Абылай және оның заманы

1. Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
2. Негізгі бөлім ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..4
• «Абылай және оның заманы» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..4
• «Абылай туралы өлең.толғаулар» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..11
• «Бұқар поэзиясындағы Абылай хан» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .12
3. Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 15
• «Абылай дәуірі . қазақтардың ерлігі мен серілігінің ғасыры»
4. Қолданған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...16
Абылай (Әбілмансұр) – Қазақ ордасын бір тудың астына топтастырып, байтақ жерімізді жоңғар шапқыншылығынан азат еткен, алып қайраткер – Қытай, Ресей патшалығымен мемлеге келіп, ел тәуелсіздігін сақтаған, айбынды да ардақты хан, кемеңгер көсем.
Абылай хан 1711 жылы туып, 1781 жылы қайтыс болған. Сүйегі Түркістандағы Қожа Ахмет Яссауи кесенесіне қойылған.
Кезінде орыс тарихшылары, зерттеушілері Абылайдың хандық қызметіне, саясаттағы беделіне, қолбасшылық рөліне байланысты ойларын айтса да, оны кеңестік идеология көп ауқытқа дейін тарих тасасында қалдырды. 1940-1980 жылдарда А. Баймұрзин, Н.Г. Аполлова, В.Я. Басин, Б.П. Гуревич, С.Е. Толыбаев сияқты тарихшылар еңбегінде Абылай «халықты тоңаушы», «екі жүзді», «жауыз, қанішер», «қайшылықты, жалтақ саясат иесі», «басқыншы», «зорлық-зомбылықшы», «орыс мемлекетіне қарсы шығушы» болып айыпталды. 1952, 1962, 1977, 1983 жылдары жарияланған Қазақ ССР тарихы Абылайдың билігі, саясаты жайлы теріс түсінік қалыптастырды. Дегенмен, Абылайдың хандық мемлекетіне, қайраткерлік, қолбасшылық, дипломатиялық қызметіне нақты баға берілген А.И. Левшин жазбалары – тарихи шындықты жан-жақты ашатын, құнды еңбек. Ол: «Абылай – тәжірибесі, ақыл-айласы жағынан болсын, қол астындағы халқының саны, күші жағынан болсын, сондай-ақ өзінің Ресей патшалығымен, Қытайдың боғдыханымен жүргізген тапқыр, шебер қатынастары жағынан болсын өз тұсындағылардың бәрінен биік еді», дейді.
Абылай туралы шындық сәулесі өшпеген тұстағы ауызекі әңгіме-аңыздар, тарихи жырлар негізінде дүниеге келген Ш. Уәлихановтың «Абылай хан» зертеу мақаласының орны бөлек.
1. Ануар Тарах «Алаштың айбын-ардағы – Абылай хан» Алматы «Қазақстан» 2003.
2. М. Жолдасбекұлы «Елтұтқа» Астана 2001.
3. «Жүз тұңғыш» I-том Алматы «Жалын» 2005.
4. Ж. Қасымбаев «Абылай хан» Алматы 2004.
5. «Тарихи тұлғалар» II-том Алматы 1998.
        
        Мазмұны
1. Кіріспе
.......................................................................
.............................3
2. Негізгі бөлім
.......................................................................
...................4
• «Абылай және оның
заманы»..........................................................4
• «Абылай туралы ... ... ... ... ... ... – қазақтардың ерлігі мен серілігінің ғасыры»
4. Қолданған
әдебиеттер.............................................................
..............16
Кіріспе
Абылай (Әбілмансұр) – Қазақ ордасын бір тудың астына ... ... ... ... азат ... алып ...... патшалығымен мемлеге келіп, ел тәуелсіздігін сақтаған, айбынды ... хан, ... ... хан 1711 жылы ... 1781 жылы ... ... ... Қожа Ахмет Яссауи кесенесіне қойылған.
Кезінде орыс тарихшылары, зерттеушілері Абылайдың ... ... ... ... рөліне байланысты ойларын айтса да, оны
кеңестік идеология көп ауқытқа дейін тарих ... ... ... А. Баймұрзин, Н.Г. Аполлова, В.Я. Басин, Б.П. Гуревич, С.Е.
Толыбаев ... ... ... ... «халықты тоңаушы», «екі
жүзді», «жауыз, қанішер», «қайшылықты, ... ... ... ... ... ... ... шығушы» болып айыпталды. 1952,
1962, 1977, 1983 жылдары жарияланған ... ССР ... ... ... ... теріс түсінік қалыптастырды. Дегенмен, Абылайдың ... ... ... ... ... нақты баға
берілген А.И. Левшин жазбалары – тарихи ... ... ... ... Ол: ...... ақыл-айласы жағынан болсын, қол астындағы
халқының ... күші ... ... сондай-ақ өзінің Ресей патшалығымен,
Қытайдың боғдыханымен жүргізген тапқыр, шебер қатынастары жағынан болсын өз
тұсындағылардың бәрінен биік ... ... ... ... сәулесі өшпеген тұстағы ауызекі әңгіме-аңыздар, тарихи
жырлар негізінде дүниеге келген Ш. Уәлихановтың «Абылай хан» ... орны ... 1861 жылы ... ... бұл ... негізінде орыс
энциклопедиялық сөздіктері мен күнтізбелерінде Абылай жөнінде мәліметтер,
бағалар берілді. Тарихшы Қ. Халидұлының 1910 жылы қазанда ... ... ... ... заманы, жоңғарлармен соғысы жайындағы ой мол. Ол
«Қазақ елінің соңғы ... ең ...... хан. ... хан
қабілеттілігі арқасында... үш жүздің ханы аталды» деген тұжырымды ... және оның ... ... ... ... ... болып енген ұзақ жылғы
қазақ-жоңғар шапқыншылығының шындығын терең ашатын Қожаберген жыраудың
әйгілі «Елім-ай» толғауындағы:
Қор ... ... жоқ ... ... ата ... етті ... екі ... дәу мылтық ап,
Көрсетті шапқыншылар елге азап, -
деп күйзеліп те, күйініп те жырлағанындай, абылай ел ... ... ... ... үшін ... ... заман», «қан майдан», «маңдайынан бағы
тайған», «қазақтан сасық қалмақ озған», олардың көршілес екі ... ... ... алып ... мен ... «есірген», «әулиедей болған» заман
болған.
Халықтың үштен екісі қырылып, ... ... ... ... ауып, Шу,
Талас, Сыр, Қаратау жауда қалды» деп жырау айтқандай, еліміздің тоз-тозы
шығып, берекесі ... ... ... ... қиын, сұрапыл заман тарих
тілімен айтқанда, «шапқыншы ... пен ... ... ... ... би ... «көкірек қаққан хандардың лауазымға таласып,
елді быт-шыт қылғаны, ... ... ... көк ... елді
жаулап алғаны, аз дұшпаннан жеңіліп қабырғасын қайыстырған кезеңде «ыдырап
жатқан қазақтың басын қосып, ... ... ... ел ... ... етті.
Халық басына төнген қасірет ел тағдырын таразыға салды. ... ... ... ... ... қыл ... ... ілініп тұрған
кезеңде үш жүздің басын қосып, Қазақ ордасын нығайтып, жоңғарларға қарсы
жойқын ... қол ... ... жерді азат еткен, даңқты қолбасшы,
көреген ... ... ... Абылай еді. «...Сол аласапыран дәуірде
қалың ... ... жан қала ма» ... ... ... ... ... басында қалған болатын. Ескі қазақ елдігін, ескі жұрттың ... ... бір ... ... ... ... Қазақтың жат елге бағынбай өз
елдігін сақтап қалып, іргесін ... ...... ... бері ... ... ... ауғанға дейін жаңа саясат бет алды» деген М. Әуезов сөзі
сол заманның азап, сорынан, ... ... кету ... ... ... дана ... ел тірегі Абылай болғанын паш етеді.
Ш. Уәлиханов өз зерттеуінде: ... 1723 жыл ... ... ... ... ... ... Қайда барса да қанқұйлы жоңғарлар
қыр соңынан қалмаған қазақтар үріккен киік үйіріндей дүркіреп, жол-жөнекей
дүние-мүлкін, ... ... ... ... үй мүлкәмәнін
шашып, түстікке барып қойып кетті... Міне, осындай екұдай, үрейлі, қанды,
қасапты кезеңде ел назары ... ... ... ... ол жорықтардың
бәріне алғаш қатардағы жауынгер боп қатысты, сонын өзінде қисапсыз ... ... ... ... ... еді. Өнегелі ақыл-кеңесі,
сұңғыла зердесі арқасында да ол ... ... ... ... атқа ... деп, ... заманы шыңдаған, тағдырдың түрлі сынағынан өткен, ... ... ... ... ... ... алғырлығымен,
көрегендігімен, парасаттылығымен ерте бастан ел назарына іліккен тұлға ... ... ... ... кездейсоқ жағдай емес. Күрделі ... қиын ... ... ... жағдай оның хандық тізгінді
ұстауына ықпал етті. Елдің үміті, асыл арманы, тәңірден ... ... ... ... ... соғыстан құтылу, бейбіт, баянды тірлікке қол жеткізу
болатын. «Тағдырдың тәлкегімен әлеуметтік таптың ... ... ... хан ... тек ... ... ... болғандықтан ғана емес,
майдан алаңына дабыл салып шапқан қас батыр, ерен қолбасшы, ел бастар көсем
санатында хан болып ... ... ... ... ... ер ... ... бақытын байлайтын, көрші елмен татуласып, тіл табысатын, өзі
шешен, сардар, данышпан көсем ... ... тиіс ... ... дейін
болсын, Абылайдың тұсында болсын қазақ халқының ... ... ... ... ... ел ... ... меңгеруі; екіншіден, атақонысына
жайғасып, бейбіт еңбек етіп, шаруашылығын шалқыту; үшіншіден, ... ... ... ... қорғау еді. Абылай өзінің ақылдығы арқасында
халықтың осы ... ... ... ... ... ... көп қырылған
«Ақтабан – шұбырынды» азабынан елді құтқарған Абылай» екені де ... ... ... ... түйінделген елдік мәселелер аз емес
еді. Ел тағдырына төнген қасірет – жоңғарлардың басқыншылық соғысын ... ... ... ірі мемлекеттер – Ресей мен Қытайдың отарлап, бодандыққа
мойын ұсындыру саясатынан ... ... ... ... ел ... сахынасында Қазақ ордасының ... ... еді. ... ... алғаш ұрыстарға араласып, қалмақтың азулы да айбынды
батыры ... ... ... ... жеңіп, жойқын ұрыстың тізгінін
қолына батыл алып, ел ... ... ... ... ... ... ақылды да айлалы саясатқа сүйенуі өз жемісін бергені мәлім.
1718 жылы Тәуке хан өлгеннен кейін билікке таласып, ... ... ... ... ... ... ... келтіру міндетін қолына алған
Абылай әрбір жағдайды байыппен, ... ... ... ... ... ... хан ерекше даңқы шыққан адам болды... Шиеленіскен
халықаралық жағдайда Абылай ... ... ... өз қол ... тырысты. Қазақстанды басып алуға ... ... ... ... мүдделерінің қарама-қайшылығын дұрыс пайдалана отырып, Абылай
іс жүзінде елдің тәуелсіздігін сақтап қала алды». Әсіресе жоңғарлармен ұзақ
жылғы азаттық ...... ... мен ... ... мен табандылығын
шындады. Хиуа, Бұқар қол ұшын бермей, ұйғыр, ... ... ... ... сырт ... қуатты да мықты Жоңғар хандығымен қазақ
халқы ғана қырғын соғысқа қарсы ... ... «Сол ... деп ... ... ... ... - жоңғарлар Орта Азиядағы ірі сахара патшалығы
болды. Оған ұйғырлар қарсылықсыз бағынды. Қырғыздар бір ... ... де, ... ... шыдамады. Ал ұзақ жыл бойы жоңғарлармен
тірескен тек қазақтар ғана болды».
Шын мәнінде ... ... ... ... ... әбден
титықтатып, ақыр соңында тас-талқан етіп тізе бүктіруге дейін табанды күрес
жүргізген Абылай бастаған қазақ ... ... – оның ... де ... ... ... ... ұстанған ұтымды стартегиясымен
байланысты. «Мемлекеттің тәуелсіздігін сақтайтын, басқыншылардың ... ... ... күш - ... ... кемеңгер қолбасылық
қасиеті – жауынгерлік қабілеті бар әскери күш ... ... ... әскер басшыларын өз төңірегіне жинауы».
...Ел билеу ісінде қазақ хандығының ежелгі заң жарғыларын ... ... ... істе де ... ... ... деп М. ... Шыңғыс хан заманынан бергі соғыс әдістерін жетік меңгерген аса
дарынды қолбасшы ... ... ... ... ... ... «Қап ... соғыс» атты әдістері болған.
1745 жылдары Қалдан Серен қаза тауып, Ойрат ханының тағына ... ... ... ұлы ... ... ... хан ... отырған Лама
Доржы мен жоңғар хандығының негізін қалаушылардың ұрпағы Батыр ... ... ... ... ... ... ... деп атап
кеткен) арадағы қиян-кескі шайқасты Абылай өз мақсатына ұтымды пайдаланды.
Үш жүздің ақсақалдарының бас қосқан жиынында Давацидің алдағы ... ... ... ... ... билеп, қаһарына мінер күн туса, ол
басқа жаудан гөрі біз үшін қатерлірек болар» деген ... сөзі көп ... ... 1753 ... 12 ... ... ханы Лама Доржидің
ордасын күйретіп, өзін өлтірген Даваци мен Әмірсана арасында хандықтың
жартысын ... алу ... ... ... ... ... одақ болу
мақсатымен көмек сұрағанда, Абылай әліптің артын ... Бұл ... ... ... ... ... Жоңғария хандығына қол жеткізбек болғанда
айлалы Қытай патшалығы оны ... ... 1755 жылы ... ... ... ... көрші елдерден, ең бастысы Абылайдан
көмек сұраған кезде, ол одақтас ... ... ... сірә, қазақ
елімен шекарадағы Маньчжур иелігінен гөрі ... ... өз ... билеуші отырған Ойратсияқты одақтас мемлекеттің болуын көбірек
қалаған болуы керек. Қалай болғанда да, Абылай дәл осы бір ... ... ... ... халқының ұлттық мүддесін қорғағаны мәлім. Сөйтіп ... 1752 жылы Төле биді ... ... ... дана ... ... келіспей, бұл жағдайды Абылайға баяндауы, яғни ... ... ... неге ... ... ... ... де, осылайша соғыс пен бітім, басқа халықтармен ... ... ... ... көп ... өтіп ... жатқан.
Жоңғарияны тарихта теңдесі жоқ жылдамдықпен оп-оңай жаулап ... ... ... армиясының жоңғар жеріне келуі Абылайдың саясатына
үлкен ... ... ... хан ... соғысып жатқан кезде Шығыстан
Жүңгө әскерлері келіп, жоңғар хандығын , Құлжа қаласын алып, жоңғарды ... Осы ... ... ... ... елі ... кірмей батысқа қарай қашты. Жол бойы қазақтан шабынды көріп, жем
болумен бірге Абылайдың атағы көтерілуіне себеп болды», - дейді Қ. ... ... ... ... ... ақтық кезеңі жайлы.
Абылайдың Қытай мемлекетімен ұстанған саясаты, келісімдері мен
елшіліктері алмасуы жөнінде бірқатар тарихи ... ... ... хаттары
сақталған. Құжаттарда Цянь-Лун әскерімен болған кейбір соғыс деректері бар.
Қытай жазбалары тіпті өз әскерлерінің ұрыс қимылдарының ... ... ... десек те, Қытай боғдыханы мен Абылайдың ұстанған саясатының
дұрыстығына ешкім шек келтірмеген. «Жоңғария мен Кіші ... ... ... ... ... ... рухын көтеріп, басқыншылық
құштарлығын арттыра түсті. Зайыры, император Цянь-Лун хань және ... ... ... қайталағысы келгенге ұқсайды» ... ... ... ... ауыз сала ... ... Ш. ... Әрине,
Абылай күшті қаруланған және жеткілікті дайындалған, орасан күші бар ... ... ... да ... ... де, саны жағынан өзінен
әлденеше есе басым, мықты қаруланған әрі ұзақ әзірленген қытай әскерімен ... ... ... ... Кей ... шегіне жүріп ұрыс жүргізуге
мәжбүр болған.
1756 жылдың мамырында Қытай боғдыханы ... ... ... ... ... ... ... хат жіберген. Егер ұстап бермесе үлкен
армиясын шығарып, ... ... ... де мәлімдеген. Әрине, досқа
адал, сертіне сенімді Абылай боғдыханның бұл сесінен қаймықпай, Әмірсананы
ұстап ... жоқ. ... ... ... ... Қытай әскерлері қазақ
жеріне аяқ басқаны мәлім. Және де Абылай қолынан лайықты тойтарыс алғаны
«Шүршітқырған» атты жер ... ... да ... ... дегенде де
Қытай патшалығы Абылайды жоңғар ... ... ... ... ... деттегені де айқын.
«Абылай сырттай одаққа кіретін сияқты көрінгенімен шын ... ... ... ... ... онымен жақындаса түсті» дейді Ш.
Уәлиханов. Алайда бұл көрегенділікпен іске асырылған ... еді. Ол сол ... үшін ғана ... ... үшін ... ... ... екендігі айқын.
Сыртқы жаудан қорғану үшін Абылай Цинь империясы үкіметімен алғаш
бітім, ал ... ... ... ... Абылайдың бұл бітім-
келісімі ойлы да парасатты шешімдерден туындаған. ... 1757 жылы ... Цинь ... ... ... қазан айында Пекинге елшілер
жіберіп, Тәуелсіз сыйластық туралы келісімге қол ...... ... ... ... – Мамырсуда болған, кейіннен қазақ, қалмақ
«Қандыжап» бітімі деп аталған сол тарихи ... ... зор ... тарихшы Қ. Халидұлы нақты дәлелдейді. «Абылай ешқашан өз халқын
бодандыққа байламаған... Сол ... ... ... ... ... мен ... халқының арасында ағалы-інілі қатынас орнайды, ал бұл
кезде бодандық жүйе «әке мен баланың арасындағы қатынас», ... М. ... ... деректері арқылы растай түсеміз. Чин патшасы Гау-Зунның орда
естелігінде: «Сендер әлі де болса, ... ... тұра ... ... беру-бермеу өз еріктерінде» десе, енді ... Іле, ... ... ... ... ... қоныс аудара бастаған
қазақтарды қудалап, қысым көрсете бастаған өз әскери басшыларына береген
жарлықта: ... ... ... бері шеткерілеп келіп, мал ... ... ... ... ... қарауыл ішіндегі
иен жерлерге келіп, мал ... ... ... ... ... ... ... сырт елсіндер. Тегі ес жиып, бейбіт тіршілік көрулерін
керек...» делінген. ... осы ... ... ... ... «оң ... ... – Абылайдың батыл да баянды
саясатының жемісі. Және бұл жерде «сырт елсіндер» деп ... ... ... Цинь ... тең ... ... ... Егер бодан ел болса байырғы жеріне қоныстануына рұқсат берместе
еді. Ең бастысы, сондағы «Қазақтың ханы ... Ол ... хан ... екен оның ... ... ... ... өзі Абылайды қазақтың
ханы деп танығанымен бірге, оның саясатымен санасқандығын білдіреді.
«Абылай ... ... ... ... ... ... Сол ... жағасында Іле цзянцунымен (генерал-губернаторымен) кездесіп,
онымен сауда шартын жасасқан». Қытай жазба деректеріне сүйенсек, «1757 ... ... ... ... ... ... ... Қожабергеннің, Дәулетбайдың сауда тоғанақтары Үрімшіге үзбей
келіп, ат, түйе, қой, өгіз өткізіп, оған өздеріне ... ... ... және ... ... ... алып ... Абылайдың өзі бүкіл
Шыңжандағы сауданы қыздыруға ұйтқы болып, сауданың 70-80 ... осы ... ... Шәуешек) тек қазақтармен жасалғандықтан да, тарихта бұл
саудалар «Құлжа-қазақ саудасы», ... ... ... деп ... ... патшалығымен қарым-қатынасын тарихшылар көпке дейін
бодандық ауқымында қарап келді. «Абылай орыс мемлекеті мен Қытай ... ... ... ... Екі ... күшті жауға қарсы
күресте Абылай Ресейге арқа сүйеп, онымен ... ... ал одан ... ... ... ... отырды», делінген ... ... ... ... де ... ... мен ... патшалығына
бас имей, дербес, тәуелсіз хан болғандығы айқын. Ел мүддесі жолында ... ... ... ... сақ ... ... көсем белгілі бір
тығырықтан шығу жолында ғана келісімге барып ... Мұны А. И. ... ... ... ... ... «Қытай мен Ресейге тәуелдігімен
дей отырып, шын мәнінде сол мемлекеттермен Абылай қалыпты, тәуелсіз саясат
жүргізді». ... ... Төле би мен ... ... ... Абылайға тең
келер қазақ даласында адам табу қиын еді. Ол ... ... ... ... ... Тарбағатай маңындыға қалмақтар басып алған
жерлерді қайтарып алды. Ол өте тапқыр саясат жүргізді деуге болады. ... ... ... ... ... ... да, шығыстағы да
жауларымызға алынбай келді», - дейді ... бек ... ... пиғылдары орыс үкіметі 1778 жылы оны Қазақ ордасының емес, Орта
жүздің ханы ғана деп грамота ... ... ... ... ... ... тапсыруға шақырғанда, Абылай мұндай жымысқы саясаттың астарын
аңдап бармай қояды. Тіпті 1778 жылы 22 ... орыс ... ... ... бас ... да оның ... патшалығының көздеген ойын
жете түсіне келіп, халқының болашағы жолында ... ... ... ... орыс ... бас ... ... – қырғыздармен соғысқа
қарсы орыс әскерінің жіберілуіне үзілді-кесілді қарсы шығуымен қоймай, өз
ордасында Еділ қалмақтарымен ... ... ... ... мен түрікмендерді
босатудан бас тартқандығы 1778 жылы ... ... ... ... бойынша Сібір әскери шебінің генералы Огарев Орта жүздің
ханы етіп Абылайдың орнына оған қас ... ... ... ... көтерген.
1977 жылы жарияланған «Қазақ ССР тарихы» Әбілмімбет хан мен Абылай
және басқа сұлтандардың 1740 ... ... ... ... ... ... ... болды, ал оны орыс мемлекеті ғана бере алатын
еді...» ... ... ... ... Осылайша кеңестік
идеологияландырылған тарих Абылайды Ресейдің ... ... ... ... ... 1778 жылдың 22 қазанында оны «Орта жүздің ханы» деп
зорға ... ... ... ... кейін де Абылай сырт бодандықты
мойындағанымен, ішкі ... орыс ... ... ... ... 1762 жылы Қоқан билеушісі Ердана бекпен соғысу үшін ... ... ... ... генерал-поручик ... ... ... ... ... ... сұратқызып, теріс жауап
алғанымен» қоймай, енді Чин патшасына қолқа салады. ... ... ... ... бұл талабы орынсыз. Қазақ пен ... ... ... ... болысып, екіншісін қырғынға ұшыратуға ... ... ... Екі қуатты империя Абылай қолына ... ... ... ... ... қару тисе өздеріне қатер төнетінің, яғни
Абылайдың күш бермей кететіне қатты қорыққан. Кезінде Атилла – Еділ ... ... ... қорқынышты болса, Абылай хан да заманында Ресей
мен Қытай патшалығына әзірейілдей көрінді.
1752 ... ... Ор мен ... ... орыс ... ... жиіленіп салынып, Орта жүздің құнарлы ... ... ... ... ... ... Ресейдің озбырлықпен қазақ жеріне баса
көктеп енуі Абылайдың Пугачев ... ... ... әкеп ... Еділ ... ... да ... бір себептерден, яғни
Ресей патшалығының қалмақтарды Жайық ... ... ... ... ... ... ... қатынасына байланысты архивтік
құжаттарға сүйенген тарихшы Н. Бекмаханова. Шоқан Абылайдың «Қоржын ... шығу ... Еділ ... ... жорығымен байланыстырады, Еділ
қалмақтарымен Абылай бастаған қазақ ... ... ... «Абылай бастаған Қазақ Ордасының ауыр соққысынан әлсіреген, ішкі
қайшылықтар, таққа талас ылаңымен береке-бірлігі кеткен ... ... ... жер ... ... ... М. ... тарихи
деректермен дәлелдейді.
Абылайдың жорықтары қырғыз манаптары мен Орта Азия ... ... ... ... ... Ш. Уәлиханов тоқталып кеткен. Дегенмен
ағайын халықпен арадағы шапқыншылық басқыншылық ... ... Бұл ... Үмбетей жырау жырлап кеткен.
«Қазаққа тиіскен Әтеке жырық, яғни ... өзі ... ... жер ... бергенін ұмытып, қарап жүріп, ... ... ... соң ... ... ... ... жорыққа
шыққанын» Қ. Тауасарұлы айқындай түседі.
«Абылайдың Ташкентпен және Ходжентпен соғысы Жизаққа дейін ... ... ... ... ... Әзірет сұлтан Сайрам, Шымкент,
Созақ және басқа қалалар бар. Ал ... ... ... ... ... ... Ш. ... Абылайдың бұл жорықтары ел мүддесін қорғаудан
туындағаны орыс әкімшілігіне жазған хатында ... ... ... ... ... ... ... келе алмаған Абылай онымен біржолата
соғысуға бел байлаған. Оны ... ... ... ... ... 1765 ... 16 ... әскери коллегияға жазған хатында:
«...Сұлтан Абылайдың Ердана бекке қарсы ... ... ... бағынышты
халқының көрген қорлығына, сауда керуенің үнемі тоңауына» байланысты «кек
алу» ... ... ... ... ... бұдан Абылайдың халық
қамқоры болғаны айқын танылады.
Абылайдың Жоңғариямен, Қытай ... Орта Азия ... ... ... ... ... жорықтары, бітім-шарттары
тарихи жырларда, дастандарда да жырланған.
Абылай туралы өлең-толғаулар
Ш. Уәлихановтың ... ... ... ... ... ... ... бірде-бірі жоқ...» дегеніндей, ... ... дәл ... ... ... ... ешкім жоқ.
XVIII ғасырда Абылай туралы өлең, жыр, ... ... ... ... ... ... Үмбетей шығармаларында ... ... ... ... ел ... ғана ... ең ... күрескері Абылай тұлғасы шынайы жырланады. «...Тарихи өлең ... бері ... ... ... ... келе ... жанр. Халық басынан
өткен оқиғалардың барлығы да ... өлең ... ... Демек, ел
басынан өткен XVIII ғасырдағы ... ... ... ... ... ... ... тірегі жүрегі болған қайраткер
қаһармандарының өнегелі ерлік істері де ... ... ... Сол ... ... ... ... және өмір жолымен жете таныстырады,
дәуір тынысын жеткізеді. «Тарихи өлең - өмірде ... ... ... ... арналған шағын, бірақ біршама эпикалық сарыны бар шығармалар.
Тарихи ... ... ... ізі онша ... ... ... ... туады да, онда шындық іздері басым жатады. ... ... ... ... ... ... ашудағы ақын-жыраулар
қолданған көркемдік әдіс-тәсілдерге, әсіресе, әдеби шындық пен ... ... ... ... «тарихи жырдың, тарихи
оқиғалардың ізін қайталамайтындығын» еске ... ... ... ... ... ... ең ... Абылайдай тарихи тұлғаның
қаншалықты бағалануын қарастырамыз.
Тарихи өлең, жырларға өзек болған ... ... ... ... кешкен тағдыры, жоңғарларға қарсы ұзаққа созылған күресі, ... ... ... ... ... ... ... соң ба, түркі тектес
халықтардың ауыз әдебиетінде де негізгі қарсыласымыз ... ... ... Ш. ... сөзінің мәні зор. Ақын-жыраулар жыр-толғауының
дені – жоңғар шапқыншылығы. Сондықтан да ... ... ... ... ... ерекшеленеді, әрі маңызды ... ... ... М. ... сөзімен айтқанда: «Тарихи өлеңдер ең
алдымен ел тіршілігінде аңыз ... ... ... ... ... ... ... адамдар –жалпақ елге аты белгілі, жалпақ елге қадірлі,
сүйікті адамдар». Өйткені сондай ... ... ... ... поэзиясында жарқырай көрінетін ... ... ... хан. Және ... ... ... ... ерліктері,
қолбасшылық, қайраткерлік, дипломатиялық қызметтері ... ... ... ... ... ... Абылайдың қолбасшылық,
қайраткерлік тұлғасы және оның сол ... ... ... шынайылығымен
бізге жетіп отыр. Әрі ол тарихи деректемелермен сәйкестік табуымен де
маңызды.
Абылай ... ... ... әрі өзі ... куә ... тарихи
шындықтырдышынайы көрсеткен, сол заманның ... мен ... ... ... ... ... тарихи өлеңдердің басталғанын басталған кезі Абылай
заманынан бері қарай» деп М. ... ... ... ... ... ... жырау поэзиясы арқылы бізге Абылай дәуірінің болмыс-бітімі,
Абылайдың іс-әрекеттері нақтылы өмір ... ... ... М. ... ... ... әдебиеті өкілдерінің әрқайсысының
творчествосында өзі өмір сүрген заман келбеті дәл ... ... ... түсірілмеген» деп ой түйеді.
Жалпы Бұқар өлең-толғауларының басты кейіпкері Абылай болуда үлкен мән
бар. Өйткені қазақ халқының басынан қасірет бұлтын ... ... ... ... тоз-тозы шығып тентітеп кеткен елдің басын қосып, жоңғар
шапқыншылығына қарсы азаттық күреске ... – тек ... ... ғана ... ... хан – ... ... заманы» орыс
патшалығына қарамай, бөлек хандық құрып, жеке өмір сүргіземіз ... ... еді. ... ... үлкен қырағы саясаттың толғаушысы боп,
әрбір ... ірі ... ірі ... ... ғана ... - ... ... Бұлай болуы заңды. Жырауларға тән негізгі ерекшеліктерге қарасақ,
олардың:
1. Жеке румен емес, бүкіл тайпалар одағымен, ... ... ... ... ... жүргізу істеріне қатысуы;
3. Болашақты болжап, хан мен халыққа ықпал айтып, жөн нұсқауы;
4. ... ... мен ... жырларды айтып, жауынгерлердің рухын
көтеру.
Бұлардың барлығы қалыптасқан дәстүр болғандығы айқын. Олай ... ... ... ... ... ... Марқасқа сияқты
ақын-жыраулар әрі қолбасшы, батыр, хан кеңесшілері болған. Міне, Абылайдың
хандық ... ... ... ... Тәтіқара, Көтеш, т.б. ақын-
жыраулардың кейбіреуі хан, ... ... ... ... ... араласқан, хан кеңесіне, билер алқасына қатысқан. Сондықтан ... ... ... - өз заманында көзбен көріп, ... ... ... ... ізі ... ел ... өше қоймаған
дәуір шындығын жырлауы. Әрине, солардың ішінде ... ... ... да – ... ... ... ... көркемдік мәнерімен, ой тереңдігімен, бай
тіл кестесіменБұқардан артық шебер бейнелеген ақын-жырау жоқ. ... ... ... ... ... ... ... қасында...»,
«Шүршіт кілем деген соң бар-ды», «Ай, ... ... ... ... ... ... айтпасам», «Қалданменен ұрысып...», «Басыңа біткен
күніңіз», «Құбылып тұрған бәйшешек», «Әй, Абылай, сен он бір ... ұйқы ... ... «Ай, айтамын, айтамын...».
Екі ұлы адамның «диалогы» уақыт, заманының білгір ... ... деп ... ... ... ерекшелігін
терең талдап көрсетеді. Мәселен, Бұқардың «Ай, Абылай, Абылай!» атты
толғауын ... ... ... сені ... ұл едің,
Түркістанда жүр едің.
Әбілмәмбет патшаға
Қызметші болып жүр едің,
Сен қай жерде ... бір ... ... ... ... ... ... болғаны шындық. Абылайдың ата – тегін жақсы білген, кезінде ... М. ... ... ... дед и отец были ... ... ханами,
но напав Зенгорские калмыки, тот город завоевали, причем Абылай султан
будучи ... лет, ушел в ... под ... ... ... - ... ... жырау:
Үйсін Төле бидің
Түйесін баққан құл едің,
-
деп балалық шақта бастаған кешірген қиыншылықтарына тоқталып ... ... ... ... сол ... аңыз-әңгімелер Абылайдың есейіп, ер
жетіп, ел билігіне келуге дейінгі ... ... ... Төле бимен
байланыстырады. Мұны Шәкәрім де, М. Дулатов та, М. Тынышпаев та, ... те, ... ... Су Би – Хай, т.б. ... де ... құсы қонды
басына,
Қыдыр келді қасыңа.
Бақ үйіне түнедің ... де мәні бар. Ш. ... ... ... сұңғыла зердесі
арқасында ол бірден-ақ көреген, кемеңгер деген атқа ие ... - ... біз ... зор ... ие ... ел билгіне қол жеткізуі
өзінің ақыл-парасатымен, алғырлығымен, ... ... ерен ... ... ... ... жатқанын
аңғарамыз.
Бұқар поэзиясы Абылай өміріне тереңдеп ене отырып, сол кездің тарихи
шындықтарын шынайы ашады. Оқиғаның айы, күні, жылы ... ... ... қоспасыз, дәл, шынайы жырлағандықтын, оның қай уақытта өткенін
білу қиын емес. Өкініштісі, көптеген жыр-толғаулардың ... ... ... ... ... Бірақ, бұл Абылай тұлғасын, Абылай
заманын уақыт ... ... ... ... ... ... ... жырау алдыңғы жыраулық мектебі өкілдеріндей ... ... ... ... ... көркемдеу әдістеріне бармайды, кейіпкердің
іс-әрекетін нақты жеткізеді. Яғни, бұл ... ... ... ... ... Және ... кейінгі ақын-жыраулар поэзиясына үлгі
нұсқаушы.
«Толғау поэзиясындағы Бұқардың екі түрлі жаңалығы: біріншіден, ... ... ... жаңа жанр ... екіншіден, ол өз поэзисында
реалдық бейнелер жасады» деп Ә. ... ... ... ... XVIII ... біздің поэзиямызды эпос, ұсақ салт жырларының
стилінен бөліп, күнделікті өмір ... ... ... ... келе жатқан ақындар поэзиясына дамуына одан әрі ... ... өз ... үшін зор ... ... Оның стилі, толғаулары, көптеген
қазақ ақындарына үлгі, мектеп болды» деген Ә. ... ... ол өз ... ... ... ... ... істерін нақтылы оқиға, дерек негізінде көрсетуде көш басынан
табыла білді.
Қорытынды
Тәуелсіз Қазақ ордасының даңқты ханы, аса ... ... ... ... ... қайраткері Абылай ханның ерлік істері,
ел билігіндегі қарымды қайраткерлік қызметі сол кездегі жазбалар мен ... ... ... ... ... ғана ... қоймайды, ең
бастысы «Абылай дәуірі – қазақтардың ерлігі мен серілігінің ғасыры» ... ... мен ... ... мен ... ... ... арқауына айналды.
Ағылшын ғалымы М.Б. Олкот: «Абылай – қазақтың соңғы тәуелсіз ханы. Ол
хан болу үшін ... ... ... жоқ. ... тура өз ... алды» деп тұжырым жасайды.
Ш. Айтматов Абылайды көреген билеушілер қатарында атайды. ... одан ... ... Абылайды ақын-жыраулар «алып алтын
бәйтерекке» теңесе, Абылай хан егемен еліміздің тарихында да сол ... ... ... ... ... хан ... ... алып тұлғасы ретінде әлемдік тарихтың тұғырында тұруы тиіс. ... ... ... ұлы ... рухты ұлт мақтанышы, көсемдік
келбеттің керемет үлгісі.
Қолданған ... ... ... «Алаштың айбын-ардағы – Абылай хан» Алматы «Қазақстан»
2003.
2. М. Жолдасбекұлы «Елтұтқа» Астана 2001.
3. «Жүз тұңғыш» I-том ... ... ... Ж. ... ... хан» ... ... «Тарихи тұлғалар» II-том Алматы 1998.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абылай және оның заманы туралы21 бет
"м. әуезовтың қазақ әдебиеті тарихына қосқан үлесі"6 бет
Алашорда10 бет
Алаштың алдаспаны11 бет
Ақан сері10 бет
Бұқар жырау (1668-1781)7 бет
Бұқар толғауларындағы Абылай мен тарихи Абылай6 бет
Бұқар Қалқаманұлы13 бет
Ер бағынан ат бағы артық20 бет
Ер Жәнібек46 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь