Түйе сүті

Кіріспе
Әдебиттерге шолу 6.19
Бие сүтінің химиялық құрамы 6.14
Қымыздың химиялық құрамы 15.17
Бие сүтінің және қымыздың емдік қасиеті 20.36
Зерттеу материалдары мен әдістері
Зерттеу материалдары 20
Зерттеу әдістері 21
Бие сүті және қымыздың физико . химиялық көрсеткіштерін анықтау әдістері 22.23
майлылығы
белок
көмірсу
қышқылдығы
тығыздығы
Бие сүтінің ферменттік өнімнен сүт қышқылы бактерияларын бөліп алу 24.32
2.2.3 Антогонистік қасиеттерін зерттеу әдістері 33.36
3 Өзіндік зерттеу жұмыстарының нәтижелері және
оны талқылау 37.41
Бие сүті және қымыздың физико . химиялық көрсеткіштері 37
Бие сүтінің ферменттік өнімінен бөлініп алынған сүт қышқылы бактерияларын айқындау 38.40
Антагонистік қасиетерін зерттеу 41
Қорытынды 42.43
Қолданылған әдебиеттер 44.47
Ежелден халықта емдік және жас нәресте тағамы ретінде қолданылған бие сүтінің белоктық және аминқышқылдық құрамын зерттеу осы тұрғыдан қарағанда ғылыми және практикалық маңызы бар. Ал одан алынатын қымыз сапалы, шипалық емі бар тағам болып табылады. Бие сүт өндірісіндегі, пайдаланудағы ең алғашқы отаны Қазақстан болса да, оның биохимиялық құрамы сиыр сүтіне қарағанда аз зерттелген. Жаңа биохимиялық және физика-химиялық әдістерді қолдану арқасында сиыр сүтінің құрамында бірнеше жүздеген химиялық заттардан, тек казеин комплексінің өзі жияырмаға жуық белоктық қосылыстан тұратыны анықталған.

Бие сүті және қымыздың құрамы мен қасиеттері.
Бие сүтінің химиялық құрамын ерте кездегі зерттеу нәтижелері 1922 жылы жазылған. Қазіргі кезде осы заттар туралы көптеген мәліметтер бар. Физика-химиялық қасиеті туралы әдебиетте көрсетілген, ал құрамындағы әр түрлі заттардың сандық мәні жөніндегі мәліметтер қарама-қарсы. Оған себеп әдістердің нақтылығына және басқа факторларға байланысты.
Бие сүті құрамындағы құрғақ заттардың белоктың, майдың басқа сүттермен салыстырғанда аз мөлшеріне қарамай, өте таңғажайып құдіретті табиғи затының болуы.
Бие сүтінің шипалы қасиеті неде деген сұраққа жауап беруге тырысайық.
Оның ерекше химиялық құрамына байланысты оның өте жоғары емдік қасиет көрсетеді. Бие сүтімен өскен балалардың денсаулығы, физикалық тұлғасы және ақыл-ойы зерек өте жақсы болып өседі. Себебі, бие сүтінде, сиыр сүтімен салыстырғанда көп мөлшерде қант галактоза, аминоқанттар болады. Ол баланың ми клеткаларының дамуына әсер етеді. Хельсинки университетінің ғалымдарының тұжырым бойынша сиыр сүтінің құрамында ұйқы безінің жұмысын әлсірететін аллерген заттардың бар екенін анықтап, олар инсулин гормонының түзілуін өзгертіп, өте қауіпті ауру – жас кезден бастап қант диабетіне (сусамыр) ұшырататындығын дәлелдеген.
Бие сүтінің құрамы сиыр сүтімен салыстырғанда өте ерекше, оның құрамындабелок және майдың мөлшері шамалы, ал лактозаның мөлшері көп. Бие сүтінің белоктары өзгеше; олар негізінен альбуминдер, 65о С қыздырғанда тұнбаға түсіп, сүт толық биологиялық белоктардың құндылығын жоғалтады. Казеин белогының мөлшері сиыр сүтіне қарағанда әлдеқайда төмен. Казеин ұзақ қайнау температураға төзімді, тұнбаға түспейді. Сиыр сүті ашыған кезде тығыз тұнба түзіледі, ал бие және адам сүті бұл жағдайда ұзақ, нәзік тұнба түзіп тілге ғана сезілетін болады. Бұл белоктардың қорытындылауына және сіңуіне қолайлы болады.
Бие сүтінің тағамдық сапасы оның құрамында белок, май, көмірсу болумен ған емес, сонымен қатар витаминдерге де байланысты. Әр түрлі авторлардың айтуына С – витамині 8,9-33,3 мг/100 г. өнімде, В1 – витамині 291-454 мкг/л, В2 – витамині 261-416 мкг/л, В3 – витамині 229 мкг/л дейін кездеседі.
Бие сүтінде сонымен қатар, табиғи құрамы толық зерттелмеген кейбір ферменттер кездеседі. Бие сүтінің лактозасы сиыр сүтімен салыстырғанда тез ыдырайтыны белгілі. Бие сүтінде липаза және редуктаза, аспартат және аланинаминотрансфераза ферменттері кездседі.
Қымыз сүт тәрізді ақ түсті сұрғылт түсі бар сұйықтығы, біркелкі, газдалған, шайқалған кезінде көбік түзілетін, ащылау иісі мен дәмі болатын сұйық.
Әр түрлі авторлардың мәліметтері бойынша қымыздың қышқылдығы 100-129оТ дейін ашу кезінде көбейеді. Спирттің мөлшері 0,5-2,5% дейін өзгеріп тұрады. Ашу процесінің барысында әр түрлі этил спиртінің ароматты қосылыстардың, диацетил, ацетон және т.б. қосылыстардың, сонымен қатар көмірқышқыл газының түзілуі жүреді.
Бие сүтінде жалпы белоктың мөлшері шамамен 2%, бірақ әдебиеттерде бұдан да төмен немесе жоғары көрсеткіштер кездеседі. Қымыздың белоктарында 18 аминқышқылы байқалады. Піскен қымызда алмаспайтын аминқышқылдарының мөлшерінің қосындысы бие сүтінен әлдеқайда жоғары.
1.Ақыпбеков Ө. Төрт – түлік төресі кім? Алматы, Қайнар. 1990

2. “Айқын” газеті. № 233. 2010 15 желтоқсан

№ 237. 2010 23 желтоқсан

№ 179. 2010 29 желтоқсан

№ 198. 2010 26 желтоқсан.
        
        Ахмет Байтұрсынов атындағы Қостанай мемлекеттік университеті
Ветеринария және мал өнімдерін өндіру ... ... ... өндіру технологиясы кафедрасы
Тақырыбы:Түйе сүті
Орындаған:Жаксылыкова А.Б.
Тексерген:Калиева А.Қ.
Қостанай 2013
Жоспар:
І. Кіріспе
ІІ. ... ... Түйе ... ... ... Түйе ... ... өндіру технологиясы
ІІІ. Қорытынды
ІV. Пайдаланған әдебиеттер
Мазмұны Кіріспе Әдебиттерге шолу 6-19 Бие ... ... ... 6-14 ... ... ... 15-17 Бие сүтінің және қымыздың емдік қасиеті 20-36 Зерттеу материалдары мен әдістері Зерттеу материалдары 20 Зерттеу ... 21 Бие сүті және ... ... - ... ... ... ... 22-23 майлылығы белок көмірсу қышқылдығы тығыздығы Бие сүтінің ... ... сүт ... ... ... алу 24-32 2.2.3 Антогонистік қасиеттерін зерттеу әдістері 33-36 3 Өзіндік зерттеу жұмыстарының нәтижелері және оны талқылау 37-41 Бие сүті және ... ... - ... ... 37 Бие сүтінің ферменттік өнімінен бөлініп алынған сүт қышқылы бактерияларын айқындау 38-40 Антагонистік ... ... 41 ... 42-43 ... ... ... сүті және ... құрамы мен қасиеттері.
Ежелден халықта емдік және жас нәресте ... ... ... бие сүтінің белоктық және аминқышқылдық құрамын зерттеу осы ... ... ... және ... ... бар. Ал одан ... қымыз сапалы, шипалық емі бар тағам болып табылады. Бие сүт өндірісіндегі, ... ең ... ... ... ... да, оның ... құрамы сиыр сүтіне қарағанда аз зерттелген. Жаңа биохимиялық және физика-химиялық әдістерді ... ... сиыр ... ... ... ... ... заттардан, тек казеин комплексінің өзі жияырмаға жуық ... ... ... анықталған.Бие сүті және қымыздың құрамы мен қасиеттері.Бие сүтінің химиялық құрамын ерте кездегі ... ... 1922 жылы ... ... ... осы заттар туралы көптеген мәліметтер бар. Физика-химиялық қасиеті туралы әдебиетте көрсетілген, ал ... әр ... ... ... мәні жөніндегі мәліметтер қарама-қарсы. Оған себеп әдістердің нақтылығына және басқа факторларға байланысты.Бие сүті құрамындағы құрғақ заттардың белоктың, ... ... ... ... аз ... ... өте таңғажайып құдіретті табиғи затының болуы.Бие сүтінің шипалы ... неде ... ... ... беруге тырысайық.Оның ерекше химиялық құрамына байланысты оның өте ... ... ... көрсетеді. Бие сүтімен өскен балалардың денсаулығы, физикалық тұлғасы және ... ... өте ... болып өседі. Себебі, бие сүтінде, сиыр сүтімен салыстырғанда көп мөлшерде қант галактоза, аминоқанттар ... Ол ... ми ... ... әсер ... Хельсинки университетінің ғалымдарының тұжырым бойынша сиыр сүтінің құрамында ұйқы ... ... ... ... ... бар екенін анықтап, олар инсулин гормонының түзілуін өзгертіп, өте қауіпті ауру - жас ... ... қант ... ... ... дәлелдеген.Бие сүтінің құрамы сиыр сүтімен салыстырғанда өте ерекше, оның ... және ... ... ... ал ... ... көп. Бие сүтінің белоктары өзгеше; олар негізінен альбуминдер, 65о С қыздырғанда тұнбаға түсіп, сүт толық биологиялық белоктардың ... ... ... ... ... сиыр сүтіне қарағанда әлдеқайда төмен. Казеин ұзақ қайнау температураға төзімді, тұнбаға түспейді. Сиыр сүті ашыған кезде тығыз ... ... ал бие және адам сүті бұл ... ... ... тұнба түзіп тілге ғана сезілетін болады. Бұл белоктардың қорытындылауына және сіңуіне ... ... ... ... сапасы оның құрамында белок, май, көмірсу болумен ған емес, сонымен қатар витаминдерге де ... Әр ... ... ... С - ... 8,9-33,3 мг/100 г. өнімде, В1 - витамині 291-454 мкг/л, В2 - ... 261-416 ... В3 - ... 229 ... ... ... сүтінде сонымен қатар, табиғи құрамы толық зерттелмеген кейбір ферменттер кездеседі. Бие сүтінің ... сиыр ... ... тез ... белгілі. Бие сүтінде липаза және редуктаза, аспартат және ... ... ... сүт ... ақ түсті сұрғылт түсі бар сұйықтығы, біркелкі, газдалған, шайқалған кезінде көбік түзілетін, ащылау иісі мен дәмі ... ... ... ... ... ... ... қышқылдығы 100-129оТ дейін ашу кезінде көбейеді. Спирттің мөлшері 0,5-2,5% дейін өзгеріп тұрады. Ашу процесінің барысында әр түрлі этил спиртінің ... ... ... ... және т.б. ... ... қатар көмірқышқыл газының түзілуі жүреді.Бие сүтінде жалпы белоктың мөлшері шамамен 2%, бірақ әдебиеттерде бұдан да ... ... ... ... ... ... ... 18 аминқышқылы байқалады. Піскен қымызда алмаспайтын аминқышқылдарының мөлшерінің ... бие ... ... ... ... орташа шамамен 3,3% белок болады, оның 80%-ті казеинді белоктар.Казеин - күрделі құрылымды фосфопротеинді негізгі белок. Оны рН 4,6 ... ... ... ... ... ... сутектік және гидрофобты байланыспен байланысқан, біркелкі белоктардың үлкен тұқымдасын казеин комплексіне ... ... ... ... ... ... ... есебі төмендегідей:αs - казеин - 41,9%;х - казеин - 27,3%;β - ... - 29,0%;γ - ... - 1,8%.αs - ... ... х - ... және β - ... - ... γ - казеинде үштен беске дейін фракция тармақтарына бөлінеді.Казеин комплексінің фракциялары бір-бірінен химиялық ... ... ... ... яғни ... реттік құрылысымен өзгешеленеді.Бие сүтінде сарысу белоктарының мөлшері сиыр сүтімен салыстырғанда көбірек.Бие сүті мен қымыздың шипалық және емдік ... ... ... қымыз ерте заманнан белгілі және ғажайып қасиеттерімен танымал. Қымыз бұл азық-түлік, бие сүтін ашыту арқылы арнайы ... ... оның ... сүт ... ... және сүт ... ашытқылары кіреді. Тек бие сүтінен дайындаған қымыз - нағыз қымыз деп атауға болады. ... ... ... ... өте жоғары жеңіл қорытылатын белоктарға бай, майларға және көмірсуларға, тағы да бағалы витаминдер комплексіне, минералды және биологиялық ... ... ... ... ... қасиетімен бірқатар ауруларға шипа. Қымыз адам организмін жасартады, тіршілік күштерін көбейтеді, денсаулықты нығайтады, клеткалардың жаңаруына үлес қосады және ... ... ... ... көмектеседі.Бие сүті мен қымыздың құрамын және қасиеттерін зерттеу әдістері.Осы жұмыста бие ... ... ... ... Тернер бойынша, активті қышқылдығын (рН), тығыздық, майлылығын, жалпы белоктың және казеиннің процент ... ... ... ... ... анықтау титриметриялық әдіспен, 0,1 Н NaOH ерітіндісін ... ... ... ареометрмен (лактоденсиметрмен) 10-25оС температура, таблицалық түзетуді енгізе отырып жүргіздік. Оны таблица көмегімен немесе ... ... ... отырып есептеуді жүргізуге болады.Майды стандартты (қышқылдық) әдіспен анықтаймыз. Сүттің майын кілегейлі қабат түрінде алады да, оның көлемін градуировалық ... ... ... ... май ... ... ... мөлшерін анықтау формольді титрлеу әдісімен (А.Я.Дуденков бойынша) жүргізіледі.Казеин мөлшерін Матипулло әдісімен анықтадық, оның негізгі белоктың қышқылдық қасиетіне байланысты. Казеин кейбір ... ... ... Сондықтан, сүттің және сарысуының бейтараптауға кеткен сілті мөлшерін біле отырып, казеинге кеткен сілті мөлшерін ... ... яғни ... ... ... казеиннің проценті.Есептеулер төмендегі формула бойынша жүргізілген.К = [c - a (100 + B)] * 0,11315, ... - ... ... - зерттеуге алынған ерітіндінің көлемі;а - 100 мл ерітінді титрлеуге кеткен 0,1 н сілті ерітіндісі;В - ... түсу үшін H2SO4 - тің ... ... - ... ... салмағы;Түзілген шаманы беске көбейтіп, алынған мәнді сүттің тығыздығына (немесе ... ... ... сүттің құрамындағы казеиннің процент мөлшері алынады.
кымыз
1.Қазақ халқы үшін төрт түліктің осалы жоқ . Дегенмен ... ... ... мен ... адам үшін ... ... өте ... бағаланатын. "Жылқы - малдың патшасы, түйе - малдың қасқасы" деген мақал сол кезде туған болатын. ... ... ... ... не ауыр күндерде де бұл түліктер адамның жан серігі, айырылмас досы ... ... ... де ... ... жеңіл. Жылқыны бағып-қағуда артық шығын шықпайды, еті де сүті де өте ... ... ... ... арзандығы өз алдына, қазақ халқы үшін ол аса қадірлі тағам. Ғылыми орындардың арнаулы зерттеулері бойынша, жылқының қара ... ... ... орта ... ... сиыр ... тең, ... жылқы етінде сиырдың етінен бөлек 24-25 % көп болады. Сондықтан ол қорытуға жеңіл, сіңімі тез. Жасы толған семіз жылқы 10-12 ... етін ... ... ... жылқы етінен жасалған қазы-қарта, жал-жаяны білмейтін адам сирек, қай жерде де бұл ... ... ... ... ... аян. ... бір қасиеті - сүтінде. Бие сүтінен қымыз ашытады. Қазақтың ертедегі көшпелі ... ... ем ... ... қуат берген осы қымыз. Бие сүтінде қант көбірек болады, оны жаңа сауған сүттің ... ... ... ... ... құрамына кіретін түрлі заттардың бәрі де адамның бойына жақсы сіңеді. Бие сүтінде " С" витамині мол болады. Сондықтан оның ... ... ... ... ауруынан емдеу үшін айрықша жоғары. Сондықтан да туберкулезді қымызбен емдейтін ең ... ... 1858 жылы ... ... ... ... екен. Оны ұйымдастырушы В. Толстиков деген дәрігер: "қымыз асқазанды ыстап, адамның өзін әлдендіреді, оның тәнін жаңғыртады" - деп ... ... ... ... ... сол ... қазір де елдің қалаулы тағамы болып, көптің сүйсініп ішетін сусыны болып келеді. Бие басынан күніне орта есеппен 10-12 литр сүт ... ... ... 15-17 ... ... сүт ... Биелерді 7-8 ай саууға болады, сонда бие басынан 1500-2000 литрге ... сүт ... ... ... бие сау, боз қырау түспей суалмас" деген мақал тегін айтылмаған. Жылқының ... мен ... ... болып, күтімі келіссе, бие сауудың биеге де, құлынға да зияны болмайды. Қымызды, ... ... мен ... ... ... шалдыққанда, құлындардың, балапандар мен тауықтардың ащы ішегінде қабыну белгілері байқалғанда, бұзаулар мен құлындар қан бөлетін гастроэнтеритті ауруға ... ірі қара ... ... ... ... іш ауруларына, балапандарға А және В витаминдері ... сол ... ... ... ... биелер мен қойларда кездесетін іріңді вагинит және эндометрит ауруларына, сиырлар мен биелердің ... ... ... және т.б. ... болады. 2. Қымыз туралы әңгіме болғанда биология ғылымдарының докторы, профессор З. С. Сейітовбылай ... бұл ... ... халықтарға ерте кезден-ақ белгілі. Оның түп тамыры - ... ... ... ... ... эрамызға дейінгі Ⅴ ғасырда грек тарихшысы Геродот скифтердің бие сүтінен сусын ашытатынын айта келіп, олардың сүт ... ... ... ... ол ... ... ... жазады. Француз саяхатшысы Вильгельм Рубринаста 1253 жылы қазіргі Татарстан территориясымен саяхат шегіп, қымыз ... ... ... ... ... адам ... оның ішінде несіп бөлуге әсер ететінін божайлап тұрып жазған. Қымыз жайлы ⅩⅧ-ⅪⅩ ... өлі ... ... ... ... ... С.Т. ... та, тіпті орыстың ұлы ақыны А.С. Пушкин де жақсы лебіз білідірген. С.Т. ... ... ... ең алғаш қымыздың дәлірек қасиетін біліп, онымен емдеген Уфа қаласының дәрігерлері, дәлірек айтқанда доктор Авенариус екен. Қымыздың емдік қасиеттері жөнінде ⅪⅩ ...... ... медициналық журналдарында Н. Шванковскийдің, П. Скворцовтың, В. Дальдың бірнеше мақалалары басылған. Ұлы орыс ... Л.Н. ... ... ... ал А.П. ... Андреевск санаторийінде қымызбен емделген. ⅪⅩ ғасырдың ортасында ғалым-дәрігерлер С.П. Боткин, Г.А. Захарин, Н.В. Склифосовский және басқалары қымызбен емдеу ... қызу ... ... ... ... ... алғашқы санаторий 1858 жылы Самара (қазіргі Құйбышев) ... 6 км ... ... Бұл санаторийді ұйымдастырушы Н.В. Постников оны 55 жыл бойы басқарған. ... ... ... ... ... 1910 жылы ... ... Бурабай емханасы үшін қымызды дәстүрлі әдіс бойынша сабаға ашытқан. Сол 1910 жылы Торғайда темір жол қызметкерлерін емдейтін Берсүгір ... ... ... Бұл ... ... және ашытқан сүттің қоректілік құндылығының артатындығы әбден белгілі болды. Осы ... ... ... ... ... ... сүт өнімдерінен едәуір асып түседі. Қымызда адам организміне қажетті элементтердің барлығыда ... ... ... бие ... құрамында витаминдер мол болады. Қымыз жүйке ауруларына бірден-бір ем. өйткені оның құрамында В витаминімен бірге В2, В12 ... бар. Ал ... ... ... ... ... алмасуының бұылатындығы да дәлелденген жайт. Олардың қымызбен емделгенде сауығып кететіндігі де сондықтан. ... ... ... әсер етеді. Ол ас қорту органдарының , ... ... ... ... ... мен басқа органдардың қызметін жақсартады. Қымыздың әсері бүкіл организмді өзгертеді. Физиологиялық және ... ... ... зат ... ... ... ... құрамында сүт қышқылы бар. Соған орай тағамның құрамындағы белоктардың, майлардың, әр түрлі қанттардың жақсы қорытылуына ықпал жасайды. Ал құрамындағы ... ... ... ... ас ... ... әсер ... қарын сөлінің бөлініп шығуын тездетеді. Қымыз ішкенде тәбеттің ашылатыны сондықтан. Бие ... ... ... өте ... ... жануарлардың әрбір түрлі белгілі бір құрамдағы сүтті жинақтап, бөліп шығарады, бұл әр малдың тек ... тән ... Бие ... ... ... 2-3 ... сүт бездері уыз бөліп шығарады, оның құрамы жөнінен жәй сүттен едәуір ... бар. ... ... ... пен ... 2-3 еседей көп, ол май мен сүт қанты 1,5 еседей кем. Бие сүтінің сапалылығы ... бір ... ... ... ... ... географиялық аймаққа, ондағы жайылым жағдайына және т.б. байланысты. ... ең ... зат - ... Бие ... ол 1,8 - 2,2 % болады. Сүтте белоктың үш түрі - казеин, альбумин және ... ... Сиыр ... ... ең көбі ... Ол ... ... заттардың 80% алады, ал қалған 20% альбумин мен глобулиннің үлесіне тиеді. Бие сүтінде 40% еритін ... ... ... және бос амин ... бар. Сондықтан сиыр сүтін казеинді сүтке жатқызады, ал бие сүтін альбуминді деп аталады. Бие сүтінің казеині 3-4 жеке ... ... ... казеиннің альфа, бета, гамма және кейде каппа-фракциялары деп атайды. Бие сүтінің жалпы белогындағы амин қышқылдарының мөлшері жөніндегі айырмашылықтар ... және он ... ... және ... ... ... күні сауылған сүтте анық байқалады. Бұған көз жеткізу үшін ... ... амин ... ... ... ... ... Үшінші тәулікте сауылған сүттің жалпы белогында: лизин - 9,3%, ал 13 тәуліктегіде - 6,7%, ... ... ... - 2,9%, ... қышқылы - 1,8, треонин - 12,0, триозин - 8,0%, ... - 5%, ... - 4,3%, ... - 6,2% және 6,1 ... Бие сүтінде шамамен 1,3 - 2,0% май бар, бұл сиыр ... 2 ... ... кем. ... ... сиыр сүтіндегі май түйіршіктеріне қарағанда, бие сүтіндегі май ... ... ... анықталған. Сол себепті бие сүтінің майы организмге тез гидролизденеді және жақсы сіңеді. Бие ... ... бір өте ... ... бар П.Ю. ... ... ... бактериясының сары майда өсіп-көбейетіндігі, ал бие сүтінің майы керісінше, оның өсуін тежейтіндігі ... Бие ... ... негізінен лактозаның дисахариді немесе сүт қанты түрінде кездеседі. Сүт ... екі ... - ... мен ... ... Бие ... 6,7% лактоза бар. Сонымен қатар қанттан басқа, қалпына келмейтін көмірсулар бар. Сүттің тағамдылық құндылығы онда ... ... және ... ғана ... ... адам үшін ... бар ... де болуына байланысты. Бие сүтінде адамның денсаулығына керекті барлық витаминдер бар. ... ол А және С ... бай. ... ... В ... ... Д, Е, F витаминдері болады. В тобына жататын барлық витаминдер организмнің ... ... етуі үшін ... ... адам ... В1 витамині жоқ болса, онда ол бери-бери ауруына шалдығады. Бұл ... ... ... қозғалғыш және сергек сезім нервтері зақымданады, парпличке айналады. В12 витамині жеткіліксіз болса, жілік майында қан құрау бұзылып, қан ... ... ... ... ... ... витаминдердің мөлшері өзгереді: биотин, тиамин, В12 витаминінің мөлшері кемиді; рибофлавин, фоли қышқылы сол күйінде қалады; пантотен қышқылы ... ... ... ... ... бар: ... ... - 48%, магний тотығы - 3,4%, фосфордың бес тотығы - 21,3%, хлор - 7,5%. Қан ... ... роль ... ... пен мыс сияқты элементтер сиыр сүтінен гөрі бие сүтінде едәуір көп: кобальт онда 1,5 есе, ал мыс 3,2 есе ... Бір литр ... 1,60 мг мыс ... ... ... ... ... бие сүті ана сүтіне жуықтау, бұл жөнінде Донецк медицина институтының ғылыми қызметкері Е.П.Гребникованың және басқаларының деректері дәлел бола ... ... ... бір ... ... ... ... Жамбыл Жабаев ақын атамыз:...Үйірілген сары алтындай сары қымыз, ... - ем, ... - ... дәрі ... ... ... сүйген асы, ... тағы нең бар кәрі ... -деп ... ... ... өзі ... қасиеті мен бірге оның түрлерінің көп екенін аңғартады. Қазақтар жыл маусымына қарай қымызды уыз қымыз, жазғы қымыз, ... ... ... деп атаған. Солардың негізгі түрлері мыналар: Уыз қымыз - бұл бие ... уыз дәмі ... ... ... қою ... Сары қымыз - жаз ортасындағы, шөп әбден пісіп, буыны қатқан кездегі қымыз; Түнемел қымыз - мол ... ... сүт ... торсықта сақталып, екі тәулік сапырылған, пісуі жеткен қымыз; Құнан қымыз - үш ... бойы ... Бал ... - бал, қант ... ... ... ... Дөнен қымыз - төрт ... ... ... қымыз - бес тәулік ашытқан қымыз; Асау қымыз - бесті қымыздан да ... ... ... - баяу ... ... ... қосқан қымыз; Қорабалы қымыз - мол қордың үстіне күн сайын сүт құя ... ... күн ... ... Сірге жияр қымыз - күзді күні бие ағытарда соңғы ... ... ...
3. Қымыз - қазақ халқының ұлттық тағамдарының ішіндегі ең құрметті дастарқан дәмінің бірі. Ол тек қана бие ... ... ... ... ... сақа бие, ... бие, қыран бие деп үшке бөледі. Сақа бие - ... рет ... ... сауылып келген бие. Құлын бие - ... ... ... ... алғаш құлындаған бие. Қысырақ бие - деп өткен жылы кейбір себептермен қысыр қалған, құлын орнына тайы еміп ... ... ... Биыл құлындаған мен тайы еміп жүргендіктен ондай биелер, күтімі ... ... ... Жыл ... шөп ... малдың күтіміне, күйіне қарай сауылатын биелерді мал иесі мен жылқышы іріктеп алады. Онда биелердің ауру-сырқаудан амандығы, құлындардың ширақтығы, денсаулығы еске ... ... ... ... қара құлақ болып марқаймаған құлындар белгілі мезгілге дейін байланбайды. Бие байлау деп - ... ... ... ... ... ... ... айтады. Жыл сайын алғаш бие байлаған күн "Бие байлар, желі ... ... ... ... сияқты өткізіледі. Желіннің қазығына, айғырдың жасына май ... ... Бие ... ел жазғы жайлауға шығып, шөптің нәрі толған кезде басталады. Бұл кез құлындар марқайып жетілген, ... ... ... көтеретін жағдайға келіп қалады. Олар сауын сайын емізіп, жетектеп ... ... ... және ... ... биелер жиі-жиі сауылады. Биені бие көнекке немесе ағаштан ... ... ... ... Жаңа ... бие сүтін сүзгіден өткізіп, жылы кезінде күбіге немесе сабадағы саумалдың үстіне құяды. Содан соң оны ... ... 30-40 ... ... аузын байлап не тығындап тастайды. Алғаш рет қымыз ашытарда бие сүті сабаға арнаулы ашытқының немесе ... ... ... ... ... сүр ... ... қазының сынық сүйегін салып, ол жоқ болғанда сүтке нан ашытқысын езіп әзірлейді. Қор дегеніміз - ескі қымыз, ол ... ... ... саба ... қалатын арнайы сақталған сарқыны. Биені қолмен және машинамен сауады. Машинамен сауудың қол мен ... ... ... артықшылығы бар: ол адамның жұмысын жеңілдетеді, еңбек ... ... ию ... ... ... аса ... физиологиялық жағдай жасайды. Биені машинамен сауу жөніндегі бірінші ... 1957 жылы ... ... "Мцыри" санаторийінде И. Аникин жүргізді. Биелерді ... сауу үшін ... АД-100 және ДДА-2 сауу ... ... ... ... ... ескі және жаңа әдісі жөнінде айтып өтейін. Көшпелі халықтар бірнеше жүздеген жылдар бойы ... ... ... ... ... ... ... Көшпелі тұрмыс алып жүруге ыңғайлы ыдысты қажет еткен. Торсық пен саба ... ... ... ... Торсық дегеніміз жылқының терісінен шелін алып, ыстап жасалған,сиымдылығы 10-30 литр тері қап. Терінің шел жағы ... ... ... Саба - ... ... төрт бұрышты түбі және ұзын мойыны бар сиымдылығы 100-150 литр тері қап. Сабаны жасар алдында арнаулы тұз ерітіндісіне салып, қылшығынан ... ... ... содан соң ыстайды. Сабаны қайыңның, тобылғының түтінімен ыстау қымыздың дәмін ... ... ... ... хош иісі ... Саба мен ... басқа мес қолданылады, оны шыбыштың терісінен тігеді. ... ... ... ... ... көп ... тер сіңбеген, ауырмаған, арқасы жауыр болмаған, семіз жылқының терісі таңдалып алынады. Ол қыс бойы от ... ... ... ... жаз шыға қайтадан жібітіледі де, құрымға салынады. Құрым дегеніміз - ... ... ... қара күйе ыс. Саба , ... ... ... ... қара күйені сыпырып алып қайнатады да, әрі ащы, әрі қышқылы мол, қою май сияқты сұйық ас әзірлеп, теріні соған батырады. Ол ... 20-30 күн ... ... ... ет ... ... ... кейін тері ширап, шымырланып, қоңыр-қошқыл түске енеді. Осындай әдіспен иленген тері шуда жіппен көктеліп, ішін таза құммен толтырып кереді де, ... ... ... ... саба шерткенде сыңғырлап тұрады. Бұл саба жасаудың бірінші сатысы. Ал екінші сатысында әлі кептірген ыдысты жылқының сүр ... және ... ... ... ... майлайды. Майлардың нәтижесінде сабаның тігістері кірігіп, бекіне түседі. Сабаны жасаудың үшінші сатысы - оны ыстау. Бұл ... істі ... ... елге ... болған, осы іске қабілеті бар, тәжірибесі мол адам ғана жақсы жүргізеді. Тәжірибесіз, шалғай ... ... ... бәрін еш кетіріп, өрт шығарып, сабаны күйдіріп алуы немесе шала-шарпы ыстауы мүмкін. Ысты көбінесе үй іргесінен аулақ, шөп-шаламы жоқ, ... ... суы, ... ... ... салады. Ыстау үшін әдейі "құрылыс" жүргізу керек. Мысалы, жарқабақтан отын салатын оттық ойып алады да оның төріне жалғастыра ұзындығы 15-20 ... ... 50-60 см ... ... өңеш ... ор ... Оның ішін ... түтін қашпайтындай етіп қалап шығады. Осы өңештің екінші басында құдықша етіп жер бетіне ... оның ... ... шошома орнатады немесе киізден күрке тігеді. Сонда ыс түтіні ошақтан өңештің бойымен өтіп, ... ... ... булығып үнемі бықсып сабаны ыстай беретін болады. Ысқа ... отын бүрі ... жас ... қарағай болады. Кейбір ысшылар сабаға, торсыққа ерекше иісберу үшін отынға аздап ... ... ... көк пішен қосып жағады. Осылай дайындалған саба көп жылға игілікке ұсталатын ыдыс болып шығады. Қымыз ыдыстарының ендігі бір ... түрі - ... ... ... - ... Күбінің ауыз жағы тарлау, түп жағы кеңірек болып келеді. Көбінесе еменнен жасалады. Аса ... ... ... ... да ... 60-70, кейде 100 литр сиғандай әртүрлі мөлшердегі күбілер жасалады. Оның ішін апта сайын жуып, кептіріп, сүр ... ... ... ... майлап тұру керек. Күбіні ыстағанда тобылғы, дүзгін, қылмұрын, қарағай ... ... ... шөп ... ... ... ... құйып сақтау үшін темір ыдыстарды пайдаланбауы керек. Саба, күбі піспегінің басы аршаның ... ... саба да ... ... ... ... күміспен өрнектелсе - өте үйлесіп, көз тартып тұрады. Піспек, бие сауатын шелек, қымыз тегене, шөміштер де ... ... ... ... ... хош ... ... болады. Қымыздың сапасы негізінен ашытқысына байланысты. Қазіргі кезде қымыздың микрофеорасы құрғақ күйінде жақсырақ ... ... ... ... бие ... мерзім басталғанда қымызды ашыту үшін пайдаланылады. Қорды дайындау үшін ... ... ... ... ... ... бойына қымызды екі бөлініп тұнғанша үйде сақтайды. Суы жоғары көтеріліп, казеиннен тұратын ... ... қоюы ... ... Ол ... марлымен сүзіп, күннің көзіне қойып кептіріп, бие сауатын кезге дейін жабық ыдысқа салып, салқын жерге қойып сақтайды. Ашытқыны бабына келтіру үшін ... жаңа ... бие ... 5 ... 3-4 ас қасық есебінен салып, жылы жерге бір тулік қояды. Бұл ... оны ... тұру ... Бір ... ... ... осы ... қымызды ашытуға пайдаланады. Бұдан соң қымыз ашыту үшін ашытқыны емес, ашыған қымызды жаңа сауған 6-7 литр сүтке 1 литр ... ... ... ашыту үшін 25-40% биенің жаңа сауған сүтін сабаға құйып, ашытқы қосады да түн қатырады. Келесі күні ашыған сүттің үстіне жаңа ... ... ... ... отырады да, жақсылап пісіп, тағы да 10-15 сағат ұстайды. Алайда бұл қымыз әлі де әбден ... ... ... ... ... әрі өте қою. ... оның ... жаңа сауылған сүттен тағы да қосып, жақсылап пісіп, тағы бір ... ... ... нәтижесінде ол орташа екі күндік қымыз болып шығады. Дайын ... ... ... ... алады. Сабаның қымызын сарқып құйып алмайтындығын айта кету керек, оның түбіне (1:3 немесе 1:5 бөлігіндей) ашытқы ... ... 10-15 ... ... саба толық босатылып, кептіріліп, тағы да ысталып, маймен майланады. Қымыз ашыту үшін ... тек бір жаз бойы ғана ... ... келесі жылы оны басқа мақсаттарға қолданады. Сабаға құйып ашытқан қымыздың сапасы өте жоғары болады. Халқымыз қымыздың өте ... ... ... ... Кейде ондай қымызды қазымен қосып, арнайы емге пайдаланады. Ашытқының екінші бір түрі - айран. Халқымыз ашытқы ... ... де ... Оны ... ... ... тарыны қазанға салып қайнатады. Бір шелек суға бір тостаған дән ... ... ... ... ол үш ... ... дайын болады. Айран немесе көже ашытқыны бір шелек бие ... 3 ... ... ара ... ... ашытқы құйылған сүтті әуелі бөлмеде бірсыпыра жоғары t (25ºС...) қалдырады да, содан соң салқын жерге қояды. Қымыз ашытқанда ... ... ... ... Күні ... әр ... жаңа ... сүтті ашыған қымыздың үстіне құйып, қаттты-қатты піседі. әр 1-1,5 ... ... ... 2-3 мың ... ... Қымызды ашытудың өндірістік әдісі сүт қышқылының таяқшалары мен сүт ашытқысының таза себінділерінен алынған ашытқы дайындауға ... ... рет ... ... ... ... жағдайда 1910-1911 ж.ж. А.С. Гинзбург пен А.А. Бачинская - Райченко дайындаған болатын. Қымызды өнеркәсіптік жағдайда дайындау технологиясына ... ... ... сүт ... - ашытқы дайындау;- ашыту;- қымыздың жетілуі; - сапыру;- ыдысқа құйып тығындау;- көпіршіту;- ... ... ... дайындау оны өлшеп, содан соң мақта сүзгіден немесе 3-4 ... ... ... сүзуге салады. Қымыз дайындау үшін қышқылдығы 7º Т аспайтын, тығыздығы 29-33º А, майлылығы кемінде 1% сау биенің сүті ... Егер жаңа ... сүт ... ... ... ... оны жедел 10-12 градусқа дейін салқындатып, осы температурада 12 сағаттан асырмай ұстау керек. Қымыз ашыту ісіндегі ең маңыздысы - ... ... ... ... қымызды ғылыми-зерттеу лабораториясының методикасы бойынша сүт қышқыл таяқшалар стерильденген қаймағы алынған сиыр ... ... ... типі ашытқы-сусло агарына себіледі. Қаймағы алынған сүт құйылған екі кішкене бөтелкені тығыздап, 65ºС дейін ысытылған суы бар кастрюлге ... ... ... соң суды 30 ... бойы ысытады. 1-ші бөтелкені 26ºС дейін салқындатып, оған агарға себілген ашытқыны салады. 40ºС дейін салқындатып 2-ші ... сүт ... ... ... Бөтелкелерді термостатқа қояды: ашытқысы барын t 28-30º жерге 15-18 сағатқа, сүт қышқыл таяқшалар барын t 35-37º ... 5-7 ... бойы ... ... соң ашытқысы бар бөтелкені шайқағанда көпіріп кетеді, ал сүт қышқыл бактериялар қосылған сүт ... ... ұйып ... Екі ... ... де ... ... оған 100 мл, яғни барлық ашытқының үштен ... ... жаңа ... ... ... 31-35º ... жылытылған сүт қосады. Осы қоспаны 15 минут бойы араластырады. Содан соң дайын болған ... t ... ... ... ... ... да, ... сағаттың ішінде 5-6 рет араластырып отырады. Алғашқы 3-5 тәулік бойы тәулігіне 4-5 рет саумал құйып, оны құйған сайын 15 ... бойы ... ... ... 1:3 көлеміндей, содан соң қоспаның қышқылдығы 65-70º дейін жеткенше саумал құйып отырады. Ашытқыны жетілдіру және көбейту 4-5 тәулікке ... ... Осы ... ішінде ашытқының қышқылдығы 130-140º Т болуы тиіс, содан кейін, оны өндіріске пайдалануға болады. Өндірістік ашытқыны ... 4-8 ... ... қышқылдығы артуына қарай, үстіне сүт құйып, жаңалап араластырып отыру керек. өндірістік ашытқыны 25-28º ... ... ... ... Сүт ... екі ашу ... - сүт қышқылды және спиртті ашу процесстері қатар жүретіндей қолайлы жағдай жасау қажет. Ашытқы жаңа ... сүт пен ... t 25-26º, ... 45º Т ... ... ... араластырады. Сүтке ашытқыны қосқаннан кейін қышқылдығы 65-70º жеткенше қоспаны жетілдіруге қояды. Қоспаның қышқылдығы 50-55º т ... және ... ... тән дәмі жаңа ... ... ... араластыра бастайды. Қымыздың өзіне тән хош иісі шыққанда ... ... ... Содан соң қымызды бөтелкелерге құйып, корнитығынмен тығындайды. Кейін оны газдандырады. Газ беріп болғаннан кейін бөтелкелерді мұзы бар ... ... сүт ... ашу ... ... ... үшін +4, +6ºС t-да сақтайды. Күшіне қарай ... ... ... ... деп бөледі. Жоғарыда айтылғандардың бәрі де орташа қымызды дайындау технологиясына қатысты, міне осы қымыз ... ... ... ... ... және ... қымыз дайындау үшін сүтті ашытқыға 1-ші жағдайда қоспаның қышқылдығы 45ºС төмен, 2-ші жағдайда одан жоғары болатындай мөлшерде ... 3.1 ... ... үшін одан ... ... ... оны ... араластырады. Содан соң аллюминий түтікті (диаметрі 9мм) сүті бар ыдысқа түбіне дейін ... ... ... ... ... ... ... саусақпен басылып тұрады, саусақты көтеріп, сүтті таза ... ... ... ... ... мен ... ... үшін көлемі 50 мл шамасында, ол толық зерттеу жүргізу үшін 250 мл сынама алынады. Зерттеу алдында шөлмекті ... рет ... ... ... Егер ... ... мен тығынына қаймақ тұрып қалса, онда шөлмектің аузын алдын ала тығындап, ондағы сүтті жылуы 45-50º судың ішіне салып 30-40º ... ... ... соң ... ... ... 20º түскенше салқындатады. Қымызды зерттеу әдісі де сүтті зерттеген сияқты. Бірақ қымызды ... ... өте ... 10-15 рет ... ... ... құйылған бөтелкені қашан өнімнің біртектес консистенциясына жеткенше бірнеше қайта бірнеше қайта төңкеріп шайқау керек. Қымыз химиялық стақанға құйылып, 30-35 ºt суға 10 ... ... ... ... ... ... үшін ... 20 ºС дейін салқындатқан жөн. 3.2.Қымыздың сапасын анықтау кезінде ең ... оның ... ... күшін (алкоголь мөлшерін), қышқылдығын т.б. ескереді. Органолептикалық ... ... ... ... ... ... иісі, дәмі, консистенциясы жатады. Ашыту сәтінен бастап әбден иіні ... ... ... уақытына қарай қымызды: әлсіз, орташа және күшті деп үш категорияға бөледі, олардың әрқайсысының өзіне тән органолептикалық қасиеттері ... ... ... ... газы аз ... дәмі ... ... келеді, тілді қуырмайды, тұнған кезде екі түрлі: төменгі қоюлау, ... - ... ... ... болады. Оның құрамында 1% этил спирті болады. Орташа қымыз газға бай, дәмі қышқыл болады, құрамында 1,5% этил ... ... ... ... аз ... дәмі ... ... әрі өткір келеді, стақан қабырғаларына әлсіз көпіршік болып тұнады және екі бөлікке бөлінбейді, ... 1,75 - 3,0% ... этил ... ... ... ... ерекшеліктерінде болатын кемістіктер. Сүт-қымыз фермалары мен қымыз цехтарында қымыз дайындаудың технологиясын ... және ... ... ... ... дайындау процессі кезінде қымыздың өзі әр түрлі өзгерістірге тап болады, оны қымыз кемістіктері деп атайды. Олар төмендегідей ... ... ... ... ... ... судың көп болуы, түсінің сұрғылт-сары болып келуі, сусынның үстіңгі қабатында бөтен қоспалардың болуы және т.б. ... ... ... ... өткір, зәрлі, күйік иісі, ащы-тағамдық иісі, қора иісі, мұнай ... ... иісі т.б. ... ... тұрады. Қымыз дәміндегі кемістіктер: дәмі зәрлі, өткір ащы болып келеді. Сондай-ақ сірке суының, темір ... және ... да ... ... дәмі ... Консистенциясындағы кемістіктер: шырышты, белоктардың көпіршігі ірі ... ... май ... болады, газ көпіршіктерінсіз, өте сұйық келеді. Осындай кемістіктері бар қымызды қайнатып алғаннан кейін мал азығы ретінде пайдаланады. 3.3.1. ... ... ... ... ерекшеліктері бар. Бұл, біріншіден бос көмір қышқылы болған соң көпіршіп тұратын болғандықтан ... ... ... ... ... ... ... тағы сол бос көмір қышқылы болғандықтан ол әр байқауда әр түрлі мөлшерге ... ... ... ал ... өзі ... ... ... сілтінің шығынын арттырып, сілтімен титрлеуге әсер етеді. Демек, қымызды көмір қышқылынан арылтқаннан кейін ғана оның қышқылдығын ... ... ... ... ... бұл ... ... деп аталады. Әлсіз қымызда ол 60-80º Т, орташа қымызда 81-100º Т, күшті қымызда 101-120º Т болуы тиіс. ... 100-250 мл ... ... ... 20 мл су құйып, пипеткамен 10 мл қымыз қосады да, оның қалғанын пипеткадан колбаға жібереді. ... ... ... араластырады, 3 тамшы фенолфталеиннің ерітіндісін қосып, сілітінің 0,1 н ерітіндісімен ... ... ... ... 0,1 н ... ... литр санын 10-ға көбейтіп, Тернер градусы бойынша қышқылдықты анықтайды. Параллельді анықталған ... ... ... бойынша бір градустан аспауы тиіс. Қымызды титрлеуге 9,5 мл 0,1н күйдіргіш ... ... Бұл ... қышқылдық: 9,5 ⅹ 10 = 95º Т болады. 3.3.2. Пикнометрдің ... ... ... ... ... салыстырмалы салмағын анықтайды да, таблица бойынша спирт ... ... ... ... ... ... жуады, әуелі сілтінің спирт қосылған әлсіз ерітіндісімен, содан соң ... хром ... ... рет сумен содан кейін 100-105º- та кептіреді де, эксикаторда салқындатып, аналиттік таразыға салып өлшейді. Қайнатуға ... ... ... ... дәлдігін 0,1 грамға дейін жеткізіп, 100 грам қымыз өлшеп құяды, ... бір ... ... натрий қосады да, бірнеше шыны қылдай түтікшелер салып, колбаны тығынмен жауып, тоңазытқышпен қосады. Тоңазытқыштың астына 100 мл ... ... ... Бір ... ... ... өлшеуіш колбаның ішінде оның көлемінің 2/3 жететіндей ... ... ... ... Айдап болған соң қайнатылған қымыздың үстіне белгісіне жеткенше су қосады да, мұқият араластырады. Алдын ала өлшеніп белгіленген ... ... ... ... ... ... ... дистилята қосады. Содан соң пикнометрді температурасы 20º суы бар стақанға суды ... ... ... ... болатындай етіп салып қояды. 40 минут өткен соң сүзгі қағаздың көмегімен дистилятты менискісін пикнометрде дәл белгіге келтіріп қояды. ... соң оны ... ... алып ... және өлшейді. Қайнатылған ерітіндісі бар тығынды пикнометрмен тығынды бос ... ... ... ... ... ... ... салмағын анықтайды. Судың салмағын анықтау үшін пикнометрге су толтырып, ... соң ... ... ... ... ... ... қайталайды. Қайнатылған ерітіндінің салыстырмалы салмағын формулаға қойлып есептеледі. 100 мл қайнатылған ерітіндідегі спирт мөлшерін ... ... су мен ... ... ... ... бойынша табады. Таблицадан су спирт қоспасының салыстырмалы салмағы 0,9983 - ... 0,9% ... ... ... ... ... шама 100 г ... граммен алынған спирт мөлшеріне тең болады. Пикнометрдің дегеніміз - осы пикнометр ... ... 20ºС ... салмағы.3.3.3.Қымыз микробиологяғылымы шықпастан бұрын да ашытқы салу әдісімен дайындалып ... 1910 жылы ... ... ... ... оның ... әдісін, құрамын және басқа да қасиеттерін тексерген. Рубинский қымызда ... бар ... ... Ол ... ойдағыдай ашу үшін қымыз ашытқылары мен палочкаларының маңызы зор екенін айтты. Басқа микроорганизмдер тек қымыз жасау процестерінде пайда боладыда, қымыздың ... әсер ... деп ... Бұл ... ... ... ... ашуын күшейтеді, қымыздағы басқа зиянды микробтарды өлтіріп, қымыз палочкаларына көмектеседі. ... ... ... микрофлорасын тексеруге онша маңыз берілмей келді. Бірен-сараң зерттеу жұмыстары ... олар тек ... ... ғана ... ... Шипин, Сорокин, Штанге, Белокопытова және басқалардың жұмыстарын ... ... ... ... сүт қышқыл таяқшалары мен ашытқылық зат бөлініп алынатын болды. Бұл қымыз ... ... ... ... және бұл ... қымызды лабороториялық жағдайда даярлаудыңбасы болды(Шипин, Николаева, Горовиц-Власова және басқалары). Қымызды ашытып, қышқылдандыратын ... ... не ... ... айналасында көп қарама-қарсы пікірлер болды. Бұл мәселені Оренбург, Уфимск аудандарына экспедицияға шыққан прфессор А.Ф.Войткевич басқарған ... ... ... ... ... бірсыпыра дұрыс шешіп, дұрыс анықтамалар береді. Қымыздың ең таза ... ... ... және ... ... ... ... алынған таяқшалар болгар таяқшалары деп танылды. Қымызды қышқылдандырып ашытатын басты агент осы болды. Қымыздың спирттеніп ашуы қымыз ашытқыларының әсерінен ... ... ... Бұл ... ... жылдары Алматы, Оңтүстік Қазақстан обылыстарына шығып келген Қазақ ССР ... ... ... да ... ... ... ... ондағы еритін азотты қосылыстарды, ең алдымен, бос амин қышқылдары мен витаминдерді қоректендіруге кетеді. Бие сүті ... ... бай, ... қоса онда сүт ... да мол, ... сиыр ... қарағанда бие сүтінде спиртті ашу неғұрлым тез қарқынмен ... Сүт ... ... мен ... ... ... болған лактоза ферментінің әсерінен сүт қанты глюкоза мен галактозаға бөлшектенеді. Моносахаридтер әрі ... ... сүт ... шарап спиртіне, көмір қышқылына және басқа да дәмді және хош иісті заттарға айналады.Сүт ашытқылары, басқа түрлеріне қарағанда, галактозаны глюкозаға ... ... ... ... ... Сосын ашу процесіне глюкоза қатысады. 4. ... ... ... ... жаю ... ... ережелері мен қойылатын талаптарды орындағанда ғана, сондай-ақ фермалардың жай күйін және ... ... алу ... ... үнемі мал дәрігерлік-санитарлық тұрғыдан қадағалап отырғанда ғана сүт алуға және одан санитарлық ... ... ... дайындауға болады. Санитарлық талаптар сақталмаған жерде сауу кезінде сүтке әр түрлі көң-қоқыр, шаң-тозаң, солармен қоса патогенді микроорганизмдер де түсуі ... ... ... ... ... ... ... үшін шыбын-шіркейлерге қарсы күрес жүргізуге ерекше көңіл бөлу керек. Асқазан, ішек аурулары, іш сүзегі, дизентерия, паратиф және т.б. ... ... осы ... ... ... ... қарсы санитарлық шаралардың ең тиімдісі қи-қоқыстарды дер кезінде тазалау болып табылады. Мұнда жалпы шаралардан, яғни залалсыздандыру, дезинфекциялау және дератизациялау мен қоса ... ... ... ... жүргізіледі, сауын биелердің үсті щеткамен тазартылады, желіні жылы ... және ... ... ... сүт және қымыз құятын ыдыстар, сауу аппараттары гипохлорид кальций немесе дезмол ерітіндісімен жуылып, залалсыздандырылады. Сауыншыларға жеке гигиенаны сақтап отыру міндеттелген ... ... күні ... ... ... ... және ... үнемі суық және ыстық сумен қамтамасыз етілуі керек. Сауышылардың ... ... ... қол ... ... заттар және ормал қойылады. Флягтарды, шелектерді, сауатын аппараттарды таза ұстау жауапкершілігі - аға ... ... ... ... ... ... ... аға сауыншыға, жылқы фермасының бригадирі мен бастығына жүктелген, ал фермалардың санитарлық-гигиеналық жағдайын қадағалап отыру жұмысы шаруашылықтағы мал ... және ... ... жүзеге асырылады. Қымыз фермаларында жұқпалы аурулардың алдын алуды дезинфекция, дезинсекция және дератизация шараларының мәні аса зор. ... ... ... мен ... ... қорытындылары қымыз фермасы меңгерушісінің қолында сақталатын сауыншылардың санитарлық кітапшасына ... ... ... ... ... ... қарай кезекті медициналық байқаудан уақытылы өтулерін қадағалап отырады. ... - жеке ... ең ... ... ... Сүт пен қымызға жақын жүретін қызметкерлер ең алдымен жұмысқа таза әрі жинақы киініп келулері, жұмысқа кірер алдында, дәретханадан кейін, өндірістік бір ... ... ... ... қолдарын мұқият жуып, залалсыздандырып отырған жөн. Биелерді механикалық әдіспен сауу ... және ... ... өнімдер алуға көмектеседі, алайда биелерді механикалық әдіспен сауу кезінде сауу машиналарының әрқилы бұзылуы, асау жас биелерді сауу кезінде ... ... ... ... жеке ... гигиенасын бұзушылықтың, жарақаттарды және т.б. болуы мүмкін. Қымыз ... мал ... ... жеке ... ... қатаң сақтау, арнайы ветеринарлық-санитарлық және шаруашылық шараларын дер кезінде жүргізіп отыру ... ... ... және ... ... ... өнімді арттыруға, бие сүті мен қымыздың сапасын жақсартуға мүмкіндік береді. ... ... ... ... ... бөлім3.1.Сынама алу3.2. Органолептикалық зерттеу3.3. Биохимиялық зерттеу 3.3.1. Қымыздың қышқылдылығын анықтау3.3.2. Қымыз құрамындағы спиртті анықтау3.3.3. Қымыз микрофлорасы4. Қорытынды5. Пайдаланған ... ... ... ... ... :1.Қ.Бозымов Алматы 19932.М.Г.Курамшина ... ... ... ... ... ... ... А.Отарбаев Алматы ... ... ... ... 19897.З.С.Сейітов Алматы, 2005-288 с
І. ... ... ... ... ... дәмдік, сусындық, шипалық қасиеттері ертеден-ақ белгілі болған. Оның адам ағзасына сіңімділігі 98%-ды құрайды. Құрамындағы құрғақ заттың үлесі 14,5 - ... май - 5,5 - ... ... - 4,0 - ... сүт ... - 5,0 - 5,5%-ға, минералды заттар 0,6 - 0,8%-ға сәйкес келеді. Қос ... ... ... ... 5,5 - 7,0% болатын 4 - 6 л, маусымда 1200 л сүт ... дара ... таза ... ... маясынан майл. 3,5 - 4,2% болатын 12 - 15 л, маусымда 3500 л сүт ... Қос ... және дара ... түйелердің будандарынан бір маусымда майл. 4,0 - 4,5% болатын 3000 л сүт ... Түйе сүті сиыр ... ... бактерицидтік қасиеті жоғары болғандықтан ұзақ мерзімге сақталады (30С ыстықта 24 сағатқа ... ... ... ... ... тұрақты пайдаланатын адамдардың туберкулезбен мүлдем ауырмайтындығын көрсетті. Сонымен бірге асқазан ауруларын да шұбатпен емдеудің жақсы ... ... ... мен ... ... ... кем ... Қымызда 499 - 528 ккал болса, Шұбатта 789 - 991 ккал ... ... ... май, әр ... ... мен ... көп болады. Шұбатты Маңғыстау облысы Тұщыбек бұлағындағы емдеу орнында өкпе ауруларын емдеуге пайдаланған. Бұрын қазақтар қою түйе сүтiн шәйға қосып ... оның ... түйе ... олар сиыр сүтi ... ... ... басқа, қазақтар түйе сүтiне басқа да жануарлардың сүтiн қоса отырып ... сүт ... ... ... Мысалы: сүзбе (қатық), құрт.
Түйенің сүті
Шұбат
Қышқылдық
18°
28°
Майлылық
4.3 %
4.3 %
Лактоза
2.75 %
1.32 %
Құрғақ заты, майдың басқасы
8.2 %
6.6 %
Минералды заттар
0.86 %
0.75 %
Этил спирті
1.1 %
Аскорбин ... ... ... ... ... ең мазды тағамдық өнімі - бұл түйе сүті, яғни шұбат. Інгеннің сүтін түркімен, ... ... және ... да Орта Азия ... аса жұғымды тағам ретінде пайдаланады. Ғалымдардың зерттеулері бойынша түйе сүті дәмділік және жұғымдылық қасиеттері ... ... ... сиыр ... әлдеқайда асып түседі, сонымен қатар інгеннен сауылған сүт ... сиыр ... ... сүт ... ... түседі. Қазір Орта Азия мен қазақстанда сүтті түйе шаруашылығы тұрақты қалыптасқан шаруашылық саласы болып табылады. ... ... түсі ... ... ... ... ... ақ, дәмі тұщылау, тәтті немесе тәтті тұздылау болып келеді. Консистенциясы қою, сапырған кезде ... Түйе ... ... ... ... ... ол сүт шығу ... жыл мезгіліне, азықтандыруына, малдың түрі және тұқымдық айырмашылықтарына ... ... ... Түйе ... құрамы 15,5 % құрғақ заттан және 84,5% су құрайды. Құрғақ зат құрамына мыналар кіреді: жалпы белок - ... оның 3,22% ... 0,71% ... 0,46% глобулин құрайды және түйе сүтінің белогынің сапалық құрамы сиыр сүті (3,33%) мен ... ... (2,20%) ... ... сүт қанты - 5,10 және 4,95%, май 5,39 - 4,47% және тұз 0,69 - 0,70 %. ... ... май ... оның ... ... жыл мезгіліне, азықтануына және басқада факторларға байланысты. Мысалы, қос өркешті түйелердің сүтінің ... жаз ... 4,7%, қыз ... 6% ... ... отырып, орташа сүт шығу кезеңінде 5,2% құрайды. Түйе сүтінің майы 43-45 градус температурада ериді және - 24 - 28 ... ... ... ... ... желінінде жинақталады. Сүтте қант май мен белокқа қарағанда тұрақты сақталады. Түйе ... ... 5% сүт ... ... сүті ... де бай келеді. Бірақ түйе сүтінің дәрумендік құрамы әлі толық зерттелмеген. Ғалымдардың зерттеулері бойынша қос өркешті түйелердің сүтінде 0,38 миллиграмм - А ... 58,2 ... - С ... 2,72 миллиграмм - В дәрумені болса, аруаналарда тиісінше 0,95-1,86 мг, 57,4-79 мг және ... мг ... ... ... түйе ... қышқылдылығы орташа 21,5 градусқа тең немесе 20 - дан 25-ке дейін ауытқуы мүмкін.
Түйе ... ... ... Түйе сүтінде лизоцидтер, агглютиндер, антитотиндер, иммундық денелер сияқты белок тектес ... ... ... бар ... ... ... бір уақытқа дейін олар сүтте микроорганизмдердің көбеюіне кедергі болады, сосында сүт ... Түйе сүті ... ... ... қарағанда көпке дейін сақталады. Өйткені бактерицидтік қасиеті сүт қышқылының көбеймеуіне жағдай жасайды, + 10 градус ... түйе ... ... ... ... бойы сақталады, ал бұл кезде сиыр сүтінің қышқылдылығы үздіксіз өседі. + 30 С температурада түйе сүті 24 сағат ... ал сиыр сүті 6 ... ... ұйып ... сүттілігін 16-18 айлық сауым маусымында алынған сүт мөлшерімен анықтайды. Қос өркешті інгендерге қарағанда ... ... сүті мол ... орта есеппен 2000-2500 л құрайды. Ал қос өркештілердің сүті 880-1570 л құрайды. ... қос ... ... сүті ... (5,4%) және ... ... жоғары. Аруана түйелерінің інгендерін 12-13 ай сауса, қос өркешті інгендерді 18 айға ... ... ... ... ... 3-4 рет ...
1.Түйе сүтінің физика-химиялық қасиеттері
Түйе - сіртабандылар отрядының бір туысы, күйіс қайыратын, жұп тұяқты, шөл және шөлейтті жерлерге жақсы бейімделген. Үй ... ... 2 түрі бар: дара ... - ... қос ... - ... Түйе ... ерекшелігі май, белок, минералдық заттары және басқа құрамдық элементтерінің мөлшері көп болып келеді; оның үстіне аса нәрлі. Оның мұндай ... өте ... - ақ ... ... ... мініс атын өсіру үшін, мысалы, құлынға түйе сүтін берген. Түйе сүтінің түсі әдетте ... ... дәмі ... - ... немесе тәттілеу - тұздылау болып келеді, консистенсиясы қою, бір ыдыстан екінше ыдысқа құйғанда қатты көпіреді. 1 - ... Түйе ... ... ... ... ... %
Альбумин %
Глобулин %
Бактриан
4.45
3.22
0.71
0.46
Дромедар
3.6
2.8
0.87
0.9
Қоспақ
3.7
2.8
2 - кесте. Төрт - ... ... ... ... ... %
Казейн %
Альбулин
Глобулин
Түйе
4.45
3.22
1.23
1.23
Сиыр
3.4
2.7
0.7
0.7
Бие
2.2
1.25
0.95
0.95
Бактриандар сүтінде сауылу мерзімінде амин қышқылдары көп ... ... ... амин ... ... ... болмайды. Биологтардың зерттеулерінде түйе сүтінде қанның қызыл формалы элементтерін түзуге ... амин ... ... ... сүтіндегі май мөлшері оның тұқымына, түріне, жыл мезгіліне, азықтандыруға және ... ... ... ... ... ... майлылығы сүт шығатын кеде, жазда, 4,7 %қыста 6 % дейін ... ... 5,2 ... Ал жеке ... ... ... бұдан да гөрі ауытқиды. Сүті сұйық інгендердің сүтінде 3,6 - 3,8%, ал сүті қою ... ... 8 % ... ... Бөліп - бөліп сауылған түйе сүтінің майлылығы сиыр сүтінікіне қарағанда шамалы ауытқиды. Мысалы, алғашқы сауымның майлылығы 3,5 % 4 % ... ... ... - 5,5 % 6,0 % ... және ... ... 8 % 12 % ... Түйе сүтінің витамин құрамы бай. Әзірге бұл бірақ жете зерттелмеген. Қолда бар К.Т.Бестужеваның ғылыми ... ... 3- ... Түйе ... ... ... түрі
А
В12
С
Бактриан
0.38
2.72
58.2
Дромедар
0.343 -0.487
0.95 -1.86
57.4 - 79
Н.Т.Киселева мен Л.И.Полушина (1954) түйе сүтіндегі С ... ... ... және ... жеке ... ... деп ... Ол інгенді құрғақ жантақпен азықтандырғанда сүтте 75,43 мг/л С витамині болатынын, ал көктемтегі жайылысқа баққанда ол 97,07 мг/л ... ... ... В1, В2 және С ... ... ... түйе сүті сиыр ... әлдеқайда асып түседі. Сүттегі минералдық заттар органикалық емес және ... ... ... түрінде болады. Түйе сүтіндегі күлдің процент бойынша мөлшері сиыр ... ... және 0,7 ... бірақ оның құрамдық бөліктерінің бөлінуі бірсыпыра өзгешелеу.Түйе сүтінің күлінде жалпы салмағының 30% ... ... ... бар, ал сиыр ... 24%. Түйе ... 25% ... тотығы бар, ал сиыр сүтінде ол 20 - 23%.
Жаңа сауылған түйе сүтінің қышқылдығы орта есеппен Тернер бойынша 21,50, ал 20 - дан 25 - ке ... ... ... ... ... сүттің қышқылдығы аздап өзгеріп отыратынын айтып кетуге болады. Мысалы, бірінші сауынның сүті одан ... ... ... 0,5 - 1,50Т ... болып келеді.Түйе сүтінің тығыздығы орта есеппен 1,030 - ға тең, ал 1,025 - тен 1,032 - ге ... ... ... ... ... бұл орта ... 1,026 - ға тең болады. Сүттің тығыздығы оның құрамына және ең ... оның ... ... ... ... неғұрлым жоғары болса, оның тығыздығы соғұрлым аз болады. Түйе сүтінде бие сүті мен сиыр ... ... ... ... көп ... оның ... да жоғары болып келеді. Ол 787 килокалория мен 911 килокалория арсында ауытқып отырады, ал бие сүтінікі 499 - 528 ... ... ... ... 1 л түйе ... түзілуіне кететін өнімді азық нормасы орта есеппен 0,68 - 0,70 азық өлшеміне, 61 - 75 г ... ... 7,2 г ... және 10,2 г фосфорға тең.Түйе сүтінде лизоцим, англютинин, антитоксин, бактериолизин, илмундық денелер оның бактерияға төзімділігін қамтамасыз ететін т.б. әр ... ... ... бар. Бұл ... ... ... ... сүттегі микроорганизмдердің көбеюіне кедергі жасайды дла, ол көпке дейін ұйымайды.Басқа малдың сүтінің ... ... ... ұзақ ... ... түйе ... ... қарсы тұруының көрсеткіші ретінде оның қышқылдығын зерттеді.Бактерияға қарсы тұру ... ... ... ... ... жайлап жоғарылайды.+100 кезінде қалыпты қышқылдық үш тәулік бойы сақталады,ал сиыр сүтінің қышқылдығы ұдайы арта береді.+300кезінде түйе сүті 24 сағат бойы ... сиыр сүті ... 6 ... ... ұйып ... сүтінің бактерияға қарсы тұру қасиетінің жоғары болуы бағалы болып табылады,өйткені оны сақтаудың жане өңдеудің нақты мерзімдерін білдіруге ... ... ... және одан ... өнім - ... қоректік және емдік қасиеттері Қазақстанда, сондай - ақ Орта Азия ... аса ... ... халы ... ... ... ... - ақ улағанда,мешел болғанда пайдаланады. Атап айтқанда, өкне туберкулезін емдегенде шұбаттың маңызы шынында да зор.Денсаулығы зор, өздері өте қайратты ... ... ... ... жаңадан ашыған түйе ішеді деп жазған болатын И. И. Мечников. Түйе сүтін африка ... да ... ... түйе ... ... ... қарағанда олардың арасында атеросклероз ауруы сирек кездеседі екен деген шетел автоларының деректері де бар.Орта Азия халықтары ғасырлар бойы ... келе ... ... сүт ... ... чал, т.б.) ... өнімдер болып саналады. Алжир тұрғындары түйе сүтін ашығанша ешкі терісіне құйып сақтайды да жиі ішеді, моңғолдар оны ... ... (суп) ... ... жағынан бір күндік (жас), екі күндік (күші орташа) және үш ... ... ... деп ажыратылады. Екі - үш тостаған шұбат ішкеннен ... ... ... өткенде адам қалғып, тың күш қосатын ұйқыға кетеді. Мұның үстіне деп аталатын тамаша нәр береді, өйткені ашыған ... ... ... ашу ... түйе ... ... сиыр сүті ... қою болып ұйымайды, өйткені оның іріміктері ұсақ, жұмсақ келеді, шайқағанда оңай ыдырайды, ... ... ... Ашытқының бактериялары бөліп шығаратын ферменттердің әсерімен түйе сүтіндегі белоктар мен сүт қанты ... ... Сүт ... ... ... сусын сүт қышқылымен баийды да, осының өзі түйенің жаңа сауған сүтінде болмайтын ... ... ... ... ... ... шұбат көптеген тағамдық өнімдерден, атап айтқанда сүт белогынан асып түседі. Шұбаттағы белок ашыған кездің ... - ақ сүт ... ... ұсақ - ұсақ ... ... оны адам ... қорытуы едәуір жеңілдейді. Түйенің жас сүтінің және ... ... ... ... ... валин, гистидин (Г.К.Ходжакулиев, Х.К.Курбанов) табылды. Түйе сүтінің белоктары сиыр мен бие сүтінің белоктарынан едәуір өзгеше: онда ... ... ... ... аспарагин қышқылы, серин және метионин мөлшері көп.Өзінің биологиялық қасиеттері жағынан шұбат қоректік өнім ғана емес, ол сондай - ақ ... ... ... Мысалы, В1,В2,С витаминдерінің мөлшері жөнінен түйе сүтінен едәір асып түседі. Кефир мен простоквашаға қарағанда ... В және С ... көп. Түйе ... ... ... В тобындағы витаминдер саны орта есеппен 71% (Г.К.Ходжакулиев, С.Г.Ягодинская, Т.А.Соколова) артады. Шұбаттың бір литрі адам организмінің С витаминіне, тиаминге және ... ... ... ... қанағаттандыра алады.Шұбатта кефирге қарағанда май, белок бірсыпыра минералдық заттар, витаминдер, спирттер, сүт қышқылы және көмір қышқылы көп мөлшерде. ... ... онда май, ... ... сүт ... ... және А. В1. В2 ... көп. /8/ Түйе сүті тағамға көбінесе ашыған өнім ретінде шұбат түрінде пайдаланады. Түйе сүтінен сондай- ақ май, сыр, ... ... ... ... ... тілінде "чал" деп атайды.Ол түйе сүтімен сүт қышқылды және спиртті ашыту жолымен ... сүт ... ... сапасы көбінесе ашытқының сапасына байланысты.Бөгде, жағымсыз дәмі мен иісі жоқ ащы ... ... ... ... ... ... күн сайын өндірістік ашытқы ретінде пайдаланады.Шұбат мынадай жолмен ашытылады інгенді сауып алғаннан кейін сүтін ... де 300 350 қа ... ... ... соң оны ... құйып жаңа сауылған сүттің (3/4) бөлігіне бір бөлік ашымал ... ... етіп ... ... ... піспекпен 20 -30 минут бойы арластырып, 3 - 4 сағат ашытып қояды.Осы уақыт ішінде ашытылған процесі ... ... ... ... есебінен күрделі заттар қарапайым заттарға айналады.Шұбаттың қышқылдығы 600 - 70 0 Т - дейін ... - ... ұйып тұна ... ... ... болмауы үшін шұбатты пісіп отыру керек, сонда шұбаттың ірі казейн бөлшектері ыдырап сусын сұйық күйін сақтайды.Сүт ... және ... ... ... және ашуына байланысты қымыз сияқты шұбатта 3 ... ... ... - 60 - 90 ... - 90 - 120 Т, ... - 120 - 140 Т. Түйе ... ... биохимиялық процесс жүреді: Сүт қанты, сүт қышқылына, спиртке және ... ... ... ... ... ... ... 2 СН3 - СН - СООН ... ... +Н2О 2 C6 ... ... (глюкоза +галонтоза)(лактоза)
3. С6Н12О6 2 С2Н5ОН +2 СО2 Табиғи ашымалдар арқылы алынған Н.Кисилованың деректері бойынша шұбаттың химиялық құрамы бастапқы ... ... ... өзгеше болып келеді.4- кесте.
Көрсеткіштері
Сүт %
Шұбат %
Майсыз құрғақ қалдық
7,6
6,01
Май
3,98
3,6
Күл
0,8
0,74
Сүт қанты
3,37
1,79
Алькогол
-
0,68
Жалпы белок
3,01
2,8
Казейн
2,49
2,13
С витамині мл/л
63,27
55,2
Көмірқышқылы
-
0,04
Тығыздығы
1,027
1,002
Қышқылдығы, Т
1,76
138,3
2.Түйе сүтінен шұбат ... ... ... ... ... ... ... Шұбат деп - сүт қышқылды сусынды айтады. Сүт қышқылы мен спиртті ашытудың ұзақтығына және шұбаттың пісуіне ... ... ... ... 3 ... ... ... - тәулік бойы ғана піскен шұбат
2 ... - ... ... ... ... ... - үш ... бойы піскен шұбат.
Шұбат дайындау технологиясы қымыз дайындау технологиясына ұқсас. Шұбат ашытуға ашытқы ретінде ащы, бөгде иісі, не ... дәмі жоқ ... ... Оны ... ... ... Маусымның басында, әлі жақсы шұбат жоқ кезде, түйе сүтін ашыту үшін сүт қышқылы бактериалары (болгарлық ... және ... ... пайдаланылады.
Шұбат дайындау технологиясы:
Түйені сауып алғаннан кейін сүтін сүзеді де ... ... ... Содан соң, оны еменнен жасалған күбеге құйып, оған өндірістік ашытқы қосады, ашытқының бір бөлігін 3-4 жаңа сүт ... ... ... ... 20-30 ... бойы жақсылап араластырады да, ашу үшін 3-4 сағат қояды. Бұл кезде ашытылған сүтте үдемелі ашу процесі жүреді, оның ... ... ... ... заттар анағұрлым қарапайым заттарға айналады. Шұбаттың қышқылдығы 60-70 градусқа дейін барады, казеин ұйып, тұна бастайды. Казейннің түйірленіп кетпеуі үшін ... ... ... ... нәтижесінде сусын анық консистенциясын сақтайды. 20-25 С температурада ... ашу ... 10-12 ... ... ... ... ... жарты литрлік шөлмектерге құйып, ауызын тығындап, 10-12 сағаттай ашу ... ... ... ... ... да, ... кейін сауда мекемелеріне жөнелтеді.Шөлмекке құйылған шұбат 5-10 С температурада еш бұзылмай 5-6 күн тұра алады.
Дайын болған шұбаттың құрамында 5 % май, 6,2 % ... 0,86 % ... ... ... ... ... өлім - ... 60 % сапасыз астан, артық тұтынудан, дұрыс тамақтана білмеуден туып жатады.Сондықтан да әр елдің өзіндік ... ... ... болу ... Адамның дұрыс болып қалыпты өмір сүруі үшін ең қажеттісі қоректік заттың мөлшері, сапасы, ағзаға ену мөлшері. Міндетті түрде тиісті деңгейде ... ... ... адамдар үшін микроэлементтердің тәуліктік мөлшері (мг): Al - 49.01, Br - 0.821, Fe - 1.1 - 30, I - 0.2, Ca - 0.05 - 0.1, Mn - 5-7, Cu - 2-3, Mo - 0.15 - 0.63, Pb - ... F - 2.3, Zn - 10-15. ... ... ... ... мен ... бай, түйе сүті мен шұбатты күнделікті тағам әрі сусын ретінде маңызы өте зор. ... ... ... шек ... ... - бір шипа, қанды толтырады.Шұбаттың радиацияға қарсы әсері болатыныда анықталған.(Әсіресе Шиелі ... ... ... ... ... ... Ө. Төрт - ... төресі кім? Алматы, Қайнар. 19902. "Айқын" газеті. № 233. 2010 15 желтоқсан№ 237. 2010 23 желтоқсан№ 179. 2010 29 ... 198. 2010 26 ...

Пән: Ветеринария
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 25 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алматы облысындағы түйе сүтiнiң физико-химиялық қасиеттерi21 бет
Жылқы және түйе сүтін алғашқы өңдеу10 бет
Жылқы және түйе сүтін алғашқы өңдеу жайлы7 бет
Жылқы мен түйе сүтін алғашқы өңдеу9 бет
Жылқы мен түйе сүтін алғашқы өңдеу туралы11 бет
Инновациялық маркетингтік технологиялар арқылы қр-ның ұлттық брендін құру және оны жылжыту үшін түйе сүтінен жасалған «botakan» өнімдерін отандық ерекше өнім ретінде таныту45 бет
Түйе сүті туралы31 бет
Түйе сүтінің және шұбаттың липидтері21 бет
Түйе сүтінің поллютанттары30 бет
Түйе сүтінің сарысу белоктарының қасиеттері39 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь