Таным – шындықтың бейнеленуі

1. Материалистік диалектика — таным теориясы әрі әдісі
2. Танымның субъектісі мен объектісі
3. Практика . танымның негізі және мақсаты
4. Танымның диалектикалық жолы. Сезімдік таным мен логикалық таным және олардың формалары.
5. Танымдағы сезімдік пен рационалдықтың диалектикалық бірлігі
6. Ақиқат деген не? Оның түрлері қандай?
7. Ақиқаттың өлшеуіші (критерийі)
8. Ғылыми танымның формалары мен әдіс.тәсілдері
1. Дүние тану деген не, оның негізгі формалары қаңдай, білмеуден бІлімге, үстірт білімнен терең білімге өтудің заңдылықтары қандай, ақиқат деген не және оған жетудің жолдары қандай, ақиқаттың критерийі (өлшеуіші) не — бұларды және бұлардан басқа да көптеген философиялық мәселелерді танып теориясы немесе гносеология қарастырады.
Таным теориясының мәселелері философияның тууымен бірге пайда болды. Таным процесінің аталған мәселелерімен алғаш айналыса бастаған ертедегі грек философтары Демокрит, Платон, Аристотель және басқалар болды. Кейіннен бұл мәселелермен айналысқандар Ф.Бэкон, Р.Декарт, Дж.Локк, Б.Спиноза, ГЛейбниц, И.Кант, Д.Дидро, К.Гельвеций, Г.Гегель, Л.Фейербах, А.И.Герцен және көптеген басқа философтар өз үлесін қосты.
Таным проблемалары марксистік философияның басты мәселелерінің бірінен саналады. Материалистік диалектика табиғи және әлеуметтік шындықты танып білуге болатынына күмәнданушы немесе оны теріске шығарушы философиялық Ілімдердің қисынсыздығын ашып көрсетеді. Бұл ілімдерді, жалпы алғанда, философиялық (гносеологиялық) скептицизм (күмәнданушылық) деп атауға болады — олар ертеде көбінше осылай аталған еді, ал XIX ғасырдан бері агностицизм деп аталатын болды.
Скептицизмнің идеяларын айтушы ертедегі грек философтары Пиррон, Энесидем, Секст Эмпирик және басқалар әрбір талқыланатын теориялық мәселе бойынша бірін-бірі өзара теріске шығаратын қарама-карсы пікірлер айтылатынын бетке ұстай отырып, ақиқатқа жету мүмкін емес деген қорытыңдыға келді. Ертедегі скептиктер сезімдік қабылдау да, логикалық ережелер де заттарды танып білуге мүмкіндік бере алмайды, сондықтан білімнің бәрі бар болғаны сенім ғана деп дәлелдеді.
Жаңа дәуірде бірқатар философтар ертедегі скептиктердің дәлелдемелерін қайта жаңғыртып дамытты. Солардың ішінен ең алдымен ағылшын философы Д.Юмды және неміс философы И.Кантты атап көрсеткен жөн, өйткені олар агностицизмнің негізін салушылар деп есептеледі.
        
        План
Таным – шындықтың бейнеленуі
1. Материалистік диалектика — таным теориясы әрі әдісі
2. Танымның субъектісі мен ... ...... ... және мақсаты
4. Танымның диалектикалық жолы. Сезімдік таным мен ... ... ... ... ... ... пен ... диалектикалық бірлігі
6. Ақиқат деген не? Оның түрлері қандай?
7. Ақиқаттың өлшеуіші (критерийі)
8. Ғылыми танымның формалары мен әдіс-тәсілдері
1. Дүние тану ... не, оның ... ... ... білмеуден
бІлімге, үстірт білімнен терең білімге өтудің заңдылықтары қандай, ақиқат
деген не және оған ... ... ... ақиқаттың критерийі (өлшеуіші)
не — ... және ... ... да көптеген философиялық мәселелерді танып
теориясы немесе гносеология қарастырады.
Таным теориясының мәселелері философияның тууымен бірге пайда болды.
Таным ... ... ... ... ... ... ... философтары Демокрит, Платон, Аристотель және басқалар болды. Кейіннен
бұл мәселелермен айналысқандар Ф.Бэкон, ... ... ... И.Кант, Д.Дидро, К.Гельвеций, Г.Гегель, Л.Фейербах, А.И.Герцен
және көптеген басқа философтар өз үлесін қосты.
Таным проблемалары ... ... ... ... ... ... ... табиғи және әлеуметтік шындықты танып
білуге болатынына күмәнданушы немесе оны ... ... ... ... ашып ... Бұл ілімдерді, жалпы алғанда,
философиялық (гносеологиялық) скептицизм ... деп ... ... олар ... ... осылай аталған еді, ал XIX ғасырдан бері агностицизм
деп аталатын болды.
Скептицизмнің ... ... ... грек ... ... ... ... және басқалар әрбір талқыланатын теориялық мәселе
бойынша бірін-бірі өзара ... ... ... ... ... ұстай отырып, ақиқатқа жету мүмкін емес деген қорытыңдыға
келді. Ертедегі скептиктер сезімдік қабылдау да, ... ... ... ... ... ... бере алмайды, сондықтан білімнің бәрі бар
болғаны сенім ғана деп ... ... ... ... ... ... ... жаңғыртып дамытты. Солардың ішінен ең алдымен ағылшын философы Д.Юмды
және неміс философы И.Кантты атап ... жөн, ... ... ... салушылар деп есептеледі. Әрбір білім шын ... ... ... ... деді Юм, ... адам өз ... аса ... Кантшылдық — агностицизмнің келесі бір түрі. И.Кант таным
процесінің жеке формаларына: сезімге, ойдың ұғым, пікір формаларына, ақыл-
парасатқа ... ... ... Бұл ... ... қосылған
үлес болды. Бірақ оның барлық танымдық-теориялық ... ... ... қорытындылары дұрыс емес. Кант танып процесінің күрделі де ... ... ... оны ... ... ... бөліп тастады. Заттардың
"... өзі қандай екендігі туралы біз ештеңе білмейміз, — деп ... ол, ... ... тек ... ғана, яғни біздің сезімімізге әсер ете отырып,
бізде тудыратын елестерін ғана білеміз".
XIX және XX ғасырлардың философиясында агностицизм ... ... ... ... ... ... ... бағыттары, ең алдымен
позитивизм мен оның ... ... бір түрі және оған ... ... ... ... ... қайта жаңғырта отырып, ол екеуінің көзқарастарының
қоспасын ең жаңа жетістік деп ... ... ... ... жасады.
Жоғарыда айтылғаннан идеалистердің барлығы агностик болады екен деген
жаңсақ қорытынды жасауға болмайды. ... ... ... ... ... агностик болған жоқ. Гегель, Ф.Энгельс атап ... ... ... ... ... ... ... тойтарыс берді. Бірақ идеалист агностицизмді дәйекті ... ... оған ... ... ... салдрынан таным теориясының
бірқатар түбегейлі мәселелерін шешуде оның өзі ... ... ... ... ... бәрі ... ... табанды да
дәйекті жақтаушысы бола бермейді. Көп жағдайда ол ... ... ... ... ымырашылдық позиция ұстауға тырысады.
Танымдық-теориялық концепция ретінде агностицизм адамның түйсіктері мен
қабылдауларының және ұғымдарының мазмұнын объективтік ... ... ... ... ... ... ... жағын шешуде
субъективтік идеализм болып табылады.
Агностицизмнің диалектика мен метафизикаға қатынасы да ... ... ... ... ... өз ... яғни ... тұрғыдан түсіндіреді. Шындығында, танымның
ілгері жылжуы үшін белгілі бір дәрежеде скепсис, ... ... ... алғанда, ертедегі антик дүниесінен бастап-ақ философиялық
скептицизмде кейбір ... ... ... келді. Скептиктер білімнің
ақиқатқа қарай жылжу ... бай ... ... мен
қайшылықтылығын жиі-жиі байқады. Бірақ агностицизм білімнің өзгергіштігін,
салыстырмалылығын дәріптейтіндіктен, скепсис ... ... ие ... ... ... оның ... анықтаумен
шектеледі де, олардан объективтік дүниенің заңдарына қарай аттап баспайды.
Субъективтік диалектиканы (білімнің ... ... ... ... ... ... — агностицизмнің ... көзі міне ... ... ... бастап-ақ сыналып келеді. Агностицизмнің
қарсыластары олардың ілімінің қайшылықтылығын, ... ... ашып ... ... ... ... сынауда бұрмаланған
философиялық түсініктердің жалғандығын ашып көрсететін нақты дәлелдерден
гөрі көбінесе ... ... ... ... Білім жайындағы агностикалық
түсініктер таным процесінің күрделілігі мен ... ... ... ... ... ... ... (салдары) ретінде
туады.
Бірақ агностицизмнің әлеуметтік мазмұны да бар - ол қоғамдағы белгілі
бір әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... агностицизмді жеңу (жою) күрделі ... ... ... ... оның әлеуметтік түп-тамырларын ашуды
және құртуды да талап етеді. Мұны шешу ескі, жай ... ... ... диалектиканың да қолынан келмейді. Агностицизмді марксизмнің
таным теориясы болып табылатын материалистік диалектиканың негізінде ... ... ... ... негіздерін В.И.Ленин
"Материализм және эмпириокритицизм" деген еңбегінде мынадай қағидаларда
тұжырымдап берді:
1) Біздің ... ... ... ... ... ... ... бар...
2) Құбылыс пен өзіндік заттың арасында ... ... ... ... да мүмкін емес. Тек біз танып білтен зат пен біз әлі танып білмеген
заттың арасында ғана ... ... ... ... тарауларының бәріндегідей, дүниетану теориясында да
диалекгакалық жолмен пайымдау керек, яғни ... ... ... және өзгермейтін нәрсе деп ойламау керек, қайта білмеушіліктен білім
қалай туатынын, толық емес, айқын емес ... ... ... ... ... ... керек.
Марксизм гносеологияға, оның бүкіл кейпін түбірінен өзгерткен, ... ... 1) ... ... ... саласына қолданды; 2)
таным теориясына білімнің ... ... және ... ... ... ... сөйтіп сыртқы дүниенің де, адамзат ойлауының да
ең жалпы қозғалыс заңдары жайындағы ғылым — материалистік ... ... ... мен ... заңдарын бір-бірінен бөлек қарамай,
бірлікте қарауын, тепе-тең қарауын қамтамасыз етті. Бұл ... ... — деп ... ... — олар ішкі мәні ... ұқсас та, өздерінің
көрінісі жағынан өзгеше келеді, өйткені адамның басы бұл ... ... ... ... ал ... — бұл кезге дейін көбінесе адамзат
тарихында да — бұлар ... ... ... ... тауып отырды".
Сонымен, білім мен оның қозғалыс заңдары ... ... ... ... ... және оның ... бейнеленуі
болып табылады. Біздің біліміміздің мазмұны жағынан одан тыс өмір ... және ... ... ... ... процесінде жүзеге асады.
Оның шарты — ... ... мен ... ... ... ... ... қызметі.
Қорыта айтқанда, марксистік философияның тууы таным теориясында шын
мәніндегі революциялық төңкеріс ... ... ... пен Ф.Энгельс
материалистік диалектиканы танып процесіне қолдана отырып, сонымен ... ... ... ... ... ... ... адамның басында әуел бастан болмайды; ол оны өз ... ... ... ... ... Адамның жаңа
білімдерді игеру процесі таным деп аталады.
Танымның мәнін, заңдылықтарын түсіну үшін оның ... кім ... оны іске ... кім ... ... қажет. Мұның қиын еместігі,
танымның субъектісі адам екені ... ... ... ... тарихы заттардың мәнін адамның танып білуі ... емес ... ... ... ... ... ... таным процесі және
оның теориялық ойлау сияқты формасы адамға ғана тән емес, олар сондай-ақ
адам ... ... ... сияқты техникалық қондырғыларға
да тән деген ... ... жүр. ... адам — ... ... деп ... салу жеткіліксіз, оны таным ... ... не ... қажет, ал бұл үшін адамның қоғамдық мәнін білу ... ... ... ... сана деп түсіндірген идеалистік
көзқарасты сынай отырып, сана адамға тән ... ... ... ... ... ... Фейербахтың түсінігінше, кеңістік пен уақытта өмір сүретін,
табиғатпен екі ... ... ... дүниені танып ... тәні бар жан. ... ... ... ... ... ... бар нақты адам жайында айтып отырған сияқты. Алайда, дейді ... ... "... ... ... өмір ... әрекетшіл адамдарға ешқашан
жете алмайды, ... ... ... өте алмай, тек сезім саласындағы
шын, тәні бар, дара адамды ... ғана ... ... нақты, шын мәніне қалайша ие болады? Адамға табиғи тіршілік
қасиеттері, оның ішіңде сезімділік қасиет те тән, бірақ ол ... ... ...... цивилизацияны өзі жасайды, еңбектің
арқасында өзін-өзі ... ... ... жай ғана иемденбестен,
оларды өзінің қажеттеріне сәйкес өзгертеді. Адам мұны ... ... ... өзі ... басқалармен белтілі бір ... ... қана ... ... "...Адам, — деп жазды К.Маркс, — дүниеден тыс ... ... ... ... иесі ... Адам дегеніміз — адам
дүниесі, мемлекет, қоғам". Қоғамнан тыс адам жоқ, олай ... ... ... жоқ.
Осыған орай, оқырманда мынадай заңды сұрақ тууы ... ... ... ... Эйнштейн сияқты көрнекті тұлғаларсыз және басқа сан
мыңдаған қатардағы адамдарсыз қоғам, ... ... ... ... танып
біле ала ма? Әрине, ақыл-ойы бар, өндіре алатын, жеке басының ерекшеліктері
мен қабілеттілігі бар дара адамдарсыз қоғам өмір сүре ... ... ... ... ... ... бір ... қатынастар орната отырып,
әлеуметтік ... сол ... қол ... ... ... арқылы ғана танымның субъектісі бола алады.
Сөйтіп, таным ... ... ... тануының тарихи қалыптасқан
қабілеттерінің құрылысына, танымның даму дәрежесіне байланысты, ал бұл
соңғы сол ... ... ... ... ... ... ... данышпан болса да, бірақ өз кезінде ол ... ... ... еді. ... ... ... ... сол
тұста қоғамда өмір сүріп жатқан жеке-дара адамдарға тәуелсіз екенін айта
келіп, танымның бұл ерекшелігін бұрмалап, ... ... ... ... сана формаларында жинақталған нәтижесін бөліп алып, оны өзінің
ғана логикасы ... ... ... ... мән, субстанция түрінде
көрсетті. Сондықтан ... ... ... шын иесі — адамнан ғана қол үзген
жоқ, ... ... де, яғни ... тыс ... ... ... да қол ... үшін субъект қана қажет емес, сондай-ақ объект те қажет, өйткені
субъект (адам) онымен өзара әрекетке ... ... ...... ... оның ... мен практикасының объекті не екеніне қарай пікір
айтуға болады. ... ... пен ... ... ғана ... ... Галилей мен Ньютонның кезіңде де электрон объективтік ... ... ... ... ол ... ... қызметінің аумағына енбеді, өйткені
адам ол кезде электронды өзінің ... мен ... ... ... қабілетсіз еді. Тек қоғамның даму дәрежесін білгеннен соң ... қай ... ... ... ... ... ... жасауға болады. Мысалы, қазіргі қоғамдық практиканың деңгейінің
жоғарылығы сонша, ... ... ... ... ... Жерді қоршаған ғарыш кеңістігін және Күн ... ... іс ... ... еніп келе ... Адам белгілі бір шамада
"адамданған" табиғатта өмір сүріп келеді. Ол өз ... ... ... ... жаңа ... қосып алып, оларды өзінің
практикалық іс-әрекетінің обьектіне айналдырды.
Адамзат дүниесі осылайша кеңейе және ... ... ... түсінуін сынай келе, К.Маркс пен Ф.Энгельс былай деп ... ... ... ... ... ғасырлар бойы дәл сол күйінде ... ... тең зат емес ... ... ол ... пен қоғамдық
жағдайдың жемісі екенін байқамайды... Барлық дерлік басқа жеміс ... шие ... да ... ... ... ... бірнеше ғасырлар бұрын
ғана пайда болғаны белгілі, ... ол ... бір ... ... ... сол ... арқасыңда ғана Фейербахтың "сезімдік қабылдауына"
айналды".
Сөйтіп, таным объектінің көпшілік бөлігі табиғаттың адамзат өзгерткен
құбылыстары болып ... ... бұл ... ... ... ... ... тәуелді. Осы практикалық іс-әрекеттің
нәтижесінде мәдениет ... ал ... ... бір ... ...... ... нәрселері мен қоғамдық-әлеуметтік құрылыстардың адамға әсер
етуі — танымның оң бірінші шарты, алайда таным процесінің негізі — ... ... ... ... ... ... ... өз әрекеті
арқылы объективтік заттар мен құбылыстарды өзгертуінің арқасында дамиды,
сонымен бірге ол ... мен ... ... кері әсерін тигізеді. Танымды
субъекті мен объектінің практикадағы осындай өзара әрекеттесуінің нәтижесі
арқылы түсіндіру жолымен ғана адам танымының ... ... ... болады.
Адамзат пен табиғат — сапасы түрліше екі материлдық ... Адам — ... әрі ... ... иесі — ... құрал-саймандар әдісімен
әрекет етеді. Оның санасы мен ... ... әлгі ... ... ... тигізеді. Адам өзінің барлық құрал-саймандарымен, табиғи және
жасанды құрал-саймандарымен, ... ете ... ... ... ... ... ал олармен бірге өзін де өзгертеді. ... және ... ... мақсатқа сай өзгертуге бағытталған бұл
іс-әрекеті ... деп ... ... ... ... ... ғана шектеуге болмайды.
Қоғамдық - ... ...... ... ... ең
басты, ең негізгі түрі. Практиканың негізгі түрлеріне қоғамдық-материалдық
өндіріспен қатар халықтың ... ... ... ... және ... ... ... жаратылыстану-
ғылыми және әлеуметтік эксперименттер т.б. жатады.
Практикаға, ең кең мағынада ... адам ... ... ... ... ... — ол ... болмыстың барлық жақтарын,
яғни бүкіл қоғам өмірін қамтиды: тап күресі, өнер мен ... ... ... ... құбылыстарды қамтитын қоғамдық болмыс процесінде бүкіл
материалдық және рухани мәдениет ... ... ... ... бар ... мен ... "тұтынумен" ғана шектелсе, адам — әр
тарапты дамыған жан иесі ... ... жоқ ... жасайды, оларды
ұдайы пайда болып, дамып отыратын өз мақсат-мүдделеріне сәйкес жасайды. Ал
бұл ... ... ... ... ... практика таным теориясымен диалектикалық бірлікте іске асады,
Ол бірлік практиканың таным теориясына қатысты үш түрлі функциясынан ... ... ... ... негізі, білімнің қайнар көзі болып
табылады. Ол теориялық тұрғыдан талдап, жалпылау үшін ... ... ... ... ... ... қалай қоректеңдірсе, ол да
танымды нақты материалдармен "қоректендіріп", теорияның ... ... ... ... ... ... іске ... тәсілі
болып табылады. Осы тұрғыдан алғанда, ол — ... ... ... ... ... іске асса ғана ... практикалық мәні, маңызы болады.
Танымның түпкі мақсаты таза теориялық білім алу ... ең ... ... және ... қажеттерін қанағаттандыру үшін шындықты қайта құру,
табиғат күштерін қоғамға қызмет жасату болып табылады. Практика, ... ... ... ... ... анықтаушы өлшеуіш —
критерий рөлін орындайды. Практикада әбден ... ... ... ... ... деп ... ... — танымның барлық сатыларында білімнің қалыптасуы мен
дамуының негізгі, қайнар көзі, таным процесі ... ... және ... ... ... ... байланысының анықтаушысы.
Адамның іс-әрекеттерінің барлық формалары, оның ... ... ... ... ... ... әрекеттері де еңбектің, өндірістің
негізінде ... ... ... ... ... ... өндірістен
бөлінбестен, еңбек процесімен тікелей бірлікте ... ... даму ... ... ... ... ... бөлініп
шықты, таным процесі адамның айтарлықтай дербес рухани қызметіне айналды;
осының ... ... ... мен ... қарама-қарсы қою шықты. Ол
қарама-қарсылықтың арасында туған ... өз ... ... таным теориясынан тапты.
Теориялық қызмет пен практиканың қарым-қатынасына талдау жасай келе,
матералистік диалектика теорияның практикаға ... және ... ... ... ... ... берді. Гносеология үшін
мұның екеуі де маңызды. Танымның практикаға тәуелділігі бізге ... ... ... ... ... ... ... қоғаммен тығыз байланысты және сол арқылы анықталады. ...... жан иесі ... ал ... — адам ... білуге немесе
практикалық-материалдық қызметіңде пайдаланатын табиғат ... ... ... дұрыс ойлаушы адам дүниедегі заттар мен құбылыстарды тану,
білу ... ... ... ... ... сезуден, нақты
нәрселерді бақылаудан басталатынына күмән келтірмейді. Өзімізге таныс емес
қайсы бір ... ... білу үшін біз ... оны ... оның ... анықтаймыз т.т. Осылайша танысудың нәтижесінде жиналған
тәжірибелік нақты ... ол ... ... ... бір ... ... ... негіз болады. Кез келген ... ... ... ... ... ... жанама жолмен қабылдаудың нәтижесінде алынған
мәліметтердің негізінде ғана жүзеге асады, яғни дүниені танып білу ... ... ... ... біз ... біле ... әрбір адам
басының тәжірибесінен сезуге тисіті. Тіпті адамзаттың бұрынғы ... ... де біз ... мүшелерінің көмегімен танып білеміз:
көзімізбен жазуды оқимыз, ... ... т.т., ал бұл ... ... ол ... ... да ... мүшелерінің көмегімен жинақтаған
ғой. Барлық сезім мүшелерінен айырылған адам айналадағы дүниені ... олай ... ... ... ... ... еді,
өйткені сезім мүшелерінен басқа адамда шындық дүниеден ... ... ... ... ... сыртқы дүниеге ашылған терезе немесе канал деп ... ... ... ... ... келген орасан мол әсерлер солар арқылы
келеді.
Сезім мүшелері арқылы жүзеге асатын ... ... ... ... қабылдау және елестету процестері жатады.
Түйсік дегеніміз сезім мүшелеріне тікелей әсер ... ... ... мен ... жеке ... мен сапаларының
бейнеленуі.
Шындық дүниедегі қандай ... ... оның ... ... ... мен ... сапасы мен белгілері бар. Мысалға бір түйір қантты
алсақ, ол ақ ... ... ... ... бір ... көлемі және салмағы
бар. Осы сияқты басқа нәрселердің де өзіндік өзгеше қасиет, белгілері бар —
олардың әрқайсысының сезім мүшелеріне ... ... ... ал бұл
түйсіктердің көп түрлілігін тудырады: көру түйсігі, есіту, иіс, ... тері ...... ... ең негізгі бес түрі. Организмнің
ішкі мүшелерінде болып жататын процестерді түйсіну — органикалық түйсікке
жатады және т.т. ... ... біз ... ... ... таныс
түйсіктердің жоғарыда келтірілген бес түрін қарастырамыз.
Түйсік нәрселердің, ... жеке ... аса ... ... ... табылады. Ол қарапайым бейнеленуді жүзеге асыратын
адам организмінде ... ... ... бар — ол сезім мүшелерінен,
сырттан ... ... ... ... ... жеткізетін нерв
талшықтарынан және ол тітіркенулерді тиісті ... ... ... ... Белгілі бір дыбыстан адамның құлағында туған тітіркену
дыбыс түйсігіне айналады.
Түйсікті жеке сапа, қасиеттің бейнеленуі ... ... не көк ... ... ... ... ... түйсік ұғымын кең мағынада
да, "объективтік дүниенің субъективтік бейнесі" ретінде де қолданды.
Кең мағынада алғанда түйсік бүкіл ... ... ... ... ... ... бұл ... бүкіл адамзат, бүкіл адамзаттың танымы мен
практикасының ... ... ... ... аса кең ... шын ... ... тепе-тең қарастырылатынын аңғару қиын емес. Кең ... ... ... ... ... ... ... процесінде іске
асатын шындықты бейнелендіру жұмысы мағынасында алынады.
Объективтік өмір сүретін нәрселерді бейнелендіруші түйсіктер ... ... ... ... ... ... болып табылады. Бұл бейне
субъективтік, өйткені ол сыртқы дүниеге ... ... ... және ... (субъектіге) қатысты бейне. Бұл — түйсіктің сипатына адам
психологиясының ерекше ... ... ... жеке ... ... ең бастысы, ол адам өмір сүретін әлеуметтік жағдайлар,
қоғамдық орта әсер етеді деген сөз. ... орай бір ... ... адамдар түрліше қабылдайды.
Сезімдік бейнелендірудің күрделірек формасы қабылдау деп ... ... жеке ... ... ... ... ал ... нәрсенің бір
тұтас бейнесі болып табылады, яғни нәрседе, затта ... ... ... ... олардың бәрі сол нәрсенің біртұтас бейнесін құрады. Мысалы,
белгілі бір өсімдікке бақылау жүргізіп, көру ... ... оның ... ... көлемін түйсіңдіреміз, қолдың көмегімен бұтағын, жапырағын
ұстап көреміз, иіс сезу ... ... ... ... ... ... т.б. ... бұл түйсіктердің бәрі бірінен бірі бөлек ... ... ... ... ... ... ... түйсіктердің негізінде туады. Бірақ ол түйсіктердің жай
механикалық қосындысы ... Ол ... ... ... бар ... ... яғни ... сәйкес түйсіктерді табиғи
біріктіретін біртұтас сезімдік ... ... ... ... ... ... ... деп аталады.
Елестету дегеніміз бұрын қабылданған заттар мен нәрселердің көрнекі
бейнесін ... ... ... ... жаңғырту процесі. Елустетудің
физиологиялық шарты — бұрын қабылданған ... ... ... ... ... ... ... Таным процесінің үздіксіздігін
және сабақтастығын қамтамасыз ететін бұл ... ес, есте ... ... Есте ... тану ... ... бұрын қабылданғанды сол күйіңде нақты ... дәл ... ... болуы мүмкін. Мұнда жалпылау процесі жоқ, соңдықтан
елестету танымның сезімдік формасына жатады. Заттар мен ... ... ... ... ... ... Бұл жөнінде В.ИЛениннің, мынадай
сөздерін келтірген орынды. Секундына 300000 километрлік ... ... ... ал ол ... ... болады, ұғынуға болады. 300000
километрлік жарық жылдамдығын былай ... ... бір ... ... ... ... да ... қиын емес пе!
Елестету нәрселердің көрнекі бейнесіне байланысты, ал ... ... ... ... ... ... ... элементтері
бар. Мәселен, Алматының бейнесі нақты көрнекі бейне, ал ... ... бар, ... адам Алматыдан басқа да толып жатқан
қалаларды көрген, ... ол ... ... бір ... ... ... ... елестету сезімдік таным мен логикалық
(рационалдық) танымның түйіскен жерінде тұр десе де ... ... ол, ... нәрсеге тән нақты, көрнекі бейне, екінші жағынан қарағанда, ол
нақты шындықты түйсіну, қабылдау сияқты ... ... ... ... ... ... ретінде елестету жоғары дамыған жануарларға да
тән. Мысалы, иттің миында иесінің көрнекі бейнесі, ізі ... ... ... өз ... ... еді Сол ... жоғары сатыдағы басқа жануарларда да
елестету ... бар, ... ... ой, сана ... ... ... ... бұрын қабылданғанды қайта
жаңғыртумен ғана шектелмейді. Адам бейнелерді ... ... ... ... жоқ жаңа бейнелер жасай алады. Адамның
елестетуінің бұл жоғарғы формасы творчестволық қиял деп ... ... ... мен ... тән ... ішкі ... сезімдік танымның көмегімен ашу мүмкін емес, ал ... сырт ... ... ... ... ... ... мәніне үңілуге, табиғаттың, қоғамның және рухани өмірдің даму
заңдылықтарын танып ... ... Бұл ... Екіншіден, адам танып
білетін құбылыстар мен нәрселердің болмашы бөлігін ғана ... ... ... біле ... ... ... ... білуге сезім мүшелерінің
күші жетпейтін нәрселер мен құбылыстар сансыз көп. ... ... ... кеңістік пен уақыт жағынан өте алыста жатыр. Оның үстіне,
көптеген құбылыстардың сырт ... мен ішкі мәні ... ... ... т.т. ... ... адам ... теориялық ойлаудың
көмегімен танып біледі.
Сезімдік танымнан абстракциялық ойлауға өтудың жолы ... ... ... ... ... ... ... сияқты ойлау
формалары қалай шығады? — деген мәселе-сұрақтарды қалай түсіндіруге болады?
Бұларда диалектикалық ... ... ... ... ... қабылдаудың мәліметтерін талдап, "тәртіпке" келтіреді,
яғни сезімдік қабылдау бере алмайтын жаңа ... ... Бұл ... ... ойлауға өту диалектикалық секіріс болып табылады.
Оның ... ... ... бар — таным объектісі ішкіден және
сыртқыдан, ... және ... ... және ... тұрады. Сыртқы,
құбылыс және жеке тікелей сезіну арқылы бейнеленсе, ал ішкі, мән ... ... және ... арқылы бейнеленеді, Осы секірістің нәтижесіңде
ұсыну деп аталатын процесс іске асады. Мысалы, ... ... біз ... ... ... жарығын көреміз, ал электр тогі деген белгілі
бір жылдамдықпен қозғалатын электрондардың ағыны екенін көре алмаймыз. ... ... ... ... ... зор ... атом ішіндегі
элементарлық бөлшектердің қозғалысын және осы сияқты орасан көп ... ... мен ... ... тікелей қабылдау мүмкін емес. Ұғыну
деген заттар мен нәрселердің мәнді қасиеттері мен жақтарын ашуды білдіреді.
Олай болса, сезімдік ... ... ... көшу ... дерексіз
бірдеңеге өту емес, нақты сезімдік маттриалдан терең мазмұнды ойлауға ... ... ... ... мен ... ... қасиеттері мен қатынас-
байланыстарын мақсатқа сай абстрактіні, жанама және ... ... ... ... мақсатқа сай болатын себебі сол, ол белгілі
бір практикалық немесе теориялық мәселені қою және шешу ... ... ... Бұл талпыныста ол нәрсенің сырт құбылысынан ішкі мәніне,
формасын танып білуден ішкі мазмұнына, жекеше ... ... ... жүреді.
Ойлау процесі аса күрделі жанама жолмен жүреді. ... бұл ... ... ... бар — ол ... дүниедегі жанама байланыстар
мен қатынастар. Мысалы, себеп-салдар ... ... ... ... ... жасауға мүмкіндік береді. Күнделікті ... ... ... ... да, ... ... өнер де алуан түрлі жанама
ойқорытындылар жасау арқылы жүзеге асады.
Ойлау сондай-ақ, адамның сапа ... ... ... ... формаларымен
жанама байланыста. Олар — сезімдік әсер, символдық бейнелер, ... т.т. Тіл және ... ... ... системасы (жасанды
тілдер), — математикалық таңбалар сияқты абстрактілі бейнелер де, "өнер
тілі" ... ... ... бейнелер де — ойлау құралы екені белгілі. Бұл
системалардың элементтері ... ... және ... ... ... ... етеді.
Жалпылаусыз ойлау, дүниені танып білу мүмкін емес. Жалпылау деп белгілі
топқа, класқа жататын жекеше заттар мен құбылыстардың мәңді қасиеттері ... сол ... ... ... нәрселерге ойша қолдануды айтады.
Сөйтіп, бұл ... әдіс ... ой ... ... ... ... жалпылығы кеңдеу ұғымға көшу іске ... ... ... ғана жалпы ұғымдар, пікірлер, ойқорытындылар түзіледі.
Ойлаудың жалпылау қызметі өзінен бұрын алдын ала ... іске ... ... ... Нәрселердің мәнді белгі, ... ... ... ... ... мен ... ... аудармауды
абстракциялау деп айтады
(латынша аbst" асtіо — көңіл аудармау деген сөзден алынған ... ... ... ... алудың негізінде нәрселер топқа, класқа
біріктіріледі, ал бұл ойлаудың жалпылау қызметінің негізін құрады.
Сонымен, ... ... ... ... ... отырып, объективтік
шындықты бейнелендірудің және рухани тұрғыдан өңдеудің ... ... ... Оның мәні ... мен ... ... ... мен қатынастарын субъектінің саналы, жанама, абстрактілі және
жалпылама түрде бейнелендіруінде. Ойлаудың тууының, дамуының және ... ... ...... ... және ... ... ойлаудың заттар мен құбылыстардың жалпы, мәнді ... ... мен ... ... формасы. Ойлаудың қандай
түрі болмасын, күнделікті тұрмыстық па, әлде ... па, ... па, әлде ... па, ол ... ... ұғым арқылы іске асады.
Ұғым — мазмұны жағынан объективтік, логикалық формасы ... ... ... ... "үй" т.б. сондай ұғымдар. Ұғымдар
жалпы, ұқсас белгілерді ғана бейнелендірмейді, ... ... ... де ... ... "адам" деген ұғым барлық адамдарға
тән ұқсастық белгілерімен ... ... ... ... ... тұрмыстық ұғымдар және ғылыми ұғымдар бар. Тұрмыстық ұғымдар
нәрселердің көбінесе сыртқы ұқсас белгілерін бейнелендірсе, ... ... ... жалпы, мәнді және ... ... ... және ... ... ... адам ... сайын көлемі
кемдеу ұғымнан көлемі кеңдеу ұғымға көше отырып, шегіне жеткен ең жалпы
ұғымдарды құрады — ... ... ... деп ... ... дүниені танып білудің тарихи нәтижесі, қорытындысы десе де болады.
Ойлаудың екінші формасы — пікір. Пікірді ... ... ... ... ... ол ... ... байланысына құрылады, ал
ұғымдардың байланысы — шындық дүниедегі заттар мен ... ... ... ... ... ... ... жайында не қостайтын не терістейтін ойдың формасы. Егер ... ... сөз және ... ... болса, пікірдің тілдік формасы
грамматикалық сөйлем (оның логикалық ... ... бір ... ... адам ... ... тиіс. Екі немесе одан да көп пікірлерден
(алғышарттардан) қорытынды деп аталатын жаңа ... ... ... ... ... деп айтады. Мысалы, "Егер адам ауырып қалса,
онда ол жұмысқа келе ... ... ... ... ... ол ... келе
алмайды". Қорытынды алғышарттардан қажетті түрде туып ... ... ... ... ... ... шындық дүниеде себеп пен салдар
қажетті байланыста — себептен ... ... ... ... Бұл ...... ... шындық дүниенің заттары мен құбылыстарының
арасындағы объективтік байланыстың идеялық бейнесі.
Адам ойының диалектикалық ... ... ... ... екі
формасын қарастырамыз. Оның бірі — индукциялық ойқорытынды, ... ... бір ... олар ... және ... ... ... да танымның ... және ... ... ... ... ... ... жеке фактілерден немесе жалпылығы кем пікірлерден
жалпы қорытынды шығарудың логакалық тәсілі, ал дедукция, бұған ... ... ... немесе жалпылығы кем қорытынды шығарудың логикалық
тәсілі.
Танымдық тұрғыдан алғанда (бүкіл адамзаттың ... ... ... да), индукция алғашқылық, өйткені жалпыны білу үшін ... білу ... яғни ... алғышарттардан жалпы қорытыңды шығару керек.
Мысалы, барлық материалдардың ... ... білу үшін ... т.б. ... ... білу керек.
Индукцияның екі түрі бар — толық және ... ... Бұл ... ... ... ғана ... береді, индукцияның Ф.Бэкон негізін
салған ғылыми индукция деп аталатын ерекше бір түрі ... ... ... бұл ... жеке құбылыстардың себепті байланысын ашып көрсетудің логакалық
әдістерін ... ... ... жаңа ... — қорытынды алғышарттардан қажетті
түрде шығады, өйткені жалпы алғышарт шындық дүниедегі ... де, ... жеке ... ... ... ... сөйтіп объективтік жалпылық пен ерекше, ... ... ... адам ... ... ... ... дедукциялық ойқорытынды ... ... ... деп те ... Таным теориясының тарихында кейбір философтар
индукцияның маңызын асыра бағаласа, енді біреулер дедукцияны бірінші орынға
қояды. Шындығында, ... ... ... бұл ... диалектикалық
бірлікте қолданылады.
5. Дүниені танып білу екі сатыдан — сезімдік және ... ... ... ... ерте ... ... ... таным
процесінде сезімдік танымнан абстракциялық ойлау (рационалдық таным) қалай
туады, олардың қарым-қатынасы қандай, қайсысы маңыздырақ рөл атқарады ... ... ... дұрыс жауап бере алмай келгені белгілі. Біреулер
сезімдік танымды бірінші орынға ... ... оған ... ... ... ... ... (латынша sensus — сезім, түйсік дегенді ... ... ... процесінде түйсіктер мен қабылдаулар шешуші рөл атқарады
деп санады. Бір ... ... ... ой ... өйткені адам шынында да
сыртқы дүниемен сезім мүшелері ... ғана ... ... ... мен ... ... олардың танымдығы рөлін түсінудің
өзі түрліше болуы мүмкін.
Түйсіктер — білімнің қайнар көзі, ал түйсіктердің ... ... ... ... ... Юм, ... ... мен қабылдаулар
біз өзіміз өмір сүретін ең соңғы шындық деп санайды. Ол танымнан тәуелсіз
шындықтың бар ... не ... ... ... не ... ... қайнар көзі жайында мәселе қоюдың өзі мағынасыз ... ... ... ... көп ... ... ... қайшылықтарын бетке ұстайды.
Түйсіктерді түсіндірудегі екінші бір сыңаржақ бағыт "тұрпайы реализм"
(яғни материалистік сенсуализм) деп ... Оны ... ... тыс өмір ... ... мен ... адам ... тікелей
бейнелендірсе, олар дәл сондай болғаны. Адам мен оның нерв ... ... ... әсерін тигізбейді-міс. Шынына келгенде,
сезім мүшелері түйсіктердің қалыптасуына әсер етеді. Түйсік — объективтік
дүниенің субъективтік ... ... ... ... мәліметтері білімінің көзі бола
отырып, білімнің бүкіл ... ... ... философы Джон Локк
жариялаған "Әуел баста сезімдерде болмаған нәрсе ... ... ... ... ... ... (гректің еmреіrіa — тәжірибе
деген ... деп ... ... ... ... ... алғанда, білім өзінің шығу көзі ... ... ... ... ... сондай-ақ оның бүкіл мазмұны да
солармен тынады. Эмпиризм ойлаудың үлесіне ... ... ... ... ... ғана ... ХVІІ-ХVІII ғасырлардағы материалистік
философиядағы эмпиризмнің прогресшіл маңызы бар еді, өйткені ол табиғатты
тәжірибе жүзінде танып ... ... ... ... ... етті. Эмпиризм кейіннен агностицизмнің және ... ... ... бір ... айналды, өйткені ол теориялық ... ... шын ... келгенде, ғылымды тозығы жеткен ескі ұғымдарды
қолдануға итермеледі; "Ең есті эмпириктердің ... деп ...... жалған нанымдардың ішіндегі ең тұрпайысы — қазіргі
заманғы спиритизмнің құрбаны болды".
Қазіргі заманғы ... ... ... ... ... өмір сүреді. Ол жалпы алғанда, ойлауға қарсы емес, бірақ оны тек
логикалық есептеулер (логикалық дәлелдеу, таңбалармен ... ... ... деп ... Неопозитивистер қазіргі заманғы ғылыми білімнің
тікелей сезімдік мәліметтерге жатқызуға болатын кейбір бастама моменттерін
(сейлемдер мен ... ... ... ... ... эмпириктер сезімдік бейнеленудің рөлін асыра ... ... ... rаtiо — ... ... деген сөзден) деп аталатын
басқа бір бағыттың өкілдері ойлаудың ... ... ... ... ... ... ... меңзеушілігіне
рационалистер (Декарт, Спиноза және ... ... тыс" ... ... яғни ... ... тәуелсіз "таза ойлау" тәжірибеге
сүйенбей-ақ логикалық дедукция ... жаңа ... ... ... ... Олар ... ... деген ұғымды ұсынды — ол
ұғымның көмегімен ақыл-ой сезімдік ... ... ... ... ... танып біле алады. Бұл жағдайда ... рөлі ... ... ... тәжірибе ойлау қызметі үшін
түрткі, сылтау ғана болады немесе ... ... жай ... ... Өз ... ... жағынан дамыта отырып, кейбір
рационалистер (Декарт) "туа біткен білімдер" болатыны жайындағы идеяға
келді, атап айтқанда, ... және ... ... ... ... ... табылады. Бұл "туа біткен идеяларды" абсолюттік ақиқат деп
жариялай отырып, рационалистер олардан ғылыми ... ... ... ... тырысты.
И.Канттың априоризмі рационализмнің біраз жұмсартылған, әлсіретілген
формасы болып табылады. ... ... ... білімнің бір-біріне
тәуелсіз екі көзі бар: 1) білімнің мазмұнын құратын сезімдік ... және 2) ... пен ... ... — олар априорлық
(тажірибеден тәуелсіз) сипатта ... ... ... сезімдік пен
рационалдықты синтездеудің ... ... ... ойы дұрыс, алайда бұл
екі кезең оның ілімінде бір-бірінен оқшау ... ... ... ... ... ... сезім мүшелеріне әсер етуіне
байланысты болса, ал ... ... ... ... ... ... ... қабілеттеріне негізделеді.
Категориялардың (ең жалпы ұғымдардың) таным формасы екенін дұрыс ... ... ... ... ... ... ... қасиеттері мен
қатынас, байланыстарын бейнелеңдіре-тінін көре білмеді.
Танымдығы сезімдік пен рационалдықтың, тәжірибе ... ... ... ... ... теориясы тұрғысынан
ғана дұрыс түсіндіріледі: таным шындықты тікелей, сезімдік ... ... ... ... ... қабылдаулар,
елестетулер) — адамды сыртқы дүниемен байланыстыратын білімнің қайнар көзі.
Бұл, әрине, танымның әрбір жеке ... ... ... басталады деген
сөз емес. Білім ата-анадан балаға биологиялық мұра ... ... ... тарихи ұрпақтан екіншісіне беріліп отырады.
Білім — тек сезім мүшелері беретін ... ғана ... ... ... ... ... сезімдік елестетулердің шеңберінен тыс шыға
алады. Тіпті "Раушан гүл қызыл" — деген қарапайым ... өзі ... ... олардың түсі жайында және т.б. ұғымдарының негізінде туған
түйсіктері мен қабылдауларының байланыс ... ... ... ... ... ... ... тілмен жеткізіп бере алмайды. "Таза"
сезімдік қабылдау болмайды. Адамда ол ... ... ... ... ... ... ... да болмайды.
Шыңдықтың сезімдік бейнеленуін тікелей қабылдау деп атағаңда мынадай
мағынада атайды — ол ... ... ... ... ... ... байланыстырады, бірақ оның өзі ... ... ... байланысты болады. Егер түйсіктердің
нәтижелерін ұғыну болмаса, онда ... де ... ... ... танып білудің сезімдік және рационалдық
бейнеленуінің бірлігі болып табылады. ... ... ... ... ... болмайды. Мысалы, қазіргі заманғы ғылымның көптеген ұғымдары
аса абстрактілі, бірақ олар сезімдік мазмұннан мүлдем ... ... ... ... сайып келгенде, адамдардың тәжірибесінен шығатынында ғана
емес, сондай-ақ өздерінің формасы бойынша олар ... ... ... ... ... өмір ... де. ... алғанда, тәжірибенің мәліметтерін дұрыс өңдемейінше және олардың
нәтижелерін адамзаттың ақыл-ой ... ... ... ... ... ... Нағыз білім ақиқат болуы тиіс. Практикалық қызметт табысқа жету үшін
адамға ақиқат білім қажет. Олай болса, ақиқат ... не, ол ... ... ... ... ... ... жалған білімнен қалай айыруға болады?
Ежелгі дүние философиясынан бері ... ... ... келе ... ... ... ... жауап беріледі: ақиқат деп шындыққа сәйкес
келетін ... ... ... бұл ... ... мен ... онымен көбіне бір-біріне ... ... ... ... де, ... де келісті. Онымен тіпті агностиктер де ... және ... ... ... өз ... ... — олар
жалпы білімге қарсы емес екенін, тек ... өмір ... ... мен
құбылыстардың бейнеленуі деп қарастырылатын білімге ғана ... ... ... ... ... ақиқатқа жетуді танымның мақсаты
деп санайтын болып шықты.
Осы себептермен марксистік таным теориясы ақиқаттың мұндай айқынсыз,
абстрактілі анықтамасын ... ... оны одан әрі ... ... ... ... объективтік деген ұғымын қосып, объективтік ақиқат жайында
сөз қозғады, өйткені ақиқат объективті ... өмір ... ... оның ... ең алдымен объективтік болуы тиіс.
Ақиқаттан мазмұны ол бейнелендіретін ... ... ... Мысалға, "Жер — шар тәрізді домалық" деген пікірді алсақ, ол
ақиқат, өйткені ол шындыққа сәйкес ... ... ... ... санасына
тәуелді ме? Әрине, тәуелсіз — Жер адам пайда болғаннан әлдеқашан бұрын
табиғи ... ... ... ... ... ... ... — жазық, шар тәрізді емес, оны құдай солай жаратқан деген ... бойы ... ... ... ол ... де Жер шар ... еді. Кез
келген басқа объективтік ақиқатты қарастырсақ та дәл ... ... ... ... адам ... ... біледі, бірден, тұтас,
абсолютті түрде танып біле ме, әлде ... ... ... біле ме? —
деген сұрақ туады. Бұл сұрақ абсолюттік және ... ... ... ... деп ... және ... (салыстырмалы) ақиқаттардың бір-бірінен
айырмашылығы білімнің шындыққа сәйкес келу дәрежесіне қарай, адамның ... ... ... ... ... ... ... қарай анықталады.
Осы тұрғыдан алғанда, ... ... ... ... ... мен ... мәнін толық және жан-жақты бейнелендіретін
объективтік ақиқат (білім).
Осы абсолюттік ақиқатты бірден танып білуге бола ма? Бір ... ия ... ... өйткені дүниеде танып білуге болмайтын нәрселер
жоқ және оның үстіне, адамның танып білу ... шегі жоқ. ... ... аяғанда, әрбір жеке адамның әрбір жеке ... ... ... – олардың дүниетануының шектеулілігі нақты ... ... ... мен ... даму ... ... ... әрбір нақты тарихи кезеңдегі білімдері толық болмай,
салыстырмалы (относительдік) сипатта болатыны сөзсіз. ... ... ... ... шындықты дұрыс бейнелендірген, бірақ әлі толық
емес білімдер мен теориялар. Олар ғылым мен ... ... ... ... анықтала, нақтылана және тереңдей түседі. ... ... жету ... ... ... десе де ... ... деп жазды В.И.Ленин, "салыстырмалы ақиқаттардың
қосындысынан тұрады. Ғылым дамуының әрбір сатысы абсолюттік ... ... жаңа ... ... ... ... ... қағиданың ақиқаттығының
шегі салыстырмалы; оны болашақта білімінің одан әрі ... не ... ... ... ақиқаттың ішінде міндетті түрде абсолюттік ... ... ... ... ... бір мезгілде әрі абсолютті, әрі
салыстырмалы. Абсолюттік болатын себебі, онда мәңгі, абсолютті ... ... бар. ... ... ... ол ... ... толығуда, дамуда болады, шындықтың жаңа Жақтары ашылған сайын
толыға, дәлдене ... Тағы бір ... XIX ... ... ... айналу заңы ғасырлар бойы толығып, дамып келді.
Адам шексіз Әлем кеңістігін барған сайын меңгеріп келеді. Адамның ақыл-
ойы атомішілік микродүниені ғана ... ... ... ... ... ... сайын кеңейтіп, метагалактика дүниесі бар екенін ... ... ... ... ... ... кеңістігі алыс жұлдыздардың болмашы
ғана жарығының сәулесі көрінетін бос қуыс деп ... ... ... ... жер серіктері (спутниктер) Жер шары зарядталған ... ... ашып ... ... ғарышты меңгеру арманын іске
асыруда. Ай және Күн системасының планеталары Марс, Шолпан т.б. зерттелуде.
Қысқасы, әлем жайындағы абсолюттік ... ... ... мол ... ... ... артқан үстіне арта түсуде. Бұлардың бәрі абсолюттік және
салыстырмалы ... ... ... жайындағы ғылыми-
философиялық ұғымның дәлелі болып табылады.
Абсолюттік және ... ... ... ... ... екі ... ... – релятивизм мен догматизмге қарсы күресте
алатын маңызы зор. Релятивизм (латынша relativus — салыстырмалы деген ... ... ... ... оның ... ... ... танымдық қабілетіне деген сенімді жояды, ... ... ... білу ... теріске шығаруға әкеп соғады.
Ақиқат жайындағы диалектикалық-материалистік ілім, сондай-ақ білімнің
салыстырмалылық, сипатын жоққа шығарып, өзгермейтін мәңгі ... ... ... де ... ... Ол ... ... қатып-семіп қалған дайын ақиқаттардан тұрады, оларды тек жаттап
алып, өмірдің барлық жағдайларына ... ... деп ... бұл ... көзқарасына да батыл қарсы шығады.
Дүниетану процесінде заңдардың, жалпы ұғымдар мен ... және ... ... бар ... атап көрсете отырып, ... ... ... қатар оларды абсолюттендіруге болмайтынын ескертеді. Ақиқаттығы
әбден дәлелденген және практика жүзінде тексеруден өткен жалпы ... сол ... ... ... ... ... ... солай, беталдына
қолдана беруге болмайды.
Дүниенің өзі ... ... даму және ... жағдайында
болатындықтан, ол жөніндегі біздің білімдеріміз де өзгермейтін, барлық
уақытта және ... ... ... ... ... бола ... ... ескіні анықтай түсіп, объективтік дүниенің бұрын
белгісіз болып ... жаңа ... ... ... ... ... табылады.
Шындықтың үздіксіз дамуын үздіксіз бейнелеңдіріп ... үшін ... ... ... және құбылмалы болуы тиіс.
Жоғарыда айтылғандардан шығатын ... ... ... ... ... ... ... Ақиқаттың нақтылығы — таным процесіне
диалектикалық тұрғыдан қараудың негізгі бір принципі — ... ... ... ... ... — нақты-тарихи жағдайларды) мұқият
ескеруді талап етеді. Мысалы, болған құбылыстың ... орны мен ... т.б. ... ... онда ... пікірдің ақиқаттығын не
жалғандығын анықтау мүмкін ... ... ... бір ... дәл
бейнелендірген пікір басқа жағдайлардағы ол құбылыс жайында жалған болуы
мүмкін. ... жеке ... оны ... ... ... ... баға ... болмайды. Немесе басқа мысал.
Классикалық механиканың заңдары ақиқат па? Иә, ... ... ... ... олар макроскопиялық (ірі) ... ... ... ол ... ақиқаттығынан айрылады. Бұл жерде енді
жаңа, кванттық механиканың заңдары ... Кез ... ... ... ... ... белгілі бір құбылыстарды дұрыс бейнелендіре отырып, екінші
біреулерін ... ... ... ... не процесс жайындағы ақиқат та мәңгі емес. Бұл құбылыс не
процесс дами отырып, басқаға айналуы ... ... ... байланысты ол
өзгереді. Олай болса, оны бейнелендіретін ақиқат та өзгереді. Мәселен,
буржуазия XVII ... ... тап еді, ал ... гасырларда кертартпа
тапқа айналды.
Ақиқаттың нақтылық принципі фактілер мен жеке ... ... ... ... ... ... ... есепке алу тұрғысынан қарауды
талап етеді, ал бұл ... ... ... ... Қоғамдық даму
процестерін талдаған кезде нақты-тарихи тұрғыдан қараудың ... ... ... Ал мұның бәрі білімнің ... ... ... алға ... ... өлшеуішін (критерийін) (гректің kriterion — бағалау өлшемі
деген сөзі) табу — ... ... ... қателесуден айыруға мүмкіндік
беретін объективтік негізді табу деген сөз.
Дүниежүзілік философия ... ... ... табу ... ... негізгі мәселелердің бірі болды. Ақиқатты жалғаннан
қалай ... ... ... ... ... ... ... келді. Декарт,
Спиноза, Лейбниц ақиқаттың өлшеуіші ... ... ... ... ... ... ... өлшеуішінің мұндай түсінігі біздің
ойлауымыздың логикалық күшіне және сеніміне сүйенеді. ... ... ... ... ... анықтауда білгілі бір рөл атқарады,
бірақ ол бірден-бір өлшеуіш бола ... ... ... болып көрінген
көптеген ақиқаттар кейіннен жалған болып шықты, мысалы, ... ... ... көрінуі, күн мен жұлдыздардың жерді айналуы т.б. сондай "ақиқат" еді.
Көпшілік ... ... деп ... ... ... ... де ... Ақиқат мәселесін ... ... ... ... ... атап ... ... өйткені жаңалық ашқан
адамдар көбінесе жалғыз дауысты болып ... ... ... ... ... ашқан Н.Коперникке алғашында ешкім сенбеді.
Практиканы ақиқаттың өлшеуіші деп жариялаған прагматизм деп аталатын
философиялық бағыт бар. Бірақ ол ... ... ... ... ... мағынасында түсінді: не нәрсе практикалық пайда келтірсе, сол бірден-
бір ақиқат деп жариялады бұл ... ... ... ... ... бұл ... орындаса, егер, атап айтқанда, құдай ... ұғым ... ... онда ... ... ... шығаруға прагматизмнің
қандай негізі бар..." — деп жазды прагматизмнің негізін ... ... ... өз ... ... ала ... прагматизм тіпті құдайды
да "практика үшін" ... ... ... өз ... қоғамдық практикамен
дәлелдеуден аулақ жүреді. Айта кеткен жөн, идеалистерді былай қойғанда,
марксизмге ... ... де ... ... ... ... ғылыми тұрғыдан шеше алмады, Маркске дейінгі философ-тардың бәрі
бірдей практика ақиқаттың өлшеуіші екенін мойындамады немесе оны ... ... ... ... пен ... ... ғылыми гносеология жасауда сіңірген аса
зор еңбегі сол, олар ... ... ... ... ... ... практиканың таным процесіндегі шешуші ... ашып ... ... ... ... және ең алдымен өндірістік ... ... ... ғана ... ... ... ... екенін дәлелдеп
берді. "Адамның ойлауында предметтік ақиқат бар ма деген сұрақ, — деп жазды
К.Маркс, — ... де ... ... ... ... сұрақ. Адам өз
ойлауының ақиқаттығын, яғни шындығы мен күшін, бұл ... ... ... ... ... расталған теориялар мен идеялар ғана ... ... ... ... заманғы ұшу аппараттарын алайық. Қазіргі ғылыми-
техникалық ойдың ең жаңа ... ... ... ол ... ... мен ... ... есептеулері, терең
мазмұнды ғылыми тұжырымдары іске асардан бұрын ... не ... ... деп ... ал бұл ... ұшып ... арқылы
тексеріледі.
Бұл жағдайды идеалистер жиі-жиі пайдалануға тырысады. Егер ... ... мен ... логикалық жолмен дәлелдеуге болатын болса, ... онда ... ... ... ... деу ... Ол ол ... ғылыми қағидалардың ақиқаттығын дәлелдеудің ең сенімді жолы
қоғамдық практикаға ешбір қатыссыз логикалық пайымдау жолы деп ... ... ... ... ... идеалистер дәл ғылымдарды, оның ішінде
математиканы мысалға келтіреді. Бұл ғылымдар, олардың ... ... ... қажет етпестен, таза логикалық жолмен дамиды екен.
Ғылыми таным теориясы бұл ... ... ... ... ... ... деген не?
Логикалық дәлелдеу дегеніміз қайсы бір ... ... ... ... ... заңдардың, аксиомалар мен
теориялардың ... ... ... ... Ал бұл жерде негіз
ретінде келтірілген аргументтер, пікірлер өз ... не ... ... жолмен дәлелденгенін білемн. Осылайша дәлел, негіз қуып ... ... ... бір ... ... ... ... еді: бір
теореманың дәлелі ... ... ... ал екінші — үшіншінің
дәлеліне, үшінші — ... ... т.т. ... еді. ... дәлел
қуа берсек, ең соңында "бірінші" немесе "алғашқы" негіздер деп ... ... мен ... ... келіп тірелер едік, ал бұл
алғашқы негіздер кезінде тікелей ... ... ... ... табылады.
Бұл айтылғандардан практика өлшеуіші адамға әбден негізделген, енді
тексеруді, анықтауды қажет етпейтін, "мәңгі" ақиқат ... ... ... ... ... ... ... практикада әбден тексерілген
қағидалардың өзі де кейде қоғамдық практика мен озат ... ... ... ... ... ... нақтылай түсуді қажет етеді.
Сондықтан практиканың ақиқаттың өлшеуіші ретіндегі ... ... ... ... өйткені шындықты танып білу процесі шексіз
болғандықтан, практика қол ... ... ... ... ... мәңгі ақиқаттың жоқ екенін растап отыруы тиіс. Демек,
таным процесінің өзі ... оның ...... да ... ... болады.
Сонымен, практика өлшеуішінде абсолюттікте, салыстырмалы да кезеңдер
бар, өйткені ол ... ... ... абсолюттік және
салыстырмалылық сипатын айқындап ... ... ... ... ... ... ... қазғылап келгенде практика ақиқатты
жалғаннан, шынды ... ... ... ... ... ... Ғылыми зерттеуші ұсынатын ақиқаттың қай-қайсысы ... ... ... ғана ... ... ... Субъективтік
идеядан адам объективтік ақиқатқа практика арқылы барады.
Практиканың салыстырмалалық кезеңінің мәні мынада: шындықтың, қоғамдық
өндіріс пен ... ... ... ... ... да үздіксіз
өзгерісте, дамуда, жетілуде ... ... ... даму және ... ... ... болғандықтан, ақиқаттың өлшеуіші ретіндегі оның
салыстырмалылық кезеңі де ешқашан ... ... ... ... мен түрлері көп. Ең алдымен таным ғылыми
және ғылыми емес болып екіге бөлінеді. Ғылыми емес ... ... ... танымдар, көркемөнерлер бейнелері, діни танымдар т.б.
жатады. Ғылыми таным, атының өзі-ақ айтып тұрғанындай, таным процесінің ... ... ... ... ...... мен құбылыстардың ішкі
мәнін, олардың өмір сүру және даму заңдылықтарын ашу. ... ... мен мәні сырт ... емес, ішкі табиғатында. Оларды ашу үшін
субъект шындықты ... ... ... ... танымның
түрліше әдіс-тәсілдерін, зерттеу құралдарын қолданады. Бірақ адамның ғылыми
танымында қолданатан әдіс-тәсілдері қалай болса солай алына салмайды. ... ... ... ... ... ерекшеліктеріне, зерттеліп
шешілетін мәселелердің сипатына, таным процесінің даму деңгейіне байланысты
болады. Айтылған жағдайларға байланысты ... ... оның ... мен ... қолданылатын әдіс-тәсілдері мен ... ... ... екі ... ... ... эмпириялық және
теориялық. Бұл екі деңгейде ... ... ... мен
формалары да түрліше. Дүниені танып білудің әдіс-тәсілдері қолданылу ауқымы
жағынан үш негізгі топқа бөлінеді: 1) ... ... ... ... әдіс-тәсілдер; 2) туыстас бір топ ғылымдарда қолданылатын жалпы
ғылымдық әдіс-тәсілдер; 3) жеке ... ... ... ... танымның дамуының арнаулы формасы болып табылатын ғылымдардың
бәрі ең алдымен ғылыми танымның ең ... ... және ... ... ... ... алады, өйткені ол танымның барлық
деңгейлері мен формаларының жалпы бағытын, атап ... ... ... Ал жалпы ғылымдық және жеке ... ... ... ... енді біреулері теориялық танымда қолданылады.
Ғылыми зерттеудің эмпириялық және теориялық деңгейлерінің бір-бірінен
ең алдымен таным әдіс-тәсілдері жағынан, ... қол ... ... ... әр түрлілігі жағынан айырмашылығы бар. Эмпириялық
зерттеу ең алдымен зерттеу бағдарламасын жасап, соған ... ... ... ... мәліметтерді классификациялап, түсініктеме
береді, алғашқы жалпылау ... ... ... ... ... ... жинау ісімен айналысу. Әрбір таным процесі "бұл не ... ... ... белгілі. Бұл сұраққа тиянақты жауап беру үшін ... әлі ... ... ... — проблеманы дұрыс қоя білуі қажет,
өйткені проблеманы ... ... қоя білу оңай іс ... ... ... табиғатқа, өмірге, практика мен теорияға қоятын сұрағымыз. Адамзатты
"толғандыратын" проблемалар — оның даму ... ... ... ... ... мен қазіргі заманғы проблемалардың
айырмасы жер мен көктей.
Кейде проблеманы қою оның ... ... қиын ... оңай ... ... ... ... көп жағдайда ойдың іздемпаздық
белсенділігіне бағыт беріп, ... ... ... ... эксперимент
жасауды оңайлатады.
Бақылау — таным объектілерінің мәнді қасиеттерін және ... ... ... ... мен ... мақсатты түрде
қабылдау.
Бақылау жүргізбейінше, ешқандай зерттеу жұмысы болуы мүмкін емес.
Бақылау ... ... ... ... ... да, ... да кеңінен қолданылады.
Алайда табиғатта да, қоғам ... де ... ... ... ... мен ... толып жатыр. Сондықтан адам таным
процесінде тек бақылаумен шектеле ... ол ... ... ... ... ... Эксперимент – зерттелетін құбылыстарды лабораториялық
жағдайда жасанды жолмен ... ол ... жүру ... ... сәйкес
бақылауды ұйымдастыру. Ғылыми ойлау процесінің тарихында, атап ... ... ... ішкі ... ... ... тамаша
эксперименттер толып жатыр. Эксперименттің көмегімен ... ... ... ал ... жарықтың қысымы бар екенін дәлелдеді т.т.
Бақылау мен эксперимент кезінде ғалымдар ... ... ... көрсеткеніне сенеді, бірақ сезім мүшелерінің мүмкіндігі шексіз
емес. Сондықтан ежелден бері-ақ әсіресе эксперимент жүргізуде бақылаушының
сезім мүшелерінің қабылдау ... ... көп есе ... ... мен техникалық құралдардың көмегіне сүйене бастады.
Эмпириялық танымның аталған әдіс-тәсілдерінің бәрі ғалымдар үшін ... ауа деп ... ... ... ... міндетін атқарады.
Эмпириялық таным ... ... ... ... ...... мен құбылыстардың мәнін, заңдылығын білуге
бағытталған ... ол аса ... ... ... іске асады:
теориялық таным ұғым, ... заң, ... т.б. ... ... ... таным салыстыру, анализ және синтез, ... және ... ... және ... аналогия әдістерінің
көмегімен жүзеге асады. Осы әдіс-тәсілдердің кейбіреулерін қарастырайық.
Зерттелетін құбылыстардың ұқсастығы мен айырмашылығын, ... ... ... ... т.б. ... үшін ... әдісі қолданылады.
Осы салыстырудың нәтижесінде зерттелетін нәрселердің жалпы ... ... ... ... Салыстырудың нәтижесінде байқалған ұқсастық пен
айырмашылық, жалпы және ерекше қасиеттері мен ... ойша ... ... ... Алайда зерттеу анализбен тоқтамайды, өйткені ойша бөлшектеп
тастаған белгі, қасиеттер ... ... ғой. ... ... ... абстракциялау әдісін қолданамыз. Абстракция (латынша abstractio — көңіл
аудармау дегенді ... ... ... зерттелетін құбылыстың,
нәрсенің мәнді, жалпы, қажетті қасиетерін, ... ойша ... ... ... ... ... ... аудармай тасталады. Бұдан кейін
бөліп алынған мәнді, қажетті, жалпы белгі-қасиеттерді ойша ... ... ... керек. Бұл әдісті синтездеу деп атайды. Бір
топқа, класқа жататын нәрселер мен құбылыстардың бәрін ... ... ... ... өйткені олар сансыз көп болуы мүмкін. Мәселен, судың әрбір
молекуласын, өсімдіктің әр біреуін т.т. ... шығу ... ... ... ... ... деген әдіс қолданылады. Белгілі бір топқа, класқа
жататын нәрселердің жеке түрлерін зерттеудің нәтижесінде ... сол ... ... ... ... ойша ... жалпылау деп
айтады. Мысалға "адам" деген ұғымды алсақ, бұл ұғым ... өмір ... бар және ... ... ... ... тән мынадай жалпы,
мәнді қасиет, белгілерін ... а) ... ... ... ... қабілеттілік және б) сөйлеу тіліне ... бұл ... әуел ... ... өмір сүрудің нәтижесінде
қалыптасты, сондықтан адам биологиялық жан емес ... бұл ... де ... ... жан. ... бұл ... ... қасиет, белгілерін танып
білгенше де ондаған ғасырлар өтті.
Бір де бір ғылыми теория дайын ... ... ... бола ... ... олай ... Алдымен ол гипотеза (ғылыми жорамал) түрінде өмір
сүреді. Сонымен қатар, ... өзі де ... ... ... ... бір ... ... өтеді. Алғашында ол жаңа
құбылыстарды бақылаудың негізінде туған жалпылама болжал түрінде болады.
Гипотеза дегеніміз зерттелуші құбылыстардың себепті байланыстарын ... ... ... үшін ... ... ... ... білімнің даму формасы ретінде екі негізгі сатыдан тұрады.
Бірінші сатысы — ... ... бір ... және ... ... ғылыми жорамал жасау. Екінші сатысы — гипотезаны ... ... ... негізгі міндеті — білімнің даму формасы болуды
орындау үшін бірқатар талаптарға сәйкес келуі ... 1) ол ... ... ... ... фактілердің бәріне сүйенуі қажет; 2) ғылымда
анықталған және практикада дәлелденген зандылықтарға қайшы келмеуі тиіс; 3)
ұсынылған гипотезаға ... ... ... ... ... ... ... жүзінде тексеруге болатындай болуы тиіс.
Гипотезаны тексеру және дәлелдеу ... ... да ... талаптарды
орындауды қажет етеді: 1) ... даму ... жаңа ... ... және толыға түсуі керек; 2) гипотезаның дамуы оның
теріске шығуына әкеліп соғуы мүмкін. ... ... оны сол ... бірақ басқа принципке негізделген жаңа гипотезамен ауыстыруға
тура келеді. Мысалға ертедегі дүниедегі Птолемейдің гипотезасы ... ... ... гипотезасымен ауыстырылғанын келтіруге болады; 3)
гипотеза бақылау, эксперимент жолымен және ... ... оңда ... ... ал ... онда ... ... ретінде лақтырып
тасталады.
Кең мағынада алғанда, белгілі бір ... ... ... ... мен принциптердің жүйесін теория деп айтады. Ал тар
мағынада ... ...... негізделген, логикалық жағынан
қайшылықсыз, жалпылаудың жоғары деңгейіне жеткен ... ... Ол ... ... белгілі бір саласының мәнді қасиеттері, даму
заңдылықтары, себеп-салдар ... ... ... ... ... ... өзегін, негізін заң, заңдылық құрады. Адамзаттың таным
процесінің тарихына көз жіберсек, құрамында заң, заңдылық жоқ білімдерді
ғылыми емес деп ... ... ... ... ... ... ... кезеңдерден тұруы тиіс: бастапқы эмпириялық негізден (теориялық
түсінік берілуі ... ... ... ... ... ... теорияның логикасынан (логикалық тұжырымдар мен
дәлелдеулер ережелерінің теориясы шеңберінде); теориялық ... ... ... ... ... ... және, ақыр соңында, ғылым
заңдары мен болжамдардан.
Ғылыми болжам — эмпириялық және ... ... ... ... Ғылыми болжам — табиғат, қоғам құбылыстары мен рухани
процестердің болашақ күй-жағдайларын эмпириялық және ... ... ... ала ... беру? -
Заттар мен құбылыстардың заңды, себепті байланыстарын ашып, олардың
мәнін танып білудің негізінде адам ... ... ... ... болашақтың құпия сырын ашуы мүмкін, яғни әлі ... ... ... ... олардың сыры ашылатынын алдын ала айтып беруі мүмкін.
Алдын ала болжап айту — ... ... ... мақсаты. Ол бізге табиғи
құбылысардың немесе тарихи оқиғалардың болашағын ашып береді. ... ... ... ... ... элементгердің периодтық заңын алсақ та
болады. Сол заңның негізінде ол әлі ашылмаған ... ... ... ... периодтық системадағы реттік нөмерін, қай топқа жататынын
алдын ала дәл болжап берді. Химия ғылымының болашақ дамуы ол болжамды толық
растады.
Жоғарыда ... ... ... ... ... ... ... қажет сияқты: танымның екі деңгейі — ... және ... ... ... ... өмір ... ... етеді,
яғни бірін-бірі толықтырады. Әрине эмпириялық (тәжірибелік) ... ... ... ... ... болды. Оны мынадан да ... ... ... ... ... танымның алдына жаңа міндеттер ұсынып
отырады, ал тереңдей түскен теориялық таным өз ... ... ... ... ... ... міндеттер қояды, сөйтіп бұл жерде
кері байланыстар принципі әрекет етеді.

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 34 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
М. Әуезовтің Құнанбайдың тарихи тұлғасын көркем образға айналдыру жолындағы ізденістері15 бет
Гендерлік лингвистиканы зерттеудің теориялық аспектілері9 бет
Драматургиядағы тарихи тұлғалар бейнесі6 бет
М.Әуезов әңгімелеріндегі тарихи және көркем шындық3 бет
Мүсірепов Ғабит Махмұтұлы6 бет
Бір фазалы синусоидалы тоқтың электр тізбегі9 бет
Софистер мен сократтың философиясы3 бет
Шерхан Мұртазаның «Ай мен Айша» роман-диологиясында замана шындығының бейнеленуі6 бет
Шерхан Мұртазаның «Ай мен Айша» роман-диологиясында замана шындығының бейнеленуі. Көркемдік ізденістер. Р. Мұқанова, Т. Ахметжан, Н. Ораз шығармаларын талдау10 бет
“Қош бол, майдан!” романдағы соғыс тақырыбының бейнеленуі43 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь