«Бек+» ЖШС шарттарындағы әр түрлі ізге жататын сиырлардың сүт өнімділігі

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 4
1 ӘДЕБИЕТКЕ ШОЛУ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 6
1.1 Ірі қара малдың сүт өнімділігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 6
1.2 Ірі қараның сүт өнімділігіне әсер ететін негізгі факторлар ... ... ... 8
1.2.1 Азықтандыру жағдайларының сүт өнімділігіне әсері ... ... ... ... ... 8
1.2.2 Ірі қара мал жасының сүт өнімділігіне әсері ... ... ... ... ... ... ... ... 12
1.2.3 Сиырлардың тұқымдық жеке ерекшеліктерінің сүт өнімділігіне әсері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
13
1.2.4 Сиырлардың тірілей салмағының сүт өнімділігіне әсері ... ... ... ... 18
1.2.5 Сиырлардың сүт өнімділігіне алғаш ұрықтандыру жасының әсері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
21
2 ТӘЖІРИБЕЛІК БӨЛІМ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 24
2.1 Зерттеу материалы мен әдістемесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 24
2.1.1 «Бек +» ЖШС қысқаша сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 27
2.2 Зерттеу нәтижелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 29
2.2.1 «Бек+» ЖШС шарттарында әртүрлі аталық ізден тараған сиырлардың өсіп.дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
29
2.2.2 Әртүрлі аталық ізден тараған сиырлардың сүт өнімділігі ... ... ... 37
2.3 «Бек+» ЖШС шарттарындағы әр түрлі ізге жататын сиырлардың сүт өнімділігінің экономикалық тиімділігі ... ... ... ...
40
3 ҚОРШАҒАН ОРТАНЫ ЖӘНЕ ЕҢБЕКТІ ҚОРҒАУ ... ... ... ... ... ... ... . 42
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 45
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 47
ҚОСЫМШАЛАР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 51
Ауыл шаруашылығы өндірісінің негізгі саласы – мал шаруашылығы халық шаруашылығында маңызды орын алады, халықты бағалы азық-түлік өнімдерімен (ет, сүт, май, жұмыртқа, бал және т.б.), ал өнеркәсіпті-шикізатпен (жүн, тері, мүйіз, елтірі, қылшық, түбіт, мамық), күш-көлікпен (жылқы, түйе, бұғы, есек, ит), маңызды органикалық тыңайтқышпен (көң, құс саңғырығы), дәрі – дәрмектермен, ерекше мал азықтарымен (тартылған сүт, ет-сүйек ұны) т.б. қамтамасыз етеді.
Қазақстан экономикасында соңғы 20 жылдағы күрделі өзгерістерге сәйкес мал шаруашылығы саласындағы ғалымдардың алдына іргелі және қолданбалы зерттеулердің деңгейін арттыру, зоотехния, биотехнология, генетика, экология салаларындағы ғылыми талдауларды жеделдету, олардың тиімділігін көтеру, мамандандыруды тереңдету, мал шаруашылығын қарқынды дамыту арқылы өнім өндіруді еселеп арттыру міндеттері қойылуда [1].
Еліміздегі азық-түлік мәселесін ойдағыдай шешу тұрғысынан дербес шаруашылық иелерінің қосар үлесі мол. Мысалы, қазіргі кезде жалпы ауыл шаруашылығы өнімдерінің үштен бір бөлігі осы дербес шаруашылықтардан өндіріледі.
Ірі қара мал еліміздің мал шаруашылығы экономикасында маңызды орын алады. Халық шаруашылығында түсетін қаржының жартысына жуығын ірі қара шаруашылығы береді. Ірі қара малдан сүт, ет және жеңіл өнеркәсіп өндірісіне қажет шикізат алынады.
Дербес шаруашылықты өркендетуге мемлекет өз тарапынан зор қамқорлық жасауда. Мал өсіретін дербес шаруашылықтар аса сапалы, бағалы өнім өндіру үшін оларды күтіп - бағу және азықтандыру ерекшеліктерін жетік білу қажет [2].
«Қазақстан – 2030» бағдарламасында көрсеткендей, сиыр өнімділігін жоғарлатуға барынша қол жеткізу және сүт сапасын жақсарту, ірі қара мал төлін бордақылау және интенсивті өсіру жолымен сиыр етін өсіру мүмкіндіктерін кең көлемде қолданып, бордақылау мерзімдерін қысқарту, асыл тұқымды шаруашылықты көбейту болып табылады. Осыған сәйкес азық өндіруді түбегейлі жақсарту бойынша жүйелі амалдар қажет, механизмнің жаңа түрлерін қолдану керек (жоғары өндіріспен, сенімділікпен, тиімділігімен ерекшеленетін).
«Бек +» ЖШС ірі қара мал шаруашылығының жетістікті дамуында мал басын тұрақтандырып, азықтандыру базасын нығайту, орнатылған болашақты жоспар бойынша қолда бар малды жетілдіру, денсаулығы мен төлділігін сақтау кезінде өнімділік пен азық шығынын жабатын малды өсіру басты рөл болып табылады.
Сүтті ірі қара мал шаруашылығының интенсификациясы шарттарында экономикалық тиімді және жоғары өнімді малдарды өсірудің ғылыми дәлелденген ұсыныстарында қажеттілік артып, осыдан саланы эффективті қолдануды және 1 лактациядан бастап сиырлардың сүт өнімділігін жоғарлату әдістері мен жолдарының қосымшасының ізденістері туындайды.
1 Бегімбеков Қ.Н., Төреханов А.Ө., Байжұманов Ә. Мал өсіру және селекция. – Алматы, 2012. – 7 б.
2 А.Ә. Төреханов, Ж.К. Каримов, Ш.Д. Дәленов, Д.Қ.Найманов, Н.Ә.Жазылбеков. Ірі қара шаруашылығы.- Алматы, 2006. – 191 б.
3 Н.Омарқожаұлы, Б.Әкімбеков. Мал шаруашылығы.- Астана, 2008. – 64 б.
4 Д.Қ. Найманов, М.К. Мустафин, Р.З. Вахитова, Ж.Қ. Аубакиров. Мал шаруашылығы.- Қостанай, 2007. – 85 б.
5 Н.Омарқожаұлы. Мал азығын бағалау және малды азықтандыру.- Алматы,2005. – 230 б.
6 Т.С.Садықұлов, Т.К.Бексейітов. Мал өсіру және селекция.– Павлодар: «Кереку» баспасы, 2009. –119 б.
7 Даленов Ш. Д. Влияние возраста и живой массы телок при первом оплодотворении на молочную продуктивность // Инновация в аграрном секторе Казахстана: Материалы Международной научно-практической конференции, посвященной 75-летию академика К.С.Сабденова. – Алматы: КазНАУ. – 2008. – Т.1 – Б. 181-184.
8 Удальцов К. Выращивание молодняка под запланированные отелы и надои // Животноводство. – 2002. - № 11. – Б. 14 – 15.
9 Некрасов Д., Колганов А. Влияние отдельных факторов на пожизненную продуктивность коров // Молочное и мясное скотоводство. – 2006. - №5. – Б. 28-31.
10 Москвин Н., Третьяков Е. Развитие телок различных линий в племзаводе «Молочное» Вологодской области // Молочное и мясное скотоводство. – 1999. – №6. – Б. 20-24.
11 Найманов Д. К., Тулеубаев Т. Т., Папуша Н. В., Аубакиров Ж. К. Рекомендации по повышению продуктивности плановых пород крупного рогатого скота Костанайской области. – Костанай, 2006. – 224 б.
12 Садыкулов Т.С. Разведение и селекция сельскохозяйственных животных. Алматы.: Теларна, 2003. – Б. 176-179.
13 Алимжанов Б. О. Интенсивная технология производства молока. – Алма-Ата: Кайнар, 1991. – 184 б.
14 Ижболдина С., Пушкарев М. Технология выращивания ремонтных телок // Молочное и мясное скотоводство.- 2002.- № 8.- Б. 36 – 39.
15 Удальцов К. Выращивание молодняка под запланированные отелы и надои. / К. Удальцов // Животноводство. – 2002. - № 11 – Б. 14 – 15. Костомахин Н.М. Скотоводство: Учебник. – Спб.: Издательство «Лань», 2007. – 432 б.
16 Калашников А. и др. Влияние уровня кормления телок на их последующую молочную продуктивность // Животноводство. – 1980. - №4. – Б. 49-51.
17 Давиденко В., Коржан В. Интенсивное выращивание ремонтных телок// Молочное и мясное скотоводство. – 1993. - №1. – Б. 6-7
18 Муханов Н. Б., Жазылбеков Н. А., Мыханов Б. А. Влияние уровня и типа кормления нетелей на их продуктивность // Вестник с/х науки Казахстана. Алматы. - 2000. – № 11. - 60 б.
19 Абдурашидов Х., Хилькевич С., Федюшкин А., Шестаков Е. Удои коров-первотелок в зависимости от их содержания и предотельной подготовки // Молочное и мясное скотоводство. – 1991. - №6. – Б. 19-20.
20 Некрасов Д. К. Продуктивность и долголетие коров черно – пестрой породы в зависимости от интенсивности выращивания и возраста при первом отеле // Известия Тимирязевской с/х Академии.- 1991. - Вып. 2.- 127 – 137 б.
21 Жукова С. Н. Влияние возраста первого отела на продуктивные и репродуктивные качества коров разного типа: автореф. …. кандидата с.-х. наук: 06.02.01. – Нальчик. – 2007. – Б.10-15.
22 Привало, О.Е., Привало, К. И., Мамонова, Л.Г., Москалев, А. А. Молочная продуктивность коров в зависимости отусловии кормления. Вестник Курской государственной сельскохозяйственной академий. – 2010. – №3. – Б. 71-73.
23 Эзергайль, К.В., Чучунов, В.А. Взаимосвязь молочной продуктивности коров, особенностей поведения и способа скармливания концентри-рованных кормов. Известия Нижневолжского агроуниверситетского комплекса. – 2010. – N№2. – Б. 18-22.
24 Михайличенко, Е.С., Сиянов, О.О., Хочунская, Н., Мошкина, С.В. Влияние различного качества кормов на молочную продуктивность коров. Междунар. научно-практическая конференция «Животноводство России в условиях ВТО». – 2013. – Б. 276-277.
25 Кадралиева Б. Т., Тулебаев Б. Воспроизводительная способность коров с разным генотипом и уровнем продуктивности // Вестник с/х науки Казахстана. Алматы. - 2006. – № 11. - 50 б.
26 Погребняк В. Влияние живой массы на молочную продуктивность коров// Молочное и мясное скотоводство. – 1999. - №2. – Б. 33-35.
27 Есауленко, Н.Н., Ерохин, В.В., Кононенко, С.И., Булацева, С.В. Способ повышения молочной продуктивности коров. Известия Горского государственного аграрного университета. – 2013. –№4. – Б. 74-73.
28 Хазипов, Н.Н., Якимов, А.В., Мухутдинов, Д.М., Громаков, В.В. Особенности кормления и содержания высокопродуктивных коров голштинской селекции в условиях Республики Татарстан. Ученые записки Казанской государственной академии ветеринарной медицины им. Н.Э. Баумана. – 2012. –№209. – Б. 316-319.
29 Лоретц, О.Г. Влияние технологии содержания и кратности доения на продуктивность коров и качество молока. Аграрный вестник Урала. –2013. –№8. –Б.72-73.
30 Китаев, E.A., Карамаев, С.В., Карамаева, А.С. Молочная продуктивность коров в зависимости от способа содержания и кратности доения. Известия Нижневолжского агроуниверситетского комплекса. – 2011. –№1. – Б. 133-139.
31 Ермишин, А.С. Динамика хозяйственно-полезных признаков коров разных пород при переводе с привязного содержания на беспривязное. Вестник АПК Верхневолжья. – 2013. – №2. – Б. 44-49.
32 Мартынова, Е. Н., Ястребова, Е. А. Освещенность животноводческих помещений и её влияние на продуктивность коров. Cовременные проблемы науки и образования. – 2012. –№3. – 386 б.
33 Новиков Е. А. Закономерности развития сельскохозяйственных животных. – М.: Колос, 1971. – 222 б.
34 Ястребова, Е.А., Мартынова, Е.Н.Влияние влажности воздуха на молочную продуктивность и физиологическое состояние коров в СХПК «Колос» Вавожского района Удмуртской Республики. Вестник Ижевской государственной сельскохозяйственной академии. – 2011. –№4. – Б.39-41.
35 Лоретц, О.Г. Влияние технологии содержания и кратности доения на продуктивность коров и качество молока. Аграрный вестник Урала. –2013. –№8.–Б.73-74.
36 Ефимов, И.А., Усова,Т.П.,Клопов,М.И., Кракосевич,Т.В., Першина О.В. Изучение влияния массажа вымени нетелей на эндокринную систему и молочную продуктивность первотелок. Вестник Орел ГАУ. – 2012. –№1. – Б. 106-107.
37 Усманова, E.H., Бузмакова, Е.Д. Молочная продуктивность и продолжительность использования коров в зависимости от кровности по голштинам. Зоотехния. – 2012. –№10. – Б. 15-16.
38 Каналина, Н.М. Молочная продуктивность коров татарстанского типа в зависимости от линейной принадлежности. Ученые записки Казанской государственной академии ветеринарной медицины им. Н.Э. Баумана. – 2013. –№21. – Б. 156-160.
39 Тезиев, К., Кокоев, А.Т. Влияние линейной принадлежности коров на тип жирномолочности. Известия Горского государственного аграрного университета. – 2011. –№1. Б. 80-82.
40 Попов, А.В., Плотников, В.П. Экстерьерные и продуктивные качества коров голштинской породы в зависимости от индекса их агрессивности. Известия Нижневолжского агроуниверситетского комплекса. – 2010. –№1. – Б. 6-8.
41 Эзергайль, К.В., Чучунов, В.А. Взаимосвязь молочной продуктивности коров, особенностей поведения и способа скармливания концентрированных кормов. Известия Нижневолжского агроуниверситетского комплекса. – 2010. – №2. – Б. 18-22.
42 Смирнова, Е.В. Использование этологических индексовв оценке воспроизводительной функции молочных коров. Вестник БГАУ. – 2013. –№2. –С.53-55.
43 Тамарова Р. Адаптационные и продуктивные качества импортного и отечественного черно-пестрого скота при беспривязном содержании // Молочное и мясное скотоводство. — 2010. — №1.
44 Найманов Д. К., Попов В. П. Методы повышения продуктивности крупного рогатого скота Северного Казахстана. Костанайский сельскохозяйственный институт. – Костанай, 1998. – 120 б.
45 Шарафутдинов Г., Шайдуллин Р., Тюлькин С. Использование голштинских производителей разной селекции // Молочное и мясное скотоводство. – 2007. - №6. – Б. 21-23.
46 Алимжанов Б. О., Абдраимов М. Т., Алимжанова Л. В. Хозяйственные и биологические особенности голштинизированных черно- пестрых телок разных генотипов // Вестник с/х науки Казахстана. 2002. – № 5. – 4 б.
47 Нусов Н. И., Игнатенко Г. Г. Скотоводство. Издание 2-е перераб. и доп. – М.: Колос, 1974. – 328 б.
48 Костомахин Н. М. Скотоводство. Спб.: Издательство «Лань», 2007. – 432 б.
49 Рузский С. А. Племенное дело в скотоводстве. Изд. 2-е, перераб. и доп. М.: Колос, 1977. – 320 б.
50 Особенности голштинского скотаголландской селекции. А. Белоусов, Р. Юсупов, доктора с.-х. наук П. Зенков, кандидат с.-х. наук А. Сулейманов Оренбургский госагроуниверситет // Молочное и мясное скотоводство. — 2010. — №3— Б. 9—10.
51 Апенько Н. И. Эффективность раннего осеменения телок нового черно-пестрого типа в хозяйствах Костанайской области// Агроинформ. – 2008. - №6. – Б. 21-22.
52 Арзуманян Е.А., Бегучев А.П., Соловьев А.А. Фандеев Б.В. Скотоводство. – М.: Колос, 1970. – 216 б.
53 Садыкулов Т.С. Разведение и селекция сельскохозяйственных животных. Алматы.: Теларна, 2003. – Б. 176- 179.
54 Плохинский Н. А. Руководство по биометрии для зоотехников. – М.: Колос, 1969.- 256 б.
55 Меркурьева Е. К. Биометрия в селекции и генетике сельскохозяйственных животных. - М.: Колос , 1970.- 423 б .
56 Агробизнестің экономикалық негіздері. Алпыспай Сейдахметов. Алматы. «Экономика». 2001 ж. – Б. 89-97.
57 А. Мұқашев. Ауыл шаруашылығы өндірісінің экономикалық тиімділігін арттырудың ілімдік негіздері.2003 ж. №5.
58 Репп К.Р. «Охрана окружающей среды на предприятиях агропромышленного комплекса». Алма-ата. Кайнар, 1986.- 150 б.
59 Седнев В.Ф. «Что нужно знать фермеру об экологии». Зоотехния, М-1992.-№1.- Б. 40-42.
60 Анцыпович И.С. «Охрана природы на предприятиях мясной и молочной промышленности». Москва. Агропромиздат, 1991.-512 б.
61 Алтыбаев А.Н./ Состояние охраны труда и проблемы производственной безопасности в сельском хозяйстве // Вестник сельскохозяйственной науки Казахстана 2003г. №10. 75-78 б.
        
        Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым министрлігі
А.Байтұрсынов атындағы Қостанай мемлекеттік ... ... ЖШС ... әр ... ізге ... ... сүт өнімділігі
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
Мамандығы 5В080200 – Мал шаруашылығы өнімдерін өндіру технологиясы
Қостанай, 2015
Қазақстан Республикасының ... және ... ... ... ... ... ... жіберілді»
Кафедра меңгерушісі
____________Г.Шайкамал
___ ____________20___ж.
5В080200 – Мал шаруашылығы өнімдерін өндіру технологиясы мамандығы ... ЖШС ... әр ... ізге ... ... сүт ... ... ЖҰМЫС
Орындаған ... 4 курс ... оқу ... жетекші ... ... ... ... ... ... ШОЛУ...............…………………………………….............
6
1.1
Ірі қара малдың сүт өнімділігі ......................................................
6
1.2
Ірі қараның сүт өнімділігіне әсер ... ... ... ... сүт ... ... қара мал жасының сүт өнімділігіне әсері................................
12
1.2.3
Сиырлардың тұқымдық жеке ... сүт ... ... тірілей салмағының сүт өнімділігіне әсері...............
18
1.2.5
Сиырлардың сүт өнімділігіне алғаш ... ... ... ... ... ... ... мен әдістемесі…………………………...........
24
2.1.1
«Бек +» ЖШС қысқаша сипаттамасы..............................................
27
2.2
Зерттеу нәтижелері ..............................………………………..........
29
2.2.1
«Бек+» ЖШС ... ... ... ... ... ... өсіп-дамуы ...................................................................
29
2.2.2
Әртүрлі аталық ізден тараған сиырлардың сүт өнімділігі ............
37
2.3
«Бек+» ЖШС шарттарындағы әр түрлі ізге жататын ... сүт ... ... ... ... ... ... ЖӘНЕ ЕҢБЕКТІ ҚОРҒАУ.............................
42
ҚОРЫТЫНДЫ………..………………………………………………...........
45
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ……………………………….
47
ҚОСЫМШАЛАР .............................................................................................
51
КІРІСПЕ
Ауыл шаруашылығы өндірісінің негізгі саласы – мал ... ... ... ... орын алады, халықты бағалы азық-түлік өнімдерімен (ет, сүт, май, жұмыртқа, бал және т.б.), ал ... (жүн, ... ... ... ... ... мамық), күш-көлікпен (жылқы, түйе, бұғы, есек, ит), маңызды органикалық тыңайтқышпен (көң, құс саңғырығы), дәрі – дәрмектермен, ерекше мал азықтарымен ... сүт, ... ұны) т.б. ... ... ... ... 20 жылдағы күрделі өзгерістерге сәйкес мал шаруашылығы саласындағы ғалымдардың алдына іргелі және қолданбалы зерттеулердің деңгейін арттыру, зоотехния, биотехнология, ... ... ... ... талдауларды жеделдету, олардың тиімділігін көтеру, мамандандыруды тереңдету, мал ... ... ... ... өнім ... еселеп арттыру міндеттері қойылуда [1].
Еліміздегі азық-түлік мәселесін ойдағыдай шешу тұрғысынан дербес шаруашылық иелерінің ... ... мол. ... қазіргі кезде жалпы ауыл шаруашылығы өнімдерінің үштен бір бөлігі осы дербес шаруашылықтардан ... ... қара мал ... мал ... ... маңызды орын алады. Халық шаруашылығында түсетін қаржының жартысына жуығын ірі қара шаруашылығы береді. Ірі қара ... сүт, ет және ... ... ... ... ... ... шаруашылықты өркендетуге мемлекет өз тарапынан зор қамқорлық жасауда. Мал өсіретін дербес ... аса ... ... өнім ... үшін ... күтіп - бағу және азықтандыру ерекшеліктерін жетік білу қажет [2].
«Қазақстан – 2030» бағдарламасында көрсеткендей, сиыр ... ... ... қол ... және сүт ... ... ірі қара мал төлін бордақылау және интенсивті өсіру жолымен сиыр етін ... ... кең ... ... ... мерзімдерін қысқарту, асыл тұқымды шаруашылықты көбейту болып табылады. Осыған сәйкес азық өндіруді түбегейлі жақсарту ... ... ... ... ... жаңа ... қолдану керек (жоғары өндіріспен, сенімділікпен, тиімділігімен ерекшеленетін).
«Бек +» ЖШС ірі қара мал шаруашылығының жетістікті дамуында мал ... ... ... ... ... ... болашақты жоспар бойынша қолда бар малды жетілдіру, денсаулығы мен төлділігін сақтау кезінде өнімділік пен азық шығынын жабатын малды ... ... рөл ... ... ірі қара мал шаруашылығының интенсификациясы шарттарында экономикалық тиімді және жоғары өнімді малдарды өсірудің ғылыми дәлелденген ұсыныстарында қажеттілік артып, осыдан саланы ... ... және 1 ... ... ... сүт ... жоғарлату әдістері мен жолдарының қосымшасының ізденістері туындайды.
Осы ... ... ... ... ... ... ... жоғарлату, тірілей салмағы мен жасын шаруашылыққа қолдануда оптималды орнату болып ... ... ... мақсаты «Бек +» ЖШС шарттарында әр түрлі аталық ... ... 1 ... ... голштинделген сиырлардың сүт өнімділігін анықтау.
Қойылған мақсатты жүзеге асыру үшін келесі міндеттерді орындау ... ... қара ала ... ... ... ... дене құрылымын бағалау;
Сиырлардың тірілей салмағының сүт өнімділігімен байланысын ... 1 ... ... ... сүт өнімділігін анықтау;
4. Әр түрлі аталық ізден тараған сиырларының сүт өндірудің экономикалық тиімділігін есептеу.
ӘДЕБИЕТКЕ ШОЛУ
Ірі қара ... сүт ... ірі қара ... сүт ... басты көрсеткіш болып табылады. Сиырлардың жоғарғы сүттілігі көбінесе ағзадағы физиологиялық ... ... ... ... ... ... әсіресе жоғары өнімді, басқа малдармен салыстырғанда энергияны көбірек шығындап, өмір бойы қоректік заттарды жоғары мөлшерде өндейді.
Сүт - химиялық құрамы ... ... ... Оның құрамында 250-ге жуық әртүрлі заттар бар, олардың 20-сы - өте ... амин ... 147-сі - май ... 4-і - ... 30-ы - макро- және микроэлементтер, 23-і- витамин, 20-ы - глицерид, фосфатид, фермент, пигмент т.с.с. ... ... мен ... ... жағынан сүтке тең келетін зат жоқ, ол жаңа туылған төл үшін алмастырылмайтын азық және кез ... ... ... аса ... ... өнім ... табылады. 1 л сүттің жұғымдылығы 3000-4000 кДж (1 кДж=0,239 ккал). Сүттің химиялық құрамы тұқым қуалайды және басқа да ... ... ... ... ... ... ірі қарада, зебуде, қодаста бұзауларының емуіне қажетті мөлшерден едәуір артық сүт беру қабілеті қалыптасқан. Әсіресе сүтті және сүтті-етті тұқым ... сүт көп ... бұл оны ... ... үшін ... пайдалануға мүмкіндік береді. Сиыр сүтін жаңа сауылған күйінде пайдаланады, одан түрлі азық-түлік (май, кілегей, қаймақ, ірімшік, сүзбе, айран, балмұздақ және т.б.) ... ... ... ... ... ... Сүт шығатын өзектері бар мұндай жасушалар сүт бездерінің альвеолаларының ішкі бетін астарлап жатады. Сүттің түзілуі және оның желіннен шығуы - ... ... мен ... ... рефлекторлы жолмен реттеліп отыратын күрделі секрециялық құбылыс. ... ... ... ... ... қан ... альвеолаларға жеткізіледі. Сүттің мол түзілуі үшін желінге қан көп келуі тиіс, 1 л сүт түзілуі үшін ... ... 500 л ... қан ағып ... ... орташа сүтті сиырлардың желіні арқылы тәулігіне 5-7 тонна қан өтеді. Сиырлар неғұрлым өнімді болса, олардың сүт бездеріндегі қан айналымының жылдамдығы ... ... ... ... ... ... ... сүттің пайда болуы - қандағы физиологиялық белсенді процестің нәтижесі.
Сиырлардың тұқымына, жасына, азықтандыру деңгейіне және мөлшеріне байланысты сүтті құрамы ... ... Тек қана ... ... ... ... 3-тен 5 ... дейін, ақуызы 2,7-тен 4 пайызға дейін ауытқиды.
Сүтті ірі қара ... ... ... ... ... аса ... ... сүт алу. Сиырдың сүт өнімділігі 305 күнде сауылған және тәулігіне ең көп шыққан сүт мөлшеріне қарай анықталады.
Ірі қараның тұқымына, ... ... ... жасына, құндылығына, тірілей салмағына, сауылған мерзіміне және уақытына сүттілігі тікелей байланысты [4,5,6,7].
Кесте 1–Ірі қара мал сүтінің ... ... % ... ... есеппен
ауытқуы
Су
87,5
86,0-88,5
Құрғақ заттар
12,5
11,5-14,0
Май
4,0
3,0-3,7
Ақуыз
3,2
3,0-3,7
Сүт қанты
4,5
4,2-4,7
Минералды заттар
0,8
0,6-0,9
Ірі қара малдардың сүті сүт желініндегі көптеген секреторлық құбылыстан пайда ... ... ... сүт ... үшін ... нерв ... ... мүшелері, қан айналу жүйесі мен ішкі бездер де қатысады. Сүт сиыр ... ... ... болады. Сүттің құрамындағы дәрумендер, ферменттер, гормондар, минералдық заттар да қанның ... ... 1 л сүт ... үшін ... 400-500 л қан өтуі қажет. Сүттің құрамына енетін заттар альвеол эпителиі мен сүт жолдарын астарлайтын эпителийлерде түзіледі. Ал ақуызды, майларды және сүт ... ... өзі ... Сүтте кездесетін ақуыздар - казеин, альбумин, глобулин. Казеин ... ... ... ... еш жерде кездеспейді. Альбумин ақуызы қан альбуминіне ұқсамайды. Ал сүт ... мен қан ... ... айырмашылығы жоқ. Бұл ақуыздар желін безімен синтезделеді.
Ірі қара малдың денесінде болатын басқа да ... ... сүт майы ... ... Сүт майы - үш ... ... пен май ... тұратын күрделі эфир. Сүт майының тізілуіне үлкен қарындағы көмірсуларының ашуынан туатын сірке қышқылдарының маңызы зор. ... ... ашу ... жүруіне мәзірдің құрамы да әсер етеді. Мәзірде пішен, пішендеме, сүрлем үлесі көп болса, қарында сірке қышқылдары ашу ... ... де - ... ... ... ... ... көмірсу сүт қанты - лактоза. Оның түзілуі өте күрделі ферменттік процесс. Қандағы глюкозаны ... ... де, ... ... айналады. Сүт қанты - лактоза, сүтте еріген күйінде кездеседі [8].
Тіршілікке қажетті көптеген ... ... мен ... сүт ... ... Ең ... сүтте осы қоректік және биологиялық маңызды заттар бір-бірімен қажетті теңдікте, арақатынаста кездеседі. Олар төл ... ... ... өте ... ... ... ... қорытылуына оның қышқылдығы да әсер етеді. (рH=6,5-6,6). Сүт қышқылдылығы оның сортын белгілейді. Жаңа ... сүт ... 10-18º Т ... болу ... Сүт қышқылдылығы сүттен ашымалы өнімдерді (айран, қатық, іркіт, т.б.) алуда негіз болып табылады. Сиырлардың сүт өнімділік деңгейі 1000-нан 25000 кг ... ( ... одан да көп ) ... ... 2 - ... ірі қара малдарға арналған сиырдың сүттілігіне қарай жасалған 1 класс стандарты
Ірі қара тұқымы
305 күндегі сүттілігі, кг
Сүт көрсеткіштері, %
Сүт майы, ... ала ... ... ... мен ... ... сау малдарды алу үшін бастысы төлдерді дұрыс өсіру қажет» деп санаған Н. Москвин, Е. Третьяков. Қазіргі кезде ең жақсы ... ... ... ... ірі қара малдың сүтті тұқымдарын жетілдіру бойынша көп жоспарлы жұмыстар жүргізіліп жатыр. Заманауи өндіріске өнімділіктің жоғары генетикалық ... мал ... ... ... технологиясының шарттарында реализациялау мүмкіндігімен сәйкестендіре алатын жануарлар қажет [10].
Ірі қараның сүт өнімділігіне әсер ететін негізгі факторлар
Сиырлардың сүт ... ... ... ... ... жеке ерекшеліктеріне, физиологиялық күйіне, оларды азықтандыру, күтіп-бағу және ... ... ... өте ... (1000 ... 27000 ... ... тіпті одан да жоғары).
Сүт өнімділіктің дамуы келесі 3 факторға негізделген:
1. Азықтандыру жағдайын 50% ... 25% ... ... 16% ... ... әдістерге [11].
1.2.1 Азықтандыру жағдайларының сүт өнімділігіне әсері
Сүт беру үшін жануардың қанында қашан да сүттің түзілуіне керекті заттар болуы қажет. Бұл, ... ... ... әрі жеткілікті азықтандыру арқылы, екіншіден, рационға сиыр организміне қажетті қоректік және ... ... ... ... компоненттерді толық енгізу арқылы қамтамасыз етіледі.
«Қазақстанда мал мен құс азықтандыру және азық дайындау технологиясы» атты (А.Ә.Төреханов, Н.Ә.Жазылбеков, М.А.Кинеев) анықтамалықта Қазақстан ... ұзақ ... әрі ... ... ... ... ... қоректік заттардың организмдегі зат алмасу процестеріне, жануарлардың денсаулығына, көбею қызметіне және ... ... ... ... ... Анықтамалықта әртүрлі ауыл шаруашылығы малын азықтандыру нормалары мен рациондары берілген, оның ішінде ... ... 23-25 ... ... ... ескерілген. Бұл нормалар жануарлардың физиологиялық күйін және жоспарланатын өнімділік деңгейін ескереді, рациондарды ... ... ... ... ... өнімге жұмсалатын азық шығындарын кемітеді.
Сүт өнімділігін қалыптастыру үшін малды азықтандыру және ... ... ... маңызы бар, шын мәнінде бұлар оған басқа факторлардың әсер ету ... ... ... ... ... ... ... азықтандыру табыннан алынатын сүт мөлшерінің күрт өзгеруіне әсер етуі ... ... ең ... ... ... ... сүтті сиырлар рациондарын теңестіру болып табылады. Бұл ... ... ... ... ... оларда әдетте протеиннің жетіспейтінін, фосфор, кобальт, иод секілді элементтердің, Д витаминінің аз ... ... ... ... ... ... қолайлы жағдайлар қалыптасады. Бірақ әдетте «көп сүтті» 2-2,5 ай ішінде ғана (жаздың ортасы) алады. Одан соң ... тұяқ ... ... шүйгіндігі азаяды, күйіп кетеді. Сиырлардың сүт өнімділігі күрт азаяды да, ... ең аз ... ... ... және қарашада сауылады. Егер шауашылықта тамыр-түйнек жемістер егісі, бақша дақылдары, мал азықтық егістігі бар жасыл конвейер ұйымдастырылып, ... ... ... ... болса, сауылатын сүттің әр айдағы мөлшері бүкіл жыл бойында бірдей болады. Демек, малды ... ... ... ... ... камтамасыз ету -кез келген табындағы сиырлардың сүт өнімділігін арттырудың кепілі [12,13,14,15].
А.П.Калашников және т.б. ... ауыл ... ... ... ... нормасы мен рационында ірі қара малды азықтандыру ерекшеліктері мен сіңімділіктің 34 көрсеткіші бойынша сүтті сиырлар да ... ... Бұл ... малдың физиологиялық күйін қарастырады және өнімділіктің деңгейін жоспарлайды. Айтып кететін жайт, АҚШ-та теңдестік рационын алу үшін ... 200 ... ... ... [16].
Жаз айларында сүтті сиырларды азықтандырудың тиімді шарттары қалыптасады. Сиырлар қажетті мөлшерде жасыл шөпті жейді, бірақ көп сүтті 2-2,5 ай ... ғана ... ... соң ... шөп ... тапталып, жанады. Сиырлардың сүт өнімділігінің тез төмендеуі және ең төмен сауылым 9,10,11 айларында болады. Ал егер шаруашылықта сиырларды күз кезінде ... ... үшін ... орам ... ... дақылдарын және тамыр түйнекті жемістер егісін қосып, ... ... ... онда жыл ... ... ... көлемі тепе тең болып қалыптасады. Яғни, жануарларда жыл бойы бір ... ... ... және ... ... ... ... табындағы сиырлардың сүт өнімінің жоғарлауының үлкен резерві бағытталған. Соңғы уақытта көптеген ... ... ... ... моно азықпен жыл бойы азықтандыру үлкен мән береді, бұл жыл мезгіліне байланысты емес бірқалыпты сүт алуға әкеп соқтырады [17,18,19].
Азық өлшемімен ... мал ... ... 70-75% ... азықтардан тұрады. Олар күйіс малының үлкен қарынында ферменттер әсерінен глюкозаға, одан әрі ... май ... ... ... Бұл ... үлкен қарында қорытылып, аздаған мөлшері ғана әрі қарай жылжиды. Ал ... май ... ... қосылып организмдегі зат алмасу процесіне активті түрде қатысады. Ұшпалы май қышқылдарына сірке, ... май ... ... ... ... ... құрамы мен типіне тікелей байланысты. Қалыптағы сірке қышқылының ... 50-80%, ... ... 5-20% ... олардың үлесі ас қорыту процесінің жүруіне байланысты келеді. Егер рационда небәрі 1-2 кг ірі азық ... ... ... ... ... ... қышқыл концентрациясы өседі. Мұндайда сүттің майлылығы 0,3-0,5% кемиді. Үлкен қарындағы ас қорыту процесі ... 4-5 кг ірі азық ... ғана ... жүреді (17-20% клетчатка). Рациондағы 40% клетчатканы сабанмен ауыстырғанда үлкен қарындағы сірке қышқыл мөлшері және сүттегі майлылық та төмендейді. Ал ... ... 70% ... ... ... сүті де, ... майлылығы да күрт азаяды. Сүттегі майлылық біркелкі болу үшін ... кем ... 14% ... болу керек. Рациондағы клетчатка сүрлем мен пішендеме клетчаткасымен ... Ал ... мен ... дайындау технологиясы бұзылса, сүрлемнің де, пішендеменің де ылғалдылығы артады, олардың құнарлығы төмендеп, келетін ... ... ... сүті де ... ... ... ... процессі өте көп жем бергенде бұзылып, сірке қышқылды ашу азаяды, пропион қышқылды ашу арта түседі. Себебі дәнді ... ... ... мен крахмал көп. Мұндай ашу сүттің майлылығын төмендетіп, ... ... ... Сауын сиырларына рацион жасағанда осы ерекшеліктерді ескерген жөн. Дәнді азықтардың үлесі көп болса, организмде энергия көп бөлініп, соның әсерінен сүт ... де ... ... ... ... ... бөлінетін энергияны 25% көбейткенде сиырдың сүттілігі 14-21 кг өскен. Бірақ майлылығы 3,4 проценттен 3 процентке дейін төмендеген. Сиыр ... май ... ... жемді сүт майын түзуге аз пайдаланған. Ал сүттегі майлылықтың төмендеп кетуінің тағы бір ... ... ... ... жем шөп ... ... ... Соның салдарынан үлкен қарындағы сірке қышқылы да азайған. Сондықтан, сиыр сүтінің майлылығын көтереміз деп рациондағы жемнің үлесін арттырып, ірі ... ... ... ... ... [20,21,22,23].
Бұзаулаған соң сүтті сиырлардың сауылған сүтімен шыққан энергиясы азықтан ... ... көп. Бұл ... ... көп ... кезінде сүт түзуге шығарған энергиясының 70-80 процентін ғана алған жем шөп энергиясымен толтырады. Ал қалған бөлігі денедегі жиналған қордан толады. ... ... ... ... ... төмендеуі мүмкін. Сиырға жем шөпті шамадан тыс көп бергенде қан алмасу процесі бұзылып, сірке қышқылы ... де, сүт ... ... әсер ... ... ... әр бір кг ... сүтіне 250-300 г жем берілуі керек.
Жемшөптегі май сүттің майлылығы мен организмді ... ... ... ... орын ... Егер сиыр ... ... заттардың 2,5-3% май болмаса сүттің майлылығы туралы сөз етуге болмайды. Үлкен қарындағы микрофлора әсерінен май қышқылы түзіледі. ... ... ... ... май көп. ... ... майлылық мөлшері 6 проценттен аспауы керек. Қазіргі кезде сүтінің майлылығы жоғары сиырлардың осы қасиетін сақтап қалу үшін жем шөпке натрий ... ... майы мен мал ... ... Бұл ... ... ... көктемде зор. Себебі көктем айларындағы балаусада клетчатка аз болады [24].
Рацион құрамы мен деңгейі сүт майы мен сүттілікке өз әсерін тигізеді. ... ... ... сүтті бағыттағы сиыр рационында 13-15% протеин болуы тиіс. Сүттілігі 2315 кг сиырға құрамында 9% ... бар ... ... олар тез арықтап, сүттің майлылығы 4-12 проценттен 3-10 процентке дейін төмендеген. Ал құрамында көп протеині бар рационға ... (18-22%) ... ... ... майлылығын көтеру және тұқымға тән деңгейде ұстау үшін рационға клетчаткалы азық ... ... ... ... ... ... ірі азық, пішендеме сақтап, қыстаудан жайылымға шығар ... сиыр ... ... I-онкүндікте 5 кг пішен немесе пішендеме, II-онкүндікте 3 кг, ал III-онкүндікте 1 кг ... ... ... қосу керек. Ерте көктемдегі азықтарда жеңіл ферменттелетін көмірсулар аз болатындықтан, ... ... ... ... орай ... артығын жою үшін әр сиырға тәулігіне 1 кг сірне, 3 кг картоп ... 2 кг ... ... жөн. ... ... көп. Сондықтан кальций-натрий теңдігі өзгеріп, нормадағы 2:1 орнына 10:1 болып көтерілуі мүмкін.
Кесте 3 - 1 кг құрғақ затқа ... әр ... ... ... ... жобасы
Сауын маусымы, кг
Тәуліктік 4,0% сүт, %
Протеин
Алмасу энергиясы, ккал
Май
Клетчатка
Са
Р
Каротин, г
30 – 100
100 – ...... ... іші өтіп ауырады, сөйтіп сүті төмендейді. Мұны қалпына келтіру үшін ас тұзын немесе тәулігіне әр сиырға 100-150 г фосфор беріледі. ... ... ... ... ... ... ... сақтай отырып жасау керек. Н.И.Денисов мынадай рацион ұсынады (кесте 3).
Мал азығын ... үшін ... ... ... ... қолданылып дайындалады. Оған мысал ретінде түйірленген (гранул) және ... ... ... ... Арпаның сүттенгені кезінде дайындалған, түйірленген азықтар сүт майлылығының төмендеуіне әкеп соқтырады [25,26].
1.2.2 Ірі қара мал ... сүт ... ... ... ... ... ... төмендегідей: сауылатын сүт мөлшері белгілі бір шамаға дейін артады да одан соң ... кеми ... Сүт ... ... қызметі жыныс жүйелерінің, барлық ішкі мүшелер мен ұлпалардың дамуына, дененің мөлшеріне және организмнің жалпы тіршілік әрекетіне тәуелді. Мал ... тез ... ... жас кезінде жақсы өсіп дамыса, сүттілігі соғұрлым жедел артады, жоғары өнімділікке ерте жетеді де жас сиырлардан сауылатын ... ... сақа ... ... ... ... жуықтайды. Қара-ала және симментал тұқымы сиырларының сүт өнімділігінің малдың жасына байланысты өзгергіштігін зерттеу арқылы ... ... ... ... ... сүт ... қалыпты жағдайдағы сауылатын сүт мөлшерінің 60-65%-ын құрағаны анықталды.
Сүт өнімділігінің малдың ... ... ... ... ... ... ... арналған стандарт жасалады. Малды бонитировкалау кезінде өнімділігі үшін баға осы ... ... ... ... ... ... ... салыстыру үшін түзету коэффиценті жасалған. Мысалы, жас сиырлар сүттілігіне сақа сиырлармен салыстыру үшін ... ... сүт ... 1,33 коэффициентке, ал екінші бұзаулаған сиырлардың көрсеткішін 1,11 коэффициентке көбейтеді ... ... ... жасына байланысты өзгерістері түрліше болады. Кейбір сиырлар I сауын маусымында сүтті аз ... де, одан соң оның ... ... ... 8-9 ... кейін рекордтық өнімділікке жетеді. Мысалы, қара-ала тұқымның ... ... I ... маусымында (305 күнде) 2943 кг, II маусымда - 3378, III маусымда - 5661, IV ... - 7300, V ... - 9093, VI ... - 9356, VII маусымда - 9088, VIII маусымда -11350 және IX ... - 8197 кг сүт ... ... ... көп сүт беретін және мұндай жоғары өнімділігін кейінгі көптеген сауын ... ... ... ... ... да ... ... қара-ала тұқымның Роспись-1318 сиыры I сауын маусымының 305 күнінде майлылығы 4,10% болатын 6318 кг сүт, II ... ... - 4,06%, 6704 кг; III ... - 3,81%, 9027 кг; IV ... - 3,75%, 8278 кг; V ... - 4,11%, 10024 кг; VI ... -3,85%, 11458 кг; VII ... - 4,14%, 8449 кг; VIII маусымда- 3,81%, 11458 кг; IX ... - 3,84%, 11065 кг сүт ... ... ... ... жалпы 96520 кг сүт сауылған.
Сиырлардың сүт өнімділігінің жасына байланысты өзгергіштігін ... ... ... Сүт ... арттыру үшін малды жас кезінде жақсы өсіру қажет. Сонымен қатар мал сақайған сайын оның сүт ... де ... ... ... ... жас сиырларды сарқа сауу жұмыстарын дұрыс жүргізу кажет.
Сүт өнімділігінің жастық өзгерісінің жалпы заңдылығы сауымның белгілі максимумға біркелкі үлкеюі, ал кейін ... ... ... Бұл ... жыныстық жүйенің дамуы барлық ішкі мүшелер мен ұлпалар, дене өлшемдерін пайызы ағзаның жалпы өмір сүргіштігінен тәуелді сүт ... ... ... негізделген. Мал қанша тез жетілген болса, сонша сүттілігі белсенді көбейеді, максималды өнімділік ерте жетіледі, ал жас ... ... ... ... ... ... ғана ... өнімділігі жастық өзгергіштігінің зерттеу негізінде әрбір тұқымның стандарты бар ... ... ... ... үшін ... қойылады), АСМК мал тізімі үшін талаптар мен асыл тұқымдық ... ... ... ... ... ... сиыр ... салыстыру үшін қолданылатын түзетуші коэффециент құрастырылған. Мысалы: қашардың сауымын сақа сиырдың өнімділігімен сәйкестендіру үшін, ... ... ... 1,33 коэффециентке көбейтеді, ал екінші рет төлдеген сиыр көрсеткіштерін 1,11 коэффециентке көбейтеді.
Сауымның ... ... жеке ... ... болуы мүмкін. Кейбір сиырлар алғашқы лактацияда жоғары емес сауымды болса, ал кейіннен біртіндеп сауылып, және 8-9 ... ... ... ... ... ... кейбір сиырлар бірінші төлдегеннен кейін бірден жоғары сауым береді және оны көптеген лактация ... ... ... сақтайды.
Бірінші бұзаулаған сиырлар 25%, екінші рет бұзаулаған сиырлар 12-15%, ал үшінші рет бұзаулаған сиырлар 5-7 % сүтті сақа сиырлармен ... аз ... Сақа ... сүті 2-3 жыл бойы ... одан ... жасы ұлғайған сайын сүті азая береді. Сондықтан шаруашылықтарда сиырларды 8-10 рет бұзаулағанша ұстайды. Сүтті сиырларды ... ... рет ... ... ... ал сүт ... ... селекциялық қоралар арқылы, бақылаудан өткеннен кейін, толықтырады. Дұрыс азықтандырылған, күтімі жақсы мал 10-12 жыл бойы өте ... ... ... ... тұқымдық жеке ерекшеліктерінің сүт өнімділігіне әсері
Адам малдың жаңа тұқымдарын шығарып, әрі ... ... ... ... бір мақсатқа бейімделуі өнімділік белгілерін дамытты. Осының нәтижесінде сүтті ірі қара тұқымдары етті тұқымдарға қарағанда, көп сүт беретін болды. ... ... ... ұзақ әрі ... ... бұл ... жақсы нәтиже берді. Сүтті тұқымдардың арасында голштин және ... ... өте ... ... ... ... сүт өнімділігі тұқым қуалайтын жеке ерекшеліктеріне де байланысты. Мысалы, таза ... бір ғана ... ... ... және ... ... ... күту жағдайларында ұсталған сиырлардан тұқым қуалайтын жеке қасиеттеріндегі айырмашылықтарға байланысты сауылған сүт мөлшері 305 күнде 3228 ... 11458 ... ... ... Сондықтан малдың сүт өнімділігі бойынша тұқым қуалайтын жеке және ... ... ... ... ... ... ең тиімді жаңа әдіс-тәсілдерін жүзеге асырып отыру керек.
Адам мал тұқымын шығару мен оларды ... ... ... ... әрбіреуін мамандандырып, өнімділіктің барлық көрсеткіштерін дамытты. Осыған байланысты сүт бағытындағы ірі қара мал ... ет ... ... ... ... ... қабілеттілігімен ерекшелінеді. Бұл тұқымды жетілдіру бойынша жұмыстың ... мен ... ... ... сонша қанығырақ көрінеді. Сүт өнімділік бағыттағы тұқымдар арасында аса жоғары сауыммен сипатталатын голштин және қара ала ... жеке ... мен ... сүт ... ... ... ескерсек, бұл ерекшеліктерді жүйелеп жетілдіру керек, яғни тұқымдық малды ... ... пен асыл ... ... ... ... жоғары жас төлдерді асыл тұқымды іріктеу, селекциялық тиімді әдістері мен тәсілдерін жүзеге асыру. Малдың көп өнім ... оның ... ... Әр сиыр тұқымының сүттілігі әр түрлі болып келеді. Аса сүтті сиырдан 305 күннің ... 27000 кг ... сүт ... ал ... ... сиыр ... ... 5000-6000 кг дейін сүт саууда. Сиырдың сүт өнімі. Оның ... ... да ... ... ... ... салмағы, оның дене бітімінің дамуын және қондылығын көрсетеді. Денесі ірі сиырлар жем-шөпті көп жеп, оны жақсы ... ... ... аса ... ... 3790 атты қара-ала сиырдың тұқымына жататын сиырдың орташа салмағы 700 кг, аса ... ... 2 ... ... ... – 765 кг (стандарты 510 кг), Чубарка 4 атты симментал тұқымына жататын сиырдікі – 870 кг (стандарты 520 кг) ... ... сиыр ... ... ... оның ... кезінде бірінші рет қашыру мезгіліне де байланысты. Сүтті сиыр тұқымына жататын тайыншаларды ... рет 16-18 ... ... Ол үшін ... бірінші рет қашыру алдында оның тірілей салмағы сақа сиырлардың салмағынан 65-70% жетуі қажет [30,31].
Буаздылықтың әсері. Буаздылық сүт өнімділігіне көп әсер ... ... сүт ... ... мен ... ... барлық сүт қоректілерде көбею мүшелерінің дамуымен, буаздылық және ... ... ... ... ... Бұл байланыс негізінен гуморальдық сипатта, әртүрлі эндокриндік бездердің, негізінен алғанда, гипофиз бен аналық бездерінің қызметіне тәуелді.
Сүт бездерінің өсіп-дамуын екі ... ... I ... - ... безде фолликулалық гормон түзіліп, желінде сүт өзектерінің өсуін қамтамасыз ететін жыныстык ... ... II ... - ... ... Бұл ... сүт ... қалыптасуымен қатар, сары дене гормондарының әсерімен сүт ... ... ... ... оның ... ... дами бастайды.
Демек, мал буаз болмайынша желінде сүт түзілмейді. Әрбір сауын ... сиыр ... соң ... ... да, 2-3 айға ... сауылатын сүт мөлшері тез өседі, бұдан соң әрбір ай сайын сиырлардың ... кеми ... Оның ... сүт ... ... «тозып», желіннің безді ұлпасы барған сайын болбырай береді. Кейбір малда сауын маусымы өте ұзаққа, тіпті 2-3 ... ... ... ... бұзаулаудан кейін қаншама көп уақыт өтсе, сауылатын сүт мөлшері соғұрлым кеми береді.
305-310 күннен асып ... ... ... ... шек қою үшін ... бұзаулаудан кейін сиырды бірінші немесе екінші күйлеуінде-ақ ұрықтандырып ... ... ... байланысты сары дененің гормоны жинала береді де, оның әсерімен сиыр сауылмайтын кезеңде желінінің безді ұлпасының белсенділігі ... ... Сүт ... өсіп-дамуына жәрдемдесе отырып, аналық бездің гормондары қанда жиналуына қарай сүттің ... ... Буаз ... ... ... сары дене ... алғашында сүттің кемуіне елеусіз әсер етеді де буаздықтың 5-ші айынан бастап оның әсері артып, сауын маусымының соңына қарай ... ... ... ... күту ... сүт мөлшері буаздылық әсерінен сәл ғана азаяды.
Сервис кезеңі деп - төлдегеннен ұрықтандыруға дейінгі кезеңді ... ... ... ... ... ... ... ұзақтығы сонша қысқа болады (260, 270 күн), және керісінше. Сервис кезеңнің ұзаруымен лактация бойынша ... да ... Кез ... ... ... олар 120-150 ... сервис кезеңнің 50-70 күнге созылғанға көбірек болады. Бірақ бұл тәжірибе жүзінде ұрықтандырудың кеш мерзімдерін пайдалануға болады деген емес. Өте ұзаққа ... ... ... ... ... ... сиырдың валлдық сауымын төмендетіп қана қоймай, келесі жылғы табынның сүт өнімділік деңгейін біршама төмендетеді және ... ... ... ... ... ... ... тәуліктік сиырлардың сауымын 100% деп алсақ, лактацияны 450 күнге ұзартқанда орташа ... ... 85% ғана ... ... ... ... тым ... 15% сүт кем аламыз – деп Е.А.Новиков мәліметтерінде жазылған. Бірақ тым ұзаққа созылған сервис ... ... ... бұдан да көп болады, өйткені, сүт айдайтын азықтың жеткіліксіз берілуі кезінде сүт өнімділігі тұқым қуалаушылық қасиеттерінің төмендеуінен ... ... ... ... ... және төлдеуге 3-5 ай және одан да көп қалғанда сүт беруді тоқтатады. Мұндай сиырларды өзіндік суалтқан деп атайды ... ... ... өмір ... мен денсаулығына зиян келтіреді. Мұндай сиырларда төлдеу және төлдеуден ... (шу ... ... ... кезінде жиі қиыншылықтар пайда болады. Ал уақытылы буаздылық мал ағзасын нығайтып, өмірін ... ... ... сиыр ... ... ... қамтамасыз етілуі – сүт өндірудің басты шарты болып ... ... ... ... ... ... ... аралық интервал басты критерий болып табылады, оның ... ... 12-13 ай. ... шаруашылықтарда сиырларды төлдегеннен кейін екінші жыныстық циклінен кешіктермей ұрықтандыру ұсынады, ал жоғары өнімді мал мен асыл ... ...... кем емес. Ол үшін сиырлардың күйлеу сатысының басталуын бақылауды ... ... ... және оларды заманауи дұрыс ұрықтандыру керек. Мұнсыз кезекті күйлеу өтіп кетуі мүмкін және ... ... ... сервис кезеңі одан сайын ұзаққа созылып, нәтижесінде сүттің көп мөлшерінде жоғалуы және ... аз ... әкеп ... ... суалту және суалу кезеңнің ұзақтығының әсері. Сиырлардың ... және ... ... ... ... сүт өнімділігі үшін зор рөл атқарады. Осы кезеңде желіннің бүкіл безді аппараты жаңарып, жетіледі, жануардың денесіндегі ... ... ... және ... қоры ... Мал ... ... «Сүттің негізі суалған кезенде қаланады» деп айтылуы тегін емес. Оның үстіне, сауылмайтын ... ... ... ана ... ... дамуына және жаңа туған бұзауларды тіршілігінің алғашқы 5-6 күнінде сапалы уызбен қамтамасыз етуге жағдай туғызады. Сауылмайтын кезең жақсы өткізілсе, сиырлардың ... ... ... мерзімі жылдамдайды. Бұл кезеңнің қалыпты ұзақтығы 60-70 күн деп ... Оны 45-30 және одан да аз ... ... ... ... есебінен «қосымша сүт алу» әрекеті көп жағдайда қолайсыз нәтижелер береді, әсіресе жоғары өнімді жануарлар мен ... ... үшін ... ... ... ... ... барысында сауылатын сүтке «ескі сүт» қосылып, бұл қоспадан дайындалатын сүт ... ... ... ... ... сиыр, дер кезінде суалтпаса, бұзаулағанға дейін сауыла беруі мүмкін. Мұндайда сиыр жаңа ... ... ... әзірленбейді, бұзаулағаннан кейін беретін сүтінің мөлшері өз мүмкіндігінен әлдеқайда төмен болады, төлі ... ... мен ... ... болады.
Сүтті мал шаруашылығын интенсивтендіру ең алдымен малдың өнімділігін арттыруға бағытталған. ... ... ... жыл ... ... 20-25% асыл ... ... сиырларды іріктеп қосуға негізделген. Мұндай жағдайда әрбір сиырды дер кезінде және дұрыс суалта білу қажет. Сауылмайтын ... ... ... ... ... ... өнім беруге «дайындалатындықтан», бұл кезде сиырлардың рационы толық құнды әрі жұғымды болуы тиіс. Озат ... буаз ... ... ... ... сиырлардан нашар азықтандыруға жол берілмейді. Күн көзінде жеткілікті, ... ... де ... ... қолайлы әсері бар.
Ірі қара мал сиырларын сүтейтуде азықтандырудың маңызы өте зор. Азық мол және құнарлы болса, ... ... ... ... болады, әрі оның физиологиялық мүмкіндігі де анықталады. Ал, егерде мал азығы жетімсіз, немесе аз болса аса сүтті және жаңа ... ... сүті ... азайып кетеді. Сиыр сүтінің көбеюі сауу маусымының ұзақтығына да байланысты, ал сауу ... ... ... ... ... қашыру мерзімі мен сауу мерзімінен де байланысты. Сиыр сүтінің көбеюіне жылдың бұзаулау мезгіліне де және ... ... оның ... ... желін ауруы (мастит) көп әсер етеді. Ғылыми деректер бойынша қараша, желтоқсан айларында бұзаулаған сиырлар 300-500 кг дейін, ал кейбір деректер ... 600-700 кг ... ... ... ... қара ... сүт ... шектеулі бір мезгілде ғана жұмысын атқарады. Сиыр бұзаулаған күнінен суалғанға дейін желінінен сүт бөлінеді, оны сауын маусымы деп ... ... ... қысқа (240 тәулік) және ұзақ «305 тәуліктен де көп) болып келеді. Егерде сауын маусымы ұзақ ... сиыр сүті ... ал ... қысқа болса сүті азаяды. Сүт бөлінуі тоқтағаннан бастап, суалу мезгілі басталады, суалу жаңадан бұзаулағанға дейін созылады, оны суалу мезгілі деп ... ... ... орташа 45-60 тәулік. Суалу мезгілі сиырдың келесі жылғы сүтіне әсер етеді. Осы мезгілде сиырдың күйі жақсарады, әрі құрсағындағы бұзаудың өсуіне ... ... ... [35,36,37].
Төлдеу мерзімінің әсері. Бұзаулау маусымы сиырлардың сүт өнімділігіне олардың организміне жылдың белгілі бір мерзіміне тән ... ... және ... да ... ... ... ... ықпал етеді. Жазғы кезеңдегі күтіп-бағуда сиырлардың сүт өнімділігі мен денсаулығына жақсы ... көк ... күн ... ... ... таза ... ... қолайлы әсер етеді. Азықтандыру деңгейі мен жұғымдылығында, сиырларды қыста және жазда күтіп-бағудың зоогигиеналық жағдайларында айырмашылық ... көп ... ... ... ... ... сүт мөлшеріне тигізетін әсері де айтарлықтай болады. Әдетте көктемгі-жазғы бұзаулау кезінде сиырлардан сауылатын тәуліктік және ... ... ... көп ... ... ... маусымының қисық сызығы күрт төмендейді. Бұл маусымда бұзаулаған сиырлардың жалпы сауым мөлшері, сауын маусымының ... ... көк ... ұзағырақ пайдаланатын күзгі-қысқы бұзаулау кезіндегіге қарағанда, аз болады.
Екпе жайылымдарды пайдалануға қоса, қысқа арнап жақсы пішеннің, пішендеме мен тамыр-түйнек жемістердің жеткілікті ... ... ... ... ... және ... ... бұзаулау маусымына қарамастан, сиырлардың сүт өнімділігін генотиптік ерекшеліктеріне сай ұстап тұруға мүмкіндік береді.
Сиыр ағзасына азықтық, климаттық және белгілі бір жыл ... ... ... ... ... шарттары әсер ететіндей сүт өнімділігіне де төлдеу мерзімі дәл солай ықпал жасайды. Белгілі болғандай, ... ... ... сүт ... мен сиыр ... ... жайлаудан жасыл шөп, күн көзінің түсуі, таза ауада үнемі жүруі жақсы әсер етеді. Сиырларды жазғы уақытта күтіп-баққанда ... ... ... ... ... ... және ... бойынша көп ерекшелінсе, соншалықты көлемді сауымға төлдеу ... ... ... ... ... кезінде сиырлар көлемі бойынша жоғары тәуліктік және жоғары айлық сауым көбірек береді, бірақ лактациялық ... күрт ... ... ... ... да, осындай төлдеу кезінде 305 күндік лактация төмен болады, күзгі-қыстық кезеңге қарағанда, мұнда лактацияның екінші жартысында ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етіледі.
Мәдени жайылымды қолданумен қатар шаруашылықта қысқа қажетті мөлшерде пішен, пішендеме, тамыр-түйнекті жемістерді дайындайды, осылай сиырларды үзіліссіз, әртүрлі, толық құнды ... ... ... ... ... мерзімі сүт өнімділігіне басты әсер етпейді. Мұндай ... ірі ... сүт ... үшін ай сайынғы сиыр төлдеуі 8-10% болатын, бірқалыпты орнатылған жыл бойынғы төлдеу ең оптималды болып саналады [38].
Сиыр бұзаулағаннан кейін 30-40 ... ... ... болады. Жалпы қашыру мезгілі 80 тәулікке дейін созылуы мүмкін. Егерде қашыру мезгілі қысқа болса, онда сиырлардың сауу мезгілі қысқарып, сүті ... ... ... ... ұзақ болса, сүті көбейеді. Сауын мезгілінің қиғаш сызығы әр түрлі болып келеді. ... 305 ... ... әрбір ай сайын, әрбір күн сайын, сиырдың тәуліктік сүті ... ... ... ... қиғаш сызығы сиыр сүтінің деңгейіне және әр сиырдың ерекшелігіне, физиологиялық мүмкіндігіне, күту және ... да ... ... ... ... ... 3 топқа бөледі:
Сүті жоғары және бір қалыпты. ... ... ... және азықты ұтымды пайдаланады.
Алғашқыда сүті жоғары, бірақта тұрақты емес, қиғаш сызығы күрт төмендейді.
Сүттің қиғаш сызығы ылғи ... ... сүті әр айда да ... 2-3 ай бойы ... ... өте ... ... келеді, одан кейін біртіндеп азая бастайды, әсіресе егерде сиыр буаз ... ... ... ... ... қиғаш сызығының үнемі тұрақты болуы, сиырлардың дене бітімінің мықты болуына да байланысты, әсіресе тәуліктік сүт беру мөлшеріне. Аса сүтті ... ... ... ... ... ... құрайды, ал сүті орташа немесе сүті аз сиырлардікі – 75-78%. ... ... ... сүтінің тұрақтылық коэффициентіне көп көңіл бөлінеді [39,40].
1.2.4 Сиырлардың тірілей салмағының сүт ... ... сүт ... көп ... ... тірілей салмағына тікелей байланысты. Тірілей салмақ - бұл ... даму ... және ... ... ... Әдетте, көп сүт өндіретін шаруашылықтардағы сиырлардың орташа тірілей салмағы сол тұқымның малын өсіретін. ... аз сүт ... ... ... ... ... жоғары болады.
Сиырлардың сүт өнімділігі оның бүкіл организмінің физиологиялық күйіне де байланысты, сондықтан олар азықты көп мөлшерде пайдаланып, оны сүтке айналдыратындай дене ... ... әрі дені сау ... ... тиіс. Болашақта мол өнімді сиырларды өсіру үшін оларға қамқорлықты төлдің құрсақта даму ... ... ... ... ... тиімді азықтандыру және дұрыс күтіп-бағу жайларын қамтамасыз ету арқылы іске асыру керек. Әрбір тұқымның, ... ... ... ... тірілей салмағы -табын бойынша алғандағы орташа көрсеткіштен, ал сүт өнімділігі жөнінен рекордшы сиырлардың орташа тірілей салмағы рекордшы емес тұқымнан ... ... ... ... ... ... төлдерді өсіруге тиісінше көңіл бөлінбесе, сиырлардың орташа тірілей салмағы төмендейді. Сиырлардың тірілей салмағымен бірге олардың сүт ... де ... ... ... ... ... 550 кг-нан кем тұмса сиырларынан (олар 34,1%) орта есеппен 3694 кг, ал тірілей салмағы 550 кг-нан асатын жануарлардан -4205 кг ... 511 кг сүт ... ... бұл ең ірі мал ... сүтті болады дегенді білдірмейді. Әрбір тұқым үшін мал өнімділігінің деңгейін көрсететін тиімді ... ... шегі ... ... ... салмақ шегіне дейін өсуі сүт өнімділігіне қолайлы әсер етеді. Тірілей салмақ тұқымға тән шамадан асып, жалпы дамуды емес, семіруге ... ... онда ... ... бұл ... сүт ... көбейтпейді. Алайда тірілей салмағы бірдей мал түрліше сүт беруі мүмкін, ... ... ... аз кейбір жануар басқа жағдайлардың бәрі теңестірілген кездің өзінде де, ... ... ... ... ... сүт беруі мүмкін.
Еңбек шығынын жылдам төмендетіп және малдың сүт өнімділігінің жоғарлануына әсер ететін тәжірибелі әдіс ... ... ... кең ... ... ... рұқсат ететін қазіргі кезде көптеген қарапайым жасанды массаж құралдары құрастырылып, енгізілуде. Қашар желінің жасанды механикалық массаж сиырларды машинамен сауу ... ... ... Қашар болған кезіндегі желін массажынан кейінгі сауым және ... ... ... сиыр ... ... ... ... олардың тұқым қуалауы мен өнімділік қасиеттерін біршама объективті бағалауға мүмкіндік береді [41,42,43].
Жергілікті ғалымдар ... пен ... ... бойынша қара-ала малды сүтті бағытта жетілдіруді қажет етеді. Сүтті ... ... ... ... максималды сүт өнімділігін алуға болатындай тірілей салмаққа жету керек. ... ... ... сиырлардың тірілей салмағын жоғарлату қара-ала тұқымның келешекті жетілдірудің басты жұмысы болып табылады. Бұл ... оңды ... үшін ... ... ... ... ... қалыптасуына алғаш ұрықтандыру мен төлдеу кезіндегі жасы мен тірілей салмағы басты әсер етеді деп көрсеткен Г.Шарафутдинова, ... ... ... Н. ... ... жасы ... ... тірілей салмағы үлкен сиырлардың осы кезеңде біршама жоғары сүт өнімділігі мен сүт майлығының және жақсы ұрықтандырғыш қасиеті байқалады. ... ... Г.Г. ... ... ... ... ... нақты көрсеткіші тірілей салмақ деген. Неғұрлым мал ірі болса, сүттегі үлкен көлемдегі сіңімді заттардың қорытылуына мүмкіндік ... ... ішкі ... ... ... ... ... да, сиырлардың барлық сүтті тұқымдарында тірілей салмақ пен сүт өнімділігі арасында байланыс болады. Бірақ сүт өнімділігін көп ... ... ... ... ... ... ... болады.
Барлық ұсыныстарды ескерсек, тайыншаларды алғаш ұрықтандыруды олардың тірілей салмағы сақа сиырлардың тірілей ... 65-70% ... ғана ... жөн ... ... ... ... және жеткілікті азықтандыру кезінде олар тез жетіліп, оларды 15-17 айлығында ұрықтандырған жөн, Н.М.Костамахиннің ... ... ... үшін ... тайыншалардың дамуы олардың 15 айлық жасында тірілей салмағы 350 кг болып, 305 күн ... 4000 кг сүт ... ... ал ... ... 380 кг ... 5000 кг сүт; ал 400 кг – 6000 кг сүт алынуы керек. Сүтті сиыр тұқымының келешектегі сүттілігі оның ... ... ... рет ... ... де ... Сүтті сиыр тұқымына жататын тайыншаларды бірінші рет 16-18 айлығында қашырады. Ол үшін тайыншалардың ... рет ... ... оның ... ... 65-70%-ға жету қажет.
Әр тұқымда, әр табында өнімділігі жоғары малдар – жоғары тірі салмақты болу ... ... ең ірі ... ... ... ... ... деп санауға болмайды. Әр тұқым үшін қандай да бір ... бар. Егер де тірі ... ... оптимумынан жоғары болса, ондай өсу – керісінше сүт ... ... ... ... тірі ... ... сиырлар әр-түрлі сүт санын береді. Сонымен қатар кейбір салмақтары төмен сиырлар ірі, тірі салмақты өзінің тұқымдас сиырларынан ... ... асып ... ... Мұны ... түсіндіруге болады: сүт өнімдері түзілу үшін ағзаның жалпы жетілуімен қатар жеке мүшелер мен ұлпалар ... ... де ... [48]. ... ... ... тұқым сиырларының сүт өнімі мен тірілей салмағы арасындағы байланыс
Көрсеткіштері
Сиырлар тобы
шамалы сүтті
орташа сүтті
аса сүтті
Тірілей салмағы, кг
486
476
470
305 күн ... ... ... кг ... ... шыққандағы сүті, кг
643
830
1036
Оқымыстылардың айтуынша, сиырдың сауын маусымындағы сүттілігі өзінің тірілей салмағынан 8-10 есе артық болған дұрыс. Профессор ... ... ... ... мен ... арасында айнымалы байланыс бар екендігін де анықтады. ... ... тән дене ... ... ... тірілей салмағы өскен сайын, белгілі бір шамаға дейін де, сүттілік те көтеріледі. Одан әрі ... ... ... ... ... ... ... [49].
1.2.5 Сиырлардың сүт өнімділігіне алғаш ұрықтандыру ... ... ... ... ... олардың жасына ғана емес, малдың тірілей салмағына да тікелей байланысты. Қашарларды ересек сиыр салмағының 65-70%-ына жеткен кезде ұрықтандыру керек, одан ... ... азық ... ... бұзау мен сүт аз алынады. Жұғымды әрі жеткілікті азықтандырылған тайыншалар тез жетіледі де, ... 16-18 ... ... ... ... ... ... бойынша қара-ала тұқымның 25-27 айлық кезеңде бұзаулаған ... ... ... ... ... 550 кг ... тиіс. Егер оның салмағы 10 кг-ға кем болса, онда I сауын маусымында сүт - 300 кг-ға, ал егер 20 ... кем ... - 500 ... кем ... ұрықтандырудың оптималды жасын көптеген ғалымдар зерттеген. Барлық ғалымдар егер қашарлар сәйкес тірілей салмақта болса, ерте ұрықтандыру қажеттілігін ... ... ... ... ... алғашқы төлдеу кезіндегі тірілей салмақ сиыр өнімділігінің қалыптасуына үлкен әсер етеді, олардың ... ... ... тұқым сиырының тірілей салмағы алғашқы төлдеу кезінде 100 кг жоғарлату 305 күн лактация сауымын 181 кг ... ... ... ... ... байланысты емес. Қызыл дат тұқым қашарларының өнімділігі төлдеу жасы мен тірілей салмақ әсерін оқығанда, тірілей салмақ пен ... ... ... ... ... бар, жасы мен өнімділігі арасына қарағанда. Тәжірибенің біреуінде тәжірибелік топты 13 ай 19 күн жасында 351,3 кг ... ... , ал ... ... 19 ай 11 күн ... 364,9 кг тірілей салмақта ұрықтандырды. Ұрықтандырудан кейін қашарлардың күтіп-бағу шарттары мен ... ... ... ... 2 топ ... сүт ... айырмашылық байқалмады, сондықтан оның ұрықтандыру мерзімі жасымен емес тірілей салмағымен анықталуы керек. Дәл ... ... ... ... ... қашарларының сүт өнімділігіне әсер ететін ерте ұрықтандыру ... ... ... ... сүт ... ... салмағының әсері туралы зерттеулер бойынша, барлық жастағы сақа сиырлардың сүт ... жас ... ... ... ... ... анықталды, бірақ осының нәтижесінде сиырлардың төлдеу кезіңдегі тірілей салмағы және олардың келешекті өнімділігі арасында байланыс қашарларды біршама ... ... ... ... ... ... салмақ кезінде олардың бірнеше лактация бойынша сүт ... ... ... жасының артуымен үлкейді. Бірақ шаруашылық және экономикалық жағынан ең тиімдісі ... ... ... 24-25 ... ... ... Бұл ... өнімділігін қолдану мерзімдерін және ұрпақ сапасы бойынша өндіруші-бұқалардың бағасын 8-12 айға тездетеді. Зерттеулер ... ... ... 340 кг 15-16 ... ... қашарларды қашыру кезінде олар 500-800 кг сүт кем беріп және тірілей салмағы бойынша 30-40 кг жоғары өнімділікті ... ... ... ... ... тірілей салмақтың бұл деңгейін жеткіліксіз деп санау керек. Егер қашарлар жетілмеген және кеш ... онда ... ... ... ... де, аса ... өндірушілер де, қатаң іріктеу мен брактау да қажетті нәтиже бермейді. Сонымен қатар мұндай малдар төлдегенннен кейін бірнеше күндер де, ... ... ... де ... сүт ... ... ... қашарлардың алғашқы төлдеуі селекция үшін көлемді мүмкіндіктерге жол ашады: егер 10 жылда бір ... ... ... ... және ... ... көбейту үшін алсақ, 3 жаста оның алғашқы төлдеу кезінде 9 ұрғашы дарақ, ал 2 ... 21 ... ... ... ... ... ... сүт өнімділігігі шағылыстыру жасына, 6 айлық жастағы тірілей салмақ және төлдегенен кейінгі салмағына тәуелді екенін көрсетті, жыныстық жетілу ... әр күн ... ... 1166 г өсті және 6 ... ... ... ... мен төллдегеннен кейінгі тірілей салмағының 454 г қосымшасына сәйкесінше 2873 және 1825 г. ... жасы мен ... ... ... ... 90 күндік лактация сүтіндегі орташа майдың құрамымен байланысты: сүт майлылығы жыныстық жетілу мерзімнің қысқаруының әр күніне және төлдегеннен кейінгі ... ... әр 454 г 0,019% ... ... ... ... денелік жетілуді максималды жақындатып және 305 күн лактацияда қашарлардан 5-5,8 кг мың сүт алуды көздейді. Осы мақсатта тәжірибе ... онда ... ... ... 10-12 айға ... төмендеді, және алғашқы төлдеу 20 айлығында өтеді. Бұнымен қашарлардың жыныстық жетілу уақыты жасымен емес, белсенді өсумен анықталады, және толық ... ... ... бұл ... 7-10 ... ... басталуы мүмкін. Қанықты және толық құнды азықтандыру шарттары кезінде ... ... ... сүт ... және ... ... өндіру функцияларына кері әсерін тигізбейді. Яғни, ремонттық төлдерді оларды азықтандыруды шектеу жолымен ... ... ... ... тоқтатуға еш себеп жоқ. Осыған орай мал шаруашылық тәжірибелерінде ерте ... ... ... ... ... белсенді өсірудің арнайы жобасын құрастыру керек.
Сүт өнімділігіне алғаш ұрықтандыру кезіндегі қашарлар жасының әсер ететіні туралы көптеген көзқарастар бар.
Қостанай ... ... жаңа ... ... қашарлардың алғашқы ұрықтандыруы келешекті сүт өнімділігіне әсер ететіні туралы Н. И. Апенько зерттеген. ... ... ... ... жасы ... топта - 16-17 ай, екінші топта - 19-20 ай, ал тірілей салмақтары 350-380 кг құрайды. Автор тәжірибелік растайды, қашарларды ерте ... ... ... ... ... 80-100 күн ерте ... және соның арқасында саланың эффективін жоғарлатуды көздейді.
Ерте алғаш ұрықтандыру сиырлардың сүт өнімділігіне кері әсер етеді, оның дамуының тоқтатады, сонында сиырлардың ... ұсақ ... ... және сүт ... ... әсер ... деп ... Е. А. Арзуманян, А. П. Бегучев, А. А. Соловьев, Б. В. Фандеев, Т. С. ... ... ... ерте ... ... алғашқы лактациядағы сауым біршама төмен деп кейбір авторлар баяндайды. Жыныстық жетілу жасына жалпы жетілуді максималды жақындату және ... 305 күн ... ... ... ... ... зерттеулер жүргізілген. Осы мақсатта Л.В.Зборовский тәжірибе жүргізген, яғни қашарларды ұрықтандыру жасы 10-12 айға төмендетіліп, алғаш төлдеуі 20 айлығында ... ... ... ... сүт ... ... ... интенсивті өсіруі мен оларды ұрықтандыру жасына тікелей байланысты. Алғаш ұрықтандыру кезіндегі тайыншалардың оптималды ... ... ... ... ... ... жекелей даму деңгейіне және шаруашылықтық шарттарына тікелей байланысты [51,52,53].
2 ... ... ... материалы мен әдістемесі
Жұмыстың тәжрибелік бөлімі 2014-2015 жылдар аралығында Қостанай облысының Федоров ауданының «Бек+» ЖШС шарттарында әртүрлі аталық ізден тараған 1 ... ... ... ғылыми-шаруашылықтық тәжірибе жүргізу негізінде жүргізілген.
«Сүтті шаруашылықта зерттеу мен тәжірибелерді қою әдістемесіне» сәйкес шығу тегін, жасын, тірілей салмағын ескере отырып, әр ... 12 ... 3 топ ... үшін таңдап алынған малдар жайылымдық-байлаусыз күтіп-бағу шарттарында, қыс кезінде еркін шыға алатын жайып-азықтандыратын аулада ірі ... ... жаз ... ... ... жеке сиыр ... орналастырған еді.
Ғылыми-шаруашылықтық тәжірибе сызба нұсқасына сәйкес (сызба нұсқа 1) Reflektin Soweryng 19898, Montwic Ctifteyn 95679, Vis Bek Aidial 933122 ... ... ... рет ... ... сиырлардың үш тобы алынды.
Тәжірибе кезеңінде келесі зерттеулер мен бақылаулар өткізілді:
- ... ... ... ... ... сиырлардың тірілей салмақтың сүт өімділігімен байланысы зерттелген;
- әр түрлі аталықтардан тараған ... өсуі мен ... ... үшін ұзындығы 150 см, қалыңдығы 1,5х1,5 см өлшеуіш таяқпен дене құрылымы тексерілді (бойы, кеуде тереңдігі, сегізкөз ұзындығы, ... ... ... ... ... беку ... ... артқы бөлігінің ені, желін табанының орыны, желін жырашығы, емшек ұзындығы, т.б.):
- ... ... ... дене ... ...
- «Сүтті ірі қараның дене құрылымын бағалау» нұсқаулығы бойынша экстерьер бағаланды және кескіні салынды;
ЖЖБ = ЖТ*0,4 + Ж*0,4 + А*0,2 ... ЖЖБ – ... ... бағасы
ЖТ – жалпы түр тұлға
Ж – желін
А – аяқ
- сүт өнімділіктің есебін бір айда бақылау сауымдары бойынша 305 күн ... ... ... ... ... ... сиырлардың сүттілік коэффециенті мына формуламен анықталды:
мұндағы, СК – сүттілік коэффециенті, кг;
ТС - тірілей салмағы, ... ... ... әр ... аталық ізден тараған 1 лактация бойынша сиырларды өсірудің және олармен сүтті өндірудің ... ... ... ... ... ... ... (1980) мен Е.А.Меркурьева (1970) бойынша вариациялық статистика әдістерімен биометриялық өңделген [54,55].
Әртүрлі аталық ізден тараған сиырлардың сүт ... ... ... Soweryng ... ... ... ... 95679
Зерттелетін көрсеткіштер
Экстерьерлік-конституциялық ерекшеліктер
Сүт өнімділігі
- тірілей салмақтың ...
- дене ... дене ... ... ... ... индексті бағалау
- 305 күн лактациядағы сауым;
сүт майлылығы;
сүт майының мөлшері;
ақуыз құрамы;
сүт ақуызының мөлшері;
сүттілік коэффициенті
Әр түрлі аталық ізден тараған ... ... мен сүт ... ... ... ... нұсқа 1 - Зерттеудің жалпы сызба-нұсқасы
2.1.1 ... ЖШС ... ... ЖШС ... ... ... ... ауданының Қоржынкөл ауыл округінің Лесное селосында орналасқан. Шаруашылықтың негізгі өндірістік жұмысы – сүтті бағытындағы голштинделген қара-ала тұқымдарын өсіру, ... ... 2013 жылы ... ... ... ... әкелінді.
Ферма шлейфпен 1200 аналық табынға негізделген. Шаруашылық аймағында 3 сиыр ... 1 ... қора және ... план» бағдарламасымен бақыланатын «Карусель» сауу кешені бар ... ... 6 ... және ... ... бар. ... күтіп-бағу жүйесі сиыр қораларда еркін байлаусыз жүйе. Сүтті ферма заманауи жылытқыш автосуару, ... ... сиыр ... ... ... үшін ... төсеніштермен қамтылған (қосымша А).
Сурет 1 - ЖШС «Бек+» ЖШС сүт фермасы
Бір фураждық бастан орташа есеппен 305 күн лактация ... ... 3,8% және ... ... 3% ... 7000 кг сүт ... ... Фермада әлемдік дилер «Альта Дженетикс» импорттық американдық шәуетті қолдану арқылы қолдан ұрықтандыру жолымен селекциялық-асылдандыру жұмыстары ... ... ... ... ... ... 40-50% алатын тұрақты түрде жыл бойы 6-7 млн.кг көлемінде сүт беретін 1000 сауын басқа арналған заманауи ірі-тауарлық сүтті ... 2 - ... ЖШС сауу ... жобаның іске асуы:
Жоғары өнімді асыл тұқымды мал басын қолдануына;
Күтіп-бағудың байлаусыз типін енгізуіне;
Сауудың заманауи технологияларын енгізуіне байланысты.
Бұл тек ... ... бар өнім ... ... ... ... ... Республикасының бәсекеге қабілетті экономикасына да өз үлесін қосатын жоғары қосылған ... ... ... жаңа ... іске ... ... ...
Сүттен басқа, бұл шаруашылықта асыл тұқымды ұрғашы баспақтар мен бұқашықтарды, ет өнімін сатудан ... ... ... мүмкін. Қазіргі уақытта сапалы сүтке деген қанағаттанарлықсыз сұраныс алдыңғы орында. Сондықтан, бұл жағдайда қажетті бағамен сүтті сату мәселесі ... ... ...
2.2.1 «Бек+» ЖШС шарттарында әртүрлі аталық ізден тараған ... ... ... ... ... ... жылдан-жылға арттыру және малдың конституциялық-экстерьерлік мықтылығын дамыту ісі төлді ... ... ... ... аса сүтті ірі қара малы мен бұқалардан алынған бұзауларға, ата-тектерінің қасиеттілігін дамыту үшін, шаруашылықтың өзінде бар азықты жегізіп ... ... Мал ... ... ... қамтамасыз етілсе, олардың тұқым қуалаушылық заңдылықтары толық айқындала алады.
Тайыншалардың өсіп-дамуы дене өлшемдерінің жоғарылауымен де сипатталады ... ... 5 - ... ... ... 1 ... бойынша сиырлардың дене өлшемдері, см
№ п/п
Көрсеткіштер
Тәжірибелік топтар
Стандарт
I топ
(Reflektin Soweryng 19898)
n=12
II топ
(MontwicCtifteyn 95679)
n=12
III топ
(VisBekAidial 933122)
n=12
1
2
3
4
5
6
1
Шоқтық биіктігі
127,1±0,81
111,4±1,30
98,0±0,90
127
2
Құйымшағының биіктігі
132,4±0,93
117,6±0,90
102,0±0,9
131
3
Дененің ... ... ... ... ... ... ... орамы
18,9±0,13
17,1±0,5
14,5±0,19
17,6
Малдың дене бітімі мен өнімділігі арасында тікелей байланыс бар: дене ... ... ... ... ... ... ... болады. Кестенің мәліметтері айқындағандай, дененің жеке бөліктері қанағаттанарлықтай дамыған. Алғаш төлдеген сиырлардың дене өлшемдері І-ІІ рет ... ... ... ... талаптарына сай келеді. Атап айтсақ, І топ сиырлары барлық дене өлшемдері бойынша қалған тәжірибелік топтардың дене өлшем көрсеткіштерінен артық болды: ... ... ... болсақ, І топта стандарт көрсеткіштерімен тең келеді, ал ІІ және ІІІ ... ... 14,1% және 29,7% , ... ... ... ... ұзындығы бойынша тұқым стандартынан І топтың малдары 4,5% артығырақ, ал қалған екі топ 6,4% және 23,7%, сәйкесінше, төмен болып тұр.
Диаграмма 1 - ... дене ... ... экстерьерлік профиль сызбасы
Ауыл шаруашылығы малдарының дене бітімінің ерекшеліктерін толық түрде сипаттау үшін абсолюттік ... ... ... ... ... дене ... ... туралы, денесінің түрлі бөлігінің бірдей болуы, малдардың тұқымдық типін білу үшін дене бітімі индекстерін зерттеу және ... ... ... ... ... тұқымдық және өнімділік бағытына байланысты алынған дене өлшемдерін стандартпен салыстырғанда, І ... ... ... дене ... ... асып ... ІІ және ІІІ топ сиырларының дене өлшем көрсеткіштері әлдеқайда төмен.
Алғаш төлдеген сиырлардың өсуі мен ... ... жеке дене ... ... ... айқындайды (кесте 6).
Кесте 6 - Әртүрлі аталық ізге жататын сиырлардың дене индекстері
№ п/п
Көрсеткіштер
Тайыншалардың жастары
Стандарт
I ... Soweryng ... ... ... ... 933122)
n=12
1
2
3
4
5
6
1
Сирақтылығы
47,8
47,4
50,6
46
2
Тұрқы сипаты
120,8
123,5
114,5
120
3
Кеуделілігі
59,7
63,4
60,5
62
4
Кеуде-бөксе сәйкестігі
90,4
99,0
95,1
85
5
Дене жұмырлығы
114,0
116,5
115,8
118
6
Дене еңселілігі
104,2
105,6
91,6
101
7
Сүйектілігі
14,9
15,3
13,0
14,6
8
Дене толықтылығы
137,8
143,9
116,7
141
Малдың дене құрылысының индексі мал ... ... жеке ... ... ... ... ... тұқымды етті ірі қаралардың дене құрылысының ұзындық индексі сүтті ірі қара ... ... ... ... ал дене ... сирақтылық индексі керісінші сүтті ірі қара тұқымдарында көбірек болады.
Сүтті бағытындағы ірі қара ... дене ... ... ... топ ... дене индекстерін салыстыратын болсақ, тек сирақтылық және кеуді-бөксе сәйкестігі көрсеткіштері бойынша ғана барлық үш тәжірибелік топтың сиырлары асып ... ... ... бойынша І топ – 3,9%, ІІ топ – 3,0%, ІІІ топ – 10,0%; ... ... ... ... 6,3%, 16,5% және 11,9% ... ... 2 – ... аталықтарға жататын сиырлардың дене индекстерінің профилі
Сызықтық бағалау – сандық шкала көмегімен малдардың экстерьерлік әртүрлілігін өлшеу әдісі. Қазақстан Республикасында халықаралық стандарттар ... ... ірі қара ... ... ... ... қолданудың қажеттілігі туындады.
Экстерьер бойынша дене бітімінің жеке ерекшеліктерін, малдардың өнімділік бағыттарын анықтайды. Дене бітімі үйлесімді, қаңқалары мықты, аяқтары ... ... басы ... ... ... ... және т.б. болса малдар аса өнімді болады (қосымша Б).
Кесте 7 – Әртүрлі аталық ізден тараған сиырлардың экстерьерлік ... ... ... ( ±mx)
Көрсеткіштер
Тәжірибелік топтар
I топ
(Reflektin Soweryng 19898)
n=12
II топ
(MontwicCtifteyn 95679)
n=12
III топ
(VisBekAidial 933122)
n=12
Дене тұрпаты
8,3±0,17
7,0±0,16
7,8±0,18
Дене ... ... ... ... ... жалпақтығы
8,5±0,16
7,9±0,18
8,0±0,20
Желін табанының орыны
6,3±0,09
5,3±0,12
5,2±0,15
Желіннің алдыңғы бөлігінің бекуі
7,8±0,21
7,5±0,18
7,0±0,16
Желін жырашығы
7,8±0,24
7,6±0,26
6,0±0,22
Желіннің артқы ... беку ... ... ... ... ... ... емшектерінің орналасуы
6,0±0,26
5,5±0,29
4,8±0,22
Емшек ұзындығы
5,8±0,10
4,5±0,10
4,2±0,10
Арқты аяқ қойылуының жанынан көрінісі
6,0±0,09
5,3±0,09
4,2±0,07
Артқы аяқ қойылуының артынан көрінісі
8,8±0,06
8,5±0,03
8,2±0,03
Тілерсек буынының көрінісі
8,8±0,10
8,1±0,12
7,7±0,12
Тұяқ бұрыштары
7,0±0,12
6,1±0,15
5,3±0,18
Кесте 7 келтірілген мәліметтерді талдай ... дене ... типі ... ... Soweryng 19898 ... ... тараған сиырлардың тобы артық болып тұр.
Орташа алғанда, «Бек+» жауапкершілігі шектеулі серіктестігіндегі малдардың бойы жақсы (7,6 ... ... ... терең (7,1 балл), денесі мықты (7,4 балл) болып келеді.
Белгілер
Көрінісі
75
80
85
90
95
100
105
110
115
120
125
Көрінісі
Дене тұрпаты
Етті
103
Құрғақ
Дене мықтылығы
Әлсіз
110,7
Мықты
Бойы
Аласа
106,2
Биік
Кеуде тереңдігі
Қысқа
100
Терең
Сегізкөз ... ... ... жалпақтығы
Жіңішке
106,3
Жалпақ
Желін табанының орыны
Биік
125
Терең
Желіннің алдыңғы бөлігінің бекуі
Әлсіз
110,7
Мығым
Желін жырашығы
Таяз
110,7
Терең
Желіннің артқы бөлігінің беку биіктігі
Төмен
110,7
Жоғары
Желіннің артқы бөлігінің ... ... ... ... ... ... аяқ ... жанынан көрінісі
Өте тік
120
Өте қисық
Артқы аяқ қойылуының артынан көрінісі
Өте қисық
97,2
Дұрыс
Тұяқ бұрыштары
Төмен
116,7
Жоғары
График 1 - Reflektin Soweryng 19898 аталық ізінен тараған ... дене ... ...
Көрінісі
75
80
85
90
95
100
105
110
115
120
125
Көрінісі
Дене тұрпаты
Етті
87,5
Құрғақ
Дене мықтылығы
Әлсіз
100
Мықты
Бойы
Аласа
93,7
Биік
Кеуде тереңдігі
Қысқа
100
Терең
Сегізкөз ұзындығы
Қысқа
102,9
Ұзын
Бөксе еңкіштігі
Көтеріңкі
88
Түсіңкі
Бөксе жалпақтығы
Жіңішке
98,8
Жалпақ
Желін табанының орыны
Биік
106
Терең
Желіннің алдыңғы бөлігінің бекуі
Әлсіз
107,1
Мығым
Желін жырашығы
Таяз
108,6
Терең
Желіннің артқы бөлігінің беку биіктігі
Төмен
107,1
Жоғары
Желіннің артқы ... ... ... орналасуы
Алшақ
98,3
Жақын
Артқы емшектерінің орналасуы
Алшақ
91,7
Жақын
Емшек ұзындығы
Қысқа
90
Ұзын
Арқты аяқ қойылуының ... ... ... ... аяқ ... ... ... қисық
94,4
Дұрыс
Тұяқ бұрыштары
Төмен
101,2
Жоғары
График 2 - Montwic Ctifteyn 95679 аталық ізінен тараған сиырлардың дене құрылымын ... ... ... ... ... тереңдігі
Қысқа
102,9
Терең
Сегізкөз ұзындығы
Қысқа
92,9
Ұзын
Бөксе еңкіштігі
Көтеріңкі
100
Түсіңкі
Бөксе жалпақтығы
Жіңішке
100
Жалпақ
Желін табанының орыны
Биік
104
Терең
Желіннің алдыңғы бөлігінің бекуі
Әлсіз
100
Мығым
Желін жырашығы
Таяз
85,7
Терең
Желіннің артқы ... беку ... ... бөлігінің ені
Тар
88,7
Кең
Алдыңғы емшектердің орналасуы
Алшақ
91,2
Жақын
Артқы емшектерінің орналасуы
Алшақ
80
Жақын
Емшек ұзындығы
Қысқа
84
Ұзын
Арқты аяқ қойылуының жанынан көрінісі
Өте тік
84
Өте ... аяқ ... ... көрінісі
Өте қисық
91,1
Дұрыс
Тұяқ бұрыштары
Төмен
88,3
Жоғары
График 3 - Vis Bek Aidial 933122 аталық ізінен тараған сиырлардың дене құрылымын бағалау
Кеуде тереңдігі ішкі ... мен ... ... ... ... Кеуде тереңдігі бойынша үш топтың малдары ең ... ... ие. ... мықтылығы І топта аналогтармен салыстырғанда жоғары болды, сәйкесінше, І ... 0,8 ... ... 11,4 % және ІІ ... 0,5 баллға немесе 4,0%. Барлық көрсеткіштер бойынша Reflektin Soweryng 19898 аталық ізінен ... ... ... баллдарға ие (график 1,2,3).
Мал төлден өседі. Сондықтан мал шаруашылығының тәжірибелі бақташылары тумаған бұзаудың қамын оның ана ... ... ... ... ... 8 - Әртүрлі аталық ізден тараған сиырлардың тірілей салмағының өзгеру ... ... ... ... ... Soweryng 19898)
II топ
(MontwicCtifteyn 95679)
III топ
(VisBekAidial 933122)
Х±mx
Cv
Х±mx
Cv
Х±mx
Cv
18
21
24
1 лактация
365,1±4,81
403,3±4,23
436,1±3,96
492,0±4,02
7,77
6,72
6,23
5,82
343,8±5,00
381,4±5,16
415,0±4,62
479,0±4,48
7,07
6,84
6,50
5,90
328,5±6,17
363,7±6,01
398,4±6,12
487,0±5,24
8,70
6,91
6,41
6,02
І тәжірибелік топ сиырларының тірілей салмағы бойынша 18 айлық жасында аналогтарынан 21,3-36,6 кг асып ... ал 1 ... ... бұл ... одан да ... 21,1-37,7 кг құрады.
І лактация кезінде тірілей салмақ көрсеткіштері аталған топтарда, сәйкесінше, 492,0 кг, 479,0 кг және 487,0 кг ... ... ... ... алғаш рет бұзаулаған сиырлардың тірілей салмағы бойынша тұқым стандартымен салыстырғанда І топ – 82,0 кг ... 20,0%, ІІ топ - 69 кг ... 16,8% және ІІІ топ - 77 кг ... 18,8 % асып ... ... ... ізден тараған сиырлардың сүт өнімділігі
Сауу сауымы ... ... сүт ... әр ... ... ... ... кейін 2-3 айдай сиырдан көп сүт алынса, соңғы айларда сиырдың сүті азая ... (ай ... ... 6 ... 1 ... бойынша «Бек+» шаруашылығындағы сиырлардың сүт өнімділігі кесте 9 көрсетілген.
Кесте 9 көрсетілгендей, әр түрлі аталық ізден ... ... 1 ... бойынша 305 күндік сауымы 1 тәжірибелік топта (Reflektin Soweryng 19898) 6405 кг ... ... 95679 ... тараған сиырлардың сауымымен салыстырғанда 589 кг артық, ал Vis Bek Aidial 933122 сиырларының ... ... 821 кг ... ... 9 - 1 ... ... ... сүт өнімділік көрсеткіштері
№ п/п
Көрсеткіштер
Тәжірибелік топтар
Iтоп
(Reflektin Soweryng 19898)
II топ
(MontwicCtifteyn 95679)
III топ
(Vis Bek Aidial ... ... ... кг
Сүт майлылығы, %
Сүт майының мөлшері, кг
Ақуыз құрамы, %
Сүт ақуызының мөлшері, кг
Сүттілік коэффициенті
Тірілей салмақ,кг
6405±73
4,2±0,01
269,0
3,39±0,01
217,1
1301±35,5
492±5,07
5816±120
3,62±0,01
210,5
3,37±0,01
195,9
1214±26,6
479±6,75
5584±74
4,2±0,03
234,5
3,40±0,02
189,8
1146±32,5
487±9,38
Салыстырылатын топтар арасындағы сүттеріндегі май мен ... ... ... ... ... байқалмады. Сүт майлылығы І және ІІІ топтарда 4,2%, ал ІІ топта олардан 0,58% төмен; ақуыз құрамы бойынша ІІІ топ ... ең ... - 3,40%. ... ... ... ... ... бойынша қара-ала тұқымдарының стандарттық көрсеткіштерінен асып түсті. Сүттілік коэффециенті бойынша ең жоғарғы көрсеткіштерді І және ІІ топ ... ... яғни ІІІ топ ... көрсеткіштерінен, сәйкесінше,155 және 68 жоғары көрсетті.
Диаграмма 3 - Тәжірибелік 3 топ қашарлардың сүт өнімділік көрсеткіштерінің пайызбен айырмашылығы
Алынған зерттеу нәтижелеріне ... ... ... Soweryng 19898 ... ізінен тараған сиырлардың өнімділік көрсеткіштері де, тірілей салмағы мен дене өлшемдері де, ... ... ... да жоғары деңгейде, тұқым стандартынан асып түскені мәлім.
2.3 «Бек+» ЖШС шарттарындағы әр түрлі ізге жататын сиырлардың сүт өнімділігінің экономикалық тиімділігі
Экономиканың ең ... ... бірі – бұл ауыл ... Ауыл ... ... ... өзіне тән ерекшеліктерге ие. Себебі бұл сала төмен табысты болып есептеледі. Ол ... ... ... ... ... өндіріс мерзімді циклдық жағдайда жүреді. Ауыл шаруашылығы өндіргіш күштерінің даму тұрғысынан алғанда да өнеркәсіпке қарағанда ... ... ауыл ... кәсіпорындары өзгеріп отырған экономикалық және технологиялық жағдайларға баяу бейімделеді және салынған капиталдың басқа салалармен салыстырғанда қайтарымы төмен. Ауыл ... ... ... мақсатында тиімділік көрсеткіштерін дұрыс анықтаудың маңызы өте зор.
Ауыл шаруашылық өндірісін ... ең ... ... ... ... бір қатар көрсеткіштер мен толықтыруларды ұсынады. Жүйелі толықтырушы ... ... ... және ... ақы ... ... құны ;
•күрделі салымдардың тиімділігі [56].
Табысы бар кәсіпорын рентабельді болып саналады. Неғұрлым табыс көлемі көп ... ... өнім ... ... ... категориясы. Ол кәсіпорынның табыстылығы мен мен тиімділігін көрсетеді. Табыстылық дегеніміз табыстан кеткен шығынды азайту.
Рентабельділік - ауыл шаруашылық өндірісінің ... ... ... Ол кәсіпорынның пайдалы, табысты жағын көрсететін экономикалық категория. Онда шаруашылықтың не саланың ... жер, су, ... ... ... ... көрініс табады.
Рентабельділік деңгей = таза пайда/шығын * 100%
Рентабельділік пайда сомасының өзіндік құнға ... ... ... ... қорларының орташа жылдық құнына қатынасын көрсетеді. Рентабельділіктің өсуіне ықпал ... ... - ... өнімнің ассортименті, оның көлемі мен құрылымы, бағасы мен өзіндік ... Өзін - өзі ... ... ету үшін ... ... 20 - 25% ... керек [57].
Базалық майлылықты анықтайтын қайта есептеу кезіндегі сауын Reflektin Soweryng 19898 ... ... ... ... ең ... ... 7472,5 кг, аналог топтармен салыстырғанда, сәйкесінше, 27,8 % және 14,8 % ... ... 10). ... 10 - ... аталық ізден тараған сиырлардың 1 лактация бойынша сүт өнімділігінің экономикалық тиімділігі
Көрсеткіштер
I топ
(Reflektin Soweryng 19898)
II ... ... ... Bek Aidial ... басының саны
12
12
12
1 сиырдың сүтейту кезеңіндегі сауыны, кг
6405,0
5816,0
5584,0
Сүт майлылығы, %
4,2
3,62
4,2
Базалық майлылықты анықтайтын ... ... ... ... ... кг ... өзіндік базалық құны, теңге
90
90
90
Сүттің жалпы құны, теңге
672525
526347
586314
Сүт өндіруге кететін шығын, тенге
485000
485000
485000
1 ц ... ... ... ... ... ... ... таза пайда, теңге
187525
41347
101314
Рентабельділік деңгейі, %
38,7
8,5
20,9
Биылғы жылғы 1 кг сүттің өзіндік базалық құны 90 теңгені құрады. Сондықтан сүттің жалпы құнын ... ... ең ... ... І ... - 672525 тг, ІІІ ... – 586314 тг және ІІ топта – 526347 тг ... ... Сүт ... ... ... ... ... бірдей (485 мың тг).
Әр түрлі аталық ізден тараған 1 ... ... ... сүт өнімділігінің экономикалық тиімділігін есептей келе, Reflektin Soweryng 19898 аталығынан тараған сиырлардың сүт өнімділігінен 187525 тг көлемінде таза пайда ... ... 95679 ... ... - 41347 тг және Vis Bek Aidial 933122 – 101314 ... ... қорытындылай келе, «Бек+» ЖШС шарттарында Reflektin Soweryng 19898 аталық ізінен тараған сиырларды өсіріп, сүт өнімділігін арттырудың рентабельділігі өте жоғары деңгейде - 38,7%, бұл ... ... ... ... ... ... арттыру тиімді.
3 ҚОРШАҒАН ОРТАНЫ ЖӘНЕ ЕҢБЕКТІ ҚОРҒАУ
Қоршаған ортаны қорғау – қоршаған ортаның табиғи жағдайын жақсарту, табиғи ресурстарды тиімді пайдалану, табиғи ... ... және ... ... ... пен қоғамның өзара үйлесімді әрекетін қамтамасыз етуге бағытталған ... және ... іс ... ... ... ортаны қорғау туралы”  Заң 1997 жылы 5 тамызда қабылданған. Экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз ... ... ... ... ... жүйелерге зиянды әсеріне жол бермеуге, биологиялық әр алуандылықты сақтауға және табиғатты оңтайлы пайдалануды ұйымдастыруға бағытталған. Қазақстан Республикасының экология қауіпсіздігі туралы мемлекеттік тұжырымдамада (1997) ... және ... ... мүдделерін ескере отырып, Қоршаған ортаны қорғау және табиғатты пайдалануды экологияландыруға көшу ... ... ... ... осы стратегияны басшылыққа алып Қоршаған ортаны қорғау туралы заңдарды Қазақстан Республикасының ... және ол ... ... қорғау туралы”, “Ерекше қорғалатын табиғи аймақтар туралы”, басқа да заңдар мен нормативтік құқықтар актілерінен тұрады. Кейде Қоршаған ортаны қорғау ... ... ... ... түрде қолданылады.
Қоршаған ортаны қорғау – қазіргі заманауи уақыттың ең көкейкесті мәселелерінің бірі болып отыр. Жиырма бірінші жүз жылдық халық ... ... ... ...... ... бұрын соңды болмаған дамуы деңгейімен сипатталады, ал ол өз ... ... ... ... ... алып ... ... даму процесінде қоғам экологиялық жағдайдың шиеленісуімен тап болып отыр – табиғи ресурстардың сарқылмас қорлары ... ... орта ... ол ... денсаулығына әсер етіп және барлық тірі организмдердің биологиялық негіздері қиын жағдайға жақындап келуде.  
Қоршаған ортаны қорғау – бұл ... ... мен ... ... ... ... кешендi мәселе болып табылады. Қоршаған ортаны сүт өндiретiн шаруашылықтардың ... ... ... ... ... ... қалдықсыз және аз қалдықты технологиялар мен өндiрiске толықтай ауысу болып ... ...... ... Жер ... ғасырлар бойғы барлық жануарлар дүниесі мен адамзат баласы үшін тіршілік негізі – таза ауа. Ол тек ... ... ... ... ... ... ... тропосфералық ауа қабатының 20,9% осы оттегіден тұрады, ол тұрақты ең қажетті газдың бірі. Су оттегін бөліп ... ... ... ... – көп ... ... ... 3,8 %-ын орманды жер алып жатыр. «Қазақстан — 2030» ... бұл ... ... ... ... жоспарланған. Табиғат – бір-бірімен тығыз байланысты құбылыстардың бірден-бір өте күрделі жиынтығы. Табиғаттың бір ... ... ... ... ... өте ... ... Табиғатқа әсер ету арқылы қоғам оның ресурстарын пайдалана отырып, сонымен қатар қоршаған ... ... ... Адам ... өндірістік процестердің көбеюіне байланысты өндіріске қажетті су, шикізат, қоректік және орман өнімдері басқа да өте қажетті табиғат ресурстарын көп ... ... адам ... ... өз ... сай етіп өзгертіп жатыр, бұл арада ауыл шаруашылық өндірісі үшін ... ... ... және т.б. ... ... зор әсерін тигізетінін айта кеткен жөн.
Автокөліктер де ауаны ластаудың бір көзі болып табылады. ... ... ... маңызды бағытына жатады: технологиялық процестердi жетiлдiру және қоршаған ортаға қоспалар мен қалдықтарды аз ... жаңа ... ... ... ... утилизацияланатындарға ауыстыру; токсиндi қалдықтарды токсиндi емес қалдықтарға ... ... ... ... ... әдiстер мен құралдарды кең түрде пайдалану.
Қоршаған ортаны қорғау бойынша ластандыру көздерiн ... ... ... көп ... ... ... көп шоғырланған аудандардан аз шоғырланған аудандарға және ауыл шаруашылығында аз пайдаланылатын жерлерге ... ... ... ... ... ... мен жел соғу ... ескере отырып, обьектiлердi оптимальдi орналастыру; шаруашылықтың айналасына санитарлық-қорғау зоналарын орналастыру.
«Бек+» ЖШС-ғы барлық iс-қызметтер Қазақстан Республикасының “Қоршаған ортаны қорғау” ... ... ... ... ... территориясының топырағы құрғақ, бiрақ су тез сiңедi, күн көзi жақсы түседi, жақсы желдетiледi. ... ... мен мал ... арасында малдардың қозғалуына еш кедергiлер жоқ.
Қыс кезінде мал тұратын қора жайлар ... ... ... деп саналатындықтан жан-жағы қоршалып, бiр-бiрiмен байланысты аймақтарға бөлiнген: өндiрiстiк, шаруашылық және азық сақтайтын алаң. Санитарлық-гигиеналық жағдайларды қалыпта ұстап тұратын дезинфекция, ... және ... ... ... пен ... ... ағындары мал шаруашылығының қалдықтарына жатады. Сонымен бiрге нәжiс-бағалы органикалық тыңайтқыш болып табылатындықтан, ... ... Жаңа ... ... егiс ... ... Өйткенi, гелминт жұмыртқалары мен ауру тудыратын бактериялар болуы мүмкiн. Мал ... ... ... ... сай. Жасанды жарық пен желдеткiштер жүйесi iске қосылған. Суық ... ... ... үшiн ... ... ... ... серiктестiгiнiң территориясының тазалығын жақсарту және қоршаған ортаны ластануынан сақтау келесі іс-шаралардан тұрады: ... ... мен ... ... ... зарарсыздандыру; гидравликалық әдiспен тазартылған сұйық нәжiс ағындарын утилизацияға арналған жерлерге шығару; декоративтi көгалдандыру жұмыстарын жүргiзу; орман ресурстарын рационалды ... мал ... мен ... ... ... ... жақсылап қоршап тастау; азықтарды дайындау, тасымалдау және сақтау кезiнде зоогигиеналық талаптарды қатаң сақтау [58,59].
Еңбекті қорғау — жұмыс ... ... ... ... мен ... ... сақтауға кепілдік беретін әлеуметтік-экономикалық, ұйымдық, техникалық, гигиеналық және емдік-профилактикалық шаралар. Еңбек қорғау – бұл ... ету ... ... ... істеу қабілеті мен денсаулығын сақтау, қауіпсіздігін қамтамасыз етуге арналған заңнамалық, әлеуметтік-экономикалық, ұйымдастырушылық, техникалық, гигиеналық және ... ... мен ... ... ету ... жақсарту және жеңілдетідің ең басты факторы болып - ... ... ... ... ... мен технологиялық процестерді кешенді түрде механизациялау мен автоматизациялау, ғылыми ізденістерді қолдану табылады. Еңбекті қорғаудың қазіргі таңдағы жүйелі бейнесі – бұл ... ... ... мен ... ... қамтамасыз ететін әлеуметтік-экономикалық, техникалық, гигиеналық және ұйымдастырушылық шараларға сай ... ... ... ... ... Мұндай жүйенің тиімді қызмет атқаруы жаңа ғылыми және әдістемелік құрылымдарының жетістіктеріне, есептегіш техникаларын, ... ... ... ... ... мен ... құрастыру және пайдалану бойынша отандық және шет ел тәжірибелеріне сүйенуі ... ... ... ... техникасының ережесі бойынша ірі қара малға қызмет көрсететін әрбір жұмысшы жұмыстың негізгі ережелерімен, малдарды күтіп-бағу, сонымен қатар оқыс ... ... ... ... ... ... ... қауіпсіздігін қамтамасыз ететін жағдай ұйымдастырылады.
«Бек+» ЖШС-ның қауіпсіздік техникасы – бұл жұмыскерлерді қауіпті өндірістік факторлардың әсерінен қорғайтын ұйымдастырушылық және техникалық іс-шаралардың ... ... ... ... байланысты, ол зерттеулер, тәжірибелер мен өндірістік жағдайды тексеруден алынған мәліметтерге сүйенеді. Сондай-ақ, ол өндірістік әдістер мен еңбек ету ... және ... ... ... ... ... оқиғаларды болдырмау үшін әртүрлі шаралар бекітеді. Өндіріске қауіпсіз құрал-жабдықтарды барысында залалды факторларды болдырмау да ... ... ... ... ... және ... түрде қорғау құралдары мен жазымды оқиғалардан зардап шеккендерге алғашқы көмек көрсету – ең негізгі шаралардың бірі болып табылады. Жапа шеккен ... ... ... ... алғашқы көмекті тез арада және дұрыс көрсету зардап шеккен адамның денсаулығына, тіпті өміріне маңызды әсер етеді [60,61].
ҚОРЫТЫНДЫ
1. Қорытындылай келе, ... ... ... дене ... І-ІІ рет төлдеген сиырларға арналған стандарт талаптарына сай келеді. Атап ... І топ ... ... дене өлшемдері бойынша қалған тәжірибелік топтардың дене өлшем көрсеткіштерінен артық болды.
Сүтті бағытындағы ірі қара ... дене ... ... ... топ ... дене ... салыстыратын болсақ, тек сирақтылық және кеуді-бөксе сәйкестігі көрсеткіштері бойынша ғана барлық үш тәжірибелік топтың сиырлары асып түсті: сирақтылық индексі бойынша І топ – 3,9%, ІІ топ – 3,0%, ІІІ топ – 10,0%; ... ... ... сәйкесінше, 6,3%, 16,5% және 11,9% артық болды.
Кеуде тереңдігі ішкі мүшелер мен асқорыту жүйесінің дамуын сипаттайды. Кеуде тереңдігі бойынша үш ... ... ең ... ... ие. Дененің мықтылығы І топта аналогтармен салыстырғанда ... ... ... І топтан 0,8 баллға немесе 11,4 % және ІІ топтан 0,5 ... ... 4,0%. ... ... ... Reflektin Soweryng 19898 аталық ізінен тараған сиырлар жоғары балладарға ие.
2. І ... ... ... ... ... ... ... сәйкесінше, 492,0 кг, 479,0 кг және 487,0 кг құрады.
Нәтижесінде, тәжірибелік топтарды алғаш рет бұзаулаған сиырлардың тірілей салмағы бойынша тұқым ... ... І топ –82,0 кг ... 20,0%, ІІ топ - 69 кг ... 16,8% және ІІІ топ - 77 кг ... 18,8 % асып ... Тәжірибе нәтижелеріне қарай, әр түрлі аталық ізден тараған сиырлардың 1 лактация бойынша 305 күндік сауымы 1 тәжірибелік топта (Reflektin Soweryng 19898) 6405 кг ... ... 95679 ... ... ... сауымымен салыстырғанда 589 кг артық, ал Vis Bek Aidial 933122 ... ... ... 821 кг ... ... топтар арасындағы сүттеріндегі май мен ақуыздың құрамы бойынша айтарлықтай айырмашылық ... Сүт ... І және ІІІ ... 4,2%, ал ІІ ... ... 0,58% ... ... құрамы бойынша ІІІ топ сиырларында ең жоғары - 3,40%. ... ... ... ... ... ... ... тұқымдарының стандарттық көрсеткіштерінен асып түсті. Сүттілік коэффециенті бойынша ең жоғарғы көрсеткіштерді І және ІІ топ сиырлары ... яғни ІІІ топ ... ... ... және 68 жоғары көрсетті.
4. Әр түрлі аталық ізден тараған 1 лактация бойынша сиырлардың сүт өнімділігінің экономикалық тиімділігін ... ... ... Soweryng 19898 ... ... ... сүт ... 187525 тг көлемінде таза пайда алынды, MontwicCtifteyn 95679 аталық сиырларынан - 41347 тг және Vis Bek Aidial 933122 – 101314 ... ... ... ... ... ЖШС ... ... Soweryng 19898 аталық ізінен тараған сиырларды өсіріп, сүт ... ... ... өте ... ... - 38,7%, бұл аталықтан алынған төлдерді өсіріп, жетілдіріп, өнімділігін арттыру тиімді.
Алынған зерттеу нәтижелеріне сүйене отырып, Reflektin Soweryng 19898 ... ... ... ... өнімділік көрсеткіштері де, тірілей салмағы мен дене өлшемдері де, сауылған сүттің құрамы да жоғары деңгейде, тұқым стандартынан асып түскені мәлім.
ШАРУАШЫЛЫҚҚА ... ЖШС ... ... ... ... ... қара-ала тұқым сиырларының сүт өнімділігін жоғарылату және жоғары сапалы, асыл тұқымды төлдерді алу үшін ... Soweryng 19898 ... ... тараған өндіру-бұқаларды пайдалану қажет. Ал MontwicCtifteyn 95679 және Vis Bek Aidial 933122 ... ... ... ... мен сиырларды ары қарай бағыттап өсіруді ұсынамыз.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
Бегімбеков Қ.Н., Төреханов А.Ө., Байжұманов Ә. Мал өсіру және ...... 2012. – 7 ... ... Ж.К. ... Ш.Д. ... Д.Қ.Найманов, Н.Ә.Жазылбеков. Ірі қара шаруашылығы.- Алматы, 2006. – 191 б.
Н.Омарқожаұлы, Б.Әкімбеков. Мал шаруашылығы.- Астана, 2008. – 64 б.
Д.Қ. ... М.К. ... Р.З. ... Ж.Қ. ... Мал ... ... 2007. – 85 ... Мал азығын бағалау және малды азықтандыру.- Алматы,2005. – 230 б.
Т.С.Садықұлов, Т.К.Бексейітов. Мал өсіру және ... ... ... ... 2009. –119 ... Ш. Д. ... возраста и живой массы телок при первом оплодотворении на молочную продуктивность // ... в ... ... ... ... Международной научно-практической конференции, посвященной 75-летию академика К.С.Сабденова. – Алматы: КазНАУ. – 2008. – Т.1 – Б. 181-184.
Удальцов К. ... ... под ... ... и ... // Животноводство. – 2002. - № 11. – Б. 14 – 15. ... Д., ... А. ... ... ... на ... ... коров // Молочное и мясное скотоводство. – 2006. - №5. – Б. 28-31.
Москвин Н., Третьяков Е. ... ... ... ... в племзаводе «Молочное» Вологодской области // Молочное и мясное скотоводство. – 1999. – №6. – Б. 20-24. ... Д. К., ... Т. Т., ... Н. В., Аубакиров Ж. К. Рекомендации по повышению продуктивности плановых ... ... ... ... Костанайской области. – Костанай, 2006. – 224 б.
Садыкулов Т.С. Разведение и ... ... ... ... ... 2003. – Б. 176-179. ... Б. О. ... технология производства молока. – Алма-Ата: Кайнар, 1991. – 184 б.
Ижболдина С., Пушкарев М. Технология выращивания ... ... // ... и ... скотоводство.- 2002.- № 8.- Б. 36 – 39.
Удальцов К. Выращивание молодняка под ... ... и ... / К. Удальцов // Животноводство. – 2002. - № 11 – Б. 14 – 15. ... Н.М. ... ... – Спб.: Издательство «Лань», 2007. – 432 б.
Калашников А. и др. Влияние ... ... ... на их ... ... ... // Животноводство. – 1980. - №4. – Б. 49-51.
Давиденко В., Коржан В. ... ... ... ... ... и ... ... – 1993. - №1. – Б. 6-7
Муханов Н. Б., Жазылбеков Н. А., Мыханов Б. А. Влияние ... и типа ... ... на их продуктивность // Вестник с/х науки ... ... - 2000. – № 11. - 60 б. ... Х., ... С., Федюшкин А., Шестаков Е. Удои коров-первотелок в зависимости от их содержания и предотельной подготовки // Молочное и ... ... – 1991. - №6. – Б. 19-20. ... Д. К. Продуктивность и долголетие коров ...... ... в ... от ... выращивания и возраста при первом отеле // ... ... с/х ... 1991. - Вып. 2.- 127 – 137 б. ... С. н. ... ... первого отела на продуктивные и репродуктивные качества коров ... ... ... …. ... с.-х. ... 06.02.01. – Нальчик. – 2007. – Б.10-15.
Привало, О.Е., ... К. И., ... Л.Г., ... А. А. ... продуктивность коров в зависимости отусловии кормления. Вестник Курской государственной сельскохозяйственной академий. – 2010. – №3. – Б. 71-73.
Эзергайль, К.В., ... В.А. ... ... ... ... ... поведения и способа скармливания концентри-рованных кормов. Известия Нижневолжского агроуниверситетского комплекса. – 2010. – N№2. – Б. ... Е.С., ... О.О., ... Н., Мошкина, С.В. Влияние различного качества кормов на молочную продуктивность коров. Междунар. научно-практическая конференция «Животноводство России в условиях ВТО». – 2013. – Б. ... Б. Т., ... Б. ... способность коров с разным генотипом и уровнем продуктивности // Вестник с/х науки Казахстана. Алматы. - 2006. – № 11. - 50 б. ... В. ... ... ... на молочную продуктивность коров// Молочное и мясное скотоводство. – 1999. - №2. – Б. 33-35.
Есауленко, Н.Н., Ерохин, В.В., Кононенко, С.И., ... С.В. ... ... ... ... ... ... Горского государственного аграрного университета. – 2013. –№4. – Б. 74-73.
Хазипов, Н.Н., Якимов, А.В., Мухутдинов, Д.М., Громаков, В.В. Особенности кормления и ... ... ... ... селекции в условиях Республики Татарстан. Ученые записки Казанской государственной академии ветеринарной медицины им. Н.Э. Баумана. – 2012. –№209. – Б. ... О.Г. ... ... ... и кратности доения на продуктивность коров и качество молока. Аграрный вестник Урала. –2013. –№8. –Б.72-73.
Китаев, E.A., Карамаев, С.В., ... А.С. ... ... ... в ... от способа содержания и кратности доения. Известия Нижневолжского агроуниверситетского комплекса. – 2011. –№1. – Б. ... А.С. ... ... ... коров разных пород при переводе с привязного содержания на беспривязное. Вестник АПК Верхневолжья. – 2013. – №2. – Б. ... Е. Н., ... Е. А. ... ... ... и её ... на ... коров. Cовременные проблемы науки и образования. – 2012. –№3. – 386 б.
Новиков Е. А. Закономерности развития ... ... – М.: ... 1971. – 222 б.
 Ястребова, Е.А., Мартынова, Е.Н.Влияние влажности воздуха на ... ... и ... ... ... в СХПК ... Вавожского района Удмуртской Республики. Вестник Ижевской государственной сельскохозяйственной академии. – 2011. –№4. – Б.39-41.
Лоретц, О.Г. Влияние технологии содержания и ... ... на ... ... и ... ... ... вестник Урала. –2013. –№8.–Б.73-74.
Ефимов, И.А., Усова,Т.П.,Клопов,М.И., Кракосевич,Т.В., Першина О.В. ... ... ... вымени нетелей на эндокринную систему и молочную ... ... ... Орел ГАУ. – 2012. –№1. – Б. 106-107.
Усманова, E.H., Бузмакова, Е.Д. ... ... и ... ... ... в зависимости от кровности по голштинам. Зоотехния. – 2012. –№10. – Б. 15-16.
Каналина, Н.М. ... ... ... ... типа в зависимости от линейной принадлежности. Ученые записки Казанской государственной академии ветеринарной медицины им. Н.Э. ... – 2013. ... – Б. ... К., ... А.Т. ... ... ... коров на тип жирномолочности. Известия Горского государственного аграрного ... – 2011. –№1. Б. ... А.В., ... В.П. ... и продуктивные качества коров голштинской породы в зависимости от индекса их агрессивности. ... ... ... комплекса. – 2010. –№1. – Б. 6-8.
Эзергайль, К.В., Чучунов, В.А. Взаимосвязь молочной продуктивности ... ... ... и ... скармливания концентрированных кормов. Известия Нижневолжского агроуниверситетского комплекса. – 2010. – №2. – Б. ... Е.В. ... ... ... оценке воспроизводительной функции молочных коров. Вестник БГАУ. – 2013. –№2. ... Р. ... и ... ... импортного и отечественного черно-пестрого скота при беспривязном содержании // Молочное и мясное скотоводство. — 2010. — ... Д. К., ... В. П. ... ... ... ... ... скота Северного Казахстана. Костанайский сельскохозяйственный институт. – Костанай, 1998. – 120 б. ... Г., ... Р., ... С. ... ... производителей разной селекции // Молочное и мясное скотоводство. – 2007. - №6. – Б. 21-23.
Алимжанов Б. О., ... М. Т., ... Л. В. ... и биологические особенности голштинизированных черно- пестрых телок ... ... // ... с/х ... ... 2002. – № 5. – 4 б.
Нусов Н. И., Игнатенко Г. Г. Скотоводство. ... 2-е ... и доп. – М.: ... 1974. – 328 ... Н. М. ... Спб.: ... ... 2007. – 432 б.
Рузский С. А. ... дело в ... Изд. 2-е, ... и доп. М.: ... 1977. – 320 б. ... голштинского скотаголландской селекции. А. Белоусов, Р. Юсупов, доктора с.-х. наук П. ... ... с.-х. наук А. ... Оренбургский госагроуниверситет // Молочное и мясное скотоводство. — 2010. — №3— Б. 9—10.
Апенько Н. И. ... ... ... ... ... черно-пестрого типа в хозяйствах Костанайской области// Агроинформ. – 2008. - №6. – Б. 21-22. ... Е.А., ... А.П., ... А.А. ... Б.В. Скотоводство. – М.: Колос, 1970. – 216 б.
Садыкулов Т.С. Разведение и селекция сельскохозяйственных животных. Алматы.: ... 2003. – Б. 176- 179. ... Н. А. ... по ... для зоотехников. – М.: Колос, 1969.- 256 б.
Меркурьева Е. К. Биометрия в селекции и ... ... ... - М.: ... , 1970.- 423 б ... ... ... Алпыспай Сейдахметов. Алматы. «Экономика». 2001 ж. – Б. 89-97.
А. Мұқашев. Ауыл шаруашылығы өндірісінің экономикалық тиімділігін арттырудың ілімдік ... ж. ... К.Р. ... ... среды на предприятиях агропромышленного комплекса». Алма-ата. Кайнар, 1986.- 150 б.
Седнев В.Ф. «Что ... ... ... об экологии». Зоотехния, М-1992.-№1.- Б. 40-42.
Анцыпович И.С. «Охрана ... на ... ... и молочной промышленности». Москва. Агропромиздат, 1991.-512 б.
Алтыбаев А.Н./ ... ... ... и ... производственной безопасности в сельском хозяйстве // Вестник сельскохозяйственной науки Казахстана 2003г. №10. 75-78 б.
ҚОСЫМШАЛАР
Қосымша А – «Бек+» ЖШС ... ... Б – ... рет ... сиырлардың дене құрылымын бағалау кезінде экстерьерде кездесетін кемшіліктер
Дене құрылымының көрінісі
1
Қабырғалары ... ... ... ... ... төбе жағы ... дамыған
5
Арқасы әлсіз
6
Арқасы теңгерілмеген
7
Терісі созылғыш емес
8
Кеудесі қысқа
9
Кеудесі жалпақ
10
Кеудесі төмен орналасқан
11
Артқы тесігі томпақ
12
Құйрығының түбі бүгілген
13
Құйрығының түбі биік
14
Құйрығының түбі шығыңқы
15
Құйрығы қисық
16
Жамбас-ортан жілік ... ... ... ... мен ... ... ... буындары жуан
20
Шашағы жабық емес
21
Тұяқ буындары өте жылжымалы
22
Кейбір сүйектері жоқ
23
Тұяғының алды шығыңқы
24
Басқа кемшіліктері
Сүт беру жүйесі
25
Алдыңғы ... ... ... ... ... өте ... ... көлемді тығыз
29
Алдыңғы бөлігі теңгерілмеген
30
Алдыңғы бөлігі қысқа
31
Алдыңғы емшектер сакылмайды (тартылып кеткен)
32
Жанынан желін жырашығы бар
33
Алдыңғы бөлігі әлсіз
34
Желін пішінінің кемшіліктері
35
Артқы бөлігі ... ... ... ... ... ... ... емшектері ішке кіріп кеткен
39
Төмеңгі жағы өте терең екі айырылған
40
Артқы бөлігі әлсіз
41
Басқа кемшіліктері
44
50

Пән: Ветеринария
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 49 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Тергеушінің тергеу бөлімінің бастығымен және анықтау органдарымен өзара әрекеттесуі41 бет
Қазақстан қылмыстық іс жүргізу3 бет
Қылмыстық ізге түсудің түсінігі64 бет
Қылмыстық ізге түсуді болғызбайтын мән жайлар35 бет
Қылмыстық іс жүргізу және тоқтату23 бет
Қылмыстық іс қозғаудан бас тартудың процессуалдық нысаны53 бет
Қылмыстық істі қозғау20 бет
"Қайрақ" ЖШС шарттарындағы абердин ангус тұқымды малдардың сипаттамасы39 бет
1. Ұңғының түп маңы аймағын құм тығынынан тазарту» «2. Ұңғының түп аймағын фенолформальдегиді шайырмен бекіту26 бет
Aspergillus туысына жататын саңырауқұлақтардың эндоглюконаза гендерін прокариот жүйесінде экспрессиялау және клондау40 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь