Абай (Ибрагим) Құнанбаев

Кіріспе
Оның өмірбаяны
Абай.публицист
Абай әлемі
Қорытынды
Пайдаланған әдебиет
Абай қазақ мәдениетінің иман биіктігінің, шығармашылық шоқтығының, көркемдік-эстетикалық тұрғысының, дүниетаным парасатының жарқын үлгісі. Өз халқының болашағына қабырғасы қайыса уайым жеген Абай қазақ публицистикасының да негізін қалаушылардың бірі. Қазіргі қазақ баспасөзі осы Абай салып берген публицистикалық арқаудың негізінде дамып келеді және болашақта да дами бермек. Абай қозғаған әлеуметтік проблемалар бүгінгі күні де өзекті, бүгін де көкейкесті.
АБАЙ (Ибраһим) Құанбаев (9.7(10.8).1845, казіргі Шығыс Казақстан обл. Абай ауд. Қасқабүлақ жайлауы—23.6(6.7).1904, сонда. Балашақпақ жайлауы,бейіті Жидебайда) - ұлы акын, философ, ағартушы, композитор. Ақынның арғы бабасы — Олжай батыр. Олжайдан Айдос, Қайдос, Жігітек. есімді 3 ұрпақ тарайды. Айдостың Айпара деген әйелінен Ырғызбай, Көтібақ, Топай. Торғай туады. Бұлардың әкесі момын, шаруа адамы, ал шешесі өткір тілді, өр мінезді әйел болған. Сол Айпара ана балаларына:
"Шынжыр балак, шұбар тос Ырғызбайым,
Тоқпақ жалды торайғыр Көтібағым,
Әрі де кетпес, бері де кетпес Топайым,
Сірә да оңбас Торғайым",
- деген сипаттама берген (Әуезов М. Жиырма томдық шығармалар жинағы, Абай, 1985.26-б). Анасы айтканындай, Ырғызбай ортасынан оза шауып, ел баскарған. Ырғызбайдан Үркер, Мырзаттай, Жортар, Өскенбай тарайды, Өскенбайдың әйелі – Зереден Құнанбай туады, Құнанбай 4 әйел алған. Оның бәйбішесі Күңкеден — Қүдайберді, інісі Құттымұхамбетке айттырылып, калыңдык кезінде жесір калған соң, өзі алған екініші әйелі Ұлжаннан – Тәңірберді (Тәкежан), Ибраһим (Абай).
Абай.Өлеңдер мен аудармалар. //Шығ. Екі томдық толық жинағы. А., 1995.1-т.
2. А. Шопенгауэр. Афоризмы и максимы. Л., 1991
3 Абай. Қара сөздер. //Шығ. Екі томдық толық жинағы. А., 1995.2-т.
4 Мәшһүр –Жүсіп Көпейұлы. Адам мен жұлдыздар арақатынасы.// «Қазақстан тарихы» журналы, 1995 жыл, № 6.
5 Парасат падишасы. Естеліктер. А., 1998.
6 КҰҢФУДЗЫ. «Кеңес пен толғам».// «Жұлдыз» журналы, 1998 жыл, № 10.
7. "Қазақстан" Ұлттық энциклопедия, Алматы "Ұлттық энциклопедиясы" 1998-720 бет 1 том ; Ермек Балташулы, итнернет ресурстары.
        
        Жоспар
Кіріспе
Оның өмірбаяны
Абай-публицист
Абай әлемі
Қорытынды
Пайдаланған әдебиет
КІРІСПЕ
Жасымда ғылым бар деп ескермедiм,
Пайдасын көре түра теқсермедiм.
Ер жеткен соң түспедi уысыма,
Қолымды мезгілiнен кеш сермедiм.
Абай қазақ мәдениетінің иман ... ... ... ... дүниетаным парасатының жарқын үлгісі. Өз
халқының болашағына қабырғасы қайыса уайым ... Абай ... да ... ... ... ... қазақ баспасөзі
осы Абай салып берген публицистикалық арқаудың ... ... ... ... да дами ... Абай ... ... проблемалар бүгінгі күні
де өзекті, бүгін де көкейкесті.
АБАЙ ӨМІРБАЯНЫ
(1845-1904)
           
АБАЙ (Ибраһим) Құанбаев (9.7(10.8).1845, казіргі Шығыс ... ... ауд. ... ... ... ... Жидебайда) - ұлы акын, ... ... ... арғы ...... ... Олжайдан Айдос, Қайдос, Жігітек. есімді
3 ұрпақ тарайды. Айдостың Айпара деген әйелінен Ырғызбай, Көтібақ, Топай.
Торғай ... ... ... ... ... ... ал ... өткір тілді, өр
мінезді әйел болған. Сол Айпара ана балаларына:
"Шынжыр балак, шұбар тос Ырғызбайым,
Тоқпақ ... ... ... де ... бері де ... ... да оңбас Торғайым", 
- деген  сипаттама берген (Әуезов М. Жиырма томдық шығармалар жинағы,
Абай, 1985.26-б). ... ... ... ... оза ... ел
баскарған. Ырғызбайдан Үркер, Мырзаттай, ... ... ... ... – Зереден Құнанбай туады, Құнанбай 4 әйел алған. Оның
бәйбішесі Күңкеден — Қүдайберді, інісі Құттымұхамбетке айттырылып, ... ... ... соң, өзі ... ... ... Ұлжаннан – Тәңірберді
(Тәкежан), Ибраһим (Абай). Ысқақ, Оспан, үшінші ... ... ... ... Қартайган шағында үйленген кіші әйелі Нұрғанымыан ұрпак жоқ.
Абайдың "Атадап алтау, анадан төртеу..." едім дейтіні осыдан. ... ... ... кен ... сай ел ... ... "кәрі әжесі" Зеренің
мол қазынадай аңыз ертегілерін ... ... ... ... жөн-жобаға жетік өз анасы Ұлжанның тәрбиесінде өсті.
Абай  бала кезінде ... ... ... ... шешен, ақын,
ертегішілер әңгімесін тез ұғып алатын ... ... ... ... ... ... Марабай, Шөжелерді тыңдап
өскен. Анасы Ұлжан да шешен болған, сөз қадірін білетін ортада өскен ... ... ... Тұрланның інісі) Тонтайдың өлерінде кожа-молдаларға
карап: ... ... да ұят ... енді ... ... ...  мәтел болып кеткен. Құнанбай ... ... ... ... өз ... ғана емес, шетелдік
саяхатшылардың да назарына іліккен;  Құнанбай қажы "Ескітам" деген қоныстан
медресе салдырып, өзінің және ... ... ... Абай ... ... сол ... медресесінде дәріс алып, ауыл молдасы Ғабит-
ханнан оқыған. Әкесі онын зеректігін байқағаннан кейін, 10 жасқо ... ... ... Риза ... ... Онда 3 жыл ... Медресенің
үшінші жылында ол осы қаладағы "Приходская школаға" да қосымша түсіп, онда
3 ай орысша ... Бұл ... М.О. ... "Өзі ... ... ... ... зейінді, ұғымтал жөне ерекше ықыласты
болған. Дәрісте арабша кітапты ... бір ... ... рет ... ... сөздерін кі-тапка қарамай жатқа айтып шыға алатындай зерек
бола-ды. Сонымен ... ... ... ... ұғып білу Абайға өзге
балалардан анағүрлым оңай ... Көп ... ... ... ... ... Абай өз бетімен өзі сүйген кітаптарын оқуға ... ... ... ... ... соң-ак, тез есейіп, ілім қуған ... оңай ... ... ... ... ... сынмен карай білетін,
сезімді окушы бола бастаған. Өзінің әбден сүйіп, тандап оқыған ірі акындары
болады. ... Сол бала ... ... ... ... ұлғайып, көрілікке
жеткен уақытына шейін есінен шықпаған, ұмы-тылмаған" деген тұжырымы болашақ
ұлы ақынның ... ... ... Абай бір жағынан шығыс
классиктері Низами, Сағди, Қожа ... ... ... ... тағы ... ... жаганан А.С. Пушкин, А.И. Герцен, М.Е. Салтыков-Щедрин, Н.А.
Некрасов, М.Ю. Лермонтов, Л.Н. Толстой, И.А. ... Ф.М. ... ... Н.Г.Чернышевский мұраларын оқып, терең таныс болған, Батыс
әдебиетінен Гете, Дж. Байрон сияқты ақындарды ... ... ... ... зертгеулер жүргізілді. Есейген шағында, осы өзі оқыған ... ... тең ... пікір таластырып, олардың ішінен ірі
ақындардың өзіне әсері болған ... ... ... тіліне аударған.
Аударған өлеңдері көркемдік жағынан негізгі нұсқасымен тең түсіп, кейде
асып та ... ... ... өзге ... ... зеректігін ерте
сезіп, оны әрі карай ... ... ... ел ісіне араласуға баулиды.
Сөйтіп 13 жастағы Абай әке ықпалымен ... ... ... әке ... болған жылдарда қазақ даласындағы әлеуметтік өмір
қайшылықтарын жан-жақты тани ... ... ... ... ... ... орыс әкімдерінің, жергілікті жарамсақ болыстар әрекеттерінің халық
тағдырына кеселді, зияндылығын айқын түсініп, соған ... ... ... ... оның ... тереңде жатқанын, отарлау жүйесінің бел алып,
елдің кұрсауда қалғанын сезіп күйзелген. Патша ... ... мен оның ... ... ... ... ... түскен,
танымы таяз болыстар мен ел билеушілеріне қарсы ... бел ... ... ... түсіп, жеңіп шығады. 1875 — 78 ж. Қоңыркекше ... ... Бұл ... ез ... ... ... әділдік таразысын тең
үстауға кұш салды. Абай кейіннен, 1886 ж. Е.П. ... ... ... ... ... ... мүшесі болып сайланды. Абай
1880 ж. И. Долгополов, А. А. Леонтьевпен танысып, олармен ... ... ... Абай ел ... ... ... ... көрініп, халық арасында беделі өседі."
1885 ж. мамыр айында Шар өзенінің бойындағы Карамола деген жерде Семей
ген.-губ. Цеклинскийдің басқаруымен ... ... ... 5 уездің 100-ден
астам би-болыстары бас қосқан төтенше съезі өткізілді. Осы съезде төбе би
болып сайланған Абайға ... ... үшін ... ... карсы заң
ережесін" өзірлеу тапсырылды. Абай  бастаған комиссия барлығы ... ... 3 кұн, 3 ... әзір етті. Бүл казақ кауымындағы әдет
заңдарына да, патша өкіметінің халықгы ... ... ... ... ... кұжат еді. Оның, әсіресе, ұрлық,
қылмыс пен өйел мөселелер-не арналған баптары ерекше құнды. ... ... ... ... ... ... оның қарсыластары көбейіп кетеді.
1890ж. ... ... ... кісілер бас таған 16 атқамінер Жиренше
қыстауының ... Ши ... ... ... ... дұшпандық әрекетке сөз
байласады. 1891 ж. Оразбай бастаған дау 1897 жылға дейін созылады. ... аяғы 1898 ... ... сайлауындағы жанжалға, Абай өміріне
қастандық жасауға әкеп соқтырады. Ақын бұл жанжалдың барша ... ... ақ ... ... ... ... ... деректермен дәлелдеп
береді". (Абай. Эн-циклопедия. А., 1995,49-бет). Ел баскару қызметінде
барын-ша әділ ... ... ... ... "тура биде туған жок, принципті
ұстанған. Ғұмырының соңына қарай пенделік шаруалардан бойын аулақ салып,
уақытының ... ... ... үш өйел ... ... ... ... Күлбадан,
Әкімбай, Мағауия, Райхан; екінші өйелі Әйгерімнен - Тұрағұл, Мекайыл,
Ізкайіл, Кенже, барлығы 7 ұл, 3 қыз ... ... ... ... ... ... көрген жоқ.Абай өлең жазуды 10 жасында ("Кім екен деп ... ... ... ... Одан ... ... ... өлеңдері -"Йузи-
рәушән", екіншісі - "Физули, Шөмси". Өлеңдерін кағаз бетіне 80-жылдардың
ортасында түсіре бастайды. "Сап, сап, ... ... ... "Кең ... ... 1870 - 80 ... ... жазылған.
Ақындық қуатын танытқан үлкен шығармасы - "Қансонарда" 1882 ж. жазылган.
Бастан-аяқ динамикалық ... ... бұл өлең ... ... ... ұғымдардан өзгеше, ішкі ой иірімдері терең. Абай
лирикасы жанрлық ... ... ... көп ... кырлы болып
келеді. Ол казақ поэзиясында тіл кестесіне, сөз ... да жаңа ... ... Абай ... ... ... жан тебіренісін, көңіл
толғанысын, жүрек лүпілін, ... сан ... ... көрсететін
сипаттамалар, эпитет, метафора және баска да бейнелі сөздердің жаңа, өзі
шығарған соны үлгі - ... мол. Мыс., ... ... ... ... көзі ... ... жайлауы", "ой өлкесі" деген ауыспалы
мағына туғызатын бейнелі сөздерді -метафораларды ... ... ... кейіптеу бейне арқылы сипатталады: "Жүрегім менің - қырық ... ... ... ... ... ... болып
бөлектенген жүрек бейнесі ... ... ... ... шеккен азабын, сүйенерге тірек таппай күйзеліп налуын, т.б.
көркемдік шеберлікпен жеткізіп тұр. ... ... ... ... - ... ... адам өлмес". Осы өлеңнің бастапқы тармағындағы
сөздердің мәнісіне үңілсек, табиғат ... ... ... алып, аспан мен
жер, күн мен айды айтып отырған сияқты. ... ... адам ... ... ... Ескі ... ... табиғат өлсе де, адам өлмейді деп,
осы ... ... ... қою ... Мыс., ... ... қарсы қойып, әділдік, ізгілік секілді адамның жақсы ... ... те, ал ... зерттеу деген көңіл бөлуге түрмайды деп
санаған. Таби ғат ... ... ... ... ... бір ... деген үғым бар. Жақсы адамның өзі өлсе де, жаны өлмейді деген пікірді
философтар да айткан. ... ... деп ... ... ... ойын ... ... бірақ кайтып келіп ойнап-күлмес,
"Мені" мен "менікінің" айрылғанын
"Өлді" деп ат ... ... Дәл осы ... "мен" және ... ... ... Абай ажыратып,
дәлірек айқындамайды. Келесі шумақта: ...
"Көп адам дүниеге бой ... ... ... көп ... - дей келіп, алғашқы ойын енді
тікелей жалғастырғандай:
"Өлді деуге сыя ма, ойландаршы,
Өлмейтұғын артына сөз ... - ... ... ... дегеннің
мағынасы өзі өлсе де, кейінгіге сөзі, айтқан ойы ... ... ... Абай ... ... ... сы" өлеңінде "сөз түзелді, тыңцаушы сен де
түзел!" -деп жүртшылықган ақындық сөзге зор маңыз ... ... ... ... ... ... білуін талап етті. Жаңа танымның ... ... жаңа ... ... ... ... адамның тани алатынына қа-
зақ өмірінің сол кездегі жағ-дайында толық сенім арту қиын да еді. Абай ... ... мүны оның "Мен ... өлеңці ермек үшін" деген
өлеңіндегі мына шумақ-тар толық дәлелдейді: ..." Шу ... ... ... ... соң ... ... ... көрмей".
Бүдан біз ақын өлең-жырла-рывдағы ... соны ... ... кдбылдайтынына ерекше мән бергенін айқын аңғарамыз. Өлең-
жырға көңіл қоятын кдуымнан мән-жайын түсініп байыбына жетуді ... ... ... іс ... ... ... Абай ақын ... тағдыры мен
қасіретін терең түсініп, оның жоғын жоқгаушы болуға тиіс деп ... ... ... ... ... жағынан да, көркемдік бітімі ... ... ... үздік туындылар мол. "Сегіз аяқ", "Сен мені не етесің",
"Қан сонарда ... ... ... ... ... кайранжүргым",
"Жаз", (Жаз-дыгүн шідде болғанда) "Жел-сіз түнде жарық ай", "Болыс болдым,
мінеки", "Қызарып, сүрланып", "Келдік талай ... ... ... ... ... сыз ... ма?", "Көк түман - алдындағы ... ... ... ... ... та, ... тың ... шығармашылық жаңалық.
Бүларға қоса "Ем таба алмай", "Ата-анаға көз ... ... ... ... ... ... ... өскенсің сен", "Ауру жүрек ақырын
соғады жай", "Өлсе өлер та биғат, адам ... ... ... ... ... ... ... түндежалғыз", "Қанжар", "Мен
көрдім үзын қайың қүлағанын" сияқты тағы сан алуан шығармалар-ды ... еді. Абай ... көбі не ... не ... ... сипаты неме-
се өлең өрнегі жағынан мүлде жаңа болып келетіндіктен осы топка жатқызуға
болады деген туындыларды түгел қамтып, бөліп ... өзі өте ... ... ... ... ... өлең ... туғызған Абай соларға ұқсас,
біртектес өлеңдер жазуға үмтыла бермейді. Әрине, қай ақында болсын бірнеше
өлең-дер тақырыбы жағынан жалғас келіп ... Бұл сол ... ... үппн кажет. Бірақ ол тақырып әр өлеңде әр қырынан ашылады. ... ... ... оның қолынан шыққан ... ... ... ... ... өлең ... ... және
әрқайсысының бір-біріне үқсамайтын, жаңаша сипатты  дүние  болып келетіні.
Абайдың тіпті дылдың төрт мезгілін суреттейтін ... ("Ақ ... ... ... "Күз" (Сұр бұлт түсі суық ... аспан"), "Жаз" ("Жаздыгун
шілде болғанда'')."Жазғытұры" ("Жазғытұры қалмайды қыстың сызы") секілді
бір ... ... ... қлендерініңі де әрқақайсы мазмұн-мағынасы,
суреттеу тәсілі, ... ... әр ... ... ... ... өлең, ән-
күЙДІҢ мәнін. ақындық өнердің қасиетін бағалайтын,.тақырыбы жағынан бір-
біріне жалғас "Өлең-сөздің  патшасы, сөз с ... ... ... өлсе,
каралы-ол". "Мен жазбаймын.өлеңді ермек үшін". "Көніл кұсы құйқылжыр
шартарапқа". ... ... ... ... ... ... ... да ойды әр кырынан өрбітуі. ... ... ... ... ... бір бірінен өзгеше сипатталған. Осындай ... әр ... ... ... ... әр қырынан көрініп,
жаңаша сипат табады. '"Өлсе өлер табиғат, адам өлмес". "Көк түман ... ... ... шықылдағы емес ермск" деген сияқты өлеңдерін
окысанда Абайойшыл акын екен деп танысак, ... нені ... ... ... не ... ... ойбай, соқпа енді" секілді
өлеңдерді оқығанда. Абай ... ... ... ... деп ... Ал ... ...  шығады аңға". Жаздыгүн шілде болғанда". "Желсіз түнде
жарык, ай".
"Жазғытұры қалмайды кыстың сызы" сияқты өлеңдерге назар ... ... ... ... ... ... айналдырып сипаттауда
алдына жан салмайтын суреткер ақын екеніне ден қоямыз.. "Сабырсыз, арсыз,
еріншек", "Бөтен елде бар ... тағы ... ... ... ... ... ... шебер ақын осындай-ақ болар десек. "Мәз ... атты ... еске ... ... ... мұндай да өте
нәзік, өтімді түрі болатынына ... ... ... ... мақтанба",
"Интернатта оқып жүр" атты өлендердің  қазақ поэзиясында ... ... ... ... ... да, ойды бейнелеп айту
тәсілі де мүлдем өзгеше екені көңіл аударады. Ал "Сен мені не ... ... ... "Қор болды жаным" секілді нәзік лирикалық туындылар ... ... орын ... ... ... жаңа ... ... аңғарылады.. Абайдың әр өлеңінде оның осындай ақындық тұлғасына жаңа
бір қырынан танытатын өзгешілігі болады десек, олар ... ... ... ... екенін де айтуымыз керек. "Сегіз аяқты" окығанда мұнда
терең ... ... ... ... ... ... өлең
өрнегін өзгеше өрнектеуге шеберлік те  бәрі ұштасып ... ... ... ... бейнелеп айту, суреттеу тәсілі мүлде
жаңа, даралық стилі еркін. икемді, ... ... ... ... ... ... оның поэзиясына жаңашылдык, сипат дарытады. Ол
қазақ поэзиясының мазмұндық ауқымын, тақырыбын кеңейтті, ... ... ... ... ... ... тілініңі. қазақтың ауызекі ақындық
және ән өнерінің байлығын кең пайдалана отырып, ол өлең ... ... ... ... ... ... -ритмикалык,
байлығыні терең ашып көрсетті, жаңа ... ... өлең ... ... тілдің образдылық-бейнелеу, стилистикалык мүмкіндіктерін
молықтырды. Қазақтың ақындық тілін әдеби тілін ... ... ... биік ... ... ... жаңа ... калыптастырды. А.С. Пушкин.
М.Ю. Лермонтов. т.б. ақындардың шығармаларын шеберлікпен аударып, қазақ
әдебиетін жаңа ой ... ... ... ... ... ... ... алып, "Татьянаның хаты", "Ленскийдің ... ... ... ... "Ой", ... шықтым бір жым-жырт түнде
жалғыз", "Қанжар", "Теректің сыйы", "Асау той, ... ... ... ... сенбе, жас ойшыл", ... ... ... ... ... Бұл ... ... ой көрігнде кайта қорытылып
жаңадан дүниеге келген ... еді. Мыс., ... ... мәтінін
казақша жеткізу әдістері әр түрлі.
Ал қалған жартысы еркін аудармалар. Мыс., "Ой", ... ... ... Абай жеке сөздерді, сөйлемдерді аударғанда ... ... ... дегеңде, көбірек айтылатыны өлеңнің алғашқы шумағындағы: "Арыстанның
жалындай бұйра толқын, Айдаһардай бүктеліп, жүз ... - деп ... ... ... ... ... дегенін еркіндікке
жатқызсақ та, "арыстанның жалындай" ... ... ... ...... ... как львица, Абайдың замандастары - Дүтбай
Уандыкұлы, ... ... және ... ... ... ... түп
нұсқаға жақындық. дәрежесі ылғи бірдей ... ... ... Абай  Лермонтов шығармасының ішкі әлемін, оның толқын
лебізін, жаңа ... ... ... ... мүмкіншіліктерін пайдаланып,
мол жеткізеді. Барлық жарастық сәнімен ... ... ... ... ... ... "Жолға шықтым бір жым-жырт түнде жалғыз"
сияқгы ... ... ... косматой гривой на хребте,"- деп келетін сөздермен үндес екені
байкалады. Және жал арыстанда ғана ... Абай ... ... ... ... ... ғой). Абайдың аударма жасауға ... ... ... байқайсыз. Абай аудармалары казақ
поэзиясының өркендеп өсу жолындағы баға жетпес зор табысы ... Абай ... ... де шебері. Қазак, халқының сол ... ... ... әр ... ... ... ... іс-әрекетін
дәл көрсетіп, сатиралық бейнелер жасауға сөз ... ... ... ... құрал жок, Абайдың мысал өлендері Крылов шығармаларынан аударма
деп ... жүр. ... осы ... ... ... ... өзіндік
жанрлық ерекшелігін ескеру қажет. Мысалдары толық мағанасындағы аударма
емес, көбінесе, белгілі бір ... ... ... Абай ... ... дені ауыз ... ... алып, әлем халықтары әдебиетіңде кеңінен
тараған ежелгі танымал мотивтерден тұратындығы. Ортақ сюжетке жазыла берер
мысал жанрының ... ... ... отырып, сол сюжетке мысал
жазған ... ... ... ... мен ... ( ... Федр, Бабрий,
Крылов, Абай, Ыбырай, Әлихан, Ахмет, т.б.), "Құмырсқа мен шегіртке" (Эзоп,
Федр, А. Құрманбаев, ... ... т.б.). ... ... және ... ... ... каталогындағы сюжеттердің (сюжет ауысу теориясы)
мысал жанрында әлем жазушыларының шығармаларында ... ... ... Абай мысалдары Крыловтан аударма емес, ортақ сюжетке жазылған ... Абай ... ... ... ... ... Олардың
үшеуі де шығыс халқына ортақ сюжетке ... ... ... ... ... атты ... прозалық шығармасын және "Демон" поэмасын
өлеңмен аударуға кіріскенін ескерсек, поэма жанрындағы акынның шығармашылық
ізденістері аз болмағанын көреміз. Бұл екі ... мен ... ... толық жетпегендікген, нақтылы байлам жасау қиын. Ал "Масғұт" пен
"Ескендір" туралы айтсақ, олардың өзгешелігі, ... осы ... ... ізін ... ... ... жазылуы поэмаларға даралық сипат
берген.  Абай - әлемге көзкарасы калыптасқан, ... ... бар ... ... ... ... ... терең мағыналы
философиялық  идеяларға толы. Ол ... ... ... ... ... ... ... адамды" өзекті және басты проблема етіп
қарастырып, соған ... ... ... ... ... ... ... адамды адамгершілік, кісілік тұрғысынан жетілдіру ... ... ... алға ... ... ... танымдық
мүмкіндіктері жөнінде, білім мен ғылымның әлеуметтік  рөлі туралы, адамтану
мәселелерін көтерді.
Даналықтың өлшемі бола ... ... ... ... ... казақ халқының зерделі ойы мен өмірі ... ... ... ... ... ... ... сол кездегі казақ қоғамының
экономикалық, саяси, ... ... ... ... хал-
жайынан айқын да толык мағлұматтар алуға болады.
Ақын шығармалары сусындаған негізгі үш қайнар ... ... ... ... ... Абай қазақ елінің ұлтгық рухы мен менталитетін, оның көкейтесті
арманы мен даналық ойларын ... ... ... ... ... ... Сондай-ақ Абайдың жүйелі ойларының үлкен бір
арнасының калыптасуына Шығыстың рухани ... да ... ... ... ... ол ... араб пен парсының батырлық дастаны
мен жырларын, Шығыстың ... жер ... ... ... ақындарын, Әбу Жафар
Мүхаммед ат-Табари, Рабғузи, Рашид әд-Дин, Бабыр Захиреддин Мұхаммед,
Әбілғазы ... ... ... еңбектерін, сондай-ак, логика ғылымының
негіздері мен ... ... ... ... ... ұғындыратын
ғұламалар еңбектерін жетік меңгерген. Сол еңбектерді түпнүсқасында оқитын
жан-жақты білімдар, ғұлама болған. Араб, парсы, түркі ... ... Абай ... көңіл аударады. Айрықша қабілетінің аркасында, араб,
парсы тілдерін өз бетімен жүйелі ... ... ... ... ол ... ... ... кітаптардың білімпазы атанады. Отырардан
шықкан және Шығыстың екінші ... ... ... ғалым Әбу Наср әл-Фараби
философиясы Абайдың дүниетанымын қалыптастырып ... ... ... ... ... ... ... шығыс ойшылдары мен
ақындарының ... ... ... ... игергендігін
көрсетеді.Орыстың қоғамдық-филос. ақыл-ойы ақынның эстетик. көзқарасының
қалыптасуына елеулі әсер ... ... ... ... ... ... заман
мәдениетінен алатын Батыс Еуропа ... Абай ... ... ... сабақтастық желісін атқарды. Казақ кемеңгері Сократ,
Платон, Аристотель ... ... ... ... ... катар ол
Спенсердің "Тәжірибелерін",Льюистің "Позитивтік фило-софиясын", Дрепердің
"Еуропа ... даму ... атты ... мен ... Бокльдің
және тағы басқа көптеген авторлардың да шығармаларын оқыған. Батыстың
өркениеті мен философиясы, қоғамдық ... даму ... ... мен ... ... есею ... ... рөл аткарып, Батыс пен ... оның өз ... ... ... ... ... объектісі -адам. Сол адамның эстетик., этик. талғамы, ... ... ... ... мен ... ... мен ... ойлау
ерекшелігі ұлы ойшылды терең тебіреніске түсірген. Шығыс ойшылы ретінде
Абай адам ... ... ... яки ... ... ... эстетик. тұрғыдан зерделеді. Ол адам табиғатын этик. тұрғыда қарай
отырып, "сегіз ... бір ... ... ... яки ... ... ... кейпінде алға тартады. "Абайға шығыстан кірген бұйымдардың басы ислам
діні", - дейді Әуезов. Шындығында, ... "жан ... "жан ... "жан
куаты", "жанжарығы", "хауас", "хауас сәлим", "хауаси хамса", "хауаси ... ... ... т.б. ... ұғымтанымдар жөніндегі көзқарасы Ислам
филос-сын терең танығанын байкатады. ... ... - ... ... ... ... ... "Адаспай тура іздеген хакімдер болмаса дүние ойран болар еді" -
 деген пікір - ғұламаның филос. ... ... ... . ... ... және дінге көзқарастары терең білінген еңбегі -  қара
сөздері . Абайдың қара сөздері ... - ұлы ... сөз ... ... ... ... ... даралап көрсететін
классикалық стильде жазылған прозалық шығармасы. ... саны ... ... шығармадан тұратын Абайдың кара сөздері тақырыбы жағынан бір бағытта
жазылмаған, әр алуан. Оның алты-жеті ... ... ... ... ... ... өзгешелеу, ауқымды болып келеді. Абай өзінің қара
сөздерінде шығарманың ажарына ғана назар аударып қоймай, оның тереңдігіне,
логикалық ... зер ... ... көркемдік шеберлік пен ғылыми зерделік
арқылы көркемдік сана мен ... ... ... ... қара
сөздеріндегі гуманистік, ағартушылық, әлеум. ойлары дін туралы пікірлерімен
бірігіп, тұтас бір қазақ халқының филос. концепциясын ... ... ... ... ... ... ... ортақ асыл сөзге айналды. Оның
кара сөздерінің ... ең ... 1918 ж. ... ... ... ... көрді. Кейіннен, Абайдың қара сөздері орыс, қытай, француз, ... әлем ... ...  муз. саласында да мол мұра қалдырып, казақтың муз. ... ... ... ... 27 ... 36 ... нотаға түсірілген.
"Абай қазақтың ән-күй творчествосын ерекше бағалаған. Бірақ ән атаулының
бәрін қабылдамай, оның да ... мен ... ... айтып, "Қүлақтан кіріп
бойды алар, Жақсы ән мен ... ... ғана ... ... ... ...  халықтық әдебиетін терең зерттегеніндей, Абай  қазақтың
халық ән-күйлерін жете ... ... сал, Ақан ... ... Жаяу Мұса
сынды халық композиторларының ән-күй дариясынан сусындап, ... ... ... Абай тек ... ғана болмай, өзі де ән шығарған.
Абайдың ән ... ... ... ... ... ... орын ... аяқ", "Қор болды жаным", "Айттым сәлем, Қаламқас" ... ... ... ... "Желсіз түнде жарық ай", "Мен көрдім ұзын ... ... жоқ, ... ... ... хаты"), "Қараңғы
түнде тау калғып", "Ішім өлген, сыртым сау", т.б. ... ... ол ... творчествосын сан жағынан байытып қана қойған жоқ, ... ... жаңа ... жаңа түр тапқаны сияқты, қазақ әніне де жаңа әуен -
ырғақ, жаңа үн, ... мен түр ала ... ... ... ... Абай
әндерінің бір саласы тек өз творчествосына ғана тән өлең өлшемдеріне сай
соны ... өріс ... ... аяқ", ... ... ... 4, 5, 6, 8 буынды өлең өлшемдеріне орай, олардың әні де ... ... ... өзгеше сазға құрылады. "Бойы бүлғаң" әнінің
алғашқы жартысы өлеңнің жол ... орай ... ... үшке ... жартысы өлең үйқастарына сай ... ... ... ... ... астасып жатады. Абайдың муз. ойы жаңа ... ... ... ... ... ... ... композиторларынан ерекшелігі -қазақ әндерімен
қатар, орыстың халық муз-на, қаланың демокр. ән-романстарына, М.И. Глинка,
А.Г. Рубинштейн ... ... ... ... ... ... үйренуі. Абай әндерінен орыстың, украин-ның халық әндеріне, романстық
лирикалық ... ... муз. ... ... айқын сезіледі. Осы-
ның нәтижесінде жаңа ырғақты соны әуенді әндер туады. ... ... "Мен ... ұзын ... ... ... орным қара жер...", т.б.
әндері -казақтың ән ... ... ... шығармалар. Абайдың
осындай шумақта келетін әндерінің бірі -"Қараңғы түнде тау қалғып". Бүл ән
4 муз. фразадан: ... ... да, ... с+б бөлімдері екі рет
қайталанады:
 Абай орыс классиктерінің шығармаларын аударып қана қоймай, сол аударма
өлеңдерге ән де шығарған. Абай ... ... бір ... ... ... ... әндер тобы. "Татьянаның хаты", "Онегиннің
хаты" әндері - ... ... ... кең ... шығармалар. Бұл сияқгы
әндер Пушкин поэзиясын ... ... ... де, ... де ... ... байқалады.
Абай  муз. өнерінде жалғыз болмаған. Оның айналасында ән-күйдің, өлең-
жырдың қадірін білетін өнерпаз топ ... ... ... ... ... мен ағайындас інісі Мұқа скрипкада ойнаса, Ақылбай,
Әлмағамбет, Әйгерімдер ... ... ... Бұл топ ... ... жанашыр сыншысы да, орындаушысы да, таратушысы да ... Абай ән ... ... ... ... Абай ... Л. ... ақын Абай әндерін операға ... Е. ... ... А. ... "Абай" атты симф. поэмалары, С. Шабельскийдің
фортепьянолық триосы, М. Скорульскийдің фортепьянолық ... ... ... туды. Ұлы ақынның өлеңдеріне қазақ композиторлары М.
Төлебаев, С. ... Н. ... Н. ... Ә. ... С. ... т.б. ... ... ән-романстарын
жазды. М. Төлебаевтың "Мен көрдім ұзын ... ... ... ... қара көңілім не қылса да" атты романстары -Абай сөзіне жазған
вокалдық шығармалардың сәтті ... ... муз. ... ... алу 20-
жылдары басталды. Алғаш, А.Э. Бимбоэс Абайдың екі әнін ... ... аяқ", ... ... ... Онегинге жазған хатын") нотаға
түсіріп алды. А.В. Затаевич, Е.Г. Брусиловский, Л. Хамиди, Б.Г. Ерзакович,
А. Жүбанов, Қ. ... У. ... т.б. ... Абай әңдерін
білетін адамдардан жазып алып, бүгінгі ... ... Абай муз. ... сақтауға Әуезов көп күш салды. Абай мұрасы қазақ мәдениеті мен әдеби
тілінің ... ... ... ... Оның ... ... ... арқылы дүние жүзіне тарады.Шығармалары орыс (1990, 1914, 1936,
1940,1945, 1951, 1958, 1972, 1980, 1981, 1983, 1985, 1995), ... ... (1949, 1981), ... (1954), ... ... (1955, 1985), ... (1958, 1970), үйгар (1951,1972,1984),
молдаван (1970), латыш (1970), украин (1977), ... (1970, 1985), ... ... (1955, 1955, 1983), ... (1954), чех (1952, 1959), ... тілдерінде басылып шықты. Қазақ әдебиеті тарихы салаларының бірі -
абайтану ... ақын ... кең ... ... ... ... ұлы ... жасалған құрмет ерекше. Абай атында кала ... ... (Шығ. ... обл), ... ... ... ... музей-мұражайлар бар. Абайдың әдеби мұрасын студент ... ... мен оның ... ... ... зерттеу мақсатында
1969 ж. Алматы МУ-нің (бұрынғы КазПИ-дің) қазақ әдебиет кафедрасы жанынан
Абай кабинеті ... ... т.б. ... ... ... ақын
аты берілген. Абай атында шың, асу бар. Абай қоры жүмыс ... ... ... ... ... Казақтың классик жазушысы Әуезовтің
бас кітабы - "Абай жолы " ... ... ... Акын ... өзге ... ... өзек болды. "Абай жолы" эпопеясы дүние жүзі
халықтарының 116 тіліне аударылған(1993).
Абай-публицист
Абайды публицист ретінде қарастырған ... олар көп ... ... санарлық қана, негізінен қарасөздеріне тоқталып, солар
жөніндегі пікірлері мен пайымдауларын білдірумен шектеледі. Мәселен, ... М. И. ... ... и ... ... публицистики Абая
Кунанбаева» деген мақаласында әңгімені «Абаю Кунанбаеву и по стилью цикл
назидательных рассуждении под ... ... ... деп әңгімені бірден
қарасөздерден бастайды. Ол Абайдың публицистік сипатын ең алғашқылардың
бірі болып ашып көрсетті. ... бұл ... ... ... ой-
пікірлерін білдіретін шығармаларына тек қарасөздерін ғана жатқызумен
жаңсақтыққа ұрынды деп ... ... ... ... ... ... публицист болмас та еді деген пайымдаулар бой көрсетеді.
Абайды публицист деп ең алғашңылардың бірі ... атап ... ... де өз ... ... өзек етеді: «Стиль, идеялық мазмұны
жағынан алғанда Абайдың қарасөздері — нағыз публицистикалық шығарма» дейді
ол. Біздіңше, осы ... ... да ... ... ... ... дәйектемесі бола алмайтын сияқты.
Абайдаң публицистігі туралы әңгіме қозғағанда ел естімеген жаңалық
ашуды мақсат етіп отырған жоқпыз.
Өйткені, ... ... ... қыры – қазіргі таңда
дәлелдеуді ... ... ... ... ... ... ... оны әдебиеттен көш төмен қоятын теріс көзқарас
қалыптасқанын айтуға тиіспіз. Біз «Абай — публицист» деп ... ... ... өз ... ... ... ... кейбір әдебиеттанушы
ғалымдарымыз ұлы тұлға өзінің ақындық, ойшылдық ... ... ... бұл ... оның ... ... келмейтіні шындық.
«Абай – публицист» деп соқырға таяқ ұстатқандай ашып көрсетпесе де ұлы
Мұхтар: ... қара ... ... тақырып жағынан өзгешерек тұратын —
қырық алтыншы сөз. Ол тарихтық маңала — очерк тәрізді» деген ... ... ... ... Егерде Әуезов «Абай – публицист» деп
астын сызып жазбаса, оның да өзіндік ... бар деп ... ... ...... деген атаудың төңірегінде күні бүгінге дейін
қызыл-кеңірдек пікір ... ... ... ... дәл анықтамасы
берілмеуінде деп білеміз. Бірақ бір анық ... ... ... үн ... ... ... тынысын танытатын шығарма — публицистика. Ал ондай
шығармалар Абай мұрасының ... ... ... Абай ... баса ден ... ақынның өз тұсындағы
мерзімдік басылымдармен байланысы жөніндегі деректердің жеткілікті
анықталмауы да ... ... ... отыз бес ... ... ... ... болмысына тоқталып,
оның. шығармаларының публицистік сипатын көрсеткен ауыз тұщытатын ... ... жоқ ... ... ... ... анық. Тіпті Абайдың
— публицистігі жайлы әңгіме қозғаған кездің өзінде оның ... тар ... ... тек ... ... ... Ал біз публицистік
сарынды Абайдың.. бүкіл шығармасынан қарастырып, ... кең ... жөн деп ... Абай — ... Оны ... ... ... ортасы, Абай
дәуірінен көп бұрын басталып, күні бүгінге дейін жалғасып келе жатқан
сананың ... ... ... мен ... ... еді.
Сондықтан да М.Әуезов оның қарасөздері жайлы әңгімелей келіп: «… ... ... ... өмір ... қолма-қол қатынасып, жәрдем етсем деген
талабын көрсетеді. Өлеңдік шығармаларында өз заманының шындықтарымен қолма-
қол байланысты ... онны ... ... пайдалы іс етемін деген ақын,
жаңағы қарасөзінде сол әлеуметтік, әкімшілік қалпына ... ... ... Бұл ... Абай ... публицист, оның ақындық
құдіреті публицистік болмысынан бастау алады деген ойымызды ... ... ... ... ... ... ... «Қартайдық, қайғы ойладық, ұйқы сергек», «Байлар жүр жиған малын
қорғалатып», «Көңілім қайтты достан да» дұшпаннан да», ... ... ... ем ... «Қайғы шығар ілімнен», «Қарашада өмір
тұр», «Бойы бұлғаң» деген өлеңдерінде де ел ... ... ... ... алауыздық, өтірікшілік, өсекшілік, пайда іздеу
ұрлық қылу, сұмдық-сұрқиялық істеу сияқты қасиетсіздіктерге қарғыс таңбасы
басылған» ... ... ... қоғамға, оның мүшелеріне баға беретін, сын
айтатын шығармалар. Олай ... ... ... осы. Бұл ... ... ұлы ... да айтқан: «Абай өскенде, ортасынан асқанда осы сияқты
тарихтық, қоғамдық қайшылықтарды терең аңғарып танып ... ... ... ойын ... ... ... ... нәрсіздік, құнсыздығын ашуға
жұмсайды». Осыдан кейін Абайдың публицист болмасқа амалы да жоқ ... ... ... тек ... жаза ... ... ... болды деудің қисыны ... ... ... ... ... ... жартылай көшпелі елдің топырағында кіндік қаны
тамған болашақ классиктің ... ... ... ... көк ... ... үшін жаға жыртысқан айқастар еді. Оны таразылап,
терісін-теріс, оңын оң деп обьективті баға ... ... ... тек ... оқығаннан кейін ғана жетті дегеніміз де ағаттық болар. Оның
табиғи дарынын үстеуге ... ... үш ... қоса ... ... да белгілі дәрежеде ықпал жасағаны хақ. Ислам әлемінің үлкен
қайраткерлерінің бірі Әли ибн Әби ... ... ... Ғали ... «Мен
өзімнің ұзақ өмірімнің барысында адамдардың туған әкелерінен гөрі ... ... ... көбірек ұқсайтынын жиі байқадым» деп айтуы тегін емес.
Сөйтіп Абайға ең алдымен заманы ықпал ... ... етіп ... Оған
дәуірдің ызалы, ащы сөзін айтқызды.
М.Әуезов: «… Жаманшылықтың жайын жалтарып айтпай, Добролюбов үгіттеғен
жол бойынша ызалы ... тура ... айту ... деп ... өз ... ажуа мен ... толып келген ызалы, ... Абай ... –ақ ... анық ... ... десе, ол да
Абайдың-публицистігін ашық мезгегені.
Бұл арада М. И. ... ... ... рассуждения
представляют классический образец нациальной публицистической ... ... ... ... ... Абай ... по всем
современным народным запросам, не мог, естественное, ... и ... не мог не ... их для ... ... на ... современников, на общественную жизнь в Казахстане» деген ... ... өзі ... ... Әңгіме болып отырған оперативті жанрларға
тек Абайднң қарасөздері ғана емес, сонымен бірге, уақыт, қоғам тынысын
білдіретін өлеңдері де ... ... бірі — ... жаңа ... ... ... ойладық, ұлғайды арман,
Шошимын кейінгі жас балалардан.
Терін сатпай, телміріп ... ... ... бәрі ... ... — деп басталатын өлеңі. Бұл ойлы
адамның, азамат ақынның ... ... өмір ... Оны ... ... ... өмірімен ғана байланыстырсаңыз қателесесіз. Еңбек саумай, ... ... ... ... тіпті молая түскендей.
Бай алады «кезінде көп берем» деп,
Жетпей тұрған ... тек ... ... мен болыс алады күшін сатып,
Мен қазақтан кегіңді ... деп, — ... ... ... ... ... ... топастықтың дәл көрінісін бермей
ме?
Орыс айтты: өзіңе ерік берем деп,
Кімді сүйіп сайласаң бек көрем ... оған ел ... ... жүр бұл ісіңді кек көрем деп, — ... сын ... ... ... ... қана қоймай, өз ортасын сол мүгедектікті жоюға
шақырған күрескер публицистің ғана қаламынан ... ... ... ... ... «ақыл-ойға, білгіш-сезгіштікке келгенде ерте ер
жеткен жас жігіт сол уақытта-ақ өз ... иығы ... оза ... болады. Озу — ойы толып өсуінен білінеді». Сондықтан да публицист
Абай:
Қалың елім, қазағым, қайран жұртым,
Жақсы ... ... ... қан бірі май боп енді екі ... — деп ... ... ... мақсаты көнбіс қылығы жанын күйдіргендіктен.
Ұлы ақынның «Жаз» деп аталатын өлеңіне әдебиетші ғалымдарымыз тамаша
жазылған табиғат лирикасы деген баға береді. Дау жоқ, ол – ... ... ... ... публицистикаға тән сипат бар. ... оның ... ... ... жарық көргенінде емес, Абайға тән сатирамен,
астарлы ажуамен қоғам көрінісін мысқылдап, сынап» күлкіге ... сан рет ... ... бір ... көз ... ... ... тамаша бір дүние қарсы алдыңнан андыздап шыға келмей ... бтр ...... ... жазғы ауылдың көрінісі жанда,
ұдайы қозғалыс үстінде.
Ғаламат суреткер кестелеген бай, салтанатты ауыл.
Кенет…
Ақ көйлекті, таяқты
Ақсақал шығар бір шеттен;
Малыңды әрі ... ... ... ... ... деп,
Жарамсақтап, жалпылдап.
Бұл – сатира. Көлеңкеде тыныстап жатқан байға жағынамын
ауыл қамқоры деген атқа ... ... ... бір аяқ ... ... ... ... сорлы бейнесін бұдан әрі сүмірейте көрсету ... емес ... ... ... серілік, саятшылық жасаған адамдардың
әрекеті одан әрі жалғаса ... де, ... ... ... ... ... тағы да ... табады.
… Бағанағы байғұс шал,
Ауылда тұрып күледі,
Қошамет қылып қарқылдап,
Оқырманның ызалы ... ... ... ... ... ... жоғарыдағы жолдардың авторын ңандай көңіл-күйге бөлегенін
сезіну де екінің бірінін, егіздің сыңарының пешенесіне жазылмаған ... ... ... ... ... де жұмбақ адаммын оны да ойла, — деп өз бағасын өзі беріп кеткен
жолдары еріксіз еске түседі…
Абайдың ... ... ... ... белгілі ғалым Сәбетқазы
Ақатаев та айтады:«Абайдың алдында, әлде Абаймен қатар- өмір ... ... ... ... ... ... екі кезеңінің бар-
тауқыметіне көп болып шығын ... ... Абай ... ... бір ... «мыңмен жалғыз алысты». Сондықтан XIX ғасыр аяғындағы ... ... ... ... мен ... ... Пушкині де,
«дабылшы Герцені мен «балташы» Чернышевскийі де — дара Абай». Осы ойды одан
әрі ... ... ол «Өз ... білгірлігі мол, қажыр-қайраты
шыңдалған, әлеуметтіқ арпалысқа түсерлік, арнайы дайындығы бар ... ... ... ... ... есімдерін Сәбең тізіп өткен орыс зиялыларының барлығы
дерлік әйгілі публицист болған. Ал ... ... ... ... ... тарих бетіне жазып кеткен мықтылар. Тіпті Александр
Сергеевичтің публицистік қырын орыс ... ... ... ... бір елі де ... ... ... кез-келген істі
Абайдың публицистігіне келгенде де солардан кенжелеп қалмасақ қанеки.
Абай әлемі
Ғылым-білімді игеру өте қиын ... ... «Оқу ... ...... даналық ой айтады. Мұны тіке түсінуге болмайды: инемен
құдық қазылмайды. Халық даналығы бұл мақал арқылы оқу, ... алу ... ... ... ... ... бала ә дегенде оқудың
қиындығынан қашады. Әрі оқу баланы қимыл-қозғалыстан шектейді. Ал ... оның ... ...... ... үлкен ләззат
сезімін, рақат сезімін сыйлайды. Ойын-күлкі, ішпек-жемек, ... тән ... ... жатады. Бұлар бала үшін өте «тәтті»
нәрселер. Ал тәттісінен кім өз еркімен айырылғысы келеді дейсіз?
Ал енді осы тән ... ... «жан ... бар емес пе? ... ... ... не екен, Абайдың өзіне құлақ түріп көрелік.
Абай ұлы ұстаз ретінде шәкірттерін үйрету үшін халық ауыз ... ... ... ... ... бірі – жұмбақтар. Абай өзінің бір
жұмбағында:
«Сыналар, ей жігіттер, келді жерің,
Сәулең болса, бермен кел талапты ерің.
Жан құмары дүниеде немене екен –
Соны ... ... ... — деп ... ... да, ... білмекке құмарлық» — деп береді /1.176/.
Сонымен жан ...... ... болып шықты. Әрбір құмарлық
«тәттілікке» негізделеді; кез-келген ... түбі ... ... ... ... бала бір ... ... болғандықтан ғана
құмар болады. Ал енді осы екі ... ... ... Бұл ... ... Артур Шопенгауер былай деп ой толғайды: «Біз жас ... ... ... та, ең жоғарғы, әртүрлі, әрі ең ұзақ ләззат – ... ... «жан ... — О. Ж.) ... ... ал ол өз ... күштілігене байланысты» /2.18/. Осыдан келіп, бала ненің «тәтті»
екенін білмейтін болып шығады: шын «тәттінің» не ... ... ... ... ... ұмтылмай ма; оның «тәтті» деп жүргенінің өзі «шын
тәттіге» ұшырасқаннан соң өзі де ... ... ... ма?.. ... ... бір алып ... ... өзі-ақ іздемей ме?..
Міне, Абайдың «Басында зорлықпен яки алдаумен үйір қылу керек, ... өзі ... ... ... ойын ... ... болады ғой деп
ойлаймыз.
Енді осы мәтінді талдау барысында пайда болған түсініктерімізді бір
түйіндеп алатын мезгіл ... ... ... Алла ... бізді сүйіп
жаратқан, махаббатпен жаратқан. «Махаббатпен жаратқан адамзатты, сен де ... ... ... ... /3.112/. ... келіп біздің махаббатқа
мұқтаждығымыз шығады: өйткені, «махаббаттың төлеуі – ... ... ... ... екенбіз; соны қайтару керек болғандықтан да махаббатқа ие
болуымыз керек екен. Себебі, «Кім ... ... ... сен де ... ... ... емес пе?» /3.196/. Бір ... айтқанда, не алдық —
соны қайтаруымыз қажет. Сондықтан да Абай «махаббаттың төлеуі – махаббат»
дейді. Ал енді осы ... ... ие бола ... ... ғылым-білім
арқылы. Ғылым-білімге құштар болу арқылы, оны сүю арқылы қарызымызды өтей
алады екенбіз. Өйтені ...... бір ... ол ... ... өзі де ... һәм адамдық дүр» /3.190/.
Сол себептен де Абай ғылым-білімге деген махаббатқа қалай ие болуға
болатынын, оның ... ... ... ... ... ... бір бала ғылым, білімді махаббатпенен көксерлік болса, сонда ғана
аты адам болады», — дейді /3.189/.
Міне, осы ... ... ... ... адам болу» концепциясы
басталады. Ойшылдың сан-салалы күрделі шығармашылығының ... ... да ... ... Бұл жердегі басты мәселе – адам болу мен ... ... ... ... ... ... – адамдықтың
басты шарты, адам болудың басты шарты болып шығады. Неліктен? Өйткені:
«Сонда ғана Алла ... ... өзін ... ... ... ... бұзбай ғана, жәліб манфағат (пайдалы нәрсе – О. Ж.) дәфғы
мұзарратларны (зиянды ... қашу –О. Ж.) ... ... ... үйренсе, білсе деп үміт қылмаққа болады» /3.190/. Егер ... ... ... «онда адам да жоқ». Адам болудың жолы ... ... ... – әлі саған «адам» деген атақ бермейді. Сен тек
«адам болуға мүмкіндік» ретінде ... ... ... сен әлі тек
«мүмкіндік» қанасың: адам болуың, не болмауың – ... ... ... жолы бар – ол өзіңнің шыққан ... ... ... ... «не үшін ... ... өміріңнің мәні мен мағынасы неде
екенін тануың керек. Бір сөзбен айтқанда, өзіңнің болмысыңды тануың ... ... ... ... ... ... ... яғни, қырлары.
Біз өз болмысымызды қалай тани аламыз, ... ... ... ... ... ... дәстүрлі дүниетаным бойынша, адамның ... ... ... Ал егер ... ... ... бар деген
сөз. Сонда адам өз болмысын тану үшін әуелі өзінің Жаратушысын тануы шарт.
Ойшылдың «… ... ғана ... ... өзін ... ... ... ... бұл ойдың логикалық жүйесі мынаған саяды: адам, бірінші, ғылым-
білім арқылы өз Жаратушысын таниды; Оны танығаны — өзін ... ... Ал өзін ... ... ... жақсы мен жаманды айыруға
мүмкіндік алады. Өйткені, адам ... өзі ... ... ... қатынасы
арқылы ғана тани алады. Дүниенің парқы мен нарқын, ненің ... ... ... ... өзі емес пе? Ал ... өзін ... ғана ... алады.
Дүние деген – «мен» және осы «меннің» дүниеге қатынасы. ... ... ... ... менің санамда бейнеленуі арқылы орын алады. Міне, Абай
ойын ... ... ... ғой деп ... ойын Абай әрі ... ... жоқ, ең болмаса шала» — ... Яғни ... ... ... адам да жоқ; болған
күннің өзінде — шала. Неліктен? «Оның үшін көбінесе балаларды ... ... ... ... ... ... ... берген болады, я ол
балалар өздері барған болады – ешбір бәһра (парсыша – пайда, ... ... Ж.) ... /3.190/. ... ... неге бәһра болмайтыны айқын болды –
ол қиянатқа байланысты болып шықты. Енді ... ... не ... ... ... – орысша – зло, яғни жамандық, теріс — ... ... ... ... ... онда оны қай ... ... – сол арнамен ағары
белгілі. Ендеше, бала-бастау бұлақты қиянаттың арнасына бір бұрып алсақ
(жамандықтың деп ұғыңыз) – ... ... ... ... Өйткені
ғылым-білім адамды дамуға жетелейді, ал даму, жетілу ... ... ......... ... ал жақсылық – даму, жетілу –
позитивті категория. Екеуі от пен су ... ... ... ... ретінде баланы «топыраққа» (почва) теңер болсақ,
оған себілген дәннің (ғылым-білімнің дәрі деп ұғыңыз) өсіп шығуы үшін ... ... да бай ... ... емес пе? ... ... ең басты алғышарттарының бірі де бірегейі – ... ... таза ... Яғни ... тек ... ... жамандықтан
бойын аулақ ұстап, жетілуге, дамуға, бір сөзбен айтқанда «адам» болуға
бейілді болуы. Қазақтар — ... ... олар ... бойынан бір жақсылықтың
нышанын көре қалса «мынау адам болады екен» деп сүйсініп, жамандықтың
нышанын ... ... адам ... деп ... ... Сонда ғылым-
білімнің басты алғышарты адамшылық екен. Бұл ... ... ... ... ... ... құдай тағала бала берді, оны өзің ... ... бе? ... ... өз ... өзің ... ... баланың
күнәсіне тағы ортақ боласың. Әуелі балаңды өзің алдайсың: «Әне, оны ... мұны ... деп. ... ... ... бір мәз ... ... алдамшы болса кімнен көресің? «Боқта» деп, біреуді боқтатып, «кәпір,
қияңқы, осыған тимеңдерші» деп, оны ... ... ... ... ... бергенде молданың ең арзанын іздеп, хат таныса болды
деп, қу, сұм бол деп, ... ... сені ... сатып кетеді деп»,
тірі жанға сендірмей жат мінез қылып, осы ма берген ... Енді ... ... күтесің бе?» дейді /3.167/. Міне, осылайша Абай ... ... ... ... ... ғой деп ойлаймыз.
Әрі қарай Абай өз ойын: «Ол қиянатшыл балалары талапқа да, ... ... да, ... иман иғтиқадқа да (дінге сену – О. Ж.) ... ... ... Ал енді ... ... ... ол ... жаңағы аты
аталған нәрселерге қиянатпен болады? Ол үшін ең алдымен осы ... ... ... ... ғана ... жауап табылады деп
ойлаймыз.
Бұл қатардағы бірінші ... ... ... ...... тіліне
араб тілінен енген сөз. Ал араб ... ... ... ... ... ... ... жайт. Сондықтан да «іздеу» деген
мағынаны білдіретін «талаб» сөзі қазақ ... діни ... ... ... ... түсінікті. Кейіннен, әрине, бұл сөзің қолданыс аясы кеңіп, алғашқы
діни ... ... ... ... ... ... ... міндет,
жауапкершілік» сияқты мағынаға ие болады. Бірақ бұл сөздің түпкі мағынасын
қайдан табамыз? Әрине ... өз ... ... «Тіл — ... үйі» /М. Хайдеггер/. Қаазақ тілінде «Талаптыға нұр жауар» деген
сөз бар. Бұл әрине, іздеген адам іздегенін ... ... ... еңбегі
зая кетпейді деген сипаттағы мағыналарды береді. Бірақ дәл, сөзбе-сөз
мағынасына үңіліп ... ... ... ... қолданар болсақ,
іздеген адамға «нұр» жауады болып шығады. «нұр» — арабша «жарық» ... ... Енді ... ... ... жауады болып шықты. Адам
«жарықты» неге іздейді, «жарыққа» неге сонша мұқтаж? Мәселенің түйіні «ан-
нур» (жарық) Алла ... 99 ... ... бірі екенін білгенімізде
шешілетін тәрізді. Сонда мақалдың мағынасы – іздеген адам Алланы ... ... Ал ... табу үшін ... ... Абай атамыз
бізге тәптіштеп тұрып түсіндіріп берген жоқ па? Ендеше, бұл «талаб» (Алланы
іздеу) Талаб ал-Ғилм-білім ... ... ... ... ... міндетіне айналады. Сондықтан, Абай «талапқа да» дегенде, осы
алғашқы мағынасында, яғни «білім іздеуде» деген мағынасында ... ... деп ... ... пен ... ...... екі нәрсе.
Бірі жүрген жерде екіншісі жүрмейді. Дүние (мал, ...... ... ... Ал кімде-кімнің көңілі жас кезінде қиянатқа қарай бұрылып
кетсе, — ал қиянаттың өзі көбінесе ... ... ... — ол
бала әлбетте, ғылым-білімге де, оны үйрететін ұстазға да, ... ... де ... ... ... оның көңілі
ғылым-білімде емес, басқада. Көңілі басқада болғандықтан да ол ... ... ... ... болады. Ол ғылым-білімге деген
салғырттық, енжарлық, ... – оған ... ... нақ өзі ... ... тек оған ... махаббат арқылы табылатынын Абай сондықтан
да шегелеп айтып отыр ғой деп ... ... ... ... ... ... «Не кемшілікте қалса, ... ... ... ... ... ... ... дүниенің жұмысы
себепсіз болмақ емес. Біреу себебіне ерте ... ... ... ... ерте асықтырады, ал біреу ойында дәнеме жоқ, ... ... ... «Екі ... бір ... ... екі қылыш бір қынға
сыймайды». Уыз жас ... ... неде ... ... ...... Мәшекеңнің бұл ойы Абайдың ойлау жүйесіне түсуімізге тек көмектесе
түседі ғой деп ойлаймыз.
Осылайша тәптіштеп келіп Абай ... ... «Бұл ... ... ... жарым молла, жарым мұсылман. ... ... ... ... ... — О. Ж.) ...... қиыны» /3190/. Аты
аталған экзистенцияларды орыс тіліне аударсақ тіпті қорқынышты естіледі:
«получеловек», «полумулла», «полумусульманин». ... ... ... ... Абай ... оларға осындай қатаң үкім шығарып отыр? Бұл
сұраққа ... беру ә ... ... сияқты болғанмен, оңай емес. Бір
жағынан бізге қарсы дау айтатындар да ... ... ... ... ... жүре ... немесе, неге олар осы «күйіне» риза болып жүре
бермейді? Абайға «кім» немесе «не» ... ... тұр ... ... өзі айтады: «Атымды адам қойған соң,
Қайтіп надан болайын?» – деп /3.49/. ... ... ... беріп тұрған
оның «адам» деген аты екен. Абайдың атын «адам» ... — енді оның ... ... ... жоқ. ... «адам» аталуы да, аталмауы да мүмкін
еді. Барлық мәселе оның «адам» аталып қойылуында болып тұр ғой. Әрі ... ... оның ... тыс ... ... (событие). Абай сондықтан
«атымды адам қойған соң» дейді. Яғни оның атын ... ... тұр. Ол ... атауды тегіннен-тегін қойып тұрған жоқ. Өйткені «аты» бар нәрсенің
«заты» (самость) да болады. Қазақта «аты бар да, заты жоқ» ... ... ... бар. Бұл ... көбіне өз болмысын аша алмаған, болымсыз (назар
аударыңыз: бол-ым-сыз) жандарға қаратып айтылады. Бірақ адам «нәрсе» емес.
Ол – ... ... ... «самость» болмайды. Ал адам өз
болмысын қалай аша ... ... ... қалай таппақ? Әрине, кемелдену
арқылы, жетілу, толығу ... ... ... ең ... ... ... ... — ол – «адамшылықтың кәмәлат таппағы» екен. Яғни бұдан мынадай
қисын шығады: адам өз болмысын ... ... ... ... таба ... ... Ал енді ... «олар» өз
адамшылықтарын жетілдіру, ... ... ... болу
мүмкіндігінен) айырылып отыр? Себебі Алла тағала өзі – ... ... ...... пен ... дұшпаны. Дұшпаны арқылы шақыртқанға
дос келе ме?» /3.190/.
Абайдың бұл күрделі ойын ұғуға біз ... үшін ... ... ... ... ... іздеуіміз керек. Қайталап айтамыз – бұл ... ... ... ... Ақиқат жайлы сөз қозғамас бұрын ол туралы біздің алдын-
ала түсінігіміз болуы керек. Нағыз ... ... біз ... айта ... бірақ ол жайында әңгіме қозғауға құқымыз бар. Қазақ ойшылы А. Сүлейменов:
«Шындық — көп, ақиқат – жалқы. ...... ... ... емес ... қапысыз басқаның емес – жіберген қатең» деген пікір айтады
/5.13/. Ал ... үшін ... ...... ... Абай ... дегеніміз – Алланың өзі. Қалай болғанда да Ақиқат – ... ... оған ... ... ... ... халық бар — әрбірінің ақиқатқа жетер
жолы әртүрлі. Қытайлар оны «дао» десе, үнділер үшін ол «атман», ... үшін ... енді адам ... ... неге сонша ділгір? Біз оны соншама неге
іздейміз? Мәселе- ақиқаттың біздің болмысымызға тікелей қатыстылығында ғой
деп ойлаймыз. Біздің оны шарқ ұрып ... де ... ба ... ... ғана біздің болмысымыз ашылмақ. Және ақиқат бізден сыртта
тұрған бөгде феномен емес, ол – ... ... ... Оны біз тек ... (присутствие) таба аламыз. Сонда біз ақиқатты іздеп жүргенде —
өз ... ... ... ... ... ... ... жалғыз болғанмен әр мәдениетте оған жетудің жолдары әртүрлі
деген тезисті жоғарыда алға тарттық. Енді осы тезистің ... ... ... ... ой ... көрелік.
Біріншіден, Абай белгілі бір мәдениеттің өкілі – оған дау жоқ.
Конфуций:
«-Мен – жалғастырушымын,
Жаңадан ... ... ... ... жақсы көремін, -
Бұл тұрғыда
Лаупыңмен тепе-теңмін деп айта аламын», — демеуші ме еді /6.111/.
Ендеше, Абай да ... бір ... ... ... ... ... ... Тіпті «өзіне дейінгіміздің» өзі
қате: мәдениет артта да ... алда да емес – ол ... тап ... тап ... ... ... адамның бойында. Яғни Абайдың бойында. Абай мәдениетті
жалғастырушы ретінде оны қайта ... ... оны бар ... ... ... ... отырып оны жаңғыртатын адамдар жоқ жерде –
мәдениет те жоқ. Ол- өлі.
Екіншіден, шығармашылық адамы белгілі бір мәдениетке ... ... ... айналыса алмайды. (тақыр жерге шөп шықпайды). Бұл
оның шығармашылығының алғышарты. Сондықтан да Абай ... ... өзі ... ... ... ... ... бір дәстүрлі мәдени канондарға
сүйеніп ой қозғап отыр. Алланы Ақиқат деп тану – ... ... ... — Алла ... 99 ... ... ... Яғни, Алланың өзі. Қазақ
тілінің өзіне бұл ұғым өз қалпын бұзбай ақиқат деген сөз арқылы еніп отыр.
Сондай-ақ, қазақ тіліндегі ... ... ... жеп ... ... ... ... ақ болса көпке сал деген сөз тіркестері де осы мәдени ойлау
жүйесінің ... ... ... ғой деп ... ... ... Абай ... Абайдың бізге ұсынып
отырған «толық Адам» концепциясы өзінің көкейкестілігімен көз ... ... сақ ... өмір сүрген Анахарсистан, көне түрік заманында
өмір сүрген ... ... ... үзбей жалғасып келе жатқан
төлтума мәдениеттің жемісі, заңды жалғасы. Абай ... қуат ... ... жат ... ... ... жақсысын алып,
жаманынан жиренуге үйретеді. Абай арқылы қазақ мәдениеті ішкі қуат ... Абай ... ... ... адам осы жерде-ақ, осы ... ... ... ... алады. Абай ұсынған жолмен
кемелденген адам тамырын тереңге жайған алып ... ... ... ... ... өсіп қана ... күннің нұрын, желдің самалын,
судың кәусарын (ғаламдық өркениет жемістерін деп ұғыңыз) сіміріп ... ... ... жол – ... жолы ... сүйгенің – Аланы
сүйгенің). Осылайша ұлттық құндылықтарға негізделген біртұтас жүйе ... біз ... ... ... мен ... ... ... тасқынына негізделген басқыншылықтан аман сақтап қала аламыз.
Имандылыққа негізделген Абай ... ... ... ... ... негізделген ғаламдық жаһанданудан аман алып қалатын жалғыз
жол.
ҚОРЫТЫНДЫ
Абай (Ибрагим) Құнанбаев шын мәнінде жаңа ... ... ... ... ... Ұлы ... теңдесі жоқ сөз зергері, сазгер,
қажымас ағартушы, Абай өз заманының, өткен ... ... ... ... ... аса ... адамы болған. Оның әдеби мұралары ... ... ... ... Ол ... ... ... ажырамас
бөлігі болып саналады. Елбасы Н.Ә. Назарбаев: «Абай әлемі біздің жеті түнде
адастырмас ... ... ... ... ... ... ... — дейді.
Пайдаланған әдебиет
Абай.Өлеңдер мен аудармалар. //Шығ. Екі томдық толық жинағы. ... А. ... ... и ... Л., ... ... Қара сөздер. //Шығ. Екі томдық толық жинағы. А., 1995.2-т.
4 Мәшһүр –Жүсіп ... Адам мен ... ... ... ... 1995 жыл, № 6.
5 Парасат падишасы. Естеліктер. А., 1998.
6 КҰҢФУДЗЫ. «Кеңес пен ... ... ... 1998 жыл, № ... ... ... энциклопедия, Алматы "Ұлттық энциклопедиясы"
1998-720 бет 1 том ; ... ... ... ...

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 30 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай (Ибрахим) Құнанбайұлы Өскенбайұлы28 бет
Абай (Ибраһим) Құнанбаев8 бет
Абай (Ибраһим) Құнанбаев Құнанбайұлы4 бет
Абай (Ибраһим) Құнанбай ұлы13 бет
Абай (Ибраһим) Құнанбайұлы3 бет
Абай (Ибраһим) Құнанбайұлының өмірі9 бет
Абай қарасөздерінің тәрбиелік мәні6 бет
Абай Құнанбаев4 бет
Абай Құнанбаев (1845-1904)7 бет
Абай Құнанбаев (1845-1904)10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь