірілей ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Симментал тұқымына жататын сиырлардың асыл тұқымы және өнімдік көрсеткіштері
Жылқының сүт өнімділігі
Әр түрлі аталық іздерден туған абердин-ангус тұқымының өсіп дамуы
"Қайрақ" ЖШС шарттарындағы абердин ангус тұқымды малдардың сипаттамасы
Шаянтәрізділердің әр түрлі өкілдері
Әр түрлі бағыттағы ірі қара тұқымдары
Әр түрлі тұқымдық қошқарларды азықтандыру
Түйелердің сүт өнімділігі және сүтті өндіру технологиясы
Әр түрлі ортадағы электр токтары
Әр түрлі ортадағы электр тоғы
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь