Қазақ жеріндегі Ресей бекіністері

КІРІСПЕ
I тарау. Ресей бекіністерінің қазақ жеріне салына бастауы
1. Ресей бекіністерін түрғызудағы әскери экспедициялардың ролі
2. Бекіністердің қазақ жерінде салыну мақсаты
II тарау. Ресей империясы бекіністерінің отарлық саясат тірегіне айналуы
2. Ресей желілерінің құрылуы
III тарау. Ресей бекіністерінің қазақ жеріне тигізген әсері.
5. Ресей бекіністерінің салынуына қарсы жергілікті қазақ халқының баскөтерулері
Қорытынды
Қолданылған әдебиеттер тізімі
Диссертациялық жұмыс ХVІІІ–ғасырдың 30-шы жылдарынан ХІХ-ғасырдың 60-шы жылдары аралығындағы Ресей империясының Қазақстан жерінде жүргізген саясаты, отарлық саясаттың негізгі тірегі болған әскери бекіністер тарихына арналады. Еліміз тәуелсіздік алып, тарихты зерделеуде ауытқушылықтарға жол берген империя қысымынан арылған уақытта Ресей империясының Қазақстанда жүргізген колонизациялық саясатына объективті түрде ғылыми тұрғыда баға беру бүгінгі күн талаптарының бірі деуге болады.
Ресей империясы әскери бекіністері жайлы ғылыми салада аз зерттеліп жүрген жоқ. Алайда әскери бекіністердің салынуы кезінде қазақ даласына үлкен қара бұлт үйірілгенін, қазақ халқының ауыр отарлық езгіге түсіп мал-жанынан, жерінен, тәуілсіздігінен айрылғанын өз дәуірінде жазылған, кейінгі зерттеулер фактілеріне сүйене отырып ғылыми тұрғыда бұл процеске баға беру әлі күнге дейін шешімін таппаған мәселе десек артық айтқандық емес.
Ресей империясының әскери бекіністері тарихын зерттеу Ресей империясының қазақ даласында жүргізген отарлық саясатын айқындай түседі. Әскери бекіністердің ролі, әскери желілердің орналасу тізбегі туралы нақтылы жазылған ғылыми еңбектер аз. Әскери желілердің бүкіл Қазақстанда орналасу тәртібі, отарлық саясаттың жүргізілуі барысындағы атқарған қызметі әлі де болса айқын анықталмаған мәселелердің бірі.
Зерттеу жұмысының методологиялық негізі. Диссертациялық жұмысты жазу барысында қазіргі кездегі шетелдік ғалымдардың көтеріп отырған ғылыми зерттеу әдістерімен жүргізілді. Ресей бекіністерінің тарихи мәселесіне объективті түрде баға беру көзделеді.
Зерттеу жұмысы барысында сол уақыттағы әлемдегі саяси экономикалық жағдай ескеріліп, ішкі сыртқы факторлар жан-жақты қарастырыла отырып тақырыпты ашу мақсаты қойылды. Өз уақытында жазылған тарихи-архивтік құжаттар мен кейінгі және бұрындары жазылған ғылыми әдебиеттермен таныса отырып тарихи-салыстырмалы әдіс қолданылады.
Зерттеу жұмысының хронологиялық және географиялық шеңбері.
Магистрлік диссертациялық жұмыс XVIII-ғасырдың 30-жылдарынан ХІХ-ғасырдың 60-жылдарына дейінгі уақыт аралығын қамтиды. Осы уақыт аралығында Ресей әскери бекіністері салынып, 60-жылдардың соңында әскери-әкімшілік жүйенің орталықтарына айналды. 1730- жылдардан бастап қазақ жерінде әскери бекіністер бой көтеріп, 1860 жылдары әскери желілермен қосылып, отарлық саясаттың тірегіне айнала отырып қазақ даласын өз құрсауына алды. Осы уақытта бүкіл қазақ жері дерлік Ресейдің қол астына өтті. тақырып аясы қазақстан жерін қамти отырып сол уақыттағы әскери бекіністердің бүкіл қазақ жерінде орналасу тәртібі көрсетіледі, қазақ жеріне Ресей империясы әскери бекіністерінің тигізген әсері айқындалады.
1. Аполлова Н.Г. Присоединение Казахстана к России в 30-40-х годах ХҮІІІ в –Алма-Ата: АН Каз ССР. 254 с.
2. Аполлова Н.Г. Экономические и политичекие связи Казахстана с Россией в ХҮІІІ- начале ХІХ вв. М.: АН ССР, 1960. 456-б.
3. Аспендияров С. Қазақстан тарихының очерктері. Алматы: Санат, 1994. 120 б.
4. Абдиров М. История казачество Казахстана. Алматы: Ғылым, 1994. 217 б.
5. Абаза К.К. Завоевание Туркестана. Спб, 1902. 37 б.
6. Абдиров М.Ж. Военно-казачья колонизация Казахстана (конец ХҮІ- нач. ХХ в).-А., 1997. 94 б.
7. Абильдабекова А. Историография присоединения Казахстана к России.-А., 2001.
8. Азиатская Россия. Спб. 1914. 28 б.
9. Асфандияров С. Очерки по истории Казахстан. –А., 1935. 17 б.
10. Алекторов А. История Ореньургкой губернии. Оренбург, 1882
11. Басин В.Я. Россия и казахские ханства в ХҮІ-ХҮІІІ вв.-А., 1971. 198 б.
12. Бекмаханов Е. Б. Присоединение Казахстана к России. М.: 1957. 342 б.
13. Бартольд В.В. История Туркестана. Ташкент.1922, 523 б.
14. Бородин Н.П. Уральское казачье войско: стат. Описание. Уральск, 1891. Т.1,2. 632 б.
15. Бутаков А.И. Дневные записки плавания А.И. Бутакова по Аральскому морю в 1848-1849 гг. Ташкент.: 1953. 57 б.
16. Бларамберг И. Военно-статическое обозрения земли киргиз-кайсаов Внутренней и Зауральской орд. Ореньургсого ведомства. Спб. 1848. 32б.
17. Бларамберг И.Ф. Воспоминание. М., 1978
18. Байтұрсынов А. Изьранное . Алматы, 1995
19. Витевский В.Н. И.И. Неплюев и Оренбургский край в прежнем его состояний до 1759 г. т.І, К., 1897. 278 б.
20. Вяткин М.Н. Батыр сырым.-М-Л., 1947.
21. Восемьнадцатый век: Исторический сборник. Кн. ІҮ. Спб, 1869.
22. Вельяминов-Зернов В. Исследования о Касимовских царях и царевичах. Спб, 1864. Ч.1-4. 168 б.
23. Вамбери М.П. Путешестивие по Средней Азии в 1863 г. М., 1867. 186 б.
24. Галузо П.Г. Туркестан колония.-Ташкент, 1935. 35 б.
25. Галузо П.Г. Аграрные отношения на юге Казахстана в 1867 г. 1914. Алма-Ата: Наука, 1965. 345 б.
26. Даль В.И. Сочинения: В10-ти томах. М., 1898, Т.7. 271 б.
27. Дулатова Д.И. Историография дореволюционного Казахстана (1861-1917гг.) Алма-Ата: Наука. 1984. 272 б.
28. Дамешек А.М. Внутренная политика царизма и народы Сибири. Иркутск: Наука, 1986. 126 б.
29. Елагин А.С. Казачество и казачье войско в Казахстана.-А., 1993. 44 б.
30. Есмагамбетов К.Л. Дейстивительность и фальсификация: Англо- американская историография о Казахстане. Алма-Ата.1976. 184 б.
31. Есмаганбетов Қ. Қазақтар шетел әдебиетінде . Алматы, 1992. 29 б.
32. Заволишин Ю. Описание Западной Сибири. Спб, 1867. 216 б.
33. История казахстана (ХҮІІІ-нач. ХХ вв) сб.док.и мат.-А., 2001
34. История Казахской ССР. В 5-ти томах. Алма-Ата: Наука. 1979. Т.3. 544 б.
35. История Казахстана. В 4-х томах. Т.1. Алматы: Атамұра. 1996.
36. Иванов М.И. Хивинская экспедиция 1839-1840 гг. Спб, 1873. 375 б.
37. Казахско-русское отношения в ХҮІІІ-ХІХ веках (1771-1867гг.).- А., 1964
38. Казахстан в ХҮІ-ХҮІІІ веках. Алматы, 1966. 53б.
39. Красовский М. Материалы для географии и статистики России. Спб, 1868, 85-87б.
40. Казахско-русское отношение в ХҮІ-ХҮІІІ вв. Алматы, 1961, 266б.
41. Касымбаев Ж.К. Под надежную защиту России.- А., 1986
42. Қозыбаев М.Қ. Ақтаңдақтар ақиқаты.-А., 1992.
43. Касымбаев Ж. К. Государственные деятели казахских ханств ХҮІІІ- первой четверти ХІХ в.-А., 2001
44. Козыбаев М.К. История и современность. А. 1991. 252 б.
45. Казанцев И. Описание киргиз-кайсаков. Спб, 1867. 95 б.
46. Кауфман А.А. К вопросу о русской колонизации Туркестанского края. Спб, 1903. 302 б.
47. Крафт И. Из киргизской страины. Оренбург, 1900. 167 б.
48. Крафт И. Сборник узаконений и киргизских степных областей.-Оренбург, 1898
49. Қаратаев Т. Жүз жылдың ақ-қарасы. Алматы: 1993. 255 б.
50. Катанаев Е.Г. Западно-Сибирское служило казачество и его роль в обследовании и занятии русскими Сибирии и Средней Азии. Вып. 1, спб, 1908. 7 б.
51. Корамзин Н.М. Записки о древней Новой России. Спб, 1914.
52. Корамзин Н.М. История государство Российского. Спб, 1853
53. Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих и киргиз- касацких орд и степей. Спб, 1832.
54. Лебедев В.И. Политика Петра І на Востоке // в кн. История СССР т.І., М., 1947, 553 б.
55. Макшеев А. Путешествия по киргизским степям и Туркестанскому краю. Спб, 1896. 257 б.
56. Макшеев А. Описание низовьев Сыр-дарьи. Спб, 1836. 137 б.
57. Макшеев А.И. Исторический обзор Туркестана и наступительные движения в него русских. Спб, 1890
58. Мейер Л. Киргизская степь Оренбургского ведомства. Спб, 1865. 288 б.
59. Масанов Н.Э. Проблемы социально-экономической истории Казахстана на рубеже ХҮІІІ-ХІХ вв. Алма-Ата: Наука. 1984. 176 б.
60. Мартенс Ф.Ф. Россия и Англия в Средней Азии. Спб, 1880. 176 б.
61. Миллер Г.Ф. История Сибири. М., 1937. Т.1-2. 465 б.
62. Мәшімбаев С.М. Патшалық Ресейдің отарлық саясаты. Алматы: Санат. 1994. 136 б.
63. Маданаов Х. Ұлы дала тарихы. Алматы: Санат. 1994. 272 б.
64. Моисеев В.А. Джунгарское ханство и казахи ХҮІІ-ХҮІІІ вв. Алматы: 1991. 237б.
65. Мырзахметов М. Қазақ қалай орыстандырылды. Алматы. 1993. 127 б.
66. Материалы по истории казахсикх ханств ХҮ-ХҮІІІ веков.-А., 1969.
67. Макшеев Л.И. Исторический обзор Туркестана и наступительного движения в него русских. Спб, 1890
68. Несипбаева К.Р. Современные англо-американское историография русской экспанций и колонизации Центральной Азии и Казахстана.-А., 1997
69. Народы Средней Азии и Казахстана .М., 1962. 768 б.
70. Прошлое Казахстана в источниках и материалах.- А., кн.ІІ. 1997
71. Паллос П.С. Путешествие по разным провинциям Российской империй.ч.1-3. Спб, 1773-1783 г.
72. Пищуллина К.А. Юго-Восточный Казахстан в ХҮІ-ХҮІІІ вв. Алматы: Ғылым. 1977.
73. Памятники Сибирской истории ХҮІІІ века. Спб, 1885, 35-36б.
74. Семипалатинск (Касымбаев и др).- А., 1984
75. Сулейменов Б., Басин Б. Казахстан в составе России. Алматы. 1981. 17 б.
76. Сабырханов А. Қазақстан мен Россияның ХҮІІІ ғасырдағы қарым-қатынасы. Алматы: Ғылым. 1970.
77. Сулейменов Р.Б., Моисеев В.А. Из истории Казахстана ХҮІІІ века. Алма-Ата: Наука. 1988. 144б.
78. Теретьев История завоевания Средней Азии. Спб, 1906. 42 б.
79. Уәлиханов Ш. Шығармалар жинағы. І. 4,-А., 1961
80. Рычков П.И., Рычков Н.П. Капитан жазбалары. –А., 1995
81. Рычков П.И. Типография Оренбургкой губернии. Спб, 1762
82. Рычков П.И. История Оренбургская 1730-50.- Оренбург, 1896
83. Царская колонизация в Казахстане. –А., 1995
84. Алекторов А.Е. Киргизы // Оренбургский листок, 1886. №13-20
85. Алекторов А.Е. Земледелие у киргизов// Оренбургский листок. 1888. № 50-52
86. Әбдіразақов Т. Қазақстанның Ресейге қосылуының ауыр зардабы // Қазақ тарихы. 1995 №2. 10-15 б.
87. Бекмаханова Н.Е., Дулатова Д.И. Вопросы исторической географии Казахстана ХІХ в., дореволюционной литературе // Вопросы истории. Алма.Ата.1974. №6, 61-70 б.
88. Броневский Г.Б. Записки о киргиз-кайскаов Средней Орды// Отечественные записки, 1830. № 3, 41-87б.
89. Большой С. Замечания о киргизах// Сын Отечества, 1822. № 35, 49-68 б.
90. Басин В.Я. Некоторые аспекты присоединения Казахстана к России.// Навеки вместе: К 250-летию добравольного присоединения Казахстана к России. Наука, 1982. 251-254 б.
91. Басин В.Я. К изучению документальной основы истории соединения Казахстана к России // Известия АН Каз ССР , сер. Общест. Наук. 1981. № 5, 17-22 б.
92. Венюков М. Заметки о степных походов в Средней Азии // Военный сборник. 1860, № 12, 268-269 б
93. Вяткин М. К вопросу о крестянских войнах в Казахстане // Вопросы истории, 1945, № 3-4, 72-85 б
94. Генс А.Т. Киргизские очерки// Военный сборник, 1866. № 5-8
95. Гра А. Материалы к истории Оренбурга // Труды Оренбургской учебно-архивной комиссии, 1903. Вып.2, 1-10 б.
96. Голосов Д. Поход в Хиву в 1839 году отряда русских войск под начальством генерал-адъютанта Перовского // Военный сборник, 1863. № 1-2
97. Дахшлейгер Г., Аполлова Н. Добровольное присоединение Казахстану к России // Вестник АН Каз ССР, 1954. № 5, 14-24 б
98. Дулатова Д.И. Исследование русско-казахских связей в советской историографии // Известия АН Каз ССР, сер. общет. наук. 1981. № 5, 30-36 б
99. Захарьин И. Зимний поход в Хиву в 1839 году. // Русский архив 1891. № 4, 515-598 б.
100. Иванин М.И. Поездка на полуостров Мангышлак в 1846 году // Записки РГО, 1847, Кн.2. 267-305
101. Қозыьаев М. Қазақстан Ресейге өз еркімен қосылды ма? // Ақиқат. 1998, № 3.
102. Касымбаев Ж.К. Военно-политические меры царизма по усилению торвового значения крепости Восточного Казахстана в начеле ХІХ века// Исторические науки, Алматы:1976, 12-18 б.
103. Касымбаев Ж.К. Роль городов Восточного Казахстана в укреплении торговых отношений с кочевым казахским и русским населением в начеле ХХ века // Известия АН Каз ССР, сер. Общет. наук, 1979. № 6, 52-57 б.
104. Касымбаев Ж.К. Города Восточного Казахстан- центр русско-казахской торговли в период завершения присоединения Казахстана к России// Вестник АН Каз ССР, 1981, № 10, 58-65б.
105. Катанаев Г.Е. Историческая справка о том, как и когда основан город Омск. Омск, 1916, 7 б.
106. Макшеев А.И. Описание Аральского моря// Записки РГО, 1851, Кн.5. 30-61 б.
107. Макшеев А.И. Поездка А.И. Макшеева в Туркестанский край летом 1867 года // известия РГО, 1867.Т.3. №10, 190-193 б
108. Общий очерк Киргизской степи // Военный сборник 1856. № 12, 359-365 б
109. Окладников А.П. Освоение Сибири – важный этап в истории объединения народов России // Навеки вместе: 250-летию добровольного присоединения Казахстана к России. Алма-Ата: Наука, 1982. 78-96 б
110. Потто В.О. О степных походах // Военный сборник 1873,229-260 б
111. Положение об Аральской флотилии // Военный сборник, 1866, № 12, 204-212 б.
112. Походы в степи. Употребление верблюдов для военных надобностей // Военный сборник, 1862, № 4, 357-388 б.
113. ҚРОМА. 4 Қор 395 іс., 208 қ., 14-15 б
114. 4Қор., оп 1.,1 іс., 3 б.
115. 4 Қор., оп.1., 1 іс., 54 б
116. 4Қор., оп.1., 1 іс., 3 б.
117. 4Қор., оп.1., 1іс., 3б
118. 4Қор., оп.1., 2522 іс., 1 б
119. 4Қор., оп.1., 1 іс., 173 б.
120. 427 Қор., 85 іс., 39-51 б
121. 427 Қор., оп.1., 85 іс., 39-41 б
122. 4 Қор., оп.1., 1 іс., 143 б.
123. 4 Қор., 3051 іс., 428 қ., 2 б
124. 4 Қор., оп.1., 395 іс., 208 қ., 22 б
125. 3 Қор., 246 іс., 3 б.
126. ООМА 1Қор., 35 іс., 305б
        
        КІРІСПЕ
Зерттеу жұмысының өзектілігі.
Диссертациялық жұмыс ХVІІІ–ғасырдың 30-шы жылдарынан ХІХ-ғасырдың 60-
шы жылдары аралығындағы Ресей империясының Қазақстан ... ... ... саясаттың негізгі тірегі болған әскери бекіністер тарихына
арналады. ... ... ... ... ... ... ... империя қысымынан арылған уақытта Ресей империясының ... ... ... ... ... ғылыми тұрғыда баға
беру бүгінгі күн талаптарының бірі ... ... ... ... ... жайлы ғылыми салада аз зерттеліп
жүрген жоқ. Алайда әскери ... ... ... ... ... қара бұлт ... ... халқының ауыр отарлық езгіге түсіп мал-
жанынан, жерінен, тәуілсіздігінен айрылғанын өз дәуірінде жазылған, кейінгі
зерттеулер ... ... ... ... ... бұл ... баға ... күнге дейін шешімін таппаған мәселе десек артық ... ... ... әскери бекіністері ... ... ... қазақ даласында жүргізген отарлық саясатын айқындай түседі.
Әскери бекіністердің ... ... ... ... ... ... жазылған ғылыми еңбектер аз. Әскери желілердің бүкіл Қазақстанда
орналасу тәртібі, отарлық саясаттың ... ... ... қызметі
әлі де болса айқын анықталмаған мәселелердің бірі.
Зерттеу жұмысының методологиялық негізі. Диссертациялық ... ... ... ... ... ғалымдардың көтеріп отырған ғылыми
зерттеу әдістерімен жүргізілді. Ресей бекіністерінің тарихи ... ... баға беру ... жұмысы барысында сол уақыттағы әлемдегі саяси экономикалық
жағдай ескеріліп, ішкі сыртқы факторлар ... ... ... ашу мақсаты қойылды. Өз уақытында жазылған ... мен ... және ... ... ... ... таныса
отырып тарихи-салыстырмалы әдіс қолданылады.
Зерттеу жұмысының хронологиялық және географиялық шеңбері.
Магистрлік ... ... ... ... ... 60-жылдарына дейінгі уақыт аралығын қамтиды. Осы уақыт ... ... ... ... ... соңында әскери-әкімшілік
жүйенің орталықтарына айналды. 1730- жылдардан ... ... ... ... бой ... 1860 ... әскери желілермен қосылып, отарлық
саясаттың тірегіне айнала отырып қазақ ... өз ... ... ... ... қазақ жері дерлік Ресейдің қол астына өтті. ... ... ... ... отырып сол уақыттағы әскери бекіністердің бүкіл қазақ
жерінде орналасу тәртібі көрсетіледі, қазақ жеріне Ресей империясы әскери
бекіністерінің тигізген ... ... ... ... мен қаралатын мәселелері.
Ресей империясының отаршылдық саясаты ... ... ... ... айқындала түседі. Тақырыпты жазу барысында Ресей
үкіметінің әскери-губернаторларының ... ... ... уақыттарда жарық көрген ғылыми еңбектерді саралай келе ... ... ... ... ... ... отаршылдық сипатта
болғандығын анықтау ... ... ... бекіністер мен желілердің
салыну, жүргізілу процесіне оның қазақ даласына ... ауыр ... ... баға беру ... ... келе мынадай төмендегі мәселелерді
анықтау көзделеді.
1. Әскери бекіністер салу ісі ұйымдасқан жоспарлы түрде ... ... ... ... саясаттың негізгі тірегі болғандығын
анықтау;
3. Әскери ... ... ... ... ... ... ... баға беру;
4. Бекіністер желісінің қазақ даласына тигізген әсерін анықтау.
Зерттеу ждұмысының маңыздылығы мен ... ... ... ... ... мен ... зерттеулерде
аз қолданылып жүрген XVIII-ХІХ-ғасырларда жазылған еңбектерге ... ... ... ... орналасу орындары, отарлау
саясатының тірегі болғандығы анықталады. ... ... ... ... ... ... көздейді.
Ресей империясы бекіністері ... ... ... ... отарлық саясаттың одан әрі жүруіне іс жүзінде ... ... ... ... ... ... салыну тарихына
тоқтала отырып Ресей империясының отаршылдық, ... ... ... баға беруді көздеген негізгі мақсаты жатады.
Бекіністерді салу мақстаы тарауында архивтік ... көзі ... ... деректік базасы.
Бекіністер тарихына байланысты Қазақстан Республикасы орталық
мемлекеттік архивінде көптеген ... бар. Бұл ... ... ... ... ... ... Ф.3. Пристав Алатуского округа
2. Ф.4. ... ... ... ... ... Оренбургскими кизгизами.
3. Ф.383. Управления киргизами Сырдаринской линий.
4. Ф.345. Областное управление Сибирскими казахами.
5. Ф.382. Управление командующего сыр-даринской ... ... ... қорлардағы құжаттарды мазмұнына қарай бірнеше ... ... ... ... шығарған жарғы бұйрықтар.
2. Генерал-губернаторлардың өзара хаттары.
3. Арыз шағымдар, сот істері жөніндегі құжаттар.
Еліміздің ... ... ... ... да еркін көзқараспен қарай
бастаған уақытта патшалық Ресей өкіметінің одан бергі Кеңес өкіметінің
өзінің ... ... осы ... ... ... ... ... келгендігі,
отарлық саясаттың ішкі мәні айқындала түсуде. Отарлық саясатты жүргізер
тұста ... ... ... ... болған бекіністер тарихы да әлі
толық зерттеле қоймаған мәселелердің ... ... салу ... ... өзінің отарлық саясатын жүргізіп, бүкіл қазақ даласына өз
үстемдігінорнатты. Ресей империясы ... ... ... ... ... жоқ, бірақ бұл процестің ... ... ... қазақ халқына әкелген үлкен ауыртпалықтары ... салу ... ... ... ... ... үстемдік орнату
мақсаты жатқандығы жайындағы мәселелер жөнінде әлі де болса ... ... ... аз. Бұл ... ... ... ... мен зерттеулерге
сүйене отырып отарлық саясаттың жүргізілуі процесіне ... ... ... беру әлі де ... ... ... ... мәселе десек артық айтқандық
емес.
Бұл тақырып мәселесі ... ... ... бастады, бірақ
бұл әдебиеттерде өлкені танып-білу мақсаты жатқан еді. Бұл ... ... ... ... ... ... авторларын академиялық
және тәжірибелік бағыттағылар деп екіге бөледі.
Алдыңғыларына Левшин Л.И., Л.Мейер, ... тағы ... ... ... ... өзге де авторлар жатқызылады. П.И. Рычковтың
"Топография Оренбургская", "История ... ... ... ... ... ... мағлұматтар беріледі. Аталған екі еңбекте
де патшалық ... ... ... Орынбор өлкесінде әкімшілік
жұмыстармен айналысқан автор еңбегінде ... ... ... ... ... ... ... әскерінің генералы дәрежесінде әскери қызмет атқарған Терентьев
еңбектерінде Ресей өкіметінің басқыншылық саясаты ашық ... ... ... ... ... ... движения нашего на восток
характеризуется в общих чертах таким ... ... с ... ... ни ... и ... прав кроме правы силы вынуждала нас
укреплять границы линией крепостей... [1]- деп келтіріп жергілікті халықгы
кемсіте отырып ... ... ... ... тырысады. Терентьев
еңбегінде Қазақстанның оңтүстігінде жүргізілген әскери жорықгар баяндалып,
қазақ халқының ашықтан-ашық ауыр әскери басқыншылыққа ұшырағандағы ... ... Бұл ... де ... ... ... ... көрінеді.
XVIII - ғасырдағы Ресей зерттеушілерінің бірі П.Г.Галузо "Туркестан
колония" еңбегінде "Патшалы Ресей ... ... ... ... ... - ғасырдың алғашқы жартысынан-ақ басталды — деп жаза келе ... ... күш ... ... ... қазақ даласына ауыр езгі
әкеліп ішке ... ... ... ... ... ақын ... да ... бұл мәселе көтерілген
болатын. Бұл уақыттағы ақын-жыраулар «зар заман» ... деп ... ... көк ... ... ... ... соң,
кемімесе екен ырысым?!
деп жырланды сол уақыттағы шығармалардың бірінде.
ХІХ –ғасырдың ... ... ... да ... жеріндегі Ресей
империясы әскери бекіністері туралы, Ресей империясының отаршылдық саясаты
туралы жазды. Біраз ғалымдардың мәселен Э. Росс, Ч. ... А. ... ... ... ... ... даласындағы дөрекі отаршылдық
саясатына, қазақ даласының тәуелсіздік үшін ... ... ... ... тарихшысы А. Кроусс бұл туралы Ресейдің азиялық отарларындағы
жүргізіп отырған саясаты-барып тұрған ... ... ... жүйесі толықтай әскери шенеуіктерге жүктелген және өлкенің барлық
қаражаты әскери ... ... ... ... жұмсалды.
Сауданың дамуына көмектесуге ештеңе жасалмады десе де ... ... ... елдің ішкі мүддесін ескеруге, халық сұранысын өтеуге емес,
патша иеліктерінің шекарасын кеңейтуге бағытталған. Қысқаша айтқанда, Ресей
–басқа ... ... ... ... ... орыстандырып жіберуді мақсат
тұтқан империя жеп жазды.
Революцияға дейінгі зерттеулерде Ресей империясының отарлық саясаты
бүркемеленіп, бір ... ... бой ... Бұл ... Зимонов
еңбегінде В большинстве случаев литературные источники дореволюционного
периода односторонные, в них ... ... ... ... ... бекінісінің салынуы Ресей ... ... ... зор ... П.И. ... ... өлкедегі Ресейдің
отарлық саясаты мен бекіністер тарихы ... ... ... береді.
XVIII-ғасырдың ІІ-ші жартысы мен ХІХ- ғасырдың басындағы зерттеу
еңбектерінде В.Н. Татищев пен П.С. ... ... ... ... ... аймағындағы бекіністер, ол аймақтың ... ... ... ... беретін деректер қалдырды.
Ресей империясының қазақ жеріндегі отарлық саясатын қолдаушылардың
бірі А.К. Гейнс болды. А.К. ... өз ... ... деп ... ... способом утверждения русского влияние в степи является строительство
военных укреплений, форпостов, пикетов ... ... ... ... страх среди местного поселения? Чем больше будут
бояться и уважать каждого русского в ... тем ... ... ... ... В.Н. ... мен Н.И. Красовский
еңбектерінің маңызы жоғары болды.
А.Ф. ... ... ... ... ... құру ... Ресей
империясы өз отарлық саясатын жүргізгісі келетінін көруге болады.
С.Ремезовтың еңбегінен де Ресей империясының отарлық ... ... ... ... аймағындағы Ресейдің жүргізген отарлық жаулауы
мен бекініктері туралы Л.И. Монилев, А.И. ... И.Ф. ... ... ... ... ... ... ішінен С. Асфандияров осы тақырыпқа байланысты
мәселелерді көтеріп Ресей ... ... ... шеп сала
орналастырылып отаршылдық саясаттың тірегіне айналғанын көрсетеді. Ресей
әскерлерінің қазақ даласын ... өз ... ... Ш.Уәлиханов та
Ресейдің отаршылдық саясат ұстанып отырғандығын өз еңбегінде ... ... бұл ... ... ... ... болды жеріміз,
Мал менікі дей алмай
Жан менікі дей алмай
Итпен құсқа азық ек- деп суреттейді.
ХХ – ғасырдың 20-30 ... осы ... ... А.П.Чулошников; М.Вяткин сияқгы зерттеушілер еңбектерінде
жазылды.
ІІ-дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдары ... ... ... ... ... ... ... көрді. "Присоединение
Казахстана к России в 30-х гг" атты ... ... ... ... ... ... туралы құнды мәліметтер мен деректер ... ... ... бір еңбегінде бекіністер мен редуттардың салыну
мақсаты жөнінде: "Бекініс шептерінің салынуы көшпелі феодалдардан қорғану
үшін шекараны ... ... ... деп ... ... ... ... Автор бір жақты трактовкаға ... ... ... ... ... ... ... тірегіне айналып отырғандығы жөнінде де жазады.
Апполованың осы мәселеге қатысты алдыңғы ... ... ... ... Б.Басин еңбектерінде мынадай тұжырым жасайды:
"Царизм создавал укрепленные линии на ... не ... ... от ... ... ... кочевников казахов и башкир, но и
для того, чтобы держать в уезде свой собственный ... ... ... ... укрепленные линии предназначались и для ограждения
присоединенных ... от ... ... а ... ее падения от
завоевания царизма .
Кейінгі зерттеуші тарихшьшар қатарында ... ... ... ... өз ... ... ... отыршылдық
бағытта салынғандығын ашып көрсетеді. Бекіністер салу ісіндегі өзгерістер
туралы ... өз ... ашып ... ... роли оборонительных ... не ... ... ... ... их ... функций, менявшихся в
зависимости от аграрно-политических мотивов действий ... ... ... функций складывалось и ... ... ... ... столетия — с 20-годов XVIII в. когда стратегическая
линия единой ... ... ... коренных перенацеливания
первоначальных задач - дей келе ... ... ... ... ... ... ауыртпалық әкелгенін көрсетеді.
Зерттелу жұмысы кіріспеден, 3 тараудан, 6 бөлімнен, қорытындыдан
тұрады. Зерттеу ... ... ... мен ... берілген.
I тарау. Ресей бекіністерінің қазақ жеріне салына бастауы
1. Ресей бекіністерін түрғызудағы әскери ... ... ... ... ... ... ... Қазақ өлкесін барлау мақсатында Ресей өкіметі ... ... ... ... ... ... ... экспедициялар ұйымдастырды.
Петр I Ресей империясы үшін ... қол ... ... Орта ... жол ... ... күмән келтірмеді. Әскери экспедициялар Қазақстан
жерінде екі бағытта жүрді. Бұл туралы Абаза кітабында: Царь Петр ... ... ... Азии два ... один на ... по которым шел Пекович со
стороны Каспия. Этот путь, как увидим был изведен еще раз. ... путь ... ... [ ... генерал-губернаторы М.П. Гагариннің ұсынысымен Ертіс бойымен
қазақ даласына экспедиция ұйымдастырьшып, ... ... ... ... ... ... Бүл ... бір деректерде "С 1500
человек воинских людей идти на Ямышево-озеро, где велено делать ... в ... ... при ... и при ... делать редуты... и в трех
редутах ... по ... ... [ ... ... көктемінде драчун, солдат артеллистер мен офицер мен
шеберлерден тұратын отряд (барлығы-2797 ... ... ... төмен жүзе
отырып Ямышевск бекінісінің іргетасын қалады [ ]. Алайда, бүл ... он ... ... ... ... ... ұшырап 1715 —жылдың қысынан
1716-жылдың көктеміне дейін қоршауда ұсталды. 1716-жылдың сәуір ... ... ... ... ... ... ... Ертіс бойымен жоғары
қарай өрлеп Ресей шекарасына карай ... Май ... бұл ... ... ... ... ... ретінде майор Вельяминов Зерновты тағайындап кетті.
Келесі жылдары ұйымдастырылған ... ... ... ... ... ... ... бекініс пункттері ретінде
тағы да бес бекіністің іргетасы қаланды. Бұлар мыналар: Ямышевск ... (1717), ... және ... (1718), ... ... ... байланыстырушы 7 форрост тұрғызылды. 1717-
жьшы П.Стурин басқарған ... ... ... ... ... жьшы Ертіс бойымен Н.Северский және В.Чередев басқарған экспедициялар
жіберілді.
Батыста Каспий теңізінен жаңа экспедициялар ... ... ... ... сол ... бекініс орнату және
Хиуа хандығына Ресей бодандығын мойындату міндеті жүктелді. Петр I Каспий
теңізінен ... ... су ... ... ... ... ... басшысы ретіңде князь Черкасский-Бекович тағайындалды. 1716-
жылы экспедиция Астраханнан шығып ... ... ... ... ... ... ... және қызыл су аталатын жерде бекініс салуға кірісті.
Бірақ бұл жерлерде бекіністер салуға қолайсыздық ... ... ... ... ... ... ... Хиуаға қарай бет алды. Отряд құрамында
Жайық қазақтары, астрахандық дворяндар, ... және ... ... ... ... ... экспедиция басшысы олардың қолынан қаза
тапты.
Сібірден ... ... ... ... ... ... ... қарағанда біршама жетістікке қол жеткізді. Мысалы Бухгальц
экспедициясының маңызы туралы В.И.Лебедев ... деп ... ... способствовала продвижению границ России на юг.
Каспий теңізі жағалауынан басталған Черкасский-Бекович экспедициясы
қайғылы оқиғамен аяқталды. Бұл экспедицияның
нәтижесіз аяқгалуына ... ... ... әсер ... еді. Ол ... Россия кітабында "Не кочевники-степняки бьли опасны и страшны, а
сама безводная степь; наука и ... ... не ... еще ... ... такие пространства, лишенные воды и растительности" — деп
көрсетеді [ ].
Әскери экспедициялардың ... ... көп ... ... ... үкіметі ендігі жерде өте байқампаздықпен және ... ... ... ... I ... ... соң да ... даласын одан әрі отарлау саясаты
өршімесе кеміген жоқ. Петр I кезіндегі сенат ... ... ... ... салу ... ... ... Бұл бекініс осы өлкенің Ресей
қарамағына өтуін қамтамасыз етуін, башкүрттар көтерілісін басу, Бұқар ... ... ... жасау мақсатында тұрғызылды.
Сонымен бірге Кириллов Арал теңізі бойына Бұқар иеліктерін ... ... ... көздеді. Жоспар бекітіліп, экспедиция ұйымдастырылды.
Кирлиллов пен Тевкелев басқарған экспедиция 1735-жьшы Уфадан Белый ... ... ... ... Кирлиллов Орынбор бекінісін тұрғызды. Кириллов
ізбасарлары ... ... оның ісін ары ... ... Ресей
империясы бекіністерінің қазақ даласында қаптап тұрғызылуына ... ... ... ... ... ... негізінен
қазақ даласына әскери-барлау жүргізу және отырлық саясаттың тірегі боларлық
бекіністер салуды көздеген болатын. Бұл экспедициялар ... ... ... ... мақсаттарына жетті.
1734 жылы Орынбор экспедициясы ұйымдастырылып, орыс ... ... деп ... ... ... құрамына адамдар
алуға кіріседі. Экспедиция бастығы И. К. Кириллов ... ... ... ... ... ... оныц көмекшісі Сырткы істер
коллегиясының аудармашысы А. В. Тевкелев болды.
Патша нұсқауын ... ... олар ... ... 15 күні
Петербургтен шығады. Құрамы 200-ге жуык әр ... ... ... ... ... жету сол кезде өте қиын жағдайда өтті.
Себебі, 1734-1735 жылдары ... ... ... ... ... кең етек алып жаткан еді. 1735 жылы тамыздың 15 күні белгіленген
жерге жетіп, ... ... ... кіріседі. Көп кешікпей
қаланың негізін калау рәсімі өтеді, оған Әбілқайыр ханның баласы Ералы,
інісі Нияз және басқа ... ... ... ... 1735-1740 жылдар
арасында Орынбор экспедициясы салған қала Кіші және Орта жүз ... ... ... ... ... кезең-кезеңмен жүзеге
асыру саясатының орталығы болды.
Ресей патшасының 1736 жылғы ақпан айының 11 күнгі ... ... ... ... ... ... келе ... Алғашқы келгендер
Жайык, казактары мен шаруалары болды. Казактардан әскери ... ... ... ... ... барлау жасап отырды. Одан
кейін патша ханым 1736 жылғы ... ... ... ... ... ... Орта Азия саудагерлерінің келуіне рұқсат беріп, алдағы
уақытта ... ... ... ... ... ... ... Бұхара, Хиуа және Ташкент қалаларына ... ... топ ... ... ... 2 мың ... ... / /. Бұларна өте құпия адамдар жіберіліп отыру жүктелді. Олардың
міндеті жергілікті тұрғындарға білдірмей, жүрген жолындағы елді ... ... ... тұру ... Хиуа хандықтары мен Ресей арасында сауда қатынасының негізін
салуға ... ... көп ... атқарды. Керуен жолдарында тұрған қазақ
байлары да саудаға араласып, Орынбор ... ... мен мал ... ... ... бай ... әлеуметтік топтарының қалыптасуына
негіз қалана бастады. Орта Азия сауда қатынасы Кіші жүз қазақтар арасындағы
алыс-беріс сауданың ... жол ... К. ... ... ... ... ... асыра алмаған
шаруасы Сыр өзенінің Аралға кұятын сағасына портты қала сала алмауы еді.
Мұның ... зор ... ... ... түсінді. Әйтсе де бұған сол
кездегі бір ... күші ... анық ... ... ... ... империясының отарлық саясатын Кіші жүз
жерінде біртіндеп жүргізуіне негіз қалады.
1737 жылы ... ... 14 күні ... ... ... И. ... кайтыс болғаннан кейін, 1737 жылы мамыр айының 10 күні ... ... ... ... комиссиясы болып қайтадан құрылып,
жаңа бастығы болып орыс ғалымы В. Н. ... ... / ... Н. ... ... қойылған негізгі міндет, бұдан бұрынғы И. ... ... ісін алға ... ... Аз ... ... Орынбор арқылы
керуен саудасын дамытуға көңіл бөлген ол 1738 жылы ... ... ... ... базарын салды. Кейіннен Татищев Ор жағасында
салынған қала орнының қолайсыз ... ... 1739 жылы ... ... ... ... енгізді. Бұл ойы жүзегс аспады, әрі сауда да жақсы
дамымады.
В.Н.Татищевтің алдына қойылған ... - Кіші жүз ... ... Осы ... іске асыру үшін 1738 жылы Орынбор
қаласында съезд шақырылды, оның ... ... бай ... ... хан ... Кіші жүз ханы Әбілқайырдың шақырылуының себебі, бұл
кезде ... ... ... ... ... оны қолдап, беделін
өсіруді көздегендіктен еді, бұл ойын ... ... ... ... ... Анна Иоанновна Татищевке хат жолдады. ... бұл ... ... көтерілісін Әбілқайыр колдаса,
істің насырға шабатынына күмән келтіре алмаймыз". Сондықтан ... ... ... патшасына екінші рет ант ... ... ... ... ... ... Кіші ... болып жатқан уақиғалардан әр
уакытта хабардар екенін ... Одан ... ... шақырылуының тағы бір
себебі, Кіші жүзге әлсін-әлсін Еділ қалмақтары шабуыл жасап отырған. ... хан ... ... көпеген адамдарды тұтқындап кеткен
болатын. Қарымын қайтару үшін сол ... ... ... ... хан ... қарсы 22800 әскер дайындап отырған / /.
Ресей патшасы Әбілқайырдың қалмаққа қарсы әскермен баруын қолдамады,
себебі ... ... ... ... ... бар ... келсе қазақтар мен қалмақтар бірігіп Ресейге қарсы шығады деген ... ... ... Еділ ... ... ... ... / /. Қалай
дегенмен Кіші жүз ханы Әбілқайыр Орынборға барып Ресей патшасына екінші ... ... Орта ... Семеке хан ант берді. Орынбор съезіне Орта жүз
сұлтандары Абылай мен Әбілмәмбет келмеді. ... ... ... ... ... өзінің шығыстағы саясатын нығайтып, Кіші жүз ханына деген
сенімін арттырады. Бірақ Орта жүз ... ... ... Ресейге
деген қөзқарасының басқаша екенін көрсетеді.
1739 жылы Орынбор комиссиясының бастығы ... ... В.А. ... ... ... ... 1. ... қаласын орнынан
ауыстырып, бұрынғы қаланы Ор қаласы деп; 2. ... ... ... ... ... ... салу; 3. Жаңадан салынған Орынбор
қаласына Қазан губерниясынан саудагерлер ... ... ... ... ... орны ... ... Жайыққа құяр жерінсн
салынатын болды. Бірақ В. А. Урусов кезінде қаланы ... ... ... жатты. Қала салудан гөрі Татишевке аяқтамай кеткен жұмыстың бірі Орта
жүз сұлтандарын көндіріп ант алу, ... ... ... Бұл ... Орта жүз ... үшін де ауыр ... бірі болатын.
Жоңғар қалмақтары 1726 жылғы жеңілістен кейін де қазақ даласына ... еді. 1740 жылы Хиуа ханы ... ... ... басталды. Осы
саяси жағдай Орта жүз сұлтаны Абылай мен Әбілмәмбетті 1740 жылы Орынбордағы
екінші съезге келуге негіз болды. Бұл ... ... ... ... Әбілмәмбеттің келетініне көзі жеткендіктен болу керек. Екеуінің
арасындағы бақталастық әлі ұмытылған жоқ болатын / /. Съезге ... ... ... сөз ... өздерінің патшаға деген сенімін білдіріп ант
беріп, Орта жүздің Ресей қол астына өтуін ... Кіші және Орта ... өз ... ... ... ал ... ... қазақ
даласына еркін ене отырып, зымян ойлары арқылы біртіндеп отарлық саясатын
жүргізе берді. Бұл саясаттың мәні - біріншіден, осы ... жазу ... ... ... ... өткен екі съезде де ... ... ... жері ... өтетін керуен жолдарының және қауіпсіздігін қазақ
сұлтандарына жүктеп, олардан уәделерін алу еді. Патшалық Ресейдің отарлық
саясатында керуенге ... ... ... мен әскери адамдар көп жұмыс
атқарды. Олардың негізгі мақсаттары керуендермен ... ішке ... ... ... ... ... одан кейін сол жерлерде әскери
бекіністер салып, Ресей патшасының қол шоқпары ... ... және ... ... еді. ... ... ... XVIII ғасырдың 40-
жылдарынан бастап Кіші және Орта жүз ... ... ... отаршылдары
орналастырыла бастады. Бұл қазақ даласындағы ... ... ... 1742 жылы ... ... ... болып И. И. ... Оның ... ... ... ... Кіші ... жүргізуде
алатын орны ерекше,
бұдан бұрын жоспарланып ... ... ... ... және оны ... ... іс жүзіне асыруға көп күш жұмсаған адам. Кіші жүз қазақтарын
Ресей империясының қол астына бағынуға бар ... ... ... отарлык,
саясаттың жүргізушісі әрі дем берушісі болды. Ресей патшасының жарлығымен
И. И . ... көп ... ... 1) ... ... ... өзенінің
Жайыққа құяр сағасына көшіру (қазіргі Орынбор қаласының тұрған жері; 2)
Орынбор жағалауларына әскери ... ... 3) ... қатынасын дамыту.
Орынбор комиссиясы бұл міндеттерді ойдағыдай орындап ... 1743 ... 19 күні ... ... ... ... 1744 жылы Орынбор
комиссиясы, Орынбор губерниясы болып қайта құрылды. Орынбор ... ... ... И. И. ... тағайындалды / /. Енді Орынбор
губерниясының ... ... ... И. И. ... ... ... мақсаты –
патшалық Ресейдің отарлық саясатын іс жүзіне асыру үшін қазақ жеріне жақын
аймақта ... ... ... Бұл ... салу мақсаты
біртіндеп қазақ даласын зерттеп, отарлық саясатын ішке ... ... ... ... ... бұл ... ... негізгі мақсат
Ресейдің шекарасын қазақ және башқұрт шабуылдарынан қорғану үшін бейбіт
жолмен отарлық ... ... деп ... Бұл пікірлер қазіргі кезде дұрыс
емес екені дәлелденіп отыр / /.
Бұған дәйегіміз Ресей патшасы Анна Иоанновна І734 ... ... ... И. К. ... берген нұсқауында былай ... ... ... ... ... еркін сезінетін халық, сондықтан біздің
саясатымыз, халықтың әдет-ғұрпын сыйлай отырып, ... ... өте ... өте сақ ... жүргізуіміз қажет..." / /.
Бекіністер салу арқылы ... пен ... ... ... өзен ... жайылымдарға қазақ малдарын жаюға тыйым
салу, патшалық Ресейдің, отарлық саясатының басты мақсаты ... ... болу үшін сол ... ... ... ... берейік. 1756 жылы
қыркүйектің 2 күні Елизавета патшаның жарлығында:
«қазактарға Жайық жағалауына малдарын жаюға рұқсат ... бұл ... ... бойындағы қазақтар мен башқұрттар бір-біріне қатыстырылмауы
керек" / /.
И. И. ... ... ... ... ... айналысты. 1742
жылы Жайық өзенінің жағасында салынған ... ... ... ... ... орналасқан, одан кейін Воздвижен, Таналык, Жайық қалашығы
күшейтілді. Әрбір әсксри бекіністердің арасында ... ... ... ... әр ... қашықтығы 20 шақырымнан. И. И. Неплюевтің
бекініс жобасымсн Орынбор шекарасында 28 ... ... 36 ... 3 ... ... ... бірге казак станицаларының ... ... ... ... бекіністер (Жайық өзенінің оң жағалауында
Рассыпная, Чижа, Богатырев және Шильная балка) салынды.
Жаңадан салынған ... ... ... ... ... ... ... Ресейдің ішкі ... орыс ... ... жылдар аралығында Орынбор ... ... ... 95378 адам ... ... ... Орынбор қаласында
Сейтов қалашығын салып, кейіннен қаладағы ... ... ... ... базар қалыптасты / /.
Жаңадан салынған Орынбор жаңа Есіл, Ой және ... ... ... ... ... 3,5 мың ... болды. Осы
бекіністерге негізінен қазақтар орналастырылды. Қазақ ... ... ... және ... ... қызмет атқарды.
Бұл кезеңде Ресей патшалығы басты назарды Еуропа ... ... ... отарлауды үлкен сактықпен жүргізіп, қазақ жеріне көз тігіп отырған
Цин империясының қытығына ... үшін ... ... ... ... алып
отырды.
1744 жылы қаңтардың 14 күні Неплюев пен генерал фон ... ... ... ... ... ... ... Оның негізгі мақсаты -
болашақта Кіші жүз қазақтардың ... ... ... ... ... ... ... ішке ену, шекараға жақын жерде тұрақты және
уақыша (казактар) әскерлерін әкеліп ... ... ... ... ішке ... кезде әр бекіністе қанша әскер болуының да ... Бұл ... ... ... хандары мен сұлтандары да біле
бермеген, өте әскери құпия болған ().
2. Бекіністердің ... ... ... ... ... ... ... бастап әскери бекіністер қаптап салына
бастады. Бұған дейін де ... ... ... ... ... ... ... бекіністер тұрғызылған болатын. Бекіністерді салу үшін
Ресей империясы арнайы жоспарлар жасап ұйымдастырылған ... ... ... үшін шығыс мемлекеттерімен жалғастырушы көпір іспеттес
болған еді. Шығыс ... ... ... үшін ... Қазақстан жері
сауда-экономикалық және әскери-саяси тұрғыдан маңыздылығы жоғары болды.
Үндістан, Қытай, Түркия, Парсы елі Қазақстанмен ... ... ... ... осы ... ... жасасатын бірден-бір маңызды
жер ретінде өзіне қаратып алуға тырысты. Шығыс елдеріне Еуропалық дамыған
елдер де көз ... еді. Бұл ... ... ... да өзінің экономикалық
ықпалын жүргізгісі келді. "Для России восточный ... не есть ... ... ... с ... ... ... со степью заполучая о себе все
несомненные признаки этой ... ... ... для ... ... еще столкновениями с западными державами из-за решение ... бұл ... ... ... [ ]. Ресей империясы үшін
Еуропа державаларымен ... ... Қара ... бен ... ... өз ... ... үшін күшті бекіністер тұрғызуға ... ... ... үшін бұл іс ... ... Өйткені Ресей бүл
елдерге территориялық жағынан жақын орналасқан еді. Ресей ... салу ... ... өз ... ... ... ... қарап әлемдік державалардың отарлық саясатының бір бөлігі ... ... ... ... ... ... ... саясатының негізгі
тірегі болды. Ресей империясының Сібірді ... алуы ... де ... ... ... ... аяғы мен ... басында Батыс сібірде орыс
қалалары мен ... ... ... ... аяғында түмен, тобыл
жоғарғы тур XVII -ғасыр басында Том қалалары ірге көтерді. 1554 жылы ... Тора ... бой ... Бұл қаланы салудағы мақсат ... ... еді деп ... ... ... [ ].
Бекіністер салу арқылы орыс өкіметі ХҮІІ-ғасырлардың аяғына таман
көшпелілерді түстікке карай ... ... ... ... ... ... басып алған Ресей ендігі жерде Қазақстанды жаулау үшін
шекара бойларына өз бекіністерін ... ... ... ... ... ... ... күшімен
салынды. Бұл экспедициялар Жаркент қаласының маңындағы алтын ... ... ... еді. ... Россия кітабында бұл жайында "Когда стали
приходить известия о богатстве золотом Средней Азии I прослышав, что ... ... т.е. ... ... ... ... ... и постоянно
нуждаясь в деньгах, решили обладеть этим богатым городом — деп келтіріледі
[ ]. Алайда бүл тек ... ... ... ... ... ... ғана
болды.
Ресей экономикасы дамуды қажет етіп тұрған уақытта теңіз жолдарын ... ... ... ... ... болды. Петр I считал
присоединение Казахстана к России необходимым для ... ... и ... в ... Азии деп келтіреді [ ].
Екінші бір себеп ол жер мәселесі еді. Шығыстағы ... ... ... ... ... еді. Осы ... иелену үшін Ертіс бойында біршама
бекіністер тұрғызылды. Бүл ... сол ... ... ... ... ... еді. Бүл бекіністердің мақсаты Ресейдің Сібір бөлігінде тыныштық
орнату, қазақ жерлерін иелену, қазақ көшпелілерін ішке ... ... ... ... болды.
Бекіністер қазақ даласын ХҮІІІ-ғасырдың 30-жылдары солтүстік шекараны
қоршай тұрғызылды. Бекіністер желісі шептермен түзелді
"в начале XIX века эти ... ... ... ... ... обособленности младшего жуза и власти
Жанторе. ... с ... ... ... ... яицкие укрепления
явилась главным плацдармом царизма на южно и ... — деп ... өз ... [ ... ... ... ... саяси-аграрлы мақсатты көздесе,
бірт-бірте бекіністер казачествоның ошағына айналып, қазақ жерлері ашықан-
ашық ... ... ... халық ығыстырыла бастады.
Қазақстанның Оңтүстік бөлігіндегі бекіністер Ресей империясының Орта
Азия жеріндегі бөлігін мойындату, қазақ ... өз ... ... ... ... ... ... салу ісі үйымдастырылған жоспарлы
түрде жүрді. Ресей әскери-губернаторларының берген нұсқауларынан мұны айқын
байқауға болады. ... ... ... ... қазақ даласы
толықтай Ресей құрамына өткенше салына беруі тиіс деп көрсетті.
Бекіністер ... ... ... ... ... ... халықтың толқуын басу үшін ... ... ... ... ісі жөніндегі министрліктің кеңесшісі Воронцовқа
жіберген хабарламасында "Я нахожу, что ... это ... в ... цель; они должны служить надежную опорою для решительных
действий против мятежнего султана Кенесары и подобных ему ... ... ... ... и ... в них ... суть ни что иное, как
передовые отряды из которых одна ... в ... 150 ... составляеть
гарнизон ддя местных обороны и никуда
командировать не ... и ... в ... 220 ... ... резерв, для
нанесения в случае надобности мятежниками решительнего удара-деп беріледі"[
].
Қозыбаев М. бекіністер салу арқылы орыс өкіметі XVIII- ... ... ... ... ... ... ығыстыра берді- деп жазады. [
].
Ресей бекіністері қазақ даласын отарлаудағы ... ... ... ... ... ... ... шебімен тілгіле отырып өз ... ... ... ... қазақ даласын өз отарына ... ... ... ... ... жүргізудегі басты тірегіне
айнала отырып мынадай мақсаттарда салынды:
1. Жаңа ... ... ... ... ... ... Белгілі бір кезеңде сауда байланысын жүргізу
4. Өлкедегі отарлық саясатын нығайту мақсаттарында салынды.
II тарау. Ресей империясы ... ... ... тірегіне
айналуы
Патша өкіметі бекіністер мен бекініс шептерін қазақ даласында ... ... өз ... ... ... ... ... бекіністерді
салу барысында "қатаң" және "майда" саясат жүргізе отырып өз мақсаттарына
жетуге тырысты. Ертіс бойымен ... ... ... экспедицияға
шығын шығармай өз мақсатына жетулеріне бұйрық берген Петр I нұсқауында да
көп мән жатқан еді.
Бірте-бірте бой ... ... ... ... ... ... ... Ал өз позициясын нығайтып алған соң Ресей империясы
бекіністер салу ісінде әскери жорықтарға дейін ... ... ... ... бұл жерлерде көшіп-қонуға қатаң тыйым салынды. ... ... ... ... ... ... қазақ билеушілерін
өздеріне тарту, сауда байланыстарын күшейту сияқты әрекеттер жасалды.
Бекіністер салу ісі Ресей империясы үшін ... ... жоқ. Тек ... ... ғана ... өкіметі өз дегеніне жеткен еді. ... ... ... ... жерден алынды. Мүндай материалдар
жергілікті халықган жалға, ... ... ... ... ... ... ... алынды. Ресей империясының ішкі істер министрлігінде бекіністер ... ... ... ... ... ... алу ... нұсқауларында
былай деп келтірілді: По предложению Оренбургского военного губернатора о
найме у ... ... ... 3500 ... покупке 10 тыс
мешков и 200 торсуков по случаю возведения в киргизской степи ... [ ... ... ... салу ісінде көлік күші ретінде өте қажет
болғандықган түйелерді жалға алу ... ... ... ... ... ... әскери министрдің берген хатында ол туралы ... ... "Я имею ... ... ... содействия вашего милостивый
государь в наеме у киргизов Оренбургского ведомства 3500 ... как ... ... ... от ... ... зависить весь успех в ... воли ... ... [ ... ... ... ... жергілікті сұлтандар мен байларға
Ресей өкіметі тарапынан наградалар ұсынылды. Бекіністер салу ... ... ел ... ... әкімшілікке жіберілді.
Сондай рапорттардың бірінде: Назначены ли им награды, а в ... ... кто и ... ... ... ... что в первый из
них списков хотя и вынесены им ... ... и ... ... ... по делу и вымогательстве султаном Рысалием Баймухамедовым с
киргиз ... ... но это ... им потому что ордынцы сий оказались
при найме верблюдов более других усердие и при этом самое дело к ... ... ... и что к найму верблюдов много содействовали
войсковые старшины М.Баймухамедов и казы ... деп ... ... ... ... жоқ, ... өз ... пайдаланып жергілікті
халықтан пара алған сұлтанның кінәсінің өзі кешіріліп, ... ... үшін ... ұсынылды.
Бұл істе жергілікті би-сұлтандардың ел арасындағы беделі пайдаланды
ІІназначением ... ... из ... пользующихся между
киргизами весом и уважением. Это с одной стороны избовляеть нас от ... чрез них же ... и с ... ... ... ... обдумать и
сообразить в последующими обстоятельствами те меры какие в действительности
будуть ... в ... к ... ... ... сих укреплением-
деп келтіреді деректердің бірінде ().
Ресей империясы үшін қазақ даласының ішкері аймағынан хабар алып ... ... Ішкі ... ... тұру Ресей империясы үшін өз ... ... ... туғызу үшін, ел арасындағы толқуларды бірден
біліп қорғану үшін ... ... ... ... арасынан барлау
жүргізіп, Ресей үкіметі үшін ... ... ... үшін ... Генерал Обручевтің Орынбор генерал губернаторларына жіберген
хатында "В настоящее время в степи находятся тишина и ... но ... ... ... не ... в степи слуха, то можно
употребить для сего из ... ... при ... ... ... надежного и растопного, а потому и ... ... ... ... ... при наряде укрепления посьшьных киргиз были
число из ... ... два ... да бы из них ... в случае
необходимости можно было за ... - деп ... ... салу ... Ресей өкіметі айлалы саясатын қолдана отырып
отырашыл саясатын одан әрі жүргізе ... ... ... ... ... ... ... жеңілдіктер берілді. Казачествоға
арнайы құнарлы ... ... ... ... ... ... ... отырды. Жергілікті билеушілердің бекіністер салу арқылы
сауда-саттық байланысы жақсарады деген ... ... ... хан
Орынбор бекінісін салуға рұқсат берген уақытында осындай мақсатты көздеген
еді. Алайда, кейінірек бұл ... ... ... жүргізу мақсатында
салынып жатқандығын түсінді. Ресей өкіметі ... ... ... ... ... ... ... кейіннен қазақ
жерінде өз позициясы күшейген уақытта әскери күштің көмегімен жергілікті
халықты өз жерінен ... ... ... ... ... ... ... арасында наразылықтар туды. Мұндай толқулар
кезінде Ресейдің ішкері ... ... ... ... қорғану мақсатында бекіністерге әскери-техникалық база
орналастырылды. Бекіністегі әскерді ұстап тұру үшін ... ... ... Бұл жалақы әскери шендеріне қарай берілді.
Жергілікті халықтың толқуларын басу мақсатында көрші түркі тілдес
халықтарды Ресей ... ... ... ... ... ... арасындағы
дау көбінесе мал мен жер мәселесіне байланысты шықты. Мәселен, ... ... мен ... ... ... ... ... түрткі
болып отырды. Мұндай саясатпен өз ұпайларын түгендеп отырды. Бұл ... сий ... ... ... ... были господином тайным
советником Неплюевым по обстоятельством времени в том виде, чтобы ... ... ... народы не участвует друг против друга ненависть
уповательно для ... что как ... не ... ... и ... ... еще надежно пологаться было не ... то ... ... ... составлять мог скорую преграду но ныне когда были
киргизский ... с ... ... ... служит свою всероссийском
самодержавцев когда раздрожение ... ... до ... ... они когда-либо восхотели обществом действовать заедино с киргизами,-
деп көрсетіледі [ ].
Бекіністер салу ... ... ... әккі саясатын қолдана отырып
отаршылдық саясатын нәтижелі түрде жүргізе ... ... ... ... ... ... саясат жолымен өз мақсаттарына жетуді
ойлаған Ресей ... ... ... ... ... ... ... қазақ даласы Ресей қол астына көшті. Бұл ... ... ... де өз ... ... айта ... бекіністері салынуы кезінде жергілікті халықтың ... Сол ... ... қауіпсіздікті күшейту үшін Екатерина ІІ
кезінде кездейсоқ шабуылдардан қорғану үшін шекара маңында тұрақты ... ... ... ... ... Осы уақыттан бастап Сібір әскери шебінде
бекіністер қауіпсіздігі нығайтыла бастады 1760-жылы Бұқтырма ... Жаңа екі ... ... 720 ... ... ... Орынбор
мен Сібір бекіністерінде жаңадан 11 бекініс және 42 жол ... ... 1755-60 ... ... ... Орынбор мен Сібір
шебінде 64266 тұрақты әскер жеткізілді (67). ... ... ... ... ету ... империясына қиындықтар да туғызды. Жоспар
бойынша қажетті әскер саны жетпеді. Мысалы; Орынбор өлкесінде 3100 ... ... ... ... ... іс ... 2892 адам ... қорғады. Олардың ішінде Орынборда-500 адам, Губерлинскіде-100,
Озерныйда-208, Верхныйда-99, Упечада-200, Берденде-200, Бузулукте-300,
Борда-200, Красносамарскіде-200 адам ... ... ... 17 ... ... ... мақсатында бекіністер көптеп салынды. Ол
туралы Орынбор архивіндегі ... ... ... Каждым годом
количество строищихся крепостей увеличивалось, ибо ... ... ... II ... қазақтардың жергілікті әкімдерін әскери басшы
тағайындайды, бір ерекшелігі міндетті ... орыс ... ... ... бөлімінде жергілікті ауыл әкімдеріне мемлекет тарапьнан жалақы
берілмейді, бірақ орыс ұлықтарына шын беріліп, өз ... ... ... ... тапсырылып медальға ұсына алады. 18 бөлім бойынша Қазақ
әкімдерімен ешқандай жазба түрде хат алысуға рұқсат ... ... ... ... ... ғана ... жасай алады. 66
бөлімде Перовский фортындағы 50 орындық ... аға ... ... бекіністерге дәрі-дәрмек шекара комиссиясы арқылы алынады делінген.
Емханадағы аға дәрігер Сыр бойындағы ... ... ... қарсы
егу жұмысын ұйымдастырады. Нұсқаудың 74 бөлімінде Сыр бойындары әскери
мекеме басшысы көрші Хиуа ... ... және ... ... ... ... ... достық көршілік
катынасгы сактауға бар мүмкіндік жасалуы ... ... ... ... Азия ... ... ... жағдайларды біліп, Орынбор генерал-
губернаторына хабарлап ... ... Азия ... жаңалыктар мен өсек-аяң сөздерді анықтау
үшін орыс әкімшілігі қазақтар мен ... ... адам ... ... Бұхара Қоқанды хандықтарында болып, ондағы уақиғаларды өз ... ... ... ... және ауызша жеткізіп отырған. Мұндай
құжаттарды архивтен көптеп кездестіруге ... ... ... ... ... жылы ... айының 8 күні Хиуа ханынан келген адамның жазғаны
(өте ... ... ... ... губернатор хатшысы Карлов. „Өткенде
жазған ... Хиуа ханы Амур ... сол ... ... ... ... салу аркылы түркімендердің Хиуа ханының екі бекінісіне
шабуыл жасау ойын болдырмай тастады. Сөйтіп түркімендер Хиуа ... ... ... көреміз. Орыс әкімшілігінің озбырлығына шыдай алмаған
қазақтар Хиуа ханының жеріне өтіп кетіп отырғаны анық. ... ... Сыр ... ... ... басшылары Жанқожа мен
Есеттің іс-әрекетін орыс әскери әкімшілігі көз ... ... ... Хиуа ... да өз ... ... орыс-казак бекіністеріндегі
болып жаткан оқиғаларды біліп, тиісті шаралар жүргізген-ді / /.
Орыс-казак бекіністерінің коменданттық міндеттері туралы 1845 ... ... 30 күні ... ... Бекіністердің бірінші міндеті
қазақтар арасындағы жойылмай келе жатқан барымтаны ... 1824 жылы ... ... жою ... ... бұйрық берілген болатын. Жерінен және
малынан айырылған қазақтар өш алу үшін бекіністерге ... ... ... әйтсе де орыс-казактардың өздері қазақ ауылдарына барымта
жасап, малдарын айдап, ауылдарына ойран ... ... ... ... ... ... міндетінде қазақтардан қорғану деп жазылған / /.
Жазғы және ... ... ... ... ... тұрақты
болған. Бекіністе міндетті түрде 6 зеңбірек тұрды, оның ... ... ... ал екеуі әр кезде жолға алып шығуға дайын тұратын болған.
Далаға зеңбіректі атқа ... ... ... ... 100 жаяу әскер, 100
казак, зеңбіректерді дайын етіп ... 32 ... ... ... ... - 232 адам қызмет ... Бұл ... ... ... ... ... ... 15-не дейін өз міндеттерін
атқарған. Жазғы бекіністе наурыздың 15 күнінен қарашаның 15-не дейін ... ... ... ... 100 казак әкелінді. Бұдан басқа казак
бекіністері мен казак ауылының шекарасында ... ... ... ... ... 285 ... барлығы 617 адам әскери міндетін атқарған / /.
Орал және Орынбор казактары жанұясымен казак бекіністеріне көшірілген.
Жаңадан ... ... ... салумен бірге өздеріне тұрғын үй салған,
сонымен бірге көрші қазақтардың көздерін алдау үшін ... ... ... яғни бұл ... тұрақты тұру үшін келдік деген сөз,
сондай-ақ базар салып, ... ... ... ... ... мал мен оның мал өнімдерін әкелсе, казактардан Ресей өндірісінің
заттарын алып бейбіт өмір ... ... ... Бұл да орыс отарлық
саясаты айла-шарғысының бірі еді. „Бұл шаралар қазақтармен бейбіт ... ... / / - ... архив құжатында.
Бекініс коменданты айналасындағы егіншілікпен айналысатын ... ... ... ... ішке ... ... тыңшы жіберіп,
далада не болып жатқанын біліп отыру керектігі ... ... ... / /. Хиуа және ... Орта Азиядан бекініске келгендердің
құжаттарын қарап, ешқандай кедергісіз жүруіне жағдай ... ... ... ... ... ... ... және басқа бекіністер Орта Азия
мен Ресей ... ... ... ... Сауда керуендеріне казак бекіністері
ешқандай кедергі жасамағанын ... ... ... ... Орта Азия хандықтарынан
қашқан орыстарға жасырынуына рұксат беру, ал ... ... онда ... ... ... болады деген. Сонда озбырлықтан аулына қашқан
қазақтар бекіністен қамқорлық таба алмаған. Коменданттың қазақты ... хұқы ... ... орыс әкімшілігінің саясатын түсінуге болады.
Кіші жүз даласындағы Ресей империясының әкімшілігі
қызметкерлерінің Ресейдегі сияқты шендері болған. Шен беру Ресейлің ... ... ... Сәйтіп қазақ даласында орыс әкімшілігінде орыс
шенеуліктерінің қалыптасуына ... ... ... ... ... қазақ даласында азаматтық кеңсе ... ... Кіші жүз ... басқарғандарының көбі әскери адамдар. Бұл
Ресей империясының мемлекеттік ... ... ... ... Сыр ... ... шептегі қазақтарды басқаратын азиаттық
мекеменің шендік белгісінен көруге болады / /.
|Класс және разряд |По ... |По ... |По ... ... басқарған адам |ІҮ |ІІІ |ҮІ ... ... ... |ҮІ ... ... ... |- |- |- ... ... жүргізуші |ІХ |ҮІІ |ІХ ... |Х |ІХ |Х ... ... ... тағайындалады. Тамақ мөлшері де ... ... ... ... ... алып ... ... шыққанда да көмектен шет қалмаған. Ресейде шен мамандығына
қарай да ... Мал ... IX, ... IX, ал ... X, аға
сұлтандардың кеңсесінде іс қағаз жүргізушінің X, ... ҮШ ... Шені ... ... да ... лауазымы жоғарлаған сайын шені
төмендеген де, лауазымы төмен болған сайын шені жоғары болған. Мысалы: орыс-
қазақ мектептеріндегі ... ... ... шені IX сынып алған, ал
орыс тілінің мүғалімі X ... Сыр ... ... ... ... ... ... құрылған / /. XIX ғасырдың 40-50-жылдары құрылған
Сырдария шен ... ... ... ... ... біркелкі
қазақ ауылдарында бейбіт тыныштық орнауына жағдай жасады. Орта ... оның ... Хиуа ... Сыр бойы ... ... ... ... жинау, ауылдарын тонап, малдарын айдап әкету ... ... ... ... азаюына соқтырған болатын. XIX ғасырдың
50-жылдарынан бастап өз жерлеріне көшіп келіп, қазақтар қайтадан отаршылдық
шаруашылығымен ... ... Сыр ... ... қазақтар ежелден
егіншілікпен айналысты.
XVIII ғасырдың 40-шы жылдарындағы маңызды-маңызды дипломатиялық
миссиялар. XVIII ... 40-шы ... ... дипломатиялық
байланыстарының белсенділігі артады. Екі жақ та әр ... ... ... көп көніл бөледі. Олардың арасында Орынбордағы орыс-
қазақ келіссөздері және Д. ... Р. ... К. ... ... жж. ... ... ... миссияларын атап айтуға болады, бұл
миссиялардың мүшелеріне оқиғалар туралы, ... ... ... ... ... ... тобының сыртқы саяси қызметі,
халықтың ниет-пиғылы туралы, әр түрлі ... ... ... ... және т. с. ... жан-жақты әрі анық мәліметтерді мүмкіндігінше
көп алуға тапсырма берілді. ... және оның ... ... ... ... ... іс-әрекетін белгілеп беретін егжей-
тегжейлі нұсқаулармен жабдықталды.
Патшалық Россияның жоспарлары Орыс ... ... өз ... ... болған қазақтың билеп-төстеуші үстем тобының мүдделерімен
үйлес келді.
Орыс-қазақ қатынастарын нығайтуда ... ... ... ... В. А. ... ... ... миссиямен
келіп, онда 1740 жылғы 19 август пен 1 сентябрь аралырында болған Нұралы
және ... ... ... ... және Есет ... ... роль ... Біраз кейінірек келіссөздерге Орта
жүздің ханы Әбілмәмбет (1734—1771) пен ... ... (1771 ... ... ... Орта ... ... қатысты.
Келіссөздердің барысында 22 августа Нұралы, Ералы сұлтандар ... ... ере ... 106 ру басы ... қарайтыны туралы ант берді,
ал 28 августа Орта жүздің ханы Әбілмәмбет пен оның ... ... ... ... одақ ... ... ... Олармен бірге Орта жүздің 128
ең ірі феодалы, ал келесі күні — 29 ... — Кіші ... тағы да ... ант ... 1740 жылғы августың аяғында Кіші жүз бен Орта жүздің
барлығы 399 өкілі Россияға ... ... ... ... ... қоса ... керуендерінің қауіпсіздігі туралы да
мәселе қойылды. Қазақстаннан, Россиядан, ортаазиялық және ... да ... ... көпестердің еркін және қауіпсіз сауда-саттық ісін
жүргізуін қамтамасыз ету үйғарылды. ... мен ... ... ... жою кажеттігі туралы да сөз болды. ... ... ... ханы ... ... жіберілді.
Қазақ даласында жүрген Россия тұтқындарын және Россия жерінде ... ... ... туралы да мәселе қаралды. Келіссөздерде
Сырдарияда орыс ... салу ... ... сөз болды. Россия әкімшілігі
орналасатын жерін күні ... ... ... ... өз күшімен
қамалқала салып беруді қамтамасыз етеді деп атап көрсетілді.
Осы кезде 1740 жылы 5 ... ... ... Д. В. Гладышев
бастаған орыс елшілігі жіберіліп, ол мұнда 1740 жылы 2 ... ... ... ... басып алған және Сырдария өзенінің ... ... бен Орта жүз ... ... ... ... ... тарапынан Орта
Азиямен Қазақстанға төнген кауіппен байланысты барынша ... ... ... Әбілкайыр Д. В. Гладышевтің елшілігі арқылы Россия үкіметінен
Персия шахы Нәдірмен қатынастарда араға жүруді ... Оған ... ... және ... ... ... елшілік жіберілді. Елшілік Персияның
әскерлері Солтүстікке қарай ... ... ... үшін ... ... жағдайларды айтып шахты ескертті. Россия әкімшілігінің
мұндай араласуы Қазақ ... ... ... ... тікелей қауіпті
жоюда және Әбілқайырдын, Кдші жүзде ғана ... ... ... ... нығаюында игілікті роль атқарды.
Елшіліктің мүшелері келіссөздермен ... ... ... ... да жүргізді. Атап айтқанда Ембі ауданында мұнай
табылды, карта жасалып, онда Арал ... ... ... рет ... осы ... қазақ халқына сипаттама берілді. Бұл карта тұтас
жүз жыл бойы ... ... ... ... ... қорғау жөнінде бірқатар
шаралар қолданды. Петербургте Урусовтың хабарлағанындай, XVIII ғасырдың 40-
шы жылдарының ... ... ... қазақ жасақтарын төрт рет талқандап
кетті. Жоңғар ... ... ... ... ... қолға түсіп,
қазақ ұлыстары қорғаныс іздеп, Орынборға қарай қозғалды. Үкіметтің жарлығы
бойынша қасына ерген әскерлермен ... Орта ... ханы ... кіргізді, ал қалғандары Орынбордьщ төңірегінде лагерь болып
орналасып, осылайша жоңғар ... ... ... арашаланып қалды.
Мүның өзі Россия өкімет орындарының қазақтарды сыртқы қауіптен ... ... ... ... Бүл ... ... ... білікті биі
Тілепберген 1750 жылы старшиндер съездерінің бірінде былай деп ... ... ... ... ... ... ... біз өз
өмірімізді Ор өзенімен Жайық бойы маңында сақтап қалдық. Ал сол ... ... ... ... ... қорғауы болмаса, біз әлдеқашан
екі жактан да қуылып, мүлде күйзеліп қалар ... ... 20 ... ... ... ... ... корғау және жоңғар
әскерлері шабуыл жасаған жағдайда қамалдарды қорғау шаралары туралы арнайы
указ қабылдады.
Қазақстанның ... ... ... ... үшін ... (Орынборда)
1742 жылы 20 август-7 сентябрьде болған келіссөздер ерекше назар аудартады,
бүл келіссөздерге жоңғар және ... ... ... ... Россияның қарауында екендігіне тағы да бір рет көздері жетуі
тиіс ... ... ... Орта және Ұлы ... ... болған 178 би
мен ру басшыларының нақ жоңғар ... көз ... орыс ... ант беруінің тағы бір қайталануы кездейсоқ емес еді.
Бұл келіссөздер ... және ... ... ... ... ... ... хан мен Жәнібек батыр қырда қандай
оқиғалар болса да және ... ... ... ... құйтырқылықтар
жасаса да біздер орыс мемлекетімен жақындасу саясатын жүргізіп ... ... де ... ейткені «олардың (қазақтардың.— Ред.) басты мұқтажының
өзі осы» деп мәлімдеді. Жоңғария мен ... ... ... ... бәрі ... жағдайда казақтардың Россияға қарауы себепті тек
орыс елшілігі арқылы ғана реттелуге тиіс деп ... ... ... ... экспедициясының бастығы И. Неплюев орыстар
дау-таластарды жоңғар қонтайшылары мен казақ билеушілерінің ... ... ... ... ... ... орыс-қазақ мүдделерін
міндетті түрде корғау ... ... деп ... ... ... ... бақылап отыру үшін патша үкіметінің тұрақты
және ... ... ... ... ол ... кеңесшісі болуға және
қырдагы жағдай туралы хабарлап отыруға тиіс ... Бұл ... ... И. ... ... ... қарақалпақтардың Россияға қарауын қалыптастыруда
Әбілқайыр ханның семьясына елеулі роль бөлді. Әбілқайырдың ... ... өзі ... ... құрметтелетін қарақалпақтардың арасына жіберу
ұйғарылды.
Волга қалмақтарымен және башқұрттармен ... ... ... ... қазақтар мен Волга қалмақтарының Жайық өзенінен
өтуіне жол бермеу ... ... ... ... ... мұның
өзі өзара барымтаны болдырмауға тиіс еді.
Қазақ феодалдарын қызметке тарту мақсатында және ... ... ... ... ... ... ... оларға тархан атағын беруге
ұйғарды. Бұл атақтың ... ... ... ... ... ... ... беретін еді.
Жоңғарияиың Қазақ даласына көз алартқан агрессияшыл саясатының күшеюі
орыс-қазақ қатынастарын нығайтуды ... ... ... ... ... ... ... Россияның позицияларын нығайту және Жонғарияның
Қазақ даласын басып алуына жол ... ... ... ... ... асыра
отырып, Кіші жүз бен Орта жүз қазақтарын жоңғар шабуылынан ... ... ... ... ... ... кедергі жасау үшін жоңғар билеушісі әскери
сипаттағы ... ... ... ... ... Россия елшілершің
хабарлауы бойынша XVIII ғасырдың 40-шы жылдарының ортасында қонтайшы Галдан
Церен қазақ қоныстарымен және орыс ... ... ... ... аса ... ... ... екі арада Россия әкімшілігі қазақтардың малын жайып Жайық ауданына
өтуіне бұрынғысынша тыйым салды. 1742 ... 19 ... ... жылғы 30 сентябрьдегі указына сәйкес Орынбор комиссиясының бастығы И.
Неплюевке «Қазақтардың Жайық өзенінің маңында ... ... ... арнайы жарлық берілді; бұл
жарлықта Қазақ даласының тұрғындарына Жайықтан өтуге тыйым салынатындығы,
олардың Жайыққа қыр жақтан келіп құятын ... Елек және ... ... ғана ... ... бар екендігі, бірақ орыс қамалдарына
жақындамау шарты қойылатындығы ... ... ... ... ... оларға императрицаның указдарына қарсы шығушылар ретінде жаза
қолданамыз деп қорқытты. Күш қолданумен қоса жүздерге Россия ... ... ... бұл өкілдердін, міндетіне қазақтарға Жайық және
Ертіс өзендерінен өтуге тыйым салынатындығы туралы императрицаның указдарын
түсіндіру кірді.
Патша өкімет ... ... ... ... ... ... ... жағдайларда Орынбор шебінің бойында орналасқан орыс
қамалдарына ... ... ... Ол ... ... XVIII ғасырдың 40-шы
жылдарында бірқатар жағдайларда Әбілқайыр ханның өзі ... ... ... болды; осының өзінде ол
өзі көзге түспей, бұл әрекеттерді өз пайдасына пайдалануға ... ... ... ... ... берілгендігі туралы пікір
қалыптастыру өте маңызды болатын.
Қазақ билеушілерінің ... ... ... ... ... ... ... ханы арасында қалыптасқан қарама-қайшылықтарға ерекше тоқталып
өту қажет. И. И. ... ... ... ... ... үшін Қазақстанның
ішкі және сыртқы ... ... мен ... ... ... ... экспедициясының бастығы болған алғашқы жылдарында ол
Әбілқайырды патша әкімшілігіне түгелдей тәуелді ету үшін және осы ... ... ... ... басқа қазақ билеушілерінен «саяси жағынан
оқшау қалдыратындай» жағдай жасау үшін ... ... ... істеді.
Россияда аманат ретінде жүрген оның баласы Қожахмет сұлтанды қайтарудан бас
тарта отырып, И. Неплюев қазақ феодалдарының Әбілқайырдың әлсіздігіне ... ... Хан нақ осы ... өз үлын ... күш салған еді.
Өйткені әңгіме қазақтардың алдында өз беделін көтеру туралы болды.
Әбілқайырдың жергілікті ... ... ... ... ... ... еді: оның ... қарулы күштерінің көмегімен қырда
өз билігін күшейту, ... ... басу және ең ... алып алу ... ... ... Оның ... қосылуын
орыс әскерлерінің келуімен ғана баянды етуге болады деген 1740 жылы ... ... ... ... Әбілқайырдың ойынша Россияға
қосылудың баянды болуы оның билігінің нығаюына себебін тигізуге тиіс ... ... ... ... хандарды әлсірету есебінен жеке бір ханды
күшейтуге мүдделі болмады, қазақ хандықтарында күшті орталықтанған ... оның ... жоқ еді. ... ... өз ... ... ... жекелеген билеушілердің күші мен беделін пайдалану мүмкіндігі жоққа
шығарылмағанмен де, Россия әкімшілігі хандық биліктің ... ... ... И. ... ... сөзі өте назар аударарлық: «Қырғыз
халқында басқалардьщ арасында ең ... ... ... ... болмайтыны
былай тұрсын, зиянды да болуы мүмкін».
Өз мақсаттарын жүзеге асыруға күш салып, ... өз ... Орта Азия ... көшіп кету қажеттігін белсенді ... ... әр ... ... шараларды қолданды. Ол бұлай ... ... оған өзі ... ... ... ... ... мәжбүр етеді деп
сенді, өйткені ол «өз халқы ішінде және басқа билеушілер арасында күшеюі
керек және осы ... өз ... ... ... ... ... ... қажет»
еді. Әбілқайырдың бұл ниеттерін Орынбордағылар оңай ұғып, оның қай қадамы
болмасын Россия ... үшін ... ... ... ... ... Қожахмет сұлтанның аманат ретінде ұстала
беруі Россия әкімшілігі мен ... ... ... ... шығу ... де, ... да емес тек желеу ғана болды.
И. Неплюев Қазақ даласымен қатынастарды ... ... ... ... ... деген ниетте болды. ... ... ... ... ... және ... болды. Сыртқы істер
коллегиясына 1747 жылы 15 майда ... ... ол ... ... ... ал ... алғанда сауда байланыстарын ұлғайту жолымен
ықпал жасауды ... ... ... ... мен Әбілқайыр хан да Россиямен
таласта ... еш ... ... ... ... Әбілқайыр өз
тарапынан Россия ... ... ... ... ... тиімді
шаралар қолданды, мұның өзі И. И. Неплюевтің Сыртқы істер коллегиясына
баяндауында ханның «тегінде ... ... ... екендігі туралы жазуға
мүмкіндік берді.
Өз үкіметінің программасын жүзеге асыра отырып, Россия әкімшілігі
казақ ... ... және ... жағынан сөзсіз бағынышты
болуына күш салды. И. Неплюев қазақтың бір билеушісін ... ... ... ... ... ... жік ... демек жүздерді әлсірету бағытын одан
әрі жүргізді. Алайда мұндай саясат әрқайсысы Россияға қарауды (демек ... де) өз ... ... ... өз ... ... ... одан
әрі баю үшін, саяси бәсекепестерін тұқырту үшін пайдалануға тырысқан ... ... мен ... да ... ұнамады. Демек, казақ
феодалдарының әр түрлі билеуші топтарының мүдделері үйлеспеді, ал мұның өзі
олардың арасындағы өштесуді ... ... хан мен ... хан ... ... сұлтан және баска
да қазақ феодалдары арасындағы, олардың әрқайсысы мен Россия әкімшілігі
арасындағы, соның ... ... ... И. Неплюевпен арадағы қарым-
қатынастар осыған дәлел бола ... ... ... ... ... ол өз ... ... шекаралық шептеріне,
башқұрттарға, қалмақтарға жиі-жиі жасап ... ... ... ... ... ... ойлап ол көбіне Россия әкімшілігінен өзінің
қарауьша әскери отрядтар беруді сүрады, ал ... ... ... ... ... ... оның саясатында екі жүзділік,
қарама-қайшылық туғызып отырды: ол біресе ауа көшіп кетемін деп ... ... ... адал ... ... ... Осының өзінде Барақ
сұлтан бастаған кейбір феодалдық топтар Әбілқайырды Россия империясының
Қазақ даласындағы ... ... ... ... деп ... ... ... да ірі-ірі қазақ феодалдары патша үкіметінің қолдауымен
Әбілқайырдың ... ... ... Ол бұлардын. жолына кесе-көлденең
тұрып, олардың қауіпті бәсекелесіне айналды. Олардың әрқайсысы оның ... ... ... ... өз ... ... өз ... нығайту
үшін Әбілқайырдың-барлық мүмкіндіктерін пайдаланып алып, енді ханды масыл
деп біле бастады. Өйткені ол бұлардың көзқарасы тұрғысынан ... ... ... ... жүзеге асыруда жеткілікті болмады, ал кейде бұған
кедергі де жасады. Кіші жүздің және ... Орта ... ... ... қалыптастыруда өзінің игілікті ролін ... және ... оның ... ... ... үшін бірқатар қызмет
көрсеткеннен ... ... енді ... ... ... ... сенаттың 1747 жылғы 31 январьдағы шешімі бойынша Әбілқайырды
Орынбор ... ... ... үшін Орынборға А. И.
Тевкелев жіберілді. Бұлай болмаған күнде А. И. Тевкелев Әбілқайырды орнынан
алу ... ал оның ... ... ... ... хан етіп ... ... шаралар қолдануға тиіс болды. Алайда нақ соңғы сәтте Сыртқы істер
коллегиясы Үкіметтік ... ... ... онда ... ... халық
жиналысының сайлайтынына, сондықтан Россия жағына бұл ... ... оның ... Әбілқайырдың «қырғыз-қайсақ халкындағы күші
хандық ғұрыптан емес, оның айлалығында және ата-тегінің ... ... ... ... коллегиясынан 1747 жылғы 4 июльде алған Нұсқауына сәйкес
А. И. Тевкелев Әбілқайырмен кездескенде ең ... ... ... ... ... ... және Россия тұтқындарының
қайтарылуына қолы жетуге тиіс болды. Одан ... ... ... ... ... ... тапсырылды,
осының өзінде атақты және беделді әулеттердің балаларын қосымша аманатқа
алу мүмкіндігі көзделді. Қазақ халқы туралы толық мағлұматы болу үшін А. ... ... және ... ... ... сипаттамасын жазу
тапсырылды.
Әбілқайыр 1747 жылдың аяғында А. Тевкелевтің Орынборға келуін онымен
байланыс орнатуға пайдалануға асықты. Әлбетте, ол мұны И. ... ... ... өз мүдделері үшін пайдаланбақ болды. Үкіметтің елшісі
Кіші жүздің ханымен Орск қамалында кездесуге келісті.
1748 жылдың ... ... ... ... ... ... Оған ... білікті ру басылары, сүлтандар және басқалар жиналды. Қазақтардан орыс
және ... ... ... ... алу, ал ... ... тартып алу ұйғарылды. Хандық кеңес А. Тевкелевтен аманатта жүрген
Қожахметті Әбілқайырдың ... ... ... алмастыруды талап ету ұсынылды.
1748 жылғы 20 июньде Орск қамалында А. ... ... ... ... ... орыс ... ... тоқтату, сауда керуендерінің жүріс-тұрыс қауіпсіздігін
камтамасыз ету туралы, яғни шын мәнінде ... ... ... ... сөз ... ... күн өткеннен кейін осы ... ... үшін ... ру ... ... Жәнібек пен Бөгенбай
Әбілқайырға барды.
Кіші жүз ханының ... ... 1748 жылы ... Орек қамалында
болды. Әбілқайыр Орскіге өзіне барлық ... ... ... ... ... Кіші жүздің ру басылары және тіпті Орта жүзден ... ру ... ... ... ... Әбілқайыр мен ру басылары «алдағы
уақытта ешқандай сотқарлықтар жасамауға», қырда
әр жерде жүрген Россия ... ... ... ... ... ... ... жеткізіп беруге жазбаша міндеттеме алды. Әбілқайыр бұл
келіссөздерге Россиямен қарым-қатынастарды ... ... ... ... еді. Ол аманатта жүрген Қожахметті өзінің ұлы Айшуақ
сұлтанмен ауыстырды, ал көктемде оны ... ... Әділ ... ... ... ... ... беделді ру басыларының тағы да
төрт баласы аманатқа алынды.
Орск қамалынан қайтып келе ... ... ... ... И. И.
Неплюевпен кездеспей, осы арқылы Орынбор губернаторына деген өкпесінің
тарқамағанын ... ... ... 1748 ... августың басында Орта
жүздің сұлтаны Барақ Әбілқайырды ... ... ... Орта ... ханы ... Россияға біржолата ден
қойғаны байқалды, ол өзінің ру ... ... ... тіпті
жоңғар әміршісінің ордама келіп кет -деген ... ... да ... ... ... ретінде жоңғар қонтайшысы Жоңғариядан қазақ
саудагерлерінің бәрін қуып ... ... мен ... ... ... да ... жағдайды одан әрі ушықтырды.
Қарапайым қазақтардың ішкі ... ... ... қажығаны бірден-бірге айқын көзге түсті. Бұл ... ... ... «ұшы ... жоқ мағынасыз соғыстарды тыюды
талап еткен...» топтарының барлық жерде ... ... ... Ф.
Энгельстің айтқан белгілі пікірін еске алу орынды.
Қазақ халқына бейбітшілік қажет болды, ал оны тек орыс ... ... ... еді.
Мұның өзі XVIII ғасырдың 40-шы жылдарының екінші ... ... ... ... руларының Россияға берілгендігі жөнінде ант ... ... Он ... ... Орта ... ханы Әбілмәмбет, Абылай
сұлтан және басқа да қазақ сұлтандары өздерінің Россияға берілгендіктерін
бірнеше ... ... ... ... ... ... ... калайда орындаймыз деп сендірді. 1742 жылдан
1758 жылға дейінгі аралықта Қазақ даласынан әр түрлі уақытта ... ... ... адам ... мен Россияның арасындағы сауда байланыстарының дамуы үшін
нерұрлым қолайлы жағдайлар жасалды. Россиямен ... ... ... ... ... ... ... Россияньщ елді
мекендерімен іргелескен қазақ ауылдары дамып отырған сауда айырбасының
экономикалық тиімділігінің көп ... ... ... ... ... ... белсенді жәрдемімен 1743 жылғы 5 сентябрьде жоңғар тұтқынынан
қайта оралған Абылай Орынбор және ... ... ... ... рет хат ... Ол Орта жүз ... Россия қол астына енуін
нығайту жөніндегі тілегін қуаттады және өзінің көпестеріне басқа көпестерге
қарағанда ... ... ... ... мен ... сауда жасауға
рұқсат сұрады.
Россия әкімшілігіне өз ... ... ... ... ... ... ал ... болғанда әскери көмек те алуға ... ... ... ниетін ұғыну ерекше қиын болмаса да, ол бұған зор
маңыз беріп жатпады, өйткені үкіметтің өзі Абылайды өз ... ... ... ... ... жүздерінде Россия саясатыи
жүзеге асырмақ болды. Міне осы себепті де Абылайдың елшілері Тобылда ерекше
ықыласпен қабылданып, одан ... ... ... ... ... туралы келіссөздер жүргізілді, ал Орынбор губернаторы И. Неплюев
Абылайға бірнеше рет Орта жүз ... ... ... ... ... бірнеше рет хат жазды. ... ... ... мен ... ... дамытуға барынша жәрдемдесуге өзінің келісімін қуаттады.
Осындай кездесулер мен хат алысулар Тілепберді ... ... және ... ... да болды.
Осының бәрі жергілікті россиялық әкімшілікке Петербургке ... ... ... және Россияға деген дұшпандықтың жоқтығы туралы
хабарлауға мүмкіндік берді. Мәселен, И. Неплюев ... ... ... бұрын ешқашан болмаған жуас жағдайда» екендігін хабарлады.
Әбілқайыр ... ... ... ... ... хан ... міндетті
түрде императрицаның указымен бекітілетіндігі туралы ережені енгізуге бағыт
үстанды. Осындай саясаттың нәтижесінде Әбілқайырдың үлкен ... ... ... ... оның бұл ... императрица Елизавета Петровна
бекіткеннен ... ... қана ... ... танылды. 1748 жылдың
аяғында оған жылына 600 сом мөлшерінде мемлекеттік жалақы ... ... ... 300 ... дейін көбейтілген жалақыны Абылай ... да ... ... ... билеушілері орыс патшасының Қазак ... ... ... ... қайта таныды.
«Қатаң» және «майда» саясаттың ұштастырылуы. Патша өкімет орындары
қазақ қоныстарын ... ... ... мен ... ... жатқан
қамалдардан ығыстыруға барынша тырысып, ... өз ... ... ... одан әрі ... жүзеге асырды; ал бұл шептер ... XVIII ... 50-ші ... ... Каспий теңізінің
жағасынан бастап Ертістің бастауына дейін қазақ хандықтарын таға тәріздес
орап алған еді. Бұл уақытта
Жайық, Орынбор және ... ... ... ... олар жеңілдіктер мен жер
үлестерін алған болатын.
Патша үкіметінің жоспарларын жүзеге асыру үшін әр ... ... бұл ... ... ... «қатаң» және «майда» саясаттың
ұштастырылуы деп белгілеуге болар еді. ... ... ... ... енуді, бекініс шептерін салуды, Жайық, Тобыл, Елек, Есіл, Ертіс
өзендерінің манына қоныстануға жол бермеуді және т. б. ... ... ... ... мал ... ... салу осы ... бір бөлігі болды,
бұл жөнінде императрица Елизавета Петровнаның 1756 ... 2 ... ... ... ... ... ... ештеңе шықпады.
Олар қанағаттандырылған жағдайда Россия империясының ... ... ... ... ... еңбеккерлердің — орыстардың, қазақтардың,
башқұрттардың, қалмақтардың — өзара байланыстарына ... ... ... ... ... күштердін, топтасуы накты жағдай жасады деп қарады.
1757 жылы 24 декабрьде ... ... ... ханға грамотасы
жіберіліп, онда қазақтардың Жайық ... мал ... ... ... ... ... ... коллегиясының 1755 жылғы 6 марттағы
осындай указы Орта жүз қазақтарына «Ертістің тұрғын жағына» ... ... Бұл ... күші ... мен неғұрлым беделді феодалдарға
қолданылмады, олар жайылымды пайдаланған уақытына жергілікті ... ... ... жағдайда Жайық пен Ертістің оң жағалауына
мал жаюға право алып ... ... ... ... бір ... отырып, патша өкімет орындары оларды өз саясатын жүргізу үшін ... етіп ... ... қазақ билеуші тобының патша өкіметімен одактасуына және еңбекші
халықтың бұрынғыдан да көп ... ... ... алғы ... ... және Сібір әкімшіліктерінің қазақ жерлерін тартып алған ... ... ... пен Ертістің оң жағалауына көшіп-қонуға тыйым
салуы қазақ шаруаларының патша әкімшілігіне ғана емес, «өз» феодалдарына да
деген наразылығын ... ... мәні ... ... ... ... елшіліктер жіберуге, ықпалды феодалдарды пара беріп қаратып алуға,
дипломатиялық хаттар алысуға, сауда байланыстарын күшейтуге және т. ... ... ... орындары тарту-таралғы беріп, сый-құрмет көрсетіп,
неғұрлым икемге келгіш, бірақ болған ... өз ... ... ал
қажырлылық көрсеткендерді күшпен бағындырып отырды. «Катты мен ... ... ... ... нәтижелері көп ұзамай көрінді. 1759
жылдың 22 ... А. ... пен П. ... Сыртқы істер коллегиясына
хабарында Қіші жүз бен Орта жүзде жағдай тұрақтана бастады деуге ... бар ... ... өз ... ... ... етуге болатындай
қазак билеушілерінің санын көбейтуге тырысты. А. ... ... ... 1762 жылы 2 ... ... ... ... Абылайдын,
жылдық жалақысынын, сомасын «алып жүрген мың сомнан ... ... ... ... ... ... И. ... Сыртқы істер
коллегиясына 1764 жылғы 16 ноябрьдегі
рапортында Абылай сұлтанға 1761 —1764 ... жыл ... ... Петр
қамалынан ғана 212 пұттан астық, ұн беріліп тұрғаны көрсетіледі. Оның інісі
Жолбарыс сұлтанға, Құлсары және ... ... осы ... ішінде жылына
100 пұттан, Байжігіт мырзаға 25 ... «әр ... ... ... ... ... Орта Азия, Үндістан және Қытай көпестері жөнінде
олардың товарларына онша көп емес баж салығы белгіленген баж ... ... ... баж ... ... ... болатын)
жасалған талдау Россия рыноктарындағы орыс-қазақ саудасы қазақтардың Шығыс
Түркістандағы ... ... ... ... ... ... жылдан бастап қазақтар орыс көпестерінен үнемі ұн ... ... ... ... Д. ... жазғанындай, «басқа барлық
әдістерден гөрі ол жақта астықтан түсетін пайда көп». ... бәрі ... ... ... мен оның ... қарауы туралы ... ... ... ... Россияға тартылуына себепші болды.
Мәселен, Сібір губернаторы И. ... ... ... ... арқасында 1765 жылы сентябрьде Орта жүз сұлтанының
кол астындағылардан оған 25 өкіл келіп, 10 мың ... бар өз ... ... ... ... ... біржолата үркітіп алмау үшін және бекініс шептер ауданына
қоныстанған Россия шаруаларына ... ... ... үшін ... істер
коллегиясының 1771 жылғы 16 июньдегі указымен ... ... ... «ішкі» жағына өткізуге рұқсат етілді, олардын, орыс ... ... ... ... жерге көшіп-қонуына
шарт қойылды, ал 1788 жылғы 13 июльдегі және 1797 жылғы 30 октябрьдегі
указдармен қазақтар ... ... ... ... право алды.
Кейбір ру басыларының жеке өтініштері бойынша оларға ... ... ... ... үшін жер бөлініп беріле бастады. Бірақ А.П.
Чулошниковтың әділ атап ... ... өзі ... ... берілген
кеңщілік болды.
Россияның ортаазиялық саясаты. Россияда ... ... және ... ... саудадағы өзгерістермен байланысты XIX
ғасырдың 30-жылдарында, темір мен шойынды экспортқа шығару құлдырап кеткен
кезде, азиялық ... ... ... ... ... ие бола ... ... үкіметі Орта Азиямен және Қазақстанмен сауданы күшейту үшін -
бірқатар шаралар қолданды. ... ... кең ... ... дамытуға азиялық рыноктардың Россияның орталық губернияларынан
қашықтығы, сауда жолдарының қауіпсіз еместігі және ... ... ... ... ... ... кедергі болды. Осының бәрі XIX
ғасырдың ортасына дейін Россияның сыртқы ... ... ... ... қалдырып келді.
Россиянын XIX ғасырдың екінші жартысындағы ортаазиялық саясатында екі
кезең айқын сараланады: Қырым соғысының аяқталуынан бастап XIX ғасырдың 60-
шы ... ... және ... ... ... ... Ұлы ... Қырғызстанның және Орта Азияның жекелеген аудандарының ... ... ... аяқталуымен, бүкіл регионның Россия империясына
қосылуының аяқталуына саяси-стратегиялық және ... ... ... ... кезеңде Россия Орта Азияның территориясын
қосып алу жөнінде белсенді шабуылды, ішінара соғыс операцияларын ... ... де, ... кезеңде де Россия Англияның күшейе түскен қарсы
әрекетіне тап болады, ал Англия Орта ... ... ... ... ... еді. ... әкімшілігі мен әскери топтар Орта Азиядағы
саясатты күшейту арқылы Англияның Шығыста ілгері жылжуын ... ... ... ... рыноктарға, шикізат көздеріне ие ... ... ... ... ... деп
үміттенді.
Россия ХІХ ғасырдың 40-жылдарында Хиуа ... ... ... ... ал Хиуа хандығы бұл кезде Мервті басып алып, өзінің билігін ... ... бір ... ... пен ... қазақтарына
жүргізіп тұрған болатын. Хиуа феодалдарынын, шабуылы Сырдария өзеніндегі
бекіністерден — Кенжебай мен ... ... ... солтүстіктегі
және Ембі өзені мен Үстірт қыратының ... ... ... ... ... Хиуа хандығының иелігі солтүстікте Сырдария өзенінен
Арал теңізіне дейін, ал оңтүстікте Ауғанстан шекарасына дейін ... ... ... ... ... ... Арал ... солтүстік
жағалауы мен Үстірттің солтүстік беткейі арқылы ... В. А. ... ... 1839—1840 жылдардағы Хиуа экспедициясы сәтсіз аяқталды.
Ауғанстанда, Иранда, ... ... ... ... ... ... оңтүстік
аудандарында өзінің ықпал өрісін нығайтура тырысқан Англия өкіметінің Орта
Шығыстағы ... ... ... жылы ... ... Ауғанстанға басып кірді, бұл Англияның
Қазақстан мен Орта ... кіре ... ... ... ... ... уақытша табыстар болса да, ... мен ... ... кіру ... жойылған жоқ.
Ағылшындар Россияны ортаазиялық рыноктан ығыстырып шығаруға тырысып,
оған қарсы ортаазиялық хандықтармен — Бұхарамен, Хиуамен, Қоқанмен ... одақ ... ... ... ... ... және Орта
Азиямен бұрыннан келе жатқан экономикалық байланыстарын әлсірету Англияның
қолынан келген жоқ.
XIX ғасырдың басына қарай ... ... Кіші жүз, Орта ... ... және Ұлы ... бір ... кірді.
Ортаазиялық хандықтардың Қазақстандағы экспансиясы.
Региондағы ... ... ... ... Қоқан мен Хиуа
хандықтары қазақ жеріне ... ... ... жатты.
Хиуа, Бұхара және Қоқан феодалдық өзара тартыстармен және ... ... ... ... ... артта қалған феодалдық-мемлекеттік
құрылымдар болатын. ... ... ... ... ... ... Жергілікті халықтар — ... ... ... ... ... — өздерінің
феодалдары тарапынан да өте қатал қанауға ... ... ... ... ... мен ... ауыртпалығын көтерді, өлкенің
өндіргіш күштерінің дамуына тежеу болған феодалдық ... ... ... шекті. Бас имеген аудандарға не әйелдерге, не ... ... ... етпеген жазалау отрядтары жіберіліп тұрды; малды
айдап ... ... ... ал ... мен жас ... ... ... күңдікке сатты.
1812, 1816 және 1820 жылдарда-ақ Хиуа ханы Мұхаммед рахым (1806—1825)
қазақ коныстарын жан ... ... ... 1820 жылдың февралындағы
шапқыншылық ерекше күйзелтті, бұл жолы Хиуа ханы 10 мың адам әскерімен екі
мыңға жуык, ... ... ... кетті4. Бір ғана 1831 жылдың өзінде Хиуа
ханы Аллақұлдың ... ... 400 ... ... бауыздалып
өлтірілді, ал жүздеген бала мен жас әйелдер шығыс рыноктарына ... де, сол ... ... сатылды. Тонаушылық шапқындар Россияға
қараған қазақ ауылдарына да жасалды. Орта Азия ... ... ... ... шапқындарынан Қоқан мен Хиуаның билеуші ... ... ... ... ... ... Түркістан, Сайрам және Қүрам
қорғаушыларының қарсылығын ... ... ... мал ... ... пайдалану мүмкіндігінен айырылды, алым-салық мөлшері
бұрынғыдан да зор ... ... ... мал ... мен ... Хиуа ... ... карсы күреске талай рет көтерілді. Олармен бірге еңбекші
қырғыздар, өзбектер, қаракалпақтар, түрікмендер және ... да ... ... ... ... ... 1821 жылғы көтеріліс ерекше
куатты болды, оған Түркістан, Шымкент, Әулиеата маңының қазак ... ... ... басқарды, оның басшылығымен 12 мыңға жуық
көтерілісші шайқасты. Көтерілісшілер Сайрам ... ... ... ... ... ... ... кең құлаш жаюынан шошыған Омархан көтерілісшілерге қарсы
едәуір күш жіберді. Ұзақ та ... ... ... ... ... саны көп және ... қаруланған Қоқан әскерлеріне төтеп
бере алмады, сөйтіп өздерінің позициясын тастап кетуге ... ... ... ... ... ... соңынан көтерілістің халықтык
сипатынан шошыған бірқыдыру қазақ бай-феодалдары Қоқан ханы жағына шығып
кетті. ... бәрі ... ... талқандалуына әкеліп соқты
жүздеген қазақ ауылдары тоналып, ... ... ... көп ... ... XIX ... басында Хиуа мен Қоқан хандары өздерінің қол ... ... және ... ... ... ... ... болса,
енді Қоқан мен Хиуаның 30—40-шы жылдардағы саясатында баска ниеттер басым
болды. Олар ... ... мен ... ... көз ... ... ... жол
бермеуге тырысты.
Орта Азия мен Қазақстан еңбекші бұкарасының феодалдық езгіге қарсы
азаттық ... ... ... ... күшею кезеңімен дәл келді; бұған
көптеген факторлар: Қоқан, Хиуа және өз ... ... ... алым ... хан ... ... өтеу), өзара
тартыстар, ... ... ... ... ... ... бірнеше мемлекеттер арасында бөлшектеніп кетуі, Россиямен сауда-
экономикалық байланыстарды дамытуға мүдделілік ... ... ... алғашқы жартысында өлке халқының феодалдық езгіге қарсы
бірлескен күресі күшейе түсті. Бұл ... көп ... ... ... ... ... ұштасып отырды.
Қазақтар мен қырғыздардың XIX ғасырдың 20—30-шы ... ... ... ... ... ... Әулиеата және Пішпек
аудандарын ... ... ... ірі ... ... ілгеріде
айтылды. XIX ғасырдың 40—70-ші жылдарында және кейінірек Қырғызстан ... ... ... мен ... қарсы жаңа бас
көтерулері болып өтті. Халық бұқарасының ұлт-азаттық және антифеодалдық бас
көтерулері хандықтарды әлсіретті, ... өзі ... ... ... ... жүз ... ... дейін сұлтандар бастаған жекелеген
феодалдық иеліктерге бөлінген еді. Жүздің бытыраң қылығы, феодалдық өзара
тартыстар ... ... ... ... ұшыратты, ал мүның
бәрі территориялық және саяси бытыраңқылықпен қосылып, жүздің ... оның ... мен ... ... империясына қарсы тұруға
кабілетсіздігіне себеп болды.
Феодалдық алапат соғыстар, Жоңғария (XVIII ғасырдың 50-ші ... ... ал ... ... ... да (XVIII ғасырдың 50-ші
жылдарының соңынан ... ... ... ... және Қоқан феодалдары
тарапынан болған екі жақты езгі Ұлы жүз қазақтарында, Орта ... ... ... ... ... өз еркімен қарауға деген ұмтылысты
күшейтті.
Ұлы жүз ... ... өз ... ... Ұлы ... орыс
мемлекетінің құрамына өз еркімен кіру туралы Россияға алғашқы сөз ... ... 30-шы ... ... ... еді. ... халықаралық
жағдайдың күрделілігіне және Ұльі жүздің ... ... ... ол ... бұл әрекеттен нәтиже шықпады да, іс XIX ғасырдың басына
дейін созылды.
XIX ғасырдың басында, 1818 жылы, Ұлы жүз қазақтары өздерін ... ... ... ... ... ... сөз ... 1819 жылдың ... ... ... ... ... ... 55 №1 адаммен Россияға
адал болатыны жөнінде ант берді, ал 1824 ... 13 ... I ... ... ... көшіп-қонып жүрген 14 сұлтанын (165 мың ер адам) Россияның
қол астына кабылдау туралы грамотаға
қол қойды. 1830 жылы Орта ... ... ... ... (25 400 үй,
80 481 ер адам) ант ... ... ... Ұлы ... ... дерлік оңтүстікте- көшіп-қонып жүрген, әлі де Қоқан билігіне
қарағандарынан басқалары Россияға қарады.
XIX ... ... ... аяғына қарай, атап айтқанда 1847 жылы,
Орта жүз қазақтарының басым ... орыс ... ... ... Россияға қосылу процесі аяқталу сатысына қадам басты.
Орта және Ұлы ... ... ... ... Алатау,
Қапал, Сергиополь (Аягөз), Лепсі бекіністері салынады, бұл бекіністер
Россияның ... ... ... ... ... тірек
пункттер болды.
20—40-шы жылдарда округтер құру: ... ... ... ... ... ... құру аяқталады. ... ... ... ірі әкімшілік, сауда және ... ... ...... ... ... Қаркаралы
қалалары пайда болды.
Ұлы жүздің қосылған аудандарын басқару үшін 1848 жылы ... ... ... ... ... ... лауазымы
белгіленді.
Россия кол астына өз ... ... Ұлы жүз ... ... және ... ... шапқыншылығынан қорғайтын әскери
бекіністер мен қалалық орталықтардың салынуына мүдделі болды.
Қазақтардың тілегі бойынша патша ... ... ... ішкі ... ... ... үшін ... шаралар қолданып,
мұнда әскери отрядтар ... ... ... ... ... осындай бір отрядтың бастығы полковник Ф. Шубинге
хатта былай деп ... «Сіз ... біз ... ... келгеннен бері
өзара тартыстар тыйылып, алаңсыз тыныштық қайта орнады. Барымтадан сақтау
үшін ... ... ... ... 50 ... ... сұраймыз,
егер қалдырмасаңыз барымта қайта көбейіп, халықтың ... ... ... ... ... ... ... өзара тартыстарды
токтату жөніндегі шаралар, шекаралық аудандарды нығайту, сауданы кеңейту,
өлкенің сауда жолдарында тірек ... салу ... Ұлы ... ... жәрдемдесті. Нессельроденің I Николайға жазған хатында
қазақтар: ... өз ... ... ... ... ... ... көп жеңілдік жасауға тұрады, ал екіншіден, бұл ең ... ... ... осы ... ... ... ... онда керекті тыныштық
пен алаңсыздық орнату үшін Россияға бағындыру, сол ... ... ... ... және Орта ... бір ... сауданы өрістетуге
керек қауіпсіз сауда жолдарын орнату» деп атап көрсетілді.
Заилийск ... ... Ұлы ... оңтүстік аудандары әлі де Қокан
билігіне қарайтын, сондықтан алдағы кезде оларды және ... азат ету үшін ... ... ... керек еді. Жетісуды қосып
алуда үлкен экономикалық ман.ызы бар Заилийск өлкесіне ... ... ... ... ... кезең болды.
Заилийск өлкесін игеру Ұлы жүз казақтары мен солтүстіктегі ... ... ... ... мүмкіндік берді. Подполковник Карбышевтін,
отряды қоқандықтардың Жетісудағы тірек пункті — Таушүбек камалын талқандап,
Заилийск өлкесіне ... ... ... ... және ... губернияларынан
қоныс аударған орыс шаруалары мен казактарды қоныстандыру басталды.
1854 жылы ... ... ... ... ... ... ... салуды аяқтады, ал екі жылдан кейін, 1856 жылы, ... ... ... ... ... ... ... болған Алатау округі
болып қайта құрылды.
Верное бекінісініқ ... ... ... ... ... енген территорияға іргелесіп жатты. 1854 жылғы ... ... ... ... ... Россияның қол астына
қабылдау туралы Батыс ... ... ... ... ал ... 17 ... ... олар адал болатындықтары жөнінде ант берді. Осы
кезден бастап Ыстықкөл өңірі қырғыздарының 10 мың ... ... ... ... ... ... мен ... аңғарының халқы Қоқан
хандарының билігінде қалып қойды.
1857 жылы Әулиеата мен Шымкент өңірінде ... мен ... ... карсы бірлескен көтерілісі болды; бұл көтеріліс қаталдықпен
жанышталғанымен солтустік қырғыз тайпаларының Россияға ... ... ... ... ... ... ... қолайлы жағдай
қалыптасты. 1859 жылы Үлы жүз бен ... ... ... ... ... ... Осы ... орыс әскерлерінің Шу
аңғары арқылы Қоқан бекіністері Әулиеатаға, Шымкент пен ... ... ... 1860 жылы ... ... ... отряд Шу
аңғарына кірді. 26 августа Тоқмақ, 4 ... бес ... ... ... ... ... Жетісудағы тірек пункті Пішпек алынды. Октябрьде
Ұзынағашқа таяу ... ... ... ... ... ... ... талқандады, мұның өзі орыс әскерлерінің Алатау
қырғыздарының территориясына сұғына енуін қамтамасыз етті. Бұл ... ... ... ... ... ... алу ... Россияға қосылуындағы қорытынды кезең болды.
XIX ғасырдың 60-шы жылдарында Ұлы жүздің Россияға қосылуының аяқталуы
орыс ... ... ... шабуылымен тұстас келді. Қоқан
мен Хиуаға бағынышты ... ... ... ... өз еркімен қарады.
Тілмаш И. Батыршин қосылу қарсаңындағы қазақтарждың көңіл ауанын былайша
сипаттап жазды: «Олар ... ... ... ... шыныменен тілейді,
ал мұнсыз оларға мұнда тұру өте жаман, өйткені Ақмешіт бектері олардан
барлық ... ... ... бір ... ... оның ... әрбір бөлімше
мен рудан екі-үштен жылкы да ... Бұл алым ... ... ... жасауыл ақысы деп аталады. Жалпы алғанда қырғыздар (қазақтар.— Ред.)
қоқандықтардан қатты езгі ... 1853 ... ... ... ... ... қамалы, ал одан кейін Күмісқорған, ... ... ... ... ... ... ... Сырдария бойы
қазақтарының жеріне қорғаныш болып, орыс ... Орта ... ... енуін қамтамасыз еткен форттың іргесі көтеріліп, Қазалы
бекінісі салынды.
Қоқан хандығына бағынышты қазақтар ғана емес, ... ... ... ... де ... ... ауыр езгіні жеңілдетеді деп
күтті. Болған оқиғаларды көзімен ... ... ... деп ... ... ... мен шет ... тұрғындарынан алынатын алым-салықтар толып
жатқан әділетсіздікпен және зорлық-зомбылықпен ... ... ... ... ғана емес, сонымен бірге тіпті қоқандықтардың
өздерінің де тілейтіні мен ... ... ... ... алу-алмауы болып отыр».
1863 жылы Россияның құрамына 4 мың үй қоңырат руының және 5 мың ... ... ... ... ... орта ... ... түрғыдан орыс мемлекетінің
құрамына Іле өзені, Алатау жотасы, Шу мен ... ... ... қазақтардың басым көпшілігі кірді. Қоқан әскерлерін ... ... мен ... ... ... ... ... Қоқан хандығының жеріне енді.
XIX ғасырдың 60-шы жылдарының басында Шу ... орта ... ... ... ... басталды да, бұл өңірдің халқы Алатау
округінің бастығынан көмек көрсетуді ... ... ... ... ... жіберіліп, 1862 жылғы 24 октябрьде Пішпек екінші рет алынды,
мұның өзі Шу ... ... ... біржола тоқтатып, орыс
отрядтарының Әулиеатаға қарай одан әрі ... ... ... ... 1863 жылы ... бекіністері — Жұмағұл мен Құртқа алынды,
мұның өзі 1863 жылғы октябрьде Орталық ... ... 6 ... ... кол астына өтуіне жағдай жасады.
1863—1864 жылдары Черняевтің отряды Қоқан бекіністері Созақты,
Шолаққорғанды, Әулиеата және ... ал ... ... ... Жаңа ... және ... шептері қосылды. Ұлы жүздің Россияға қосылуы
аяқталды.
2. Ресей желілерінің құрылуы
Ресей империясының әскери шептері ... ... ... ... салу ... ... империясы қазақ даласына
ішкерей еніп, өз отарлық саясатын одан әрі жүргізді. Ресей бекіністер ... мен ... ... басу үшін ... ... одан ... түсу үшін ... әскери-стратегиялық маңызы болды.
ХҮІП-ғасырдың орта шенінде патша үкіметі бүкіл елде оның ішінде
Повольже, ... ... мен ... ... ... ... ... жақсартуға және жаңа шептер жасауға ... ... ... ... ... ... ... бойындағы казак қамалдары
форпостар мен редуттар болды. ... ... ... ... өз ... "Шептер бекіністер мен форпост, редут маяктардан
тұрды. Олардың арасы атты казак ... ... [ ]. Дәл осы ... оң ... ... ... ... 14-
қамал: Переволоцк, Чернореченск, Патищев, Нижнеозерная, Россыпная, Елек
қалашығы, Жайық қалашығы, Сахарная, ... ... ... Бақсай, Гурьев қалашығы қамалдары салынды [ ].
Ең ... ... ... ... ... ... тұрғызылып,
күшейтілді. 1742-жьшы Жайық бойыңца Ильинскі бекінісі, сосын Воздвижение
бекінісі салынды. Орталық бекініс ... ... ... Ор ... ... салынуының отарлық мақсатты көздегені туралы ... ... ... у ... реки ... тот ... нужен не только для
содержания киргизов, но и для отворения свободного с товарами пути в Бухару
в ... ... [ ... ... ... мен ... ... саны өсе түсті. “Каждым
годом количество строищихся крепостей увеличивалось, ибо ... ... ... ... салыну мақсатын көрсетеді
деректердің бірінде [ ]. Орынбор және т.б. ... ... ... ... ... үлкен роль атқарып, бұл елдер жерлері
күшпен тартып алына ... ... ... ... шебі ... ... қарай төменгі
Жайық, Солтүстікте Сакмар және Жоғарғы Жайық ... Ор ... ... ... ... ... дистанциясы және Батыс Сібірмен
жалғастырушы Уй дистанциясы созылып жатты.
Жайық шебі бірте-бірте әскери бекіністер тізбегі арқылы
Орынбормен, Орскімен ... ... Бұл ... 1748
жыддан бастап үкіметтің рүқсатымен казактарға арналып хуторлар
салына бастады. Бұл жерлерге қоныс аударған шаруалар мен әскери казактар
орналастырьшып, ... ... ... ... ... әскери шебінің негізі қаланды. Шеп Жайық өзені
бойындағы Жайық қамалынан Жоғарғы Жайық қамалына дейінгі жерлерді ... шеп ... 9 ... 16 редут тұрғызылып, 561 верстке дейін ... ... ... шебі ... ... ... бойы ... Жоғарғы Жайық
бекінісіне дейінгі жерлердегі бекіністер тізбегін қосты. ... ... екі ... ... және Орск ... бөлінді.
Алғашқысына: Нежинский, Вязов, Красногорск бекінісі, Гирьялск редуты,
Озерная ... ... ... ... бекінісі, Разбойный редуты
қарады. Орск дистанциясының құрылымына: Орск, Калпацкий мен ... ... ... ... ... ... ... редуттары, Қызыл, Магнитная бекіністері, Сыртен ... ... Бұл ... ... ... тұсында тұрғызылды.
ХҮІІІ-ғасырдың 30-40 жылдарында Жоғарғы Жайық қамалынан Звериноголовск
қамалына дейін 770 шақырымға созылған Уй шебі ... Уй шебі ... шебі ... екі ... ... Уй және ... ... бөлінді. Алғашқысына 8 ... ... ... ... ... ... Үкілі-Қарағай, Петропавл, Степной бекіністері,
Ерзеден, Подгорный Сонар редуттары кірді. Төменгі Үйге ... ... ... бекіністері, Ключевский, Луговой, ... ... ... [ ... ... ... Черноречинск бекінісінен басталып, Каспий
теңізіне дейінгі 700 ... ... ... ... ... ... Илск және Жайық қалашықтарынан өзге Черноречинск, Патищев,
Нижнеозерная, Рассыпной бекіністерінен және 19 ... ... жылы ... ... құру ... мәселе көтерілді. Бекіністі
шептер көшпелілер шабуылынан қорғану, қазақ ... одан әрі ... ... ... 30 ... ... ... губернатор Сухарев пен Неплюев
Сенатқа жаңа Сібір линиясын құру ... ... ... Бұл ... ... на ланкарте с планами строительства крепостей на ... было ... ... 10 ... и 22 ... деп ... [ ... жоспарды жеке Сібір корпусының командирі ... ... ... ... ... жаңа линия 556 верстке ... ... ... ... ... Звериноголовск мекенінен Омск
бекінісіне дейін созылу қажет болды.
Киндерман жоспары Сенатта 1752- жылы ... 1755 жылы ... Жаңа ... линиясы тұрғызылды. [ ]. Тобылдың ортаңғы ағысында Уй
линиясы мен Жаңа ... ... ... Усов ... ... ... ... белдеуліктері
көрсетілді “Непрерывная цепь Сибирских ... ... ... ... ... ... ... поселком Сибирским под 830в.д.
направляется прямо с запада на восток до ... вдол ... 550 с.ш. ... на этом ... ... ... Горькою линиями а также прававым ... ... дей келе ... ... ... ... ... Ишим шебі ауызсудың тапшылығынан Горький шебі деп те аталды. ... шебі ... ... ... "В середине XVIII в старая Ишимская
линия ... ... и ... ... ... от 50 до 250 верст, ... ... Ново ... или ... ... ввиду обилия в степи
горько- ... ... На ней ... 11 ... 33 ... и 42 ... ... [ ].
Жаңа Есіл шебімен қатар Ертіс линиясының бекіністері тұрғызылды. Ертіс
шебі Омбыдан Өскеменге ... ... ... ... XVIII ғасырдың
бірінші жартысында бұл шепте Ямышевск, Омск, Железинск, Семипалатинск,
Усткаменогорск ... ... 1781 жылы ... бекінісі бой
көтерді. Елагиннің еңбегінде бүл туралы " в 1781 г на реке ... при ... в ... ... крепость Бухтарминская. С ее сооружением
начинается создание Бухтарминской ... ... от ... ... через Бухтарминской в государственной границе с Китаем. ... ... ... ... ... ... русское,
калмыцкое, башкирское
население"-деп келтіреді [ ].
XVIII ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... қоршалып жатты. Бүл туралы "К концу ХҮІП-в действительная ... ... Азии ... ... ... согнутую линию, она начиналась у
Каспийского моря и шла по р. Уралу затем по Уию до ... ... по ... ... на ... от ... граница Иртышом спускалась к
самым верховьям этой реки, упираясь в Алтай"- деп ... ... ... [ ... ... ... ... еңбегінде де беріледі [ ].
1810 жылы казақ жерінде жаңадан Жаңа Іле шебі ... Бұл шеп ... ... қамтыды. Ал 1835 жылы Орскіден тікелей Троицкіге дейін жаңа
шеп тұрғызылды.
1818 жылы Ұлы жүз жері ... ... ... ... ұлы жүз жеріне
бекіністер тұрғызыла бастады. Осы уақытта ... ... ... ... (1844), ... Сергиополь, Лепсі бекіністері тұрғызылды. Кейіннен
Аягөз ішкі ... ... ... ... ... ... Каспий теңізі бойынан
Оңтүстік хандықгар жеріне өз үстемдігін жүргізу мақсатында әскери отрядтар
ұйымдастырды. 1839 жылы 4000 ... ... ... ... ... ... жетпекші болған әрекеті ... ... ... ... ... ... Арал бекіністері тұрғызылды.
1853 жылы Перовский басқарған әскери жорық сәтті болды. Бұл ... Ақ ... ... ... оған ... ... ... Перовск
бекінісі алынғаннан кейін Сырдарияның Сырдария әскери шебі кұрылып, ... ... ... аудандар кірді. Бұл жерлерде де патша үкіметі
өзінің отарлық саясатын жүргізе бастады. ... ... ... ... ... ... құру ... Ресей империясы жергілікті
халықтың қарсылығын басу үшін ... ... күш ... ... көрген Ресей империясы әскерінің құрамында ... өзі өз ... бас ... ... Бекіністер шебін
тұрғызу үшін Ресей империясы ешқандай күшін аямады. Ресей ... ... ... ... алу ... ... туралы
ағылшын тарихшысы А.Краусс "Бірте-бірте Ресей билігі Алатау бөктеріне дейін
жетті. Табысқа желіккен Черняев енді Шымкентке шабуыл жоспарын ... ... ... шағын отряды Орынбордан шығып, біріккен орыс әскерлері 16
маусымда Әулиеатаны жаулап алды. Енді ... ... ... алды ... [ ].
Оңтүстікте бой көтерген ... ... ... ... де ... ... ... болды. 1871 жылы Ресей
әскерлері Құлжаны алды. Бірнеше ... соң ... ... ... ... I ... ... Каспий теңізінен Аралға дейін одан ... ... ... ... дейін, шығыста Жетісу жерін қамтыған жаңа
шеп тұрғызылды. Ендігі Перовск пен Верный бекіністерін қосу ісі ... ... ... ... жылы орыс ... Ұзын Ағаш бекінісін алды. Колпаковский
басқарған 800 адамдық отряд Ұзын-Ағаш ... ... ... қазақтардың
Ресей қол астына өтуіне ықпал жасады.
Орынбор, Уй, Жаңа Ишим, Жайық, Ертіс, Оралдан басталып Өскеменге дейін
созылып жатқан қазақ ... ... ... ... үшін жеңілдіктер
туғызды. Бұл шептерде казачество өскерлері орналастырылды. ... ... ... ... ... ... бекіністеріне дейінгі
жерледі Орынбор, ал ... ... ... ... ... ... ... шебі ендігі жерде бүкіл ... ... ... ... халқы Ресей отаршылдық саясатының езгісіне
түсті. Қазақ ... ... ... ... ... құрсауына
ілікті. Ендігі жерде Ресей әскери бекіністері Ресей отаршылдық саясатын
жүргізудегі саяси-
әкімшілдік орталықтарына ... ... ... ... Ұлы жүз ... жерінде әскери
бекіністер салып, оларға әскери құрамдар әкеліп, шаруашылық жағынан игере
отырып Іле өңірін жаулап алу ... ашық ... ... 1850 жылы
көктемде Іле өңіріндегі Қоқан ... ... ... ... отряд
құрылды. Әскери құрамды Гутовский басқарды. Сол жылы ... ... ... ... бекінісіндегі Таушыбекке шабуыл жасады. Бірақ оның
бұл жорығы сәтсіз болып, Қапал бекінісіне қайта ... ... жылы ... ... ... бастаган әскери отряд екінші рет ... ... ... ... ... алды ... ... Қоқан
ханының бекінісін алуы, орың әсксрлерінің Іле өңірін жаулап алуына ... ... Ілс ... ... ... ... кейін, Алатау
өңірінен жаңа бекініске жер белгілеп, бекініс салу үшін 1853 ... Ұлы жүз ... ... майор Перемышльский арнаулы отряд
құрды, ол Іле өзені арқылы өтіп, ... - ... ... ... ... ... бойындағы болашақ бекініс болатын жерді ... ... жер тау ... ағаш көп, егіс ... әрі құрылысқа
қолайлы жер екенін, тіпті Есік, ... ... да ... ... сол ... 1854 жылы бекініс салып, оның атын Верный деп ... / ... 1851 году ... ... ... 3-х ... подготовки (с 1848) вступили в
Заилийский ... А в 1853 г ... рядо ... битв с ... край был ... Россией и в 1854 . в урочище Алматы было
основано воинское укрепление верное- деп ... ... ... (
)
III тарау. Ресей бекіністерінің қазақ жеріне тигізген әсері.
1. Ресей бекіністері шептері қазақ даласында ежелден қалыптасып ... ... ... ... ... қазақтардың өз
жерлерінен айырылуына әкеп соқтырды. Ресей бекіністері қазақ даласын қоршай
орналастырып көпшелі халықтың тұрмыс-тіршілігіне зор ... ... ... ... ... ол жерлер казактар мен шаруларға бөлініп
берілді. 1734 жылы И.Кирлилловқа берілген нұсқауда қазақтардың Жайықтың ... ... ... салу туралы мәселесі қаралды. Онда былай ... ... Орал ... ... болып белгіленсін, қырғыздардың өз еркімен
ешкімінің де оң ... ... ... ... [ ].
1742 жылы 19 октябрьде Жайық маңына Жайық ... мен оның ... ... ... ... ... салынатын жарлық шығарылды.
"Егер кімде-кім император ағзамның мәртебелі жарлығына құлақ аспаса, алған
бетінен қайтпай Жайық өзенінің ... ... ... одан өтіп орнығып алса,
мұндайларға император ағзамның мәртебелі жарлығына ... ... ... ... деп ... бұл Указ жайында [ ].
Жайық пен Волга аралығында көшіп-қонып жүрген ... ... ... ... ... ... ... Бұл үшін "Жайық әскерлерінен ең
жақсы деген атты қазақтардан күшті топ ... ... ... көмегімен
қазақтардың Жайықтың сол жағалауына көшуіне көнбеген жағдайында ... ... ... ... куып ... ... деп ... [ ]
Тыйым салынған жерлерде көшіп-қонып жүрген қазақтар үшін арнайы
жазалар берілді. Мәселен, Үкіметтік сенаттың 1744 ... 3 ... ... ... ... ... "Орынбордан Рогорвикке, ал Сібірден Нерчинск
күміс зауыттарына жер аударылып жіберілді. Сонымен қоса ... ... 1747 ... 11 ... ... сәйкес Жайықтың оң
жағалауында қазақтардың мал айдамауы үшін ... ... бір ... ... ... ... ... өрт қойылды.
Елек аудандарында да қазақгар зор жайылым алқаптарынан айырылды. ... ... түз ... жер ... алынды.
Қазақтардың Каспий теңізі жағалауында көшіп-қонып жүрген
жерлері де тартып алынды. Мұнда Волганың ... ... ... ... дәстүрлі қыстаулары орналасқан 300 шақырымнан ... ... мен ... ... жеке ... ... Ресей
империясы қазақтардың толқулары күшеген уақытта кейде шекара шептері маңына
көшіп-қонуға рұқсат берді. Бұл осындай толқуларды басу үшін ... ... тек ... ғана емес малдарынан да айырыла ... ... ... ... қазақтар ауыр жағдайға тап болды.
Қазақтардың шептер маңына көшіп-қонуына тыйым салынған ... ... 50-60 ... ... Тосыл, Уй, Есіл бассейіндерінде
Орта жүздің қазақтары да жерлерінен ығыстырылды. Ертіс, Есіл ... ... ... ... алынып, бұл жерлерде көшіп қонуға қатаң тыйым
салынды. Бұл жерлер ... ... ... ... 1765 жылы ... ... Ширингер Ертіс бойымен және Горький бекіністері
желісіне Өскемен мен ... ... ... ... ... ... жан ... шаққанда (ер) 6 десятинадан жер адды [ ].
В.Я. Басин қазақ көші-қон жерлерінің алыну жайында "Царские ... курс на ... ... ... в степи, всячески стремясь
оттеснить казахские ... от ... ... строящихся на них
крепостей- деп ... [ ... ... ... ... ... еніп ... Тобыл, Есіл, Іле
сияқты құнарлы жерлерге ... ... ... салынды. 1755 жылы
орта жүз қазақтарына Ертістің оң ... ... ... салынды. Ол жайлы
деректерде: от 6 марта 1755 года ... ... дел) ... ... жуза ... на ... ... Иртыша. А чтобы отнять у
них и охоту и ... тоже ... ... Сибирской линий бригадиру
Крафту предписывалось в Иртышские крепости воинских людей... ... ... ... ... тем, что на ... ... ... при здешней
линий иметь безприпятственно допускаются [].
Ресей ... ... ... ... қыса ... ... ... Ресей отарлауынан бұрын Оралдың сол жағынан Алтайға ... ... ... дейін созьшып жатқан болатын. Ішкері қарай өтуге тыйым
салынғаңдықган көшпелі дәстүр ... ... ... өз ... қалды. Орал мен Волга арасындағы қазақтарға көшпелі шаруашылығына
қажет жерлер тартып алынды. Бүл жайында Вяткин ... ... ... ... — мне ... ... можно ответствовать киргаз-кайсацкому
хану на него домогательство и дозволении переидти со своими скотом Яик он
послушен ... и не ... со ... ... где им ... конечно всякой
российской подданный не смееть переходить где ему не позволено. А есть ли ... ... ддя ... ... то ... ... за деньги или что и
советуется ... деп ... өз ... осылайша өздері ауыр халге душар болды.
Бекіністер желісінен өту үшін әскери генерал-губернаторларының рұқсат
қағазы керек болды. Ел ішіндегі ... ... өз ... ... ... ... отырып, шептердің ішіне қарай көшіп-қонуларына рұқсат берді.
Өзен-көлдерден балық аулауға, ормандардан ағаш кесу үшін де ... ... ... алу қажет болды. Бұл заңды бұзғандарға жазалар
қолданылды.
Бекіністер маңындағы мал ... ... үшін ... салық
түрлері тағайындалды. Бұл туралы Орынбор шекара ... ... ... деп ... ... ... ... командира
майора Микулина, что кочующими при дистанции ... ... рода ... ... на ... для ... ... за которой и получена им ... ... ... 30 ... Как и преставил притом в ... и ... ... их ... [ ... ... Ресей отаршылдары ашықтан-ашық тартып
алып, халықты өз жерінде кіріптарлыққа түскізді.
Захват чужой территории Казачьими отрядами, вызвал ... ... со ... ... ... которые былы обусловлены ущемлением
интересов кочевников, ... ... ... ... ... без которой
степняки не могли существовать,-дей келе киргиз ... из ... ... ... ... землю у казахов арендой приходиться
платить минимум 10 000 ... ... ... ауыр ... ішкі ... өтіп мал баққандары үшін Орынбор әкімшілігі
әрбір өткен мал басынан қойға-потерпевший ... ірі ... ... ... ... ... тиыннан алған бұл ақша Орынбор әкімшілігіне түссе, Жайық
қазақтары пайда табу үшін әр қойға-15 ... ірі ... ... жылқыға-45
тиын, түйеге- 80 тиыннан алған. Онымен қоса ... ... ... ... ... айдап әкетіп отырған.
5. Ресей бекіністерінің салынуына қарсы жергілікті қазақ
халқының баскөтерулері
Ресей бекіністері, бекініс ... ... ... ... ... ... темір құрсауына ілікті. Ресей отаршылдық саясатына
шыдамаған жергілікті халық үйымдаспаған түрде әр ... ... ... халық бекіністер салуға қарсы болды. Мәселен бұл жайында
Орынбор облысының басқарма бастығына, ... ... ... басқарушысы
орынбасарының берген рапортында былай деп келтіріледі. "По ... ... ... о не ... ... ... адаиского и Тазовского
родов в отношений устройства укрепления на Шен ... я уже ... ... рапорт о моим от 23 прошлого июнь за N405 ... [Ф 4. Д 3051 ... ... бекіністерінің салынуына қарсылық ретінде алғашқыда адамдарды
аманатқа алу, мал барымталау әрекетінен ... ... ... күш тең ... ... әрекеттер еді. Кей сәттерде ... ... ... ... ... Ертіс бойындағы осындай бір баскөтеру
туралы Апполова былай деп ... ... ... ... в ... Иртыша в июне 1741 г. Например, отряд казахов совершал налет на
тюркский уезд в результате ... ... в ... ... и ... около 80 мужчин и женщин. Как видно из сообщения тобольского
обер коменданта Павлуцкого Сибирскому ... ... от 31 ... 1755
г. в прошлых 1747 —м, 1753-м и 1754 —м и в ... ... ... ... от ... и ... и от ... неоднократно под
Усть-Каменогорскую крепость и под форлости и станицы и на ... ... и ... ... и несколько людям вред чинен был. [ ]
Бекіністер ... өз ... ... ... ... ... отырған саясатына наразылық білдірді. Мәселен осындай
толқулар Елек маңында да болды. Осы ... ел ... ... баскөтерулерінің ұйымдаспаған түрде жүргізілгенін байқауға
болады.
1713 жылы қарақалпақтар мен қырғыздардан тұратын 300 адам ... келе ... ... ... ұшырағандығы жөнінде мәліметтер
Ресей империясы ... ... ... ... ... ... тұрды. Қазақ баскөтерулерінің жиі болып тұрғандығын осыдан ... ... ... ... алынуына қарсы үйымдасқан түрдегі
баскөтерулер де болды. Мәселен, 1723 жьшы қазақгар мен ... ... ... қоршаған болатын. Бірақ бұл баскөтеру нәтижесіз
аяқталды. Қазақтардың толқуларын басу үшін ... ... ... күшін күшейтті. Бекіністерге шабуыл жасағандарды аяусыз жазалауға
бұйрық берілді. Осындай жорықтардың бірінде "Если бы ... ... ... ... ... ... управления и вообще вверенного
Вам отряда или команде, то не ... ... ... ... ... ... деп ... [ ].
Қалың бұқарасымен қоса жергілікті сұлтан-билердің өзі де бекіністердің
салынуына қарсы шықты. ... ... өзі де ... ... ... ... отырғандығы жөнінде мәліметтер кездеседі.
Бекіністерге шабуыл жасауда қазақтар кейде жетістіктерге де ... ... ... ... ... ... Орта жүз қазақтарының
талқандап кеткенін генерал Деколонгтың ... және ... ... ... ... білеміз, бұл хатта тұтқындарды қайтару жөнінде
рұқсат сұрайды.
Ресей ... ... ... ... саясатының нәтижесінде
бекіністер тұрғызылу ісі одан әрі өз жалғасын тауып, бүкіл ... ... ... бекіністерінің салынуына қарсы баскөтерулер ұйымдаспаған түрде
әр жерлерде өтті. ... ... ... ... негізгі тірегі
десек, бұл бекіністердің салынуына қарсы ... ... ... Ресей империясының жүргізіп ... ... ... ... ... ... шығады. М.Өтемісүлы, С.Датұлы, ... ... де ... ... ... болған
Ресей империясы бекіністеріне қарсы бағытталған еді.
1785 жылы көктем айында Сырым бастағап қазақтар қозғалысының негізгі
ауданы- ... Орал ... ... ірі ... ... Осы ауданда
Жайы орыс-казактары қазақтардың мал жайылымдарын жаулап, оларды өздерінің
туған жерлерінен қуа бастады. Бұған ... ... ... ... ... ... әдістерін жасайды. Олар бекіністерге түнде шабуыл
жасап, казактардың үйлерін өртеп, малдарып ... ... ... ... ... ... ... жәнс Тама рулары түрған ... ... ... ... ... ... Орал ... оңтүстікте Калмыков
бекінісінен ішке қарай Ембі өзенінің жоғары сағасына дейін, Табын руыныкі —
Сахарная бекінісінің маңы Ойыл, үлкен ... және Елек ... ... Тама ... ... ... мен ... бекіністерінің аралығы
болған. Міне, осы жайылымнан айырылғысы келмеген қазақтар орыс-казактарға
дүркін-дүркін шабуыл ... ... ... жылдар арасында Сырымнан басқа
Тама руының старшындары - Қадыр мен Садыр да айтарлықтай ... ... ... арасында қазақтардың орыс-казак бекіністеріне жасаған
шабуылы Кіші жүз жерін кеңінен қамтып, ... жая ... Енді ... ... Шекара Комиссиясы жазалаушы әскери отрядтар
ұйымдастырады. 1785 жылы ақпан айының 17-күні ... ... ... ... жағынан генерал-майор Смирнов отряды және көп
кешікпей наурыздың 15-күні Сарайчик ... ... пен ... ... отрядтар қазақ даласына қарай аттанады. ... ... ру ... ... ... жасайды. Колпаков
отряды Қаракөл ... ... ... ... 102 ... тұтқынға
алады. Оның 14-і ер адам да, қалғандары әйелдер мен балалар болды. Сонымен
қоса, 831 түйе мен 2755 жылқыны ... ... жылы ... ... ... батыр жігіттері қарымта шабуыл
жасап, бекіністі өртеп, малдарын айдап кетеді. Осы ... ... ... 5405 ... ... ... ... келе жатқанын естіген
Айшуатың ... ... ... ... ... ... жолдарын
бөгейді. Бірақ күш тең емес еді. Осы шайқаста Айшуақтың баласы ... ... ... ... ... ... ... отряды шабуыл
жасағанда, соққыға жығып кеткен болатын. Назаров Айшуақ сұлтанды тұтқындап,
124 жылқысын айдап әкетеді.
Орал казак атаманы Д. ... ... ... ... ... себебі — оның балаларының көтеріліске белсенді түрде ... ... ... Орал ... 1787 ... дейін отырады.
Айшуақ Жетіру елінің сұлтаны болатын. Оның тұтқындалуы хан ... ... ... ... ... ... өзінің түрмеге қамалуы,
ханның қабырғасына қатты батты, бірақ кеш еді, ... ел ... ... көбі Сырым бастаған жасаққа келіп қосыла бастады. ... ... ... мәні ... ... ... мен ... бастаған көтерілістер де Ресей
империясының отарлық саясатына онымен қоса оның ... ... жою ... ... ... ... ... Орынбор әкімшілігі Кіші жүз жеріне
біртіндеп ену үшін, өзен бойларында бекіністер сала ... Ал ... ... ... үшін ... ... еді. ... соң бұл
шараларға хан төңірегіндегі топтар да ... ... ... ... ... бір ... ... жайылым жерлерімізге жазда
келіп орыстар бекіністер салуда, жайылымды пайдалана алмай, алыс жерлерге
баруға мәжбүр болып ... ... ... жылы ... ... ... ... жазған хатында былай деген: «Менің
халқымның айтуына қарағанда, Елек өзенінің ... ... ... «біз енді тек қана ... ... ... Елек өзенінін бойына да
малдарымызды жая алмайтын болдық» дейді
олар».
Қазақтар Орынбор әкімшілігіне қанша рет ... ... ... ... ... XIX ... аяғына дейін шешілмеді. 1801 жылы
патшаның арнаулы жарлығы ... Кіші жүз ... ... сұлтанның
басшылығымен Нарынқол мен екі өзен аралығына көшіп, Бөкей хандығы құрылды.
Бекініс салуға әуелден ... ... ... ... ... ... ашық ... білдіре бастады. Жайық казактарымен қақтығыстар
болып тұрды. Қазақтар ... ... ... Кіші жүз ... ... шекара манындағы халықтың мазасын кетірумен болған. Бұл
орталық саясаттың күш қолдану аркылы жүргізіле ... еді. Оған мына ... ... ... бола ... «Жайық бекінісінін әскери старшыны 1783 ... ... ... мың жылқысын айдап әкетті.
Жер мәселесінің шиеленісуі және ... ... ... салу мен ... ... көші-қон территорияларынықң бір бөлегін
тартып алуға, олардың көлемін қысқартуға әкеліп соқтырды. XVIII ... ... ең ... ... ... ... ... хандар,
сұлтандар, ру басы-старшындар иемденіп алды. Патша
үкіметі жер мәселесінде отаршылдық шараларды ... ... 1734 жылы И. ... ... «Нұсқауда» қазақтардың
Жайықтың оң жағалауына өтуіне тыйым салу туралы мәселе тұңғыш рет қойылды.
Онда, атап айтқанда, ... ... ... ... Орал ... ... ... қырғыздардан өз еркімен ешкімнің де оң жағалауға
өтпеуіне бақылау ... ... 19 ... ... ... ... қалашығы мен салынып
жатқан қамалдар маңында ... ... ... салатын указ
шығарылды. Россия әкімшілігі жоңғар шабуылынан қорғау мүмкіндігін ... ... ... Жайық жағалауын көші-қон үшін ең қолайлы жер ... Бұл указ ... ... ... ... ... көшіп-
қонуларына рұқсат беруін сұрап генерал-лейтенант Соймоновка ... ... ... ... және ... ... ... Кіші жүз
халқы, Жайық казактары мен ... ... ... ... ... ... ... деген сылтау айтылды. Бірақ «егер кімде-кім,—
деп ескертті указ,— император ағзамның мәртебелі Указына құлақ аспаса және
алған
бетінен қайтпай Жайық ... ... ... ... ... ... қалса, мұндайларға император ағзамның мәртебелі указына карсы
шығушылар деп ... ... Осы ... Жайық казактары қалашығына
әскери командир подп. Ртищев ... ... ... ... 1742 ... ... ... комиссиясы осы
ауданның карулы күштерінің командашысы подполковник Ртищев үшін нұсқау
жасады; бұл ... ... ... Жайык, өзені арқылы және Волганық оң
жағалауына ... ... ... қуатталды. Қарсылық көрсетілген
жағдайда қару қолдануға рұксат етілді.
Жайық пен ... ... ... ... ... ... ... сол жағалауына көшіруге бұйрық берілді. Бұл үшін ... ең ... ... атты ... ... ... жарақтау»
...қажет, олардың көмегімен қазақтардың Жайықтың сол жағалауына көшуге
көнбеуі жағдайында «оларды ... ... ... күштеп куып тастау»
қажет деп есептелді. Ол ол ма, егер жағдай талап ететін ... ... ... ... ... ... ... бұйырылды, оның
үстіне қалмақтар түскен олжалардың өздеріне берілетінінен күн ... ... ... ... Жайықтың он, жағалауына өткізбеу
ғана емес, сонымен бірге «алдағы уақытта да мұндай қарсылыкқа ... ... ету ... ... ... ... істеу міндеті
койылды; бұл үшін тұткындаулар, ... ... ... ... ... ... мен ... анықтау мақсатында тергеулер жүргізу
көзделді. Үкіметтік сенаттың 1744 ... 5 ... ... бойынша қолға
түскен қазақтар «Орынбордан... Рогорвикке, ал Сібірден Нерчинск күміс
зауыттарына» жер айдалып ... ... ... ... Сыртқы істер
коллегиясының 1747 жылдьң 11 майындағы указына, сол жылдың 31 ... осы ... ... ... оң, ... ... ... үшін
күзде Жайықтың бір беткейіндегі далаларға ... ... ... ... өрт ... ... шектеу туралы Указ 1742 жылдан 1756 жылға дейін ... ... ... Мысалы, 1748 жылы 3000-нан ... үй ... ... мен ... алры бекінісі түбінде Жайықтан өтуге рұқсат
етілді. Бұдан кейінгі жылдары да мұндай көшіп-қонуға рұқсат ... ... ... ... ... ... ... 1753 жылдан бастап қазақтарға орыс қоныстарынан мал үшін шөп ... және ... бір ақы үшін ... ... малды бекініс тұрғындарына
бағуға беруге рұқсат етілді. 1755 жылы Батырша козғалысы тұншықтырылғаннан
кейін Қазақ ... бас ... ... ... ... ... ... үкіметіне көрсеткен көмегі үшін алғыс ретінде
қазақ билеушілеріне Жайықтың оң жағалауына көшіп-қонуға рұқсат етілді.
1753 ... ... указ заң ... ... енді ... ... да, ... өзі Қазақстанды басқару әдістеріне, XVIII ... ... ... ... бірі болған Орынбор губернаторлары
шекаралық аудандарда жер мәселелерін шешкен кезде ... осы ... ... Олар бұл ... ... қалмақтардың және шекара
күзетіндегі шептегі казактардың пайдасына шешіп отырды.
Елек ауданында да ... ... ... ... ... Елек қорғанысы
мен Елек бойында әскери бекіністер шебін салумен байланысты XVIII ғасырдың
50-ші жылдарында қазақтар орасан зор ... ... ... ... ығыстырылды. Қазақтар Елек қорғанысы ауданында тұз өндірілетін
жерлерінен де айрылды.
Қазақтардың Каспий ... ... ... ... жерлері де
шектелді. Мұнда Волганың сағасынан Жайықтың сағасына дейінгі казақтардың
дәстүрлі қыстаулары орналасқан 300 шақырымнан астамға ... ... ... ... мен Безбородконың иелігіне көшті. Бұл жерлерді
помещиктер құнын алып ... ... ал олар ... ... ... ... ... Пороховинск, Кокаревск, Камчатск (Новинск),
Вахрамеев, ... және ... ... ... ... ... мен ... тұратын приказчиктері қыстауларға
қазақтарды тек ақы үшін — мал мен ақша алып қана жіберді.
50—60-шы жылдары ... ... ... Үй ... Орта ... да жерлерінен ығыстырылды. Бұл ауданда ... ... ... ... ... ... жасап, шектеуді қоюға мәжбүр
болды. 1771 жылдың 16 июліндегі указбен қазақтарға Ертістің оң ... 25 ... ... ... ... ... аманаттар мен
қолхаттар бере отырып, сондай-ақ тұрғын жерлерге, ... ... ... және ... ... жақындамау шартымен
малдарын айдап өтуіне рұқсат етілді. Бірақ Тобылдың, Есілдіқ және ... ... мен ... сол ... Орта жүз ... үшін ... күйі ... бұл шектеулер ірі феодалдарға қолданылмады. Елеулі әскери күштері
болмаған патша әкімшілігі феодал шонжарлармен тату ... ... ... ... ... ... өз ... малдарын айдап өтуіне
кешірім жасады. Тіпті кез келген ерекшелікті жойған 1764 ... ... ... де, жекелеген феодалдардың тыйым салынған жерлерге
көшіп-қонуына рұқсат етілді. Мәселен, Әбілпейіз ... оның ... ... ... үміт ... 1764 жылы Омбы ... ... өтуге рұқсат берілді. Феодалдар орыс қамалдарын қорғаныш етіп
Ертістің сол жағалауында мал жая ... ... Осы ... олар мал сату
жөнінде тиімді сауда келісімдерін жасады. Мысалы, Абылай хан Петропавл ... ... ... ... ... ... іргесінде көшіп-
қонып жүрді. Кіші жүзде де ... ғана мал ... ... ... Мал ... ... ... ала отырып, олар белгілі бір ақыға өздерінің
оластындағылардың да мал айдап өтуіне мүмкіндік берді. Мұндай ... ... де, Орта ... де болды.
Патша әкімшілігінің жерді шектеуі, феодалдардың қауымдық жерлерді
басып алуы қатардағы көшпелі-малшылардың онсыз да ауыр ... ... ... ... ... ... соқтырды. Көшіп-қонатын
жерлердің шектелуі қазақ халқының арасында патша ... мен ... ... ... наразылық туғызды. XVIII ғасырдың 50-ші
жылдарынан бастап, ... ... ... ... ... ... ... келіссөздерден пайда жоғын көрген қазақтар тыйым салынған жерлерге
малдарын өз беттерімен айдады. Әскери бекіністерге жасалған ... ... ... ... ауа ... ... жер ... қарсы наразылық
формасы деп қарауға болады. Қазақтар Жоңғариядағы, ... мен ... бос ... қоныстануға әрекеттенді. 1757 жылы олар Кубаньға
көшіп ... ... ... ... сөйтіп «өздеріне Алтысу деп
аталатын жерді қоныстануға беруді» сұрады.
ХҮІІІ ғасырдың 40-шы ... ... ... ... ... ... командаларды күшейтуді және Қазақ даласында ... ... ... бұл ... орыс ... және ... «қорқытып әрі тиісінше бағындырып»
ұстайтын болады деп үміттенді. ... ... ... ... отырып, патша үкіметі осы ауданда өзінін. ... ... ... ... ... мен башқұрттардың арасындағы ұлттық
алауыздықты өршітуге тырысты.
Патша үкіметінің ... ... ... ... ... ... ... он жылда әжептәуір икемді саясат болды. ... ... ... ... ... барлаулар, ұлттар
арасындағы қақтығыстар, қазақ ... ... ... ... қатар келіссөздер де ... ... ... ... ... ... сәтте-ақ әскери мақсатта салына бастаған
еді. Ресей ... ... ... ... ретінде бекіністер
ролінің маңызы ерекше болды. Ресей бекіністерінің қазақтардың ... ... ... ... біршама септігін тигізгендігін де
жоққа шығаруға болмайды. Алайда бұл бекіністер сонымен қоса қазақ халқын
ауыр жағдайға ұшыратты, ... ... мал ... ... ... ... ... шөлді-шөлейтті жерлерге қуылды. "Бөліп ал да билей
бер" саясатын үстанған Ресей отаршылдары қазақ даласын бекіністер ... ... ... одан әрі ... оңай жол ... ... салу ісі ... үкіметі тарапынан жоспарлы ... ... ... ... ... ... жерлерге салынуға
қажетті бекіністер орындары ... ... ... басталған Ресей
бекіністерін салу ісі оның мұрагерлері тұсында да қолдауын ... ... ... ... ... қол ... өтуін қамтамасыз етті.
Көшпелі мал шаруашылығы әлсіреп ішкері қарай көшіп-қонуға рұқсат
етілмегендіктен қазақтар қаншама ... ... доға ... қазақ даласының Ресеймен шекаралас солтүстік
аймағында орналасса ХІХ-ғасырдың басынан ішкерілей ене ... ... ... ... ... ... жерде олар таза
экспанциялық саясат мақсатында ... ... ... ... ... бекіністерінің салыну тарихының эволюциясына қарсы I
Петрлік және одан кейінгі кезеңдегі ... ... деп екі ... ... тарихын зерттей отыра Ресей империясының агрессияшыл
отарлық саясатының Қазақстанда ... ... ... ... ... ... архивтік деректер бұған нақтылы
фактілерді бере алады. Бұл деректерде Ресей ... ... ... ... қарамастан басқыншылық әрекетін ашып
береді.
Отарлық езгі, бір ... ... бір елге ... жою, оны болдырмау
мақсатында да өткеннен ... алу үшін бұл ... ... ... ... жоғары. Халқымыздың бұл тұста ауыр зардап ... ... болу өзім ... әр ... міндеті.
Қолданылған әдебиеттер тізімі
1. Аполлова Н.Г. Присоединение Казахстана к России в 30-40-х ... в ... АН Каз ССР. 254 ... ... Н.Г. ... и ... связи Казахстана с
Россией в ... ... ХІХ вв. М.: АН ССР, 1960. ... ... С. ... тарихының очерктері. Алматы: Санат, 1994.
120 б.
4. Абдиров М. История казачество Казахстана. Алматы: Ғылым, 1994. 217
б.
5. ... К.К. ... ... Спб, 1902. 37 ... ... М.Ж. ... ... Казахстана (конец ХҮІ- нач.
ХХ в).-А., 1997. 94 ... ... А. ... ... ... к России.-
А., 2001.
8. Азиатская Россия. Спб. 1914. 28 б.
9. Асфандияров С. Очерки по истории ... –А., 1935. 17 ... ... А. ... ... ... ... 1882
11. Басин В.Я. Россия и казахские ханства в ... ... 1971. ... ... Е. Б. ... ... к России. М.: 1957. 342
б.
13. Бартольд В.В. История Туркестана. Ташкент.1922, 523 ... ... Н.П. ... ... ... стат. Описание. Уральск,
1891. Т.1,2. 632 б.
15. Бутаков А.И. Дневные записки плавания А.И. Бутакова по ... в ... гг. ... 1953. 57 ... Бларамберг И. Военно-статическое обозрения земли киргиз-кайсаов
Внутренней и Зауральской орд. ... ... Спб. ... ... И.Ф. ... М., ... Байтұрсынов А. Изьранное . Алматы, 1995
19. Витевский В.Н. И.И. Неплюев и ... край в ... ... до 1759 г. т.І, К., 1897. 278 ... Вяткин М.Н. Батыр сырым.-М-Л., 1947.
21. Восемьнадцатый век: Исторический сборник. Кн. ІҮ. Спб, 1869.
22. ... В. ... о ... ... и ... 1864. Ч.1-4. 168 ... ... М.П. Путешестивие по Средней Азии в 1863 г. М., 1867. 186
б.
24. Галузо П.Г. Туркестан колония.-Ташкент, 1935. 35 ... ... П.Г. ... отношения на юге Казахстана в 1867 г. ... ... 1965. 345 ... Даль В.И. Сочинения: В10-ти томах. М., 1898, Т.7. 271 б.
27. Дулатова Д.И. Историография ... ... ... ... ... 1984. 272 ... ... А.М. Внутренная политика царизма и народы Сибири. Иркутск:
Наука, 1986. 126 б.
29. Елагин А.С. ... и ... ... в Казахстана.-А., 1993. 44
б.
30. Есмагамбетов К.Л. Дейстивительность и фальсификация: Англо-
американская историография о ... ... 184 ... Есмаганбетов Қ. Қазақтар шетел әдебиетінде . Алматы, 1992. 29 б.
32. Заволишин Ю. ... ... ... Спб, 1867. 216 б.
33. История казахстана (ХҮІІІ-нач. ХХ вв) сб.док.и мат.-А., ... ... ... ССР. В 5-ти ... Алма-Ата: Наука. 1979. Т.3.
544 б.
35. История Казахстана. В 4-х ... Т.1. ... ... ... ... М.И. ... ... 1839-1840 гг. Спб, 1873. 375 б.
37. Казахско-русское отношения в ХҮІІІ-ХІХ веках (1771-1867гг.).- А.,
1964
38. Казахстан в ... ... ... 1966. ... ... М. ... для географии и статистики России. Спб,
1868, 85-87б.
40. Казахско-русское отношение в ХҮІ-ХҮІІІ вв. Алматы, 1961, 266б.
41. ... Ж.К. Под ... ... ... А., 1986
42. Қозыбаев М.Қ. Ақтаңдақтар ақиқаты.-А., 1992.
43. Касымбаев Ж. К. ... ... ... ... ... четверти ХІХ в.-А., 2001
44. Козыбаев М.К. История и современность. А. 1991. 252 б.
45. Казанцев И. Описание киргиз-кайсаков. Спб, 1867. 95 ... ... А.А. К ... о ... колонизации Туркестанского края.
Спб, 1903. 302 б.
47. Крафт И. Из киргизской страины. Оренбург, 1900. 167 ... ... И. ... узаконений и киргизских степных областей.-
Оренбург, 1898
49. Қаратаев Т. Жүз жылдың ақ-қарасы. Алматы: 1993. 255 ... ... Е.Г. ... служило казачество и его роль в
обследовании и занятии русскими Сибирии и ... ... Вып. ... 1908. 7 б.
51. Корамзин Н.М. Записки о древней ... ... Спб, ... ... Н.М. ... государство Российского. Спб, 1853
53. Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих и киргиз- ... орд ... Спб, ... ... В.И. ... Петра І на Востоке // в кн. История СССР
т.І., М., 1947, 553 ... ... А. ... по ... ... и ... ... 1896. 257 б.
56. Макшеев А. Описание низовьев Сыр-дарьи. Спб, 1836. 137 б.
57. Макшеев А.И. Исторический обзор ... и ... в него ... Спб, ... Мейер Л. Киргизская степь Оренбургского ведомства. Спб, 1865. 288
б.
59. Масанов Н.Э. Проблемы социально-экономической истории Казахстана на
рубеже ХҮІІІ-ХІХ вв. ... ... 1984. 176 ... ... Ф.Ф. Россия и Англия в Средней Азии. Спб, 1880. 176 ... ... Г.Ф. ... Сибири. М., 1937. Т.1-2. 465 б.
62. Мәшімбаев С.М. ... ... ... ... ... Санат.
1994. 136 б.
63. Маданаов Х. Ұлы дала тарихы. Алматы: Санат. 1994. 272 б.
64. Моисеев В.А. Джунгарское ханство и ... ... вв. ... ... ... М. Қазақ қалай орыстандырылды. Алматы. 1993. 127 б.
66. Материалы по истории казахсикх ханств ХҮ-ХҮІІІ ... ... ... Л.И. Исторический обзор Туркестана и наступительного
движения в него ... Спб, ... ... К.Р. ... ... историография
русской экспанций и колонизации Центральной Азии и ... ... ... Азии и ... .М., 1962. 768 ... ... ... в источниках и материалах.- А., кн.ІІ. 1997
71. Паллос П.С. ... по ... ... ... Спб, ... ... ... К.А. Юго-Восточный Казахстан в ХҮІ-ХҮІІІ вв. Алматы:
Ғылым. 1977.
73. ... ... ... ... ... Спб, 1885, 35-36б.
74. Семипалатинск (Касымбаев и др).- А., 1984
75. Сулейменов Б., Басин Б. Казахстан в составе России. Алматы. ... ... ... А. ... мен Россияның ХҮІІІ ғасырдағы қарым-
қатынасы. Алматы: Ғылым. ... ... Р.Б., ... В.А. Из истории Казахстана ХҮІІІ века.
Алма-Ата: Наука. 1988. 144б.
78. Теретьев История ... ... ... Спб, 1906. 42 ... ... Ш. Шығармалар жинағы. І. 4,-А., 1961
80. Рычков П.И., Рычков Н.П. Капитан жазбалары. –А., ... ... П.И. ... Оренбургкой губернии. Спб, 1762
82. Рычков П.И. История Оренбургская 1730-50.- Оренбург, 1896
83. Царская колонизация в Казахстане. –А., ... ... А.Е. ... // Оренбургский листок, 1886. №13-20
85. Алекторов А.Е. Земледелие у киргизов// Оренбургский ... 1888. ... ... Т. Қазақстанның Ресейге қосылуының ауыр зардабы //
Қазақ тарихы. 1995 №2. 10-15 ... ... Н.Е., ... Д.И. ... ... ... ХІХ в., дореволюционной литературе // Вопросы истории.
Алма.Ата.1974. №6, 61-70 б.
88. Броневский Г.Б. ... о ... ... ... ... 1830. № 3, 41-87б.
89. Большой С. Замечания о киргизах// Сын Отечества, 1822. № 35, 49-68
б.
90. Басин В.Я. ... ... ... ... к ... вместе: К 250-летию добравольного присоединения Казахстана к
России. Наука, 1982. 251-254 б.
91. Басин В.Я. К изучению документальной ... ... ... к России // Известия АН Каз ССР , сер. ... ... № 5, 17-22 ... ... М. ... о ... ... в Средней Азии // Военный
сборник. 1860, № 12, 268-269 б
93. Вяткин М. К ... о ... ... в ... // ... 1945, № 3-4, 72-85 б
94. Генс А.Т. Киргизские очерки// Военный ... 1866. № ... Гра А. ... к истории Оренбурга // Труды Оренбургской учебно-
архивной комиссии, 1903. Вып.2, 1-10 ... ... Д. ... в Хиву в 1839 году отряда русских войск под
начальством генерал-адъютанта Перовского // ... ... ... 1-2
97. Дахшлейгер Г., Аполлова Н. Добровольное присоединение Казахстану ... // ... АН Каз ССР, 1954. № 5, 14-24 ... ... Д.И. ... ... ... в советской
историографии // Известия АН Каз ССР, сер. общет. наук. 1981. № 5,
30-36 б
99. ... И. ... ... в Хиву в 1839 году. // Русский архив
1891. № 4, 515-598 ... ... М.И. ... на ... ... в 1846 году // ... 1847, Кн.2. 267-305
101. Қозыьаев М. Қазақстан Ресейге өз еркімен қосылды ма? // Ақиқат.
1998, № ... ... Ж.К. ... меры ... по ... значения крепости Восточного Казахстана в начеле ХІХ
века// Исторические науки, Алматы:1976, 12-18 б.
103. Касымбаев Ж.К. Роль ... ... ... в укреплении
торговых отношений с кочевым казахским и ... ... ... ХХ века // ... АН Каз ССР, сер. Общет. наук, 1979. № 6,
52-57 б.
104. Касымбаев Ж.К. Города Восточного Казахстан- ... ... в ... ... ... Казахстана к России//
Вестник АН Каз ССР, 1981, № 10, 58-65б.
105. Катанаев Г.Е. Историческая справка о том, как и ... ... ... Омск, 1916, 7 б.
106. Макшеев А.И. Описание ... ... ... РГО, 1851, Кн.5. ... ... ... А.И. ... А.И. Макшеева в Туркестанский край летом 1867
года // известия РГО, 1867.Т.3. №10, 190-193 б
108. Общий очерк Киргизской степи // ... ... 1856. № 12, ... ... А.П. Освоение Сибири – важный этап в истории объединения
народов России // ... ... ... добровольного
присоединения Казахстана к России. Алма-Ата: Наука, 1982. 78-96 б
110. ... В.О. О ... ... // ... сборник 1873,229-260 б
111. Положение об Аральской флотилии // Военный сборник, 1866, № 12, 204-
212 б.
112. ... в ... ... верблюдов для военных надобностей //
Военный сборник, 1862, № 4, 357-388 б.
113. ҚРОМА. 4 Қор 395 іс., 208 қ., 14-15 ... ... оп 1.,1 іс., 3 ... 4 Қор., оп.1., 1 іс., 54 ... ... оп.1., 1 іс., 3 ... ... оп.1., 1іс., 3б
118. 4Қор., оп.1., 2522 іс., 1 б
119. 4Қор., оп.1., 1 іс., 173 б.
120. 427 Қор., 85 іс., 39-51 ... 427 Қор., оп.1., 85 іс., 39-41 ... 4 Қор., оп.1., 1 іс., 143 ... 4 Қор., 3051 іс., 428 қ., 2 б
124. 4 Қор., оп.1., 395 іс., 208 қ., 22 ... 3 Қор., 246 іс., 3 ... ООМА ... 35 іс., 305б

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 72 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстандағы Кенесары Қасымұлы басқарған ұлт-азаттық қозғалыс (1837-1847 жж.)14 бет
«Астана: жас қала - жастар қаласы»42 бет
Алаш тұлғаларының көзқарасындағы үндестік5 бет
Кіші жүздің ханы Ресейге қосылуы жөнінде елшілік жіберуі12 бет
Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалысының басталу себептері және барысы9 бет
Мемлекеттің салықтық қызметінің құқықтық негіздері, мемлекеттің шағын кәсіпкерлік субъектілеріне ұсынылатын жеңілдіктері және мемлекеттің осы саладағы саясатының бағыттары69 бет
Қазақ тарихи-этнографиясының экспозицияда алатын орны (тұжырымдама)14 бет
Қазақстан статистикасының қалыптасуы мен дамуы тарихынан11 бет
Қазақстанның Ресейге қосылуы туралы16 бет
Қазақстанның Ресейге қосылуының аяқталуы және оның мәні15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь