Түркі дәуірі

1 Кіріспе бөлімі 3
2 Негізгі бөлім
а оғыздар 5
ә наймандар 7
б қыпшақтар 11
3 қорытынды 13
Пайдаланған әдебиеттер 14
Өз алдына тұтас халық болып қалыптасқанға дейiнгi этн. тарихы аса күрделi. Қазақ даласын қоныстанған әр түрлi тайпалар Қазақстан жерiн ерте тас дәуiрiнде-ақ мекендей бастаған. Оған айғақ болатын ежелгi адамдар тұрақтары Қаратау, Маңғыстау, Орт. және Шығ. Қазақстан, Бетпақдала, Мұғалжар таулары, Балқаш к. маңынан ұшырасады. Археол. жұмыстар нәтижесiнде палеолит дәуiрiне жататын 500-дей ескерткiш орындары анықталып, олардың саны жылма-жыл артып келедi. Мезолит дәуiрiнде садақ пен жебенiң пайда болуына орай кезбе аңшылар тобы бөлшектенiп кеткендiктен, бұл дәуiр тұрақтарының (жалпы саны 50 шақты) зерттелуi мардымсыз. Қазақстанның неолит (тұрақтар мен қоныстарының жалпы саны 800-дей), қола дәуiрiнен қалған ескерткiш мұралар аса бай, алғашқы аталық тайпалардың көбейiп, өркендей бастағанын және ол тайпалардың көршiлес Сiбiр, Орал, Едiл бойы, Орт. Азия халықтарымен тығыз байланыста болғанын көрсететiн археол., антропол., этнол. дәлелдер көп (қ. Дала өркениетi; Көшпелiлiк; Қазақстанның көне заман мен орта ғасырдағы тұрғындарының антропологиялық сипаттамалары). Б.з.б. 1-мыңжылдықта Қазақстан аумағында өмiр сүрген ежелгi тайпалар көшпелi тұрмысқа ауысып, олардың өзара бiрнеше тайпалық бiрлестiктерi құрыла бастады. Солардың ең iрiлерiнiң бiрi — сақтар. Олар Сыр бойы, Қаратау, Талас өлкесiнен бастап Тянь-Шань тауларына дейiнгi оңт.-шығыс беткейдi мекендедi. Арал т. мен Сырдарияның сағасын, Әмудария бойын мекендеген тайпалар массагеттер одағына бiрiктi. Сақ тайпалары Солт. Қара т. өңiрi мен Днепр бойын мекендеген скифтердiң және төм. Едiл бойы мен Оңт. Орал өңiрiндегi савроматтардың, Кир мен Дарий I және Александр Македонский дәуiрiндегi гректердiң тұсында өмiр сүрген. Сақ тайпалары тарихы мен олардың материалдық және рухани мәдениетiнiң аса маңызды деректерiнен (қорым, көмбе, т.б.) қазақ халқының мәдениетi бастау алады. Б.з.б. (3 — 1 ғ-ларда, б.з. басындағы 1 — 5 ғ-ларда) қазiргi Қазақстан жерiнiң оңт-нде, Сырдария, Талас, Шу өзендерiнiң бойында, Жетiсуда, Солт., Батыс, Шығыс және Орт. Қазақстанда ежелгi сақ тайпаларының негiзiнде өркендеп, жаңадан бiрлескен тайпалар одағы пайда бола бастады. Олардың iшiнде қуатты мемлекетке айналып, тарихта, мәдениетте, өнерде белгiлi iз қалдырғандары — ғұндар, үйсiндер, қаңлылар, сарматтар. Олар б.з. 5 ғ-на дейiн өмiр сүрiп, көп елмен қарым-қатынас жасады. Өркениеттi мемлекеттер олармен байланыс жасауға құштар болған. Бұл мемлекеттер, негiзiнен, көшпелi және жартылай көшпелi мал ш-мен, кен қазумен шұғылданып, Жетiсу төңiрегi мен Шу, Талас, Сырдария, т.б. өлкелерде отырықшылық жағдайда суармалы егiншiлiкпен, балық аулау кәсiбiмен айналысты. Қ-дың шығу тегiне ежелгi жергiлiктi сақтардан кейiн ерекше негiз болған, әсiресе ғұндар, үйсiндер, қаңлылар. Ұзақ заманғы бұл этн. процесс б.з.б. жүз жылдың 1-жартысынан басталып, б.з. 5 — 6 ғ-нда толық қалыптасып үлгердi. Қазақ халқының негiзiн құраған көп тайпалар 552 ж. Түрiк қағандығының құрамына кiрiп, чұмығұн, дай, ирки, чуре, чубан (Шуманақ), дулу деген әр түрлi атпен белгiлi болды. 603 ж. құрылған Батыс Түрiк қағандығының этн. саяси негiзi “он тайпа” (он оқ будун) болды, олар Қаратау баурайынан Жоңғарияға дейiнгi аралықта жатқан ежелгi үйсiн жерiн жайлады. Шу өз-нiң шығыс жағында дулудың бес тайпасы, ал батыс жағында бес тайпалы нушебилер мекендедi. Оның орнына Түргеш қағандығы (704 — 756), одан кейiн Қарлұқ қағандығы (756 — 940) орнап, жоғарыда аталған тайпаларға үстемдiк еттi. Бұл мемлекеттер дәуiрiнде отырықшылық бел алып, егiн ш. дамыды, қалалар өркендеп, сауда-саттық жанданды. Бұл кезде Жетiсу мен Талас бойында қарлұқтар, шiгiлдер, яғмалар, адғұлар мекен етсе, Орт. Қазақстан мен Сырдария бойында оғыздар мен қыпшақтар үстемдiк еттi. 9 ғ-дың аяғы мен 11 ғ-дың басында оғыз тайпалары Сырдарияның орта ағысынан Едiлдiң төм. бойына дейiнгi кең-байтақ аумақты мекендедi. Оғыздардың қоныс-өрiстерi Ырғыз, Орал, Ембi, Ойыл өзендерiнiң бойларында, Сырдария бойындағы Қаратау баурайлары мен Исфиджаб шегiне дейiн шашырап жатқан. Оғыздар құрамына Сырдария алқабы мен Арал — Каспий далаларының үндi-еуропа және финн-угор тектес ежелгi (негiзiнен, түркiлендiрiлген) этн. топтары және сонымен бiрге Жетiсу мен Сiбiрдiң халаджы, жагар, чарук, қарлұқ, имур, байандұр, қай секiлдi көшпелi және жартылай көшпелi тайпалар да кiрдi. Оғыздардың батысында Едiл мен Жайық арасында печенегтер (бесенелер) мекендедi.
1. Байпақов Қ.М., көмеков Б.Е. «Орта ғасырлардағы Қазақстан тарихы.» Алматы «Рауан» баспасы
2. Бабаева Д «Қазақстан тарихы» кітабы
        
        Тексерген _____________________
Орындаған ____________________
ЖОСПАРЫ
|1 |Кіріспе бөлімі |3 |
|2 ... ... | ... ... |5 ... ... |7 ... ... |11 |
|3 ... |13 |
| ... ... |14 ... ... тұтас халық болып қалыптасқанға дейiнгi этн. тарихы аса күрделi.
Қазақ даласын қоныстанған әр ... ... ... ... ерте ... мекендей бастаған. Оған айғақ болатын ежелгi адамдар тұрақтары
Қаратау, Маңғыстау, Орт. және Шығ. Қазақстан, Бетпақдала, Мұғалжар таулары,
Балқаш к. ... ... ... ... нәтижесiнде палеолит дәуiрiне
жататын 500-дей ескерткiш орындары анықталып, олардың саны ... ... ... ... садақ пен жебенiң пайда ... орай ... тобы ... ... бұл дәуiр тұрақтарының (жалпы саны
50 шақты) зерттелуi ... ... ... (тұрақтар мен
қоныстарының жалпы саны 800-дей), қола дәуiрiнен қалған ... ... бай, ... ... ... ... өркендей бастағанын және ... ... ... ... Едiл ... Орт. Азия халықтарымен тығыз
байланыста болғанын көрсететiн археол., антропол., этнол. дәлелдер көп (қ.
Дала өркениетi; ... ... көне ... мен орта ғасырдағы
тұрғындарының антропологиялық ... ... ... ... өмiр ... ... ... көшпелi тұрмысқа ауысып,
олардың өзара бiрнеше ... ... ... бастады. Солардың ең
iрiлерiнiң бiрi — сақтар. Олар Сыр бойы, Қаратау, Талас ... ... ... дейiнгi оңт.-шығыс беткейдi мекендедi. Арал т. мен
Сырдарияның сағасын, Әмудария ... ... ... ... ... Сақ ... Солт. Қара т. өңiрi мен ... ... ... және төм. Едiл бойы мен Оңт. Орал ... савроматтардың, Кир
мен Дарий I және Александр Македонский дәуiрiндегi гректердiң тұсында өмiр
сүрген. Сақ ... ... мен ... ... және ... аса ... деректерiнен (қорым, көмбе, т.б.) қазақ халқының
мәдениетi ... ... ... (3 — 1 ... б.з. ... 1 — 5 ... қазiргi Қазақстан жерiнiң оңт-нде, Сырдария, Талас, Шу өзендерiнiң
бойында, Жетiсуда, Солт., Батыс, ... және Орт. ... ... ... негiзiнде өркендеп, жаңадан бiрлескен ... ... ... ... ... iшiнде қуатты мемлекетке айналып, тарихта,
мәдениетте, өнерде ......... ... ... Олар б.з. 5 ғ-на ... өмiр ... көп елмен қарым-қатынас
жасады. Өркениеттi мемлекеттер олармен байланыс жасауға құштар ... ... ... көшпелi және жартылай көшпелi мал ... ... ... Жетiсу төңiрегi мен Шу, Талас, Сырдария, т.б. өлкелерде
отырықшылық жағдайда суармалы егiншiлiкпен, балық ... ... ... шығу ... ежелгi жергiлiктi сақтардан кейiн ерекше негiз
болған, ... ... ... қаңлылар. Ұзақ заманғы бұл этн. процесс
б.з.б. жүз жылдың 1-жартысынан басталып, б.з. 5 — 6 ... ... ... Қазақ халқының негiзiн құраған көп тайпалар 552 ж. Түрiк
қағандығының ... ... ... дай, ... чуре, чубан (Шуманақ),
дулу деген әр түрлi атпен белгiлi ... 603 ж. ... ... ... этн. ... негiзi “он тайпа” (он оқ будун) болды, олар Қаратау
баурайынан Жоңғарияға дейiнгi аралықта жатқан ... ... ... ... ... шығыс жағында дулудың бес тайпасы, ал батыс жағында бес ... ... Оның ... ... қағандығы (704 — 756), одан кейiн
Қарлұқ қағандығы (756 — 940) орнап, жоғарыда ... ... ... Бұл ... дәуiрiнде отырықшылық бел алып, егiн ш. дамыды,
қалалар өркендеп, ... ... Бұл ... ... мен ... бойында
қарлұқтар, шiгiлдер, яғмалар, ... ... ... Орт. ... ... бойында оғыздар мен қыпшақтар үстемдiк еттi. 9 ғ-дың аяғы мен 11 ғ-
дың басында оғыз ... ... орта ... ... төм. бойына
дейiнгi кең-байтақ аумақты ... ... ... ... Ембi, Ойыл өзендерiнiң бойларында, Сырдария бойындағы Қаратау
баурайлары мен ... ... ... шашырап жатқан. Оғыздар құрамына
Сырдария алқабы мен Арал — ... ... ... және финн-угор
тектес ежелгi (негiзiнен, түркiлендiрiлген) этн. топтары және сонымен бiрге
Жетiсу мен Сiбiрдiң халаджы, жагар, чарук, ... ... ... ... ... және жартылай көшпелi тайпалар да кiрдi. Оғыздардың
батысында Едiл мен ... ... ... ... ... ...... халқының, бесенелер — қарақалпақ халқының негiзiн құрса
да, олардың кейбiр топтары қазақ халқының да шығу тегiне әсерiн тигiздi.
9 — 11 ... ... өмiр ... ... ... аумағы Солт., Шығ.,
Орт. Қазақстанды алып жатты. Бұл ... ... жетi ... ... ... ... ... ланиказ, ажлар тайпалары кiредi. Қимақтарға
(кимектерге) қарасты аумақта қыпшақ бiрлестiгiмен қоса 11 — 12 ... ... ... ... құрамына кiрген кумандар да
айтылады. Олар 9 — 10 ғ-лардағы жазбаша деректер мәлiметтерi ... ... ... ... және ... (кимек), қыпшақ, куман тайпаларының
үш құрамды бiрлестiгiнiң батыс тармағы болған. 10 ғ-дың орта шенiнде Қашқар
және Жетiсу жерiнде ... ... ... ... әулетi (942 — 1210) билеген
күштi мемлекет құрылды. ... ... ... ... ... ... аралығындағы ол кезде әлсiрей бастаған самани әулетi билеген
мемлекеттi бағындырып алды. ... өзi Орта Азия мен ... ... мен ... зор ... ... ... Шығ. Түркiстан және
Орта Азия халықтары мен тайпаларының арасындағы өзара байланысты ... ... ... ертеректегi мемлекеттерi Орт. Азияның
шығысында — Қазақстанмен ... ... ... ... пайда болса да,
олардың қ. тарихына тiкелей қатысы бар. ... ... ... мен керейiт топтары, жалайырлар қалыптасып жатқан ... ... ... атап ... ... ... құрамына бiртiндеп
сiңiсе бердi. Наймандар моңғол кезеңiнде Сырдарияға дейiн жетiп, қазақ
халқының қалыптасуына ықпал ... ... Едiл ... ... ... ... пен ... құрамына, ал шағын тобы Қ-дың құрамына кiрдi.
Қазақстанның солт. және ... ... ... мал ... ... өмiр ... ... 11 ғ-да кең байтақ қазақ даласы
мен Оңт. орыс даласына үстемдiк еттi де, 12 ғ-да Днепр ... ... ... ... ... қазақ халқының құрамына енсе, олардың кейбiр
топтары кейiнiрек өзбек, қарақалпақ, башқұрт және ... ... ... ... 12 ғ-дың 2-жартысында Жетiсу мен Оңт. ... ... ... ... (1128 — 1213) да ... халқының
құрамында өзiндiк iз қалдырды. Бұлар жергiлiктi түркi тектес халықтармен
араласып, Қ-дың және ... Орт. Азия ... да этн. ... ... ... 11 — 12 ... Қазақстанның далалы аудандарын мекендеген
түркi тайпаларының өзара бiрiгiп, отырықшылық ... ... ... ... қарым-қатынас жасауының жақсаруы қазақ халқының
қалыптасу барысындағы елеулi кезең ... ... ... ... терекмелер (Ирак
түркілері), азерилер (Иран азербайжандары), ... ... ... ... ... ... түріктер (Түркия), гагауздер
(елі қазіргі Молдавияда) сонымен бірге қазіргі кавказ бен қырымдағы түркі
халықтары (қарашай, ... ... ... ... ... ... топ
ретінде жатады. Оғыздардың қазір үш тәуелсіз ірі ... ... ... ... ... де ... ай таңбасы бар екен.
Ендеше осы ай таңбаның өзі олардың Ұлы атасы Оғыз қағаннан таралғандығын да
әйгілеп ... ... ... кім? Ол - ... ... айналып кеткен арғы атасы.
Алғаш рет Оғыз мемлекетін құрған кісі. Ертедегі скиф тайпаларының ... ... ... Мен көне ... ... ... еңбектеріндегі
скифтердің атасы болып есептелетін "Таргитай" деген адам осы Оғыз қаған
болар деп ойлаймын. Скифтер - Қара ... ... ... ... аймақты
мекен еткен негізінен түркі-иран тілдес көшпенді тайпалар. Оғыздардың ата
мекені - ... ... ... ... ... Оғыз халықтарының бәрі
қазір еуропалық нәсілдегі (монголоид белгілері аз) халықтар. ... 5 мың ... ... бар. ... олар скифтер мемлекеттерінің,
одан хун империясының, одан соң Батыс Түрік қағанатының құрамына ... ... ... қаған құрған империя) Оғыз тайпаларын қалай бағындырғаны
жөнінде көне тас жазбаларла нақтылы жазылады. Осы кезеңнен бастап, олардан
ығысып, біртіндеп ... ... ... ... ... Түркия жеріне
қарай. Ал Орталық Азиядағы Оғыз ... ... ... 9-11 ... ... ... Орталық Азияда іргелі мемлекет болып тұрды.
Осы кезеңде (9-11) қазіргі жоғарыда аталған Оғыз халықтары тілі ... ... ... ... ... қалыптасып болады.
Оларды арабтар ғуз-дар деп атаған. Оғыз сөзі ус, ғұз деп аталады да "өзен,
су" деген мағына береді (Мысалы: ... ... ... ... ... - оғыз ... мен ... араласуынан
шыққан түркі тілдес халық болса, түріктер оғыздар мен кавказ халықтары және
гректердің араласуынан шыққан ... ... ... Ол ... ... Осы Орталық Азиядағы ата мекенінен барған. Ал өз мекенінде ... ... - ... мен ... (арий) тайпаларының тоғысқан
тұсынан қалыптасқан түркі тілдес халық. Тілдік ... мен ... ... мен ... ... ... Түркі халықтарың
ішіндегі ҚАРЛҰҚТАРҒА (Өзбек, Ұйғыр) жақын.
9-11 ғасырларда құрылған Оғыз мемлекетінің ... ... ... ... мен әзірбайжандар ол кезде қазіргі қоныстарына - Кавказ ... ... ... ... ... ... мемлекеті Қазіргі Каспий
мен Аралдың Солтүстік-Шығысын алып жатты. Кейін қыпшақтар оларды біртіндеп
оңтүстікке ығыстырады. Соның ішінде ... ... ... кіші ... ... тайпалар олардың орнына келіп орналастын (Жайық, ... Сыр ... Оғыз ... ... дұшпандары ретінде
қыпшақтар көп аталатыны сондықтан. Осы тайталас ... ... ... ... да жалғасқан еді. Түрікмендер нәтижесінде қазіргі
аймағынан (Қарақұм, Амудария) табылды, ... ... ... ... ... ... Кіші Азияға барып, әйгілі Осман
империясын құрады. Одан ... ... ... ... көне скифтердің (сақтардың), массагеттер, печенегтер,
ирандықтар, парсылар, кавказ елдері және көне мемлекеттер ... ... ... мен Үнді ... ... ... ... Енді оғыздар
туралы сөз соңында осы халықтан шыққан әлемге ... ... ... кетуді жөн көрдім. Көбін қамтып атап шығу ... ... тек ... ... ... ... отыр. Оғыз халқының ұлы перзенттері:
1. Афрасиаб, Оғыз ... ... Алп ... - оғыз халқының
қалыптастырған, дәуірлеткен аты ... ... ... 2. ... ... (ішқұздардың) әгілі ханы - б.з.б. 7 ғасырда ... ... ... ... ... өз патшалығын құрған. Бұл патшаның оғызша
атын ... десе де ... ("Іш" сөзі өзі де ... ... ... ... - "царственные скифы" деп аударылған). 3. Томирис - скифтердің
аңызға айналған (массагет ... әйел ... - ... 6 ғасырда
Ахеменид империясының негізін салушы парсы Кир ІІ ... ... ... ... ... деп ... береді). Бұл патшайымның
Оғызша атын "Тамыр" (Томир) десе де ... ... "-ис" ... ... грек тілінің жұрнағы қосымшасы. Ал Еуропа елдеріне бұл есім ... ... ... ... ... ... Тамара) ретінде жетті
(Tomiris жоғарыда Тамыр патшайымның ... ... ... ... еді. Мен
оны қазіргі түрікмен, әзірбайжан, түрік қыздарынан көп айырмасы болмаған
деп ойлаймын). Бұлардың бәрі де ... ... ... ... ... Ширак (Сирақ, Шырақ) - сақ тайпасының жауынгері - 5 ... ... ... ... көшпенді тайпалардың азаттығы үшін күресуші
сақ жауынгері - ... ... ол ... ... әскерлерін қалың
құмның арасына бұрып алып кетіп қырғынға ұшыратқан. 5. ... - ... ... ... - ... 4 ... ... Македонскийдің
Орталық Азияға жорығына қарсы күрескен - zhad96-ның жоғарыдағы дастанында
аталғандай "-мен" қосымшасын алып тастағанда ... ... ... ... болмас деп ойлаймын. 6. Короглы (Көроғлы) - оғыз
жұртының аңыз бен ... ... ... - Оның ... еуропаға Геракл
түрінде жетті (Жалпы "Гера" және "гора" және ... "кор" ... ... ... 7. ... ... - оғыздардың ұлы ойшылы, киелі өнер
иесі (қобызшы) (Бұл атаудағы "Кор" сөзі де жоғарыдағыдай). "Қорқұт" ... 8. ... ... - ... ... ұлы ... 9.
Тогрулбек (1038—63) - Селжұқтар империясының негізін қалаушы, сұлтан. ... ... ... - ... ... негізін қалаушы сұлтан.
Найман
Найман - қазақ халқының құрамындағы байырғы тайпа,көне ... ... ... ... оны әуелде Хинганнан Қарпатқа дейін созылып жатқан
Ұлы Даланың Ертіс пен Орхон өзендері ... ... ... ... ... таниды. Ол – сонау жыл ... ... ... ... ... Орта ... Сары ... дейінгі байтақ
аймақты жайлаған Хунну (ғұн) ... ... жыл ... ... ... ... ... деген атпен әйгеленген байырғы киіз
туырлықты қандас тайпалар қауымдастығының кесек бір сынығы. ... ... – көне ... бірі, малы мен басы көп өскен
халық». Бұл ел VI-VII ғасырлардағы ... ... ... заманында дүниеге
келген ата жазуымызда Моңғолиядағы қазақ ғалымы әрі ... ... ... «сегіз оғұз» тайпасы түрінде
көрініс ... ... ... ... ... ... ... тіліндегі бір мағынасы тайпа дегенге келеді. ( «оқ» - ... «з» ... сан ... Ал ... ... ... ... сөз. Сегіз оғұз жұртын
әуелі «найман аймақ» ( ... ... деп Х ... моңғол тілдес қидандар
атай бастаған екен. Кейіннен моңғол империясының ... ... ... ... ... атау орнында қолданыла бастауына одан әрі жағдай ... ... бұл ... Х ... ... деп ... бастаса да, ХІІІ
ғасырға дейінгі бұрынғы «сегіз» аты да ... ... ... ... ... Кезінде Жапон теңізінен Шығыс Түркістанға дейінгі ... ... ... ... да ... ... билік жүргізген
Лияу әулетінің (Ұлы Қидан мемлекеті тарихы туралы жазылған ... ... ... батысында (Ертістен ары) қанлы, қыпшақ, шығысында (Орхон,
Тола және Оңғын өзенлерінің ... ... ... теріскейінде
(Селеңгеннің салалары) қырғыз, оңтүстігінде ұйғыр, таңғұттармен шекаралас,
қоңсылас болғаны айтылады.
Рәшид-ә-диннің «Жылнамалар жинағы» мен ... ... ... ... ... Хайлар деп аталатын саласы мен Халқын гол өзені
алқабында қоңыраттар мекендеді. ... ... бас ... ... ... қарай Керей, Меркіт жеріне дейінгі аралықта ... ... ... ... бір ... болып табылатын
түрк-моңғол жұрттары да қанатын жайып өсіп жатты. Ол тайпаларға ... ... ... тілі деп ен тағылған тілде сөйлейтін ... ... ... атауы шыққан) мемлекетінің үстемдігі мен ықпал-әсері тым
етене байқалатын. Түрк тайпаларының қақ ... ... осы ... ... ... ... ... де бір себебі – түп-тегі Ішкі
Моңғолиядан ... сол ... жегі ... ... ... ... ... қатысы бар болуы да ғажап емес. (Мұндай мысалды
алыстан іздеудің қажеті де жоқ. Орыс тілі ... ене ... ... ... ... ... жуығының орыс тілді болып шыға келгені көз
алдымызда ғой). ХІІ ғасырдың басында Ұлы ... ... ... ... ... ... ... мен Орта Азияға өтіп, Қарақытай мемлекетін
құрғаны белгілі (1140-1213). Олар кейінірек жергілікті халықтарға ... Ал сол ... ... ... ... ... ... жайлаған
тайпалардың арасынан Темүжин сынды жас көсем бастаған қият тайпасы лау етіп
көтнріліп, «тарыдай шашыраған ... ... ... аз ... елді ұйыстыра алған моңғол мемлекетіне айналды. Моңғолиялық қазақ
ғалымы И.Қабышұлы Темүжинге Шыңғыс (Жеңіс, Жеңгіз) деген есімді ... ... ... ханы Торы ... ... ... (Торыны оған
қытайлар берген «Уаң» яки, бір елдің әміршісі лауазымы бойынша Уаң хан ... ... Өзі ... бір ... ... әрі ... ... андасы
болғаннан кейін Торы бұл есімді «жақсы тілек», ... ... ... ... ... ... ... хан шапқан сайын төске өрлеп, маңайындағы Татар
(тата, тетан) мен Қоңыратты қоластына бағындырып ... ... ... ... ауыз ... ... ... Торыны (Уаң ханды) туған жерінен
безіндіріп, ақыры ол ... ... ... ... қаза ... Ал
ауқатты Найман мемлекетінің Шыңғыс ханмен шайқастары тарихи жылнамаларда
жан-жақты жазылып қалған бір ... ... ... батырдың тұсында Найманелін Инанығ Білгі қаған
билеген еді. ... - ... ... - ... ... ... сөз. Сол
Инанығ білгінің заманында наймандар Қидан мемлекетінің ... ... ... ... Ол өлгеннен кейін Найман ұлысы екі
баласы байбұқа (қосалқы аты – Тай, ... ... оған ... «үлкен
әмірші» (деген атақ берген, сол сөз келе-келе ... ... ... таласына түседі. Ақыры ағайынды екеу арасындағы араздық ... ... ... Тай хан ... ... ... орнында жазық
аймақты, Бүйрек таулы өңірді мекендейді. Наймандар мен шыңғыс хан әскерінің
алғашқы шайқасы 1199 жылы Алтай өңіріндегі ... ... ... ... Онда ... керей ханы Торының шақыруымен одақтас ретінде көмекке
келген. Сол жолы Бүйрек хан ойсырай жеңіліп, өзі ... ... ... ... үш жыл ... ... олар тағы да ... даласында бас
қосқан. Бірақ бұл жолы да Шыңғыс хан мен Уаң ... тізе қоса ... ... ... ... ... ... Ол басын әзер сауғалап, тағы
да қашып құтылды. Бұдан кейін Шыңғыс ханның ... ... ... (Уаң ... ... ... жаңа ... Оны өлтірген Бүйрік ханның
ағасы Тай ханның жасауылдары болатын. Сол хабарға көзі анық ... ... ... кернеп: «Күншығыстағы аз моңғол қыр көрсететінді шығарды.
Атасынан асыл жаралған Уаң ханды ... ... ... ... ... душар етті. Сөйтіп олар бәрін иеленіп, қаған болмақшы ғой, тегі? Күн
мен ай аспанды үнемі жарық етіп тұру ... ... Ал ... ... бола ... ... сол аз ... байлап әкелейік», - дейді.
(«Моңғолдың құпия шежіресі»). Сонда Тай ... кіші ... ... ол ... ... ... қомыт-қомыт киімді емес пе?
Әкеліп қайтесің. Аулап жүргенің жөн ғой. Тек өңі түзу ... ... ... мал ... ... ме?» - ... Тай ... әлі де моңғолдарға бағына қоймаған меркіт, ... ... және ... ... мен татарлардың біраз блігімен
одақ құрып, Шыңғыс ханға қарсы ... ... ... бұл хабарды
алысымен, Шыңғыс ертерек қимылдап, одақтастар ... ... ... ... ... ... Тай хан соғыста қаза тауып, оның ұлы Күшлік
аман қалған жұртын бастап, бұл кезде Алтайдың түстігінде жүргенағасы Бүйрек
ханға келіп ... ... ... ... ... ... қонысы моңғолдың
қоластына қараған. «Құпия шежіреде» Тай ханның кіші шешесі Кербез ... ... хан ... әкелдіріп: «Сен моңғолды сасық депсің ғой. Қандай
екен», - деп өзіне тоқал етіп алғандығы жазылады.
Қанаттас отырған ірі ... ... мен ... ... ... бұл ... енді ... ханды тоқтата алатын күш те қалмаған
еді. Аз уақытта ол қазіргі моңғол жеріне сәйкес келетін ... ... ... 1206 жылы киіз ... ... Онон жағасына
құрылтайға жиналып, «тоғыз сирақты ақ ту көтеріп», ... ... ұлы ханы етіп ... ... И.Қабышұлы сол империя құрылар
қарсаңында моңғолдар 200 мың, ... 600 мың, ... 800 мың ... ... ... ... Осы ... кейін Шыңғыс хан Алтайдың
күнгейінде әлі де найманның атамекенін қайтарып алуды ойлап жүрген Бүйрек
ханға ... ... Ол бұл ... ... ... Ұлық ... Сақсу өзенің бойында аз адаммен аң аулап, сейіл құрып жүрген
еді. Қас қылғандай нөпір ... дәл оның ... ... де, ... ... жауы сол ... оның ... қағады. Оған паналап жүрген Күшлік аман
қалған елді ертіп Ертіске қарай ... ... ... хан ... ... де ... бермейді. 1208 жылы Ертіс жағасында ... ... ... ... ... қылады. Одан кейін бұл тайпалар
Жетісуға қарай ... хан ... ... ... ... ... бір ... наймандарды да
билеген Қидан мемлекетінің Орта Азияға ... ... түрі ... ... Баласағұнға жетеді. Бұл дәуірде Жоңғар тауынан Иранға
дейінгі аймақ осы Қарақытай Гөрханына (ұлы ханына) қарайтын. Наймандардың
Таян ... ... ... ... Гөрхан сарайында ілтипатпен қарсы алады.
Жилугу Гөрхан оған қызын беріп, жақын адамдарының бірі етеді. Бұл ... ... ... ... ... оған ... боп келген
Хорезм елінің елінің дәуірлей бастаған да кезі еді. ... ... ... ... тиіс наймандарды өз мүддесіне пайдалануды көздеген де
болуы керек. Әрі Күшліктің де оған осы ... уәде ... біз ... ... ... ... «Жол қатынас тарихының
материалдары» атты еңбегінен ... ... хан ... ... көп, олар қазір Еміл, Қойлық, Бесбалық жерлеріне келіп ... ... ... ... ... ... олардың күшін мен сіздерге көмек
беремін», - ... ... мұны ... ... оған ... ... ... Таян ханның ұлы Күшлік хан Түркістан аймағына келіпті ... осы ... ... ... ... ... ... наймандарға қатты
әсер етті. Олар тез арада Күшлік ханның ... ... ... ... Бұл ... енді ... ... билігін тартып алу ниетіне
итермеледі. Және сол кезде талайдан ... ... ... ... ... естуі мұң екен, Күшлік те ойын жүзеге асырмақ боп Қарақытай
әміршісіне қарсы ... ... ... Жасанған әскер қойсың ба, Күшлік
көп ұзамай-ақ өз қайын атасының ... ... ... ... ... ... (1204 жыл) Найман мемлекетінің соңғы ханы арада сегіз
жыл өтпей жатып, Қарақытай империясының билігін өз ... ... ... ... мен ... ... ... (христиан дініндегі
бір ағым) ұстанғаны ... ... хан ... қызы ... кейін несториан дінінен шығып, будда ... ... ... Ол кезде Қарақытай мемлекетіндегі жұрттың ... ... ... ... ... хан ... олар ... не будда дініне кірсін» деген зомбылық талаптар да қойылып
тұрған көрінеді.
Атамекенінен көтере қуып ... ... ханы ... ... ... бұлайша дәуірлеп отырғанынан Шыңғыс хан сірә хабарсыз емес-тін.
Тек ол бұл ... ... ... алу жорықтарының басы-қасында жүрді. Сол
жорықтан қайтысымен, Шыңғыс хан 1218 жылы ... ... ... қолбасшысы
Жебе ноян басқарған күшті әскерін жіберді. Жебе ноян ... ... ... дін, сенім бостандығын жариялады. Бұған дейін де өзіне
мұсылмандарды қарсы қойып алған Күшлік шайқастарда шыңдалып келген ... ... ... бере ... Тас-талқан болып жеңіліп, Алтай
тауларына қарай қашты. Бірақ Жебе ноян оны ... ... ... ... маңында қолға түсіріп, өлтіріп тынады. Найман елінің Шыңғыс ханға
қарсы жиырма жылдай уақытқа созылған қан кешті ... ... ... ... ... атамекендерінде қалың отырған бұл ... ... ... жан-жаққа кең ыдырап кетуіне, басқа ... ... әсер ... ... біраз бөлігі байырғы қоныстарына жақын
Ертіс, Алтай алқабында орнығып қалып, Шыңғыс ... ... ... ... ... ... Шапқыншылықтан ығысқандары Балқаш төңірегіне, Алакөл
маңына, Сыр, Ырғыз алқабына орналасты, ... Орта Азия ... ... ... ... қоныстанған наймандар ХV ғасырдың соңында Мұхаммед Шайбани
ханның ... ... 16 ... ... ... шыққан Қобыз би, Жолым
билер әмір жүргізді. Найман ... би ... ... Нұраталық көшпелілерді
найман Ахметәлі басқарды. Шайбан тұқымы Бабаханның бір ... ... би ... ... ... ... Сопырмырзаның 1604 жылы оның
әкесі Араб Мұхаммед ханды ... үшін ... ... ... тиек етеді. Осы ... ... Орта ... ... ... бірі ... ... еткенін байқау қиын емес.
Бұл наймандар біртін-біртін жергілікті халыққа сіңісіп, өзбек, қарақалпақ
қауымдастығының бір ... ... ... ... ... бағаналы, терістаңбалы, қырғызда бүйе ... күн ... ... ... ... ... ... сол араласудың бір нышаны.
Қазақ наймандары 1720 жылдардағы ... ... ... ... ... ... Алтай мен Жоңғар тауларына ... ... ... ... наймандардың 1810 жылы
Қарқаралы мен Шыңғыстайды ... ... ... сырғуы олардың соңғы
қоныс аударуы болған еді. Осы тарихшы наймандардың саны 1917 ... ... мен ... руластарын қосқанда 830 мың ... деп ... Орта жүз ... ... дәл ... таңбаны кездестіре алмайсың. Олардың ірі рулық бірлестігі ғана ... жеке ... өзі де ... ... ие. Дәл осы ... оның сонау бірінші мыңжылдықта ... деп ... ... ... болуы да ғажап емес. «Сегіз тайпа» - демек, найман жұрты
осынша ... ... ... ... деректерде олар туралы анық мәлімет
жоқ.
Тарихи деректерге сүйенсек, «Найман» - қазақ шежірелерінде айтылғандай жеке
адамның аты ... ... ... ... оны түп ... ... ... найманбыз дейтін бар руды (олардың арасында баяғы аласапыран
замандарда ... ... ... ... ... бар ... да) сол ... тарқатып қояды.
Қария сөздер бойынша Найманның кешігіп көрген Тоқпан ... ұлы ер ... Ұлы жүз ... ... қызы ... ... екен ... Содан аз уақыт
өтер-өтпесте Найманның кемпірі мен ұлы Тоқпан ... ... ... ... ... шаңырақтың болашағын ойлап, еліне барып, жақын сіңлілерінің бірі
Әлпешті сұрап әкеліп, атасына қосады. Найман ... алты ... ... көз жұмады. Екіқабат қалған Әлпеш күн жетіп босанады. Баланың атын
Найманнан қалған белгі ғой деп Белгібай қояды. Оның ... аты - ... ... ... ... атасының жылын бергеннен кейін Қызынейді
Найманның ұлы ... ... ... бір ... ... дегеннің
немересі Елтайға қосады. Оған атамның орнына атам болды деп Ел ата деген ат
қояды. Қызыней одан Серкібай деген ұл ... ... ... ... он бес жасқа толғанда қайным деп оған өзі ... Одан ... ... екі ұл ... ... ... ... кейіннен әпкеме
қолқанат болсын деп бір сіңлісі ... ... ... Қаракөзден
Өтеген туады. Қазақ шежіресінде бар Найман осы төртеуінен ... да, ... ... аталады.
Қыпшақ хандығы
Қыпшақ хандығы (11 ғ.б.-1219 ж.). "Қыпшақ" атауы 760 ж. ... ... ... ... Араб ... Ибн ... (9 ғ.) ... тізімінде көрсетілген.
656 ж. Батыс түркі қағанаты құлағаннан кейін Алтай тауының солтүстік жағы
мен ... ... ... ... едәуір топтары ... ... ... өзегін құрайды. Алайда негізгі қыпшақ
тайпаларының өзін-өзі ... ... ... ... ... 9-10 ... тарихымен бірге болды. Қыпшақтар қимақ қағанатына саяси тәуелді
болды.
11 ғ. басында қимақ ... ... ... ... қыпшақ және куман
тайпаларының ... ... ... ... ... ... қолына көшеді. Олар Сырдың орта және төменгі бойларынан, Арал
мен Каспий өңірі далаларынан оғыз ... ... Енді ... ... әл-гуз) орнына Дешт Қыпшақ (Қыпшақ ... ... ... 11 ғ. ... ... Еділ ... батысқа қарай жылжиды.
Ертістен Днестрге дейінгі бүкіл аридтік зонаны алып жатқан Дешті Қыпшақтың
тарихи-географиялық облысын ... ... Еділ бойы ... екі ... ... ... ... болар еді: басында Тоқсоба рулық
әулеті тұрған Батыс қыпшақ бірлестігі және Ел-бөрілі ... хан ... ... ... қағанаты.
Оның даму жолы үш кезеңнен тұрады. Бірінші кезең: қимақ тайпалық ... ... ... онда 7 ғ. 2 жартысынан бастап, 8 ғ. соңына
дейін қыпшақтар ... роль ... Осы ... ... мен теле
тайпалары өзара тығыз этникалық-мәдени ... ... ... кетеді.
Екінші кезең - 8 ғ. соңынан 11 ғ. ... ... ... бұл ... Алтай мен Ертістен бастап, батыстағы оңтүстік Орал таулары мен
Еділ бойына жетеді. Қыпшақтармен бірге Батыс Қазақстанды, орталыпы ... ... ... ... ... үш ... ... қыпшақтар мен кумандар өзара бір-біріне ықпал ... ... ... ... ... этникалық компоненттерде қыпшақтана
бастады. Қыпшақ этносы қандас туыстар байланысы ... ... ... принципінде біріккен, көптеген рулар мен тайпалар
негізінде ... ... 11 ғ. ... 13 ғ. басына дейін ... ... ... ... тайпалар мен этникалық топтар
өздерінің бір этносқа ... ... ... келе ... ... ... Алайда қыпшақтардың құрылып, қалыптасып болуының соңын монғол
басқыншылығы тоқтатып тастайды.
Қоныстануы. 11 ғ. ... ... ... ... ... ... бастап, батысындағы Еділ мен Оңтүстік Оралға дейін, оңтүстігіндегі
Балқаш көлінен теріскейдегі оңтүстік-батыс ... ... дала ... ... ... 11 ғ. 2 ж. қыпшақтар Маңғыстау мен ... ... ... ... оғыздар да көшіп-қонып ... 11 ғ. ... ... ... ... бастапқы кезеңі
Махмұд Қашқари картасында бейнеленген, ол картада қыпшақтардың мекені
ретінде Еділдің ар жағы мен ... ... арғы ... ... ... Еділ өзені қыпшақ елінің ішінде қалған. Қыпшақ хандары
өз мемлекетінің ... ... ... ... ... ... ... жетеді, сөйтіп Қарахандармен шектесіп жатқан жерден ... ... ... ... мен ... ... табиғи шекара Балқаш
көлі мен Алакөл ... ... ... ... ... ... Ертістің
оң жағалауындағы алқаппен Алтай тауларының жоталарын қамтыған. 12 ғ. ... ... ... ... ... ... наймандармен, қаңлы,
керейттермен шектесіп жатады.
хандықтың құрылуы. Қыпшақ хандарының өкімет билігі мұралық ... ... ... ... ру ел- ... ... ... жағынан
Қыпшақ хандығы көне түркі дәстүрлерін сақтап, екі қанатқа ... ... ... ... ... бойында, Сарайшық қаласының орнында, сол қанат
қосынымен Сығанақ қаласында тұрған. Оң қанат екіншісінен ... ... ... ... даласында болса керек. Билевші ақсүйек ... ... ... бек пен ... ... ... ... айқын
көрініп отырған. Рулар мен тайпалардың өзі де әлеуметтік маңызына қарай
бөлінген.
Қыпшақ қоғамы әлеуметтік және жіктік ... да тең ... ... ... сондай-ақ жайылым жерлерде ақсүйектер меншігінде болған. Қоғамның
қатардағы ерікті мүшелері ... ... ... ... тұтқындарынан
құралды. Олардың бірқатары сатылып, ... ... ... ... ... ... саяси қарым-қатынасы. 1065 ... ... Алп ... ... ... ... ... Нәтижесінде қыпшақтардың бір бөлігі хорасан салжықтарына тәуелді
болып қалады. 11 ғ. соңы мен 12 ғ. басында Жент, ... ... ... ... ... да қыпшақ көсемдернің қолына қараған. 1133 ж. Жент
қаласынан Дешт қыпшақ даласына тереңдетіп соққы ... ... ... ... Осы 12 ғ. ... ... қыпшақ хандығының
ыдырауы басталады, оған ... ... ... жайттар: қыпшақ тайпалары
ақсүйектерінің арасында хорезмге ... ... ... аса ірі ... ... ... ... қырқыс күшеюінен
болды.
12 ғ. 2 жартысынан әсіресе Текеш (1172-1200) билеген дәуірден ... ... ... ... ... ... ... хандары мен
хорезмшах әулеті өзара туысқандық неке ... ... ... ... Жанкеші -қызы Теркенхатынды хорезмшах Текешке береді. Қаңлы тайпалар
бірлестігі 13 ғ. ... ... ... ... ... хандығының
саяси бірлігіне нұсқан келтірген. Хорезмшахтардың басты әскери ... мен ... ... 13 ғ. ... ... ... басшысы Әмин Мәлік маңызды роль атқарған. Хорезмшах ... ... ... ... ... ... ақсүйектері хорезмшахтар
мемлекеттік және әскери қызметпен қамтамасыз еткеннен кейін, олардың
мүддесін қорғап ... Бұл ... ... шиеленістерді күшейтті. Бүкіл
мұсылман Азиясы ішінде бірінші орын алуға ұмтылған хорезмшах Мұхаммед (1200-
1220 жж.) мемлекеті құрамына 13 ғ. ... ... ... да ... айрылып қалса да, қыпшақ хандары хорезмге қарсы күрестерін
жалғастыра ... Жент ... ... қарай Дешт-қыпшақ еліне
Мұхамед хорезм шах көп рет жорық жасайды. 1216 жылы ... ... ... ... ... ол Ырғызға дейін жетіп, Торғай
даласында қыпшақтар еліне қашып кірген ... қуып келе ... ... ... қалады. Монғолдар түн жамылып шегініп ... ... ... ... алғаш рет болуы еді. ... ... ... ... ... ... ... келіп
қалды.
Қорытынды
Түркеш қағанаты Батыс Түрік қағанатының мемлекеттік-әкімшілік әскері
және әлеуметтік-мәдени ... ... және оның ... соңғы
кезеңі болып табылады. Батыс түрік қағанатының қираған орнында көшпелі
және ... ... ... төрт ... ... ... Төменгі
Еділ бойы мен Солтүстік Кавказдағы Хазар қағанатынан басқа? Қазақстан
аумағында үш этноәулеметтік ... ... ... ... ... аңғысы мен Арал маңы даласында Оғыз мемлекеті, ... ... ... ... ... қағанаты, ал Батыс түркі қағанатының меншікті
жері Жетысудың мұрагері қарлұқтар болды. Тарихи ... ... ... ... дәуірі қоғамның барлық саласындағы жаңа, сапалы
кезеңнің басы болып ... ... ... шапқыншылығы бұл даму үрдісін
үзіп тастады. Қарақытайлықтар билігі өлкенің экономикасы мен ... ... ... ... жоқ. ... ... ... етуіне шаруашылығы, қоғамдық құрылысы және тілдері ұқсас әр түрлі
этникалық ... ... ... ... ... арта ... өздерінің бір этносқа ... ... ... ... әсер ... ... ... Қ.М., көмеков Б.Е. «Орта ғасырлардағы Қазақстан тарихы.»
Алматы «Рауан» баспасы
2. Бабаева Д «Қазақстан тарихы» кітабы

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Көне Түркі дәуіріндегі Қазақстан12 бет
Түркі дәуірі ескерткіштері10 бет
Түркі қағанаты дәуіріндегі әдебиет (V -VІІ ғ.ғ.)10 бет
Түркілер дәуіріндегі түрлі мәдени байланыстар31 бет
Түркілер дәуіріндегі түрлі мәдени байланыстар тарихы зерттеулерде168 бет
Қазақ әдебиетінің ежелгі дәуірі көне Түркі ескерткіштері13 бет
Қазақстан түркі дәуірінде3 бет
Қазақстан түркі дәуірінде туралы ақпарат14 бет
1.Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. 2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. 3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
XVI-XVIII ғасыр лингвистикасы. в.ф.гумбольдтың лингвистикалық көзқарастары12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь