Ежелгі адамдар, олардың дамуы, археология

Ғылыми зерттеулер нәтижесінде жер бетіндегі адам баласы осыдан 2 миллион жыл бұрын пайда болған. Әрине, бұл деректі археология ғылымы дәлелдеген.
Археология - тарихи ескерткіштер, мұралар арқылы адам баласының өткен тарихын зерттейтін ғылым.
Ең алғашқы адамның қалдықтары Шығыс Африкада (Кения жеріндегі Олдувай шатқалы) табылған.

Адам дамуының сатылары

1. «Епті адам»
Табылған жері - Африка (Кения жеріндегі Олдувай шатқалы) - 1 млн 750 мың жыл.
2. «Тік журетін адам»
1 млн жыл бұрын өмір сүрген:
а) питекантроп: табылған жері - Ява аралы (1891 жыл).
ә) синантроп: табылған жері - Қытайдағы Чжо-коу-дянь үңгірі (1927 жыл).
3. «Неандертал адамы»
Табылған жері - Германиядағы Неандертал өңірі, Өзбекстанның солтүстік өңіріндегі Тесіктас үнгірі (1938 жыл).
Ғалымдар Солтүстік-Шығыс Африканы алғашқы адамның отаны деп есептейді.
Тарихшы, археолог ғалымдардың зерттеулері нәтижесінде Қазақстанда ежелгі адамдардың тіршілік еткені дәлелденіп отыр. Қазақстан жерінен табылған көптеген тас құралдар осының нақты айғағы болуда
Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Қозыбаев М.К., Қозыбаев И.М. Қазақстан тарихы. Алматы: «Мектеп», 1993.
2. Байпақов К. М. Қазақстанның ежелгі тарихы. Алматы: «Мектеп», 1995.
3. Қасымбаев Ж.К. Қазақстан тарихы. Алматы, 1994.
4. Аяғанов Б., Нұрпейісов К., Жақсылықов Н. Қазақстан тарихы. Алматы: «Мектеп», 2002.
5. Артықбаев Ж.О. Оқулық-хрестоматия. Астана: «Фолиант», 2003.
6. Қазақстан тарихы. Очерктер. Алматы: «Дәуір», 1994.
7. Қазақстан тарихы (5 том). Алматы: «Атамұра», 1998.
8. Энциклопедия Қазақстан тарихы (2 том). Алматы: «Атамұра», 1998.
9. Энциклопедия Қазақстан тарихы (3 том). Алматы: «Атамұра», 2002.
10. Байбатша Ә. Қазақ даласының ежелгі тарихы. Алматы: «Санат», 1998.
11. Бекмаханов Е. Қазақстан XIX ғасырдын, 20-40 жылдарында. Алматы: «Санат», 1994.
12. Сабыров С. Қазақстан тарихы. Алматы: «Ғылым», 2002.
13. Аманжолов К. Түрік халықтарының тарихы. Алматы: «Білім», 1999.
14. Мыңжан Н. Қазақтың көне тарихы. Алматы: «Жалын», 1993.
15. Қуатов Б. Отанымыздың тарихы туралы саяси әңгіме. Алматы: «Білім», 1993.
        
        Ежелгі адамдар, олардың дамуы, археология
Ғылыми зерттеулер нәтижесінде жер бетіндегі адам ... ... ... жыл ... ... болған. Әрине, бұл деректі археология ғылымы
дәлелдеген.
Археология - ... ... ... ... адам ... өткен
тарихын зерттейтін ғылым.
Ең алғашқы адамның қалдықтары Шығыс Африкада (Кения жеріндегі ... ... ... ... ... ... жері - Африка (Кения жеріндегі Олдувай шатқалы) - 1 млн 750
мың жыл.
2. «Тік журетін адам»
1 млн жыл ... өмір ... ... ... жері - Ява ... (1891 ... синантроп: табылған жері - Қытайдағы Чжо-коу-дянь үңгірі (1927 жыл).
3. «Неандертал адамы»
Табылған жері - Германиядағы Неандертал ... ... ... ... ... (1938 жыл).
Ғалымдар Солтүстік-Шығыс Африканы алғашқы адамның отаны деп есептейді.
Тарихшы, археолог ғалымдардың зерттеулері ... ... ... тіршілік еткені дәлелденіп отыр. Қазақстан жерінен
табылған көптеген тас құралдар осының нақты айғағы болуда.
Қазақстан тас ... ... ең ... ... ... ... жасалған және бұл
кезең ұзақ ... ... ... ... ... тарихи кезең тас
дәуірі деп аталған.
Тас дәуірінің кезеңдері
1. Палеолит (ежелгі тас дәуірі)
а) ерте палеолит
ә) орта палеолит
б) ... ... ... ... тас дәуірі)
3. Неолит (жаңа тас дәуірі)
1. Палеолит (ежелгі тас ... ерте ... 2 ... ... Үнді ... ... жылы ауа ... жеріне келіп
тұрған. Сондықтан Қазақстанда субтропиктік ормандар болған.
Осы кездегі Қазақстан жерін ... ... ... ... ... ... жылқылар, таулы жерлерде аюлар, ... ... ... ... ... т.с.с. Б.з.б. 100-80 мың
жыл бұрын ауа райы күрт өзгерген. Осы кезде ... ... ... ... ... ... Барлық тауларды мұз басқан. Бұл суық ... 12000 ... ... ... ... ... адамдар б.з.б. 800-140 мыңжылдықтардан бастап
мекендеген. Алғашқы адамдар Қаратау жотасы мен Қарасу тұрағында мекендеген.
Алғашқы адамдардың айналысқан істері: аң ... ... ... ... ... ... үңгіме қуыс, тау шатқалдары
т.б.
Адамдар табиғаттын, қаталдығына қарсы тұру үшін, ... аң ... етіп ... жеңу үшін ... өмір ... ... ... жасау үшін пайдаланған тастары: кварцит, обсидиан,
тақтатас, шақпақтас. Жамбыл облысындағы Бөріқазған, Шабақты ... жуық тас ... ... ... ... ... 300-ге ... Қарасу тұрағы (тастан жасалған 15000-ға жуық ... ... ... ... жағалауы (ежелгі адамдардың тұрақтары, тас
құралдар) т.с.с. жерлерден тастан ... ... ... ... ... созылған уақыты - шамамен 1 млн 860000 жыл.
ә) орта ... ... 140-40 ... ... ... мустьер дәуірі деп аталады. Бұл дәуір ертедегі
адамныңдамуымен, мәдениеті дамуының жаңа кезеңі болуымен ерекшеленеді.
Табиғаты
Балқаш көлі, Ертіс маңында ... ... ал ... ... дала
болды.
Өзгерістер: Қазақстанда тау түзілу құбылыстары жүрді. Ауа ... ... мен ... негізгі арналары қалыптасты.
Өсімдіктер: қайың, шырша, қарағайт.с.с.
Жануарлар: бұғы, бизон, піл, мамонттар.
Адамдар және олардың тіршілігі
Орта палеолит дәуірінің адамдары - иеандерталдықтар.
Антропологиялық ... ... ... аса ірі тісі бар, ... ... ... ... аң ... ... Анды ... болып бірігіп, топпен
аулаған.
Аулайтын андары: бөкен, аю, бизон, мамонт т.с.с. ... ... ... ... ... от ... үйренді. Діни наным қалыптаса
бастады. Бұл арқылы ... бір ... ... ... ... бүгіп жерлеген.
Еңбек құралдары және археологиялың ескерткіштер
Тасты өндеу әдісі жетідді. Еңбек ... ... ... ... қару ... ... тас, ... тері өндеу үшін қырғыш тас
пайдаланылды.
Археологиялық ескерткіштер Оңтүстік Қазақстандағы Топалы шатқалы ... ... ... заттар: үшкір тас, қырғыш т.б.
б) кейінгі палеолит (б.з.б. 40-12 мыңжылдықтар).
Бұл дәуірде адам баласы дамуындағы жаңа кезең ... ... ... ... ... Бұл ... ... адамдар» немесе
кроманьондық адамдар деп атайды ... ... ... және ... ... белгілері: бас сүйектері сопақ, жазық маңдайлы, бойлары
ұзын, тік ... ... аң ... ... ... зубр, бұғы, марал, жылқы, мамонт.
Теретін жеміс-жидектері: жабайы алма, алмұрт, ... ... ... 20 шақты түрі болған. Адамдар тау үңгірлерін,
қуыстарды баспана ... Бұл ... тән ... ... ... жерінен табылған жоқ. Бірақ ... ... ... ... ... салынған баспаналар табылған. Бұл ... ... тобы ... ... ... ... аналық рулық қауым орнады.
Бұл дәуір адамдарының бұрынғылардан ерекшелігі рухани жағынан жоғары ... ... ... ... бұған дәлел болуда. Бұл дәуірде діни
нанымның өзіндік түрі ... ... ... ... ... ... бірге көмген. Тайпаның пірі болған әйел-ананың мүсінін жасаған.
Ескерткіштері
- Оңтүстік Қазақстандағы Ащысай тұрағы. Табылған ... ... ... ... ... ... ... Орталық Қазақстандағы Батпақ тұрағы, Қарабас көмбесі.
Табылған заттар: сүңгінің ұштары, қырғыш тастар, торфириттен жасалған
172 зат.
2. Мезолитдәуірі (б.з.б. 12-5 ... ... ... ... орта тас ... ... дәуірі келді. Мезолит дәуірі 7000 ... Бұл ... ... ... өте аз ... осы ... ... жерінен аз табылған.
Табиғаты
Ауа райы күрт жылынып, мұздар еріді. ... ... мол ... ... ... ... ... мамонттар) құрып кетті.
Адамдар, олардың шаруашылығы
Аңшылық осы кездегі адамдардың негізгі ... бірі ... ... ... ... ... т.б. ... алғашқы түрі
ағаштан жасалған. Жебелер ағаштан, ұштары сүйектен ... Жебе ... ... жетеді. Бумеранг - ағаштан жасалған ораққа ұқсас қару.
Қашықтығы 100 ... ... ... ... ... да ... ... Оның негізгі
себебі - мұздың еруі, ... ... ... ... Бұл ... ... Азия, Америка материгін игерді.
Дәуірдің ерекшеліктері: жануарларды қолға үйрету, ... ... ... ... ... ... 5-3 ... Неолит дәуірі тас
дәуірінің соңғы кезеңі жаңа тас дәуірі ... ... Бұл ... ... ... Ең алдымен қоршаған орта қазіргі кейпінде болды.
Адамдар жануарларды қолға ... ... ... ... оның жаңа ... ... байланысты адамдардың ... де дами ... ... ... тас дәуіріндегі адамдар бұрынғы адамдардан барлық жағынан жоғары
тұрды.
Құралдары: қыш ыдыс, ... дән ... ... ... ... ... т.б. ... саз балшықтан, тастан, граниттен, мыс, алтын,
қорғасын сияқты металдардан т.б. ... ... ... ... ... Адамдар мата тоқып, киім тігуді үйренді. Керамикалық заттарға
геометриялық өрнектер сала ... ... ... ... Сексеуіл тұрағында малшылар мен аңшылар тұрған. Себебі
бұл жерлерде сиыр, қой, жылқы сияқты үй ... ... ... ... ... тұрағы, Батыс Қазақстан өңіріндегі ... ... және т.б.) ... ... және рухани өмір
Неолит дәуірі адамдарының діни нанымын ... ... ... ... ... ... адаммен бірге қабірге әшекей заттар, қарулар көмілген.
Мәйітті өртеген. Бұл ... ... ... ... ... олар ... орын ала ... Осылай неолит дәуірінде аналық ру пайда болды.
Қола дәуіріндегі Қазақстан
Қола дәуірі (б.з.б. 2-1 мыңжылдықтар). Тас ... ... ... дәуірі басталады. Қола дәуірі деп аталуының себебі, осы ... қола ... ... ... ... Қола ... ... қатынас
жойылып, тайпалық бірлестіктер құрылды.
Қола дәуірінің басты 3 ... ... Қола ... ... ... мен ... өндірістік жолмен
игеріле бастады. Қазақстанның бірнеше өңірлерінде кен өндірілген орындардың
табылуы бұған дәлел болады.
2. ... мал ... Мал ... негізгі кәсіпке айналды. Үй
жануарларының түрі ... ... ... саны ... жаңа түрі көшпелі мал шаруашылығы пайда болды.
3. Егіншілік. Егіншілік орташа дәрежеде ... ... ... мен ... ... ер адамдардың қоғамдағы рөлін арттырды.
Сондықтан аналық ... ... ... ... ... рулық қатынас
орнады.
Андронов мәдениеті
Қазақстанда қола дәуіріндегі тайпалардан ... ... ... ... ... т.б. ... ... қалған.
Бұларды Андронов мәдениеті деп атайды. Бұл мәдениет - Еуразиядағы ең ірі
қола ... ... ... ... ... ... 1914
жылы Сібір жеріндегі Андронов қонысындағы Ачинск ауылының маңынан табылған.
Андронов мәдениеті ... ... ... Минусинск
шұнхырынан бастап солтүстіктегі аса үлкен Батыс ... ... ... ... ... дейінгі кең-байтақ аумақты
қамтыған.
Қазақстандағы ескерткіштері Солтүстік-Батыс және Орталық ... ... ... ең ... - ... Қазақстан. Бұл аймақта
қола дәуірінің 150-ге жуық қабірі, 30-дай елді мекен ... ... ... ... ... ... ... кесенесі,
Ертіс, Бұқтырма, Күршім өзендерінің аңғарларындағы Алтай, Сауыр-Тарбағатай
таулы аймақтарындат.б.
Шаруашылығы
Қола өндіру ісі мыс пен ... ... ... ... 2 ... ... негізінен, отырықшы шаруашылық басым болған.
Бұл, әрине, егін ... ... ... Жер тесемен
өнделгендіктен, сол кездегі ... ... ... деп ... ... тары ... ... сиыр, қой, кейіннен түйе өсірген. Терісі ... киім ... еті мен ... ... ... және қосымша жануарларды
көлік, күш ретінде пайдаланған.
Андронов ... ... ... ... тайпалар қыш ыдыстар жасаған. Бұл
көбінесе әйелдер ісі ... ... ... ... негізгі шикізат
ретінде балшықты пайдаланған.
Ыдысты жасау әдістері:
а) таспалық әдіс;
ә) қалыпқа салып пішіндеу әдісі.
Бұл әдістер б.з.б. ХVІІ-ХІ ғасырларда ... ... ... ... үшбұрыш т.б.
Үй кәсіпшілігі
Тоқыма кәсібі дамыды.
Киім тігуге пайдаланған шикізаттар: қой жүні, ешкі түбіті, тері, сүйек
(түйме жасауға), ... ... ... ... ... ... тігілген құлақшын, өкшесі жоқ
аяқкиім т.б.
Қоғамдық құрылысы
Әкелік әулет ... ... (ру). Әр ... аты болды. Мал, үй мүліктері,
еңбек құралдары рудың байлығы болып есептелді. Жеке меншік пайда ... ... ... ... бай мен ... ... дүниеге келді.
Андронов кеншіпері
Қола дәуіріндегі Қазақстанның кен орындары: Жезқазғандағы мыс, Қалба
мен Нарымдағы қалайы, Ақжал мен ... ... кен ... ... ... өндіру әдістері:
а) опыру әдісі;
ә) отпен үгіту әдісі;
б) үңгіп қазу әдісі.
Андроновтықтар өндірген кенді суда жуған. Ол кендер ... ... ... ... ... ... Суық бұлақ, Қанай маңындағы
андроновтықтар елді мекендерінен табылған.
Андроновтықтар баспанасы
Тұрғын үйлері: жертөле немесе ... жер ... ... үй ... 100-400 м2. ... ... 1,5 м. Қола дәуірінің
соңындағы үйлер - жер ... ... ... ... ... ... қазіргі киіз үй жобасы андроновтықтар баспанасы негізінде пайда
болуы мүмкін деген ... ... және ... ... адамдар ең алдымен табиғат күштеріне табынды.
Андроновтықтар арасында өлгендерге табыну да күшті болған, ... ... ... мән ... ... жерлегенде басын батысқа ... ... ... ... ... ... жатқызған.
3. Адам өлігін өртеп, күлін қабірге қою ғұрпы да болған.
Андроновтықтар үй салғанда құрбандық шалған. Отбасы үшін өте ... ... ... ... ... ... ... Таңбалы, Ешкі өлмес, Маймақ, Бөкентау, Жасыбай,
Хантау, Бұланты, Айтпай т.с.с. жерлерден табылған.
Тасқа салынған суреттер: жабайы бұқа, билеген ... қос ... екі ... ... ... шайқасы.
Әшекейлер: сақина тәріздес дөңгелек сырға, алтын білезік т.б.
Әшекейлер Жетісудағы Мыңшұңқыр қабірінен (андық ... ... ... ... Айбас сағасынан (алтын білезік ... ... ... ... және ... бірлестіктер
Қазақстан жеріндегі алғашқы көшпенділер
Б.з.б. 1 мынжылдықтың басында Қазақстан аумағын мекендеген халықтардың
шаруашылық ... ... ... ... болды. Қазақстанды
мекендеген тайпалар осы кезде ... мал ... ... ... ... шаруашылықтың дамуына негіз болды. Мұнымен қатар көшпенділер
арасында мәдениет те дамыды. ... ... ... Қазақстан аумағын
мекен еткен тайпалар темірді пайдалана бастады. Бұл ... ... ... ... ... ерте ... дәуірі деп аталады. Аталған дәуірге
жататын ескерткіштер Қазақстанның Зайсан көлі маңынан, ... ... ... Бұл ... Қазақстан аумағын сақ, ғұн, қаңлы ... ... ... ... ... сақ ... ... аумағын
б.з.б. УІІ-ІУ ғасырларда мекендеген. Сақ тайпалары әр ... ... ... грек ... ... скифтер", парсы ескерткіштерінде
"Құдіретті еркектер", иран жазбаларында "Жүйрік атты турлар" деп ... ... ... ... болды. Сақтайпалары 3 топқа бөлінген.
1) Шошақ бөрікті сақтар (тиграхауда) Тянь-Шань тауын, Жетісу ... орта ... ... ... аргы ... ... (парадарайя) Қара теңіздің
солтүстігін, Арал маңын, яғни ... мен ... ... ... ... ... ... дайындайтын сақтар (хаомаварга) Мұрғаб аңғарын
мекендеген.
Сақтардың шаруашылығы
Сақтар, ... мал ... ... Мал ... ... болды:
1) көшпелі мал шаруашылығы Батыс және Орталық Қазақстанда өріс алды;
2) ... және ... ... ... ... ... көшпелі мал
шаруашылығы Алтай, Тянь-Шань тауларында, Жетісу, Шығыс Қазақстанда көп
тарады;
3) ... мал ... ... ... ... ... түрі ... Қазақстандағы Сырдария, Келес, Шу
өзендерінің аңғарларында ... ... ... қой, ... өте көп ... ірі қара (сиыр) саны аз болды.
Сырдария өзенінің ... егін ... ... ... ... өсірді. Егінді канал арқылы суарды.
Сақтардың әлеуметтік құрылымы
Сақтар қоғамында әскери демократия құрылысы орнады. Тайпа ... ... ... Сақ қоғамының адамдары 3 әлеуметтік топқа бөлінді. Олардың
әрқайсысына бір түс тән болды:
1) жауынгерлер (қызыл),
2) абыздар ... ... ... ... ... көк).
Сақ жауынгерлері
Патшалар жауынгерлер тобынан шықты.
Сақ жауынгерлерінің ерлігі туралы көптеген дерек әңгімелер бар.
Сақтар б.з.б. 519-518 ... ... ... I Дарийдің әскеріне
қарсы ерлікпен шайқасады. Сақтар парсылармен бірге Грекия, Египет жеріндегі
соғысқа қатысады.
Сақтың әйел ... ... ... ... ... ... жеңген.
Томирис адам қаны толтырылған меске Кирдің ... ... ... ... болса, ал енді іш!" - деп айтады.
Б.з.б. IV ғасырда Александр Македонскийдің Орта Азия ... ... Ол ... 330-327 жылдары Сырдарияның сол ... ... жуық ... ... ... Александрия қаласын салады.
Александр Македонский шығысты жаулап ... ... ... ... сақтардан жеңіледі.
Сақтардың өнері мен саудасы
Сақтарда кейіннен қолөнер мен ... дами ... ... ... найза, семсер, қанжар т.б. жасаған.
Қоленер жақсы дамыды. Мыс, алтын, күміс, қорғасын т.б. металдарды ... ... ... теріден, ағаштан, қыштан ыдыстар жасаған.
Сақтайпалары Сібір, Еуропа, Алтай және Шығыс ... ... ... ... жолы және ... 1 ... "Дала жолы" арқылы дамыды.
Сақ өнерінде аңдық стиль болды. Олар аңдар мен әртүрлі аңыздардағы
жануар бейнесіндегі ... ... еді. ... ... ... ... ... Азияда дүниеге келеді. Арыстан бейнесіндегі "өмір ағашы"
сақтарға ең көп тараған.
Сақтар әр түрлі жануарлар ... ... ... ... ... әр түрлі құбылыстарға табынды. Мысалы, күн ... ... ... ... ... ... дамыған. Сақ шеберлері әшекейлер, ер-тұрмаңдар,
әр түрлі андар бейнеленген бұйымдар жасай ... ... ... 3 ... ... Жер ... әлем,
2) Орта жер әлемі,
3) Аспан әлемі.
Сақтардың археологиялық ескерткіштері
Шырықрабат - апасиактардың ("су жағасын мекендеген сақтар") ... қала ... ... шөлінде орналасқан. Қала 42 гектар жерді алып
жатқан төбеде орналасқан. Қаланың орнынан көптеген дуал, ... ... ... ... бірі - ... ... ... облысындағы Есік қорғаны - б.з.б. VIII—III ғасырлардағы сақ
моласы. Бұл молада әрі жауынгер, әрі малшы, әрі абыз адам ... ... ... деп ... ... бірге қару-жарақ, басқа да шаруашылық
құралдар көмілген.
Ежелгі грек тарихшысы ... ... ... көп тарихи деректер
қалдырған.
Үйсіндер
Б.з.б. II ғасырда сақ тайпаларының Жетісудағы жерін ... ... ... мекені Іле, Шу, Талас, ... ... ... Үйсіндер мемлекеті 3-ке белінді:
1. Шығыс,
2. Батыс,
3. Орталық.
Үйсіндер астанасы - Қызыл Аңғар қаласы. ... ... ... ... Үйсіндер қаңлы, ғұндар тайпаларымен соғысқан.
Үйсіндер баспанасы
Шу, Кеген өзендері бойындағы үйсіндер кірпіштен, ... ... ... ... киіз ... ... Қазба жұмыстары нәтижесінде
үйсіндер баспанасынан көптеген тұрмыс заттары табылған.
Үйсіндер шаруашылығы
Үйсіндердің негізгі шаруашылығы көшпелі мал ... ... ... ... егін ... де ... ... мыс, алтын кендерін білді.
Үйсіндердің өнері және діні
Археологиялық қазбалар ... ... ... тәжі ... баскиімі Қарғалы диадемасы - үйсіндердің өнері мен діни ... ... ... ... Ол 2300 м ... тау ... ... тарихи деректер
Үйсіндер туралы кең мәлімет Қытай деректерінде көп кездеседі. ... ... кең ... ... ... ... көп деректі Қытай
тарихшысы Сыма Цян жазды. Оның ... ... ... ... ... саны 630 мың, үй саны 120 мың, жауынгерлерінің саны 180 мың...
...Үйсіндерде жылқы көп. Бай адамдардың ... ... ... III ғасырда қаңлы тайпалық бірлестігі құрылды. Қаңлылар Оңтүстік
Қазақстанда Сырдария өзенінің орта ағысын мекендеген. Қаңлылар астанасы ... ... ... жасаған елдер - Қытай, Рим, Кавказ т.б. Қаңлылар
үйсін, ғұн тайпаларымен соғысқан.
Қаңлылар шаруашылығы
Негізгі шаруашылық ... - мал ... және ... ... Қаңлыларда аң, балық аулау жақсы дамыған.
Қаңлылардың қоғамдық құрылысы
Қаңлы тайпасында билік мұрагерлік жолмен әкеден балаға беріліп отырған.
Бар ... ... ру ... мен әскери көсемдердің қолында
болған.
Қаңлылардың діні
Қаңлылар табиғат күштеріне, ата-баба аруағына сиынған. ... ... ... ... түрлі болжамдар жасап отырған.
Қаңлылар туралы деректер
Қытай жазба деректерінде қаңлылар туралы ... бар. Онда ... 600 мың ... 120 мың ... бар ... ... археологиялық ескерткіштері
Мардан-күйік қорымы - Сырдария өзенінің жағасындағы қаңлылардың ... Бұл ... ... ... іргесінде орын тепкен. Мұнда
50-ден артық мола бар. Қабірге өлікпен бірге ыдыстар, әшекей бұйымдар, қару-
жарақ көмілген.
Қаңлы бірлестігінің ... ... ... ... I ғасырдың ортасында ыдырады.
Ғұндар
Б.з. басында Қазақстан аумағын ... ... ... ... ... ... ... болды. Ғұндардың жауынгер билеушілерінің ... ... ... Оның ... халықтарына жасаған басқыншылық жорығы
бізге белгілі. Тіпті әлемнің сұлу шаһарларының бірі Венецияның салынуына
Атилла ... ... ... ... ... болған. Сонымен бірге
ғұндар Еуразияда б.з.б. I ғасырда болған «халықтардың ұлы қоныс аударуымен»
тығыз ... ... ... ... ... б.з. I ... басында
қоныстанды. Ғұндар бірлестігінің негізін салушы Мөде болды. Ол ... ... 230-174 ... өмір ... ... III ... ... Мөде шаньюй үйсіндерге және Қытай аумағының біраз бөлігіне билік
жүргізеді. Б.з.б. I ғасырда, яғни 55 жылы ғұндар ... ... ... ғұн ... ... қол астына кіреді.
2. Солтүстік ғұн мемлекеті қазіргі солтүстік-батыс Монғолия жерін мекен
еткен. Билеушілері Чжи-чжи шаньюй болады. Чжи-чжи бастаған ... ... ... ... ... ... түседі (1518 адам). Ғұндар б.з.
93 жылынан бастап екінші рет Мажарстан жеріне (Венгрия) ... ... ... ... ... ... ... да маңызды рөл атқарды.
Сонымен қатар ғұндар аң ... ... ... мал ... ... негізгі баспанасы киіз үй болды.
Ғұндардың қоғамдық құрылысы
Мемлекет билеушісінің титулы - шаньюй. ... ... ... ... болды. Ғұндар 24 рудан құралды. Әр руды ақсақалдар
басқарды. Ақсақалдар мемлекет ісін талқылау үшін бір ... 3 рет ... ... ... ... өте аз. ... аты ... III ғасырдан
бастап тарихқа кірген. Сарматтар ғұндармен бірге Қазақстанның батыс өңірін
мекендеген. Сондықтан сарматтар тілі иран ... ... ... ... ... роксоландар, алавдар, аорстар, сирактар т.б.
тайпалар болған.
Сарматтардың мәдениеті
Сарматтар мәдениеті 3 кезенді ... ерте ... ... ... орта ... ... ... кейінгі сарматтар мәдениеті.
Сарматтар қыш ыдыстар, сақина, білезік сияқты әшекей заттар жасаған.
Сарматтардың шаруашылығы
Көшпелі мал ... ... өмір ... ... ... ... II—IV ғасырлардағы сарматтардың аса ірі археологиялық ескерткіші -
жерлеу орындары (Батыс Қазақстан облысының Шыңғырлау ауданында ... ... ... ... жатады. Қабірге қасында түрлі әшекей
заттары бар әйел жерленген.
Зергерлік өнер
III—V ... ... ... ... ... ішінен алтынды көп
қолданған. Осы кезде Қазақстан жерін ... ... ... ... ... стиль» кең тарады. Қазақстанда V ғасырда бұл
стильдің екі түрі ... ... ... әдістері. Сондықтан да
«полихромдық стиль» б.з. 1 ... ... туды ... ... ... ғасырлардағы тарихи зерттеулер
V ғасырдан бастап Қазақстан аумағын мекендеген тайпалар ... ... жаңа түрі ... еді. Орта ... Қазақстан
тарихына қоғамдық қатынастың жаңа түрі - ... ... ... XV ... Қазақ мемлекеті мен қазақ халқының қалыптасуына
дейінгі кезең кірген. Бұл ... ... ... ... халықтар
жайында біршама мәліметтер мен деректер бар. ... ... ... жазбаларынан көптеген құнды деректерді алуға болады. Византия, ... да мол ... ... ... ... түрік ескерткіштері (Күлтегін, Білге қаған),
Тянь-Шань маңынан табылған жазба ескерткіштері VI—VIII ғасырлардағы түрік
тайпалары туралы құнды ... ... ... ... қауымдық құрылыстан кейін V ғасырдан феодалдық
қатынастар орнай бастайды (немісше феод - ... аль - ... яғни ... ... ... ... Қазақстандағы ортағасырлық тайпалардың арасында
негізгі екі тап: феодалдар табы мен шаруалар табы ... ... мен ... ... иесі болды. Феодалдық ... ... ... ... өңірлерге қарағанда жедел жүрді. Феодалдық
қатынастар соғыс, ... ... ... ... ... ... арасында осылай кең тарала бастады. Орта
ғасырлардағы Қазақстан тарихының ... ... бірі осы ... қатынастардың орнауы болды.
Қазақстан аумағындағы ортағасырлар басындағы мемлекеттер
Түрік және Батыс түрік қағанаты
V ғасырда Қазақстан мен Орта ... ... ... ... ... ... VI ... күшейеді. Осылай 552 жылы Түрік қағанаты
құрылады. Алғашқы билеушісі - Түмен (Бумын) ... 582 жылы ... 603 ... ... қағанаты екіге бөлінеді:
1. Шығыс түрік қағанаты,
2. Батыс түрік қағанаты.
1. Батыс түрік қағанаты
Аумағы ... ... ... ... ... ... дейін
созылады. Астанасы - Суяб қаласы.
Қағанат құрамындағы тайпалар: қаңлы, үйсін, дулат, ... ... ... мал ... суармалы егіншілікпен айналысты. Ұлы
Жібекжолының Батыс Түрік ... ... ... ... мен ... әсер етті.
Басқару жүйесі
Мемлекетті қаған басқарды. Қағанның әулеті жоғары тұрды. Олар янгу,
шад, тегін сияқты ... ... ие ... ... мүрагерлікпен беріліп
отырды. Қағанат он тайпаға бөлінеді. Ол «он оқ» деп ... ... ... ... ... белгілі Орхон-Енисей жазуы Батыс
түрік қағанатының мәдениетінен дерек береді. Монғолия жерінен ... ... ... ... Орхон жазуы бар құлпытастары
қағанат мәдениетінің ... ... ... ... Бұл ... жылы ... ... алғаш рет Данияның ғалымы Томсон оқыған. VII
ғасырда Батыс түрік қағанатында жазба әдебиеті ... ... ... ... 704 жылы ... ... феодалдардың ішкі талас-тартысы және Батыс түрік
қағанатының Таң патшалығымен соғысы. Қағанат территориясы жаңадан ... ... ... ... ... ... ... жайында көптеген мәліметтер бар. Солардың ішінде
Жуңго кезеңініқ деректері ең қомақты деректер болып ... 630 ... ... Шуан Заң ... ... Суяб және тағы басқа қалалар жайында
естеліктер қалдырған. Монғолия жеріндегі Білге қаған, Тоныкөк, Күлтегін
құлпытастары ... ... ... ... заттай деректер болып табылады.
Түркеш қағанаты
Батыс түрік қағанатындағы ... бірі ... ... ... құрылғанға дейін Балқаш көлі, Шу өзені, Іле Алатауы маңын
қоныстанған.
Қағанаттың ... ... 699 жылы ... ... ... - Үш-Елік қаған.
Қағанат астанасы екі қалада орналасады: Ұлы астанасы - Суяб, Кіші ... ... ... ... ... бұрынғы Батыс түрік кағанатының аумағын иемденді. ... ... ... Саға, одан кейін Сұлу болады. Түркеш қағанатына арабтар
ең үлкен қауіп төндірген.
737 жылы түркештер ... ... жылы ... ... Сұлу ... ... қаза ... ғасырда қағанат 2-ге бөлінеді:
1. Сарытүркеш, орталығы - Суяб қаласы.
2. Қаратүркеш, орталығы - Талас қаласы.
766 жылы ... ... ... ... құлауының басты себебі ... ... ... ... ... ... өтеді.
Шаруашылығы және мәдениеті
Түркештерде егіншілік пен мал шаруашылығы жақсы дамыды. Түркештердің
егін шаруашылығы турасында Ду Хуан ... ... ... ... ... ... ... нәтижесінде түркештер сауда
айналымында металл ақшалардың болғаны дәлелденіп отыр. Түркештер орхон және
соғды жазуларын ... ... ... ... ... Қазақстанның шығыс өңірлерін
мекен еткен. VII ғасырда осы ... ... жүз, ... ... тайпалардан
құралған қарлұқ тайпалық бірлестігі өмір ... Бұл ... ... ... ... ... қағанаты мен 744-745 жылдары құрылған ... ... ... құрылуы
766 жылы Ұйғыр қағанатынан жеңілген қарлұқтар Жетісу ... ... Бұл ... ... ... ... орнына Қарлұқ қағанатын
құрады.
Қарлұқ қағанатының астанасы - Суяб ... ... ... ябғу ... 840 жылы ябғу қаған атағымен ауысады.
Қағанаттың саяси жағдайы
Жоңғар Алатауынан Сырдария өзеніне дейінгі, солтүстіктегі Балқаштан
Ыстықкөл ... ... ... ... ... қағанатының жері
болады. Қағанат ... VIII ... аяғы мен IX ... басында
күшейеді. Қарлұқ қағанатының құрамында Құлан, ... ... ... ... ... ... 24 қала ... мәдениеті
775-785 жылдары Қарлұқ қағанатындағы тайпалар ислам дінін қабылдайды.
Осыған байланысты араб әрпі ... ... жаңа ... ... ... ... де салынады. Қағанаттың дәуірінде шығыстың әйгілі
ғұламасы Әбу-Насыр әл-Фараби өмір сүреді.
Қағанат шаруашылығы
Қарлұқ тайпалары ... мал ... ... егіншілікпен
айналысты. Атақты Ұлы Жібек жолы ... ... ... ... ... маңызы да зор болды.
Қағанаттың құлауы
Қарлұқ қағанатының аумағына яғма тайпалары басып кіреді. Баласағұн
қаласы яғма ... ... ... ... ... ... ... барлық қарлұқтардың жерін яғмалар басып алады.
Қарлұқ кдғанаты 766-940 жылдары өмір сүреді.
§6. Арабтардың жаулап алу жорықтары
VII ... ... ... ... Араб ... ... Бұл
мемлекет ислам дінін басты қағида етіп ұстайды. Араб феодалдары «дін үшін
соғыс» жиһад ұранымен басқа халықтарға, елдерге ... ... ... ... ... жылы ... «дін үшін соғыс» ұранымен жаулап алу жорықтары
басталады. Олар Сирия, Иран, ... ... ... ... Орта ... ... шабуылы
Арабтар ең алдымен Мәуереннахрға, 706 жылы Бұхараға шабуыл жасайды.
Арабтарды Орта Азияға ... ... ... ибн Муслим бастап
келеді.
709 жылы арабтар екінші рет Мәуереннахрға ... ... ... қаласын
басып алады.
714 жылы арабтар Шашты басып алады.
723 жылы ... мен ... ... ... ... ... жылы арабтар Ферғананың орталығы Қасанның маңында түркештер ... ... ... арабтар Қазақстан жерлеріне бірнеше рет шабуыл жасайды.
751 жылы Тараз қаласының маңында арабтар осы өңірді ... ... ... ... ... жылы ... ... кейін Ферғана халықтарының арабтарға қарсы
күресі басталды.
806 жылы Орта ... аса ірі ... ... Мұқанна қозғалысы болды.
IX ғасырда Араб халифатының саяси жағдайы күрт нашарлады. Осының салдарынан
Орта Азия мен Оңтүстік Қазақстанда арабтардың ... ... ... ... мен ... ... ... өңірлеріндегі халықтар малынан, ... ... ... ... ... ... ... әкелді. Ең алдымен Қазақстан аумағында ислам діні, ... ... ... Тараз, Отырар, Бұхара т.б. ... ... ... ... ірі ... ... болды.
Ертедегі орта ғасырлар мемлекеттерінің шаруашылығы
Мал шаруашылығы
Мал шаруашылығының 2 ... ... мал ... ... көшпелі мал шаруашылығы.
Өсірген негізгі малдары: қой, ... ... ... ... мал ірі қара (сиыр) болды.
Егін шаруашылығы
VII-VШ ғасырларда Арыс өзенінің жағасында суландыру жүйесі қалыптасты.
Ақтөбе су жүйесі мен ... ... ... осы ... ... ... өзен ... қатар қар суы пайдаланылған. ІХ-ХІІ ғасырлардағы ... ... ... ... ... Қазақстандағы Отырар өңірі
болды. Жетісуда ... ... ... ... 100 ... дейін жететін
Қалмақ арық деген егіншілікке арналған су арнасы болған.
Жалпы егіншілік ... ... ... ... ... ... жақсы дамыған.
Өсірген дәнді дақылдар: тары, ... ... сұлы және ... ... ... ... айыр, күрек т.б.
Қолөнер
Орта ғасырларда Қазақстанды мекендеген халықтардың қолөнері жөнінде
археологиялық құнды деректер мол. Олар ауыл ... ... ... ... ... дамытқан. Мысалы, тоқымашылық, кілем тоқу, ою-өрнек
жасау т.б.
Орта ғасырларда ыдыстардан құмыра көп жасалған. Х-ХІІ ғасырларда қыш
ыдыстар пешке ... ... ... ... ... шыны ... ғасырлардағы шеберлер мыс, алтын, күміс, қорғасын, темір сияқты
металдарды өңцей білген. ... ... ... ... ... ... келсап сияқты тұрмыс заттарын да жасаған.
Зергерлік өнер ХІ-ХІІ ғасырларда жақсы дамыды.
Сауда және ақша айналымы
Орта ғасырларда Қазақстанның ... ... Ұлы ... ... орны ерекше
болды. Бұл жолдың бойында Тараз, Испиджаб, Шаш, Мерке, Құлан, Суяб ... ... ... орта ғасырлардағы аса ірі сауда орталықтары
- Тараз, Отырар, Сығанақ сияқты қалалар.
Қазақстан халықтары негізгі сауданы Орта ... ... ... ... ... ... ... айналымындағы негізгі заттар: кілем, мата, жылқы, әшекей, қару-
жарақ т.б. Қытай елінен Жібек жолы арқылы жібек келіп тұрды.
Сауданың дамуы ақша ... ... ... ғасырларда әр тайпаның
өз теңгелері болған.
Сауда ... VII ... ... ... ... мен ... VIII ... Бұхара теңгелері мен Ташкент (Шаш) теңгелері, Тараз
қаласында түркеш теңгелері, ІХ-Х ғасырларда Самани әулетінің мыс ... ... ... ... Тараз, Испиджаб, Шаш, Қашғар, Бұхара қалаларында
теңге сарайлары болды.
ХІІ-ХІП ғасырларда Отырар қаласында мыс ... ... ... ... бен Суяб қалалары ірі сауда орталықтары болғаны
айтылады.
VI—XII ғасырлардағы қалалар
Орта ғасырларда әкімшілік, ... ... ... ... ... мен ... қалыптасты.
Қазақстандағы орта ғасырлардағы қалалардың
бірнеше бөліктері болды.
1. Шахристан - қала билеушілері, ақсүйектер мен діни ... ... - ... қолөнершілері мен саудагерлері тұратын белігі.
3. Цитадель - қаланың қорғаныс бөлігі, яғни қамал мен бекіністер.
VІ-ХІІ ғасырлардағы Қазақстан жеріндегі ірі ... ... ... ... ... ... ... Қойлық, Тараз, Отырар, Қарнақ, Ашнас,
Баршынкент, Сығанақ, Испиджаб, Весидж, Шауғар, Иасы (Түркістан), Баласағұн,
Орда т.б. ... ... ... ... ... қаланың орнын
анықтаған.
Қала әкімшілігі
Орта ... ... көбі ... өмір ... Әр ... ... жүргізетін билеушілері болған. Билеушілердін, титулы әр ... ... ... - ... ... - ... Науакентте
- яланшах, Семекнада билеуші инал-тегін деп ... ... ... ... ... Сонымен қатар қала халқы отырықшыға
айналған көшпенділер есебінен ... ... ... 40 мың, ... 6 мың, ... 10 мың, ... 10 мындай адам өмір сүрген ... ... ... 12 шақырым жерде (Сайрам) орналасқан. Бұл
қала V ... аса ірі ... және ... ... ... Испиджабтын,
осындай сауда орталығы ретіндегі рөлі Х-ХП ғасырларда күшейді. XI ... ... үшін ... ... ... ... орналасқан.
Испиджаб ІХ-Х ғасырларда Қарлұқ, Қарахан мемлекеттерінің құрамында болды.
Сонымен қатар Испиджаб ірі діни орталық ... ... жолы ... ... ірі қалалардың бірі Тараз болды.
Тараз қарахандықтар мен қарлұқтар заманында ерекше гүлденді. Бұл қала ... те ... ... ... Бабашахатун, Айша бибі, Қарахан кесенелері
орналасқан. Тараз қаласы жайында араб саяхатшысы Әл-Макдиси: "Тараз - ірі
бекіністі ... ... көп, ... ... қала ... ... ор ... қақпасы және төңірегінде елді мекендері бар. Қаланың ... ... ... ... ... өзен ... өзеннің арғы бетінде де тұрғын үйлер,
өзеннен етер өткелдері бар. Мешіт базар ... ... - деп ... ... қала алғашында Шауғар деп аталған. Қалада ... ... ... ... Қожа Ахмет Иассауи өмір сүрген (кейіннен Мәуереннахр
билеушісі АқсақТемір Ахмет ... VII ... ... ... ... мен Орта ... діни ... ретіндегі беделі өсе берді.
Сығанақ
"Болса тәңірім екінші емір қиғандай, Сығанақта көз жұмар ем қиналмай".
Бұл- орта ғасырдағы түрік ойшылы ... ... ... ... - Сырдария бойында орналасқан ірі сауда орталығы. VII ғасырда
Сығанақ қаласы ... ... ... ... - ... ірі ... ... Бұл қала Шу өзенінің
бойында орналасқан. Жалпы зерттеулер бойынша, Баласағұн қаласы V ... ... Бір ... ... қарлұқтар мен қарақытайлардың астанасы
болған. Баласағұнда үлы ақын, ғалым Махмұд Қашғари еңбек еткен және ақын
Жүсіп ... ... ... ... Ақтөбе деп те аталған.
Орта ғасырлардағы қазақ халқының мәдениеті
Орта ғасырлардағы ... ... ... ... материалдық
және рухани мәдениетінен заттай және жазбаша деректер көп ... ... сол ... мәдениеттің қаншалықты дәрежеде дамығанын көрсетеді.
Ең алдымен мұны біз жерлеу ескерткіштерінен білеміз. ... ... ... соғыс қаруларымен, аттарымен бірге жерленген.
Орта ғасырларда әйел адамдарды тұрмыс заттарымен, ал ер адамдарды қару-
жарағымен бірге жерлеу кең ... ... ... орта ... ... дәуірінде жақсы өркендеген.
Қалаларда, қоныстарда архитектуралық құрылыстар, мазарлар, мешіттер көптеп
салынған. Мұның барлығы ... ... ... ... ... өнерінің өркендеуіне Х-ХІІ ғасырларда ислам дінінің кең қанат жаюы
үлкен әсер етті. Діни құрылыстар салынды.
Бабаша хатун кесенесі
Бұл ... - Х-ХІ ... ... аса ... ... ... Кесене Тараз ... ... ... ... "Бұл ... ... ... деп аталады" деген араб әрпімен
жазылған жазу бар. Шатыр тәріздес 16 қырлы ... бар ... ... салынған.
Айша бибі кесенесі
ХІ-ХІІ ғасырларда тұрғызылған. Тараз қаласына жақын жерде орналаск,ан.
Төбесі күмбезделген, әсем ою-өрнектермен безендірілген бағаналары бар. ... ... - ... ... ... ... ... кесенесі
Тараз қаласының маңында қарахандықтар сәулет өнерінің туындысы Қарахан
кесенесі орналасқан. XX ғасырдың ... бұл ... ... ... ... ... бұрынғы жобасы, ою-өрнектері өшіп
кеткен.
Сырлытам кесенесі
ХІ-ХІІ ғасырларда салынған сәулет өнерінің туындысы. Кесене ... ... ... орналасқан. Ғимараттың күйдірілген кірпіштен
салынған күмбезі бар.
Тараз, Отырар, Баласағұн ... ... да ірі ... ... Мысалы, Отырар моншасы - XI ғасырда салынған ірі
ескерткіш.
Ежелгі түрік ... мен ... орта ... ... ... ... ... халықтар
қалыптасты. Түркі тідцес халықтармен қатар Қазақстан ... ... ... да өмір ... ... ... топтардың ішіндегі ең ірісі - VІІІ-Х
ғасырларда Ертіс өңірінде қалыптасқан ... ... ... ... иран ... ... ... тілдес, араб тілдес халықтар
тобы өмір сүрді. VI ғасырдан бастап түркі тілдес ... өз ... Бұл жазу ... ... ... жазуына ұқсас. Көне ... ... ... ... ... жазуымен соғды тілінде жазылған құлпытас Орталық ... ... ... ... ... және тілі кең ... ... Тараз, Баласағұн, Испиджаб қалаларында тарады. IX ғасырдан бастап
Қазақстанда мекендеген тайпалар арасында ... ... ... ... ... бұл жазу- соғды альфавитінің өзгертілген түрі. XII
ғасырда соғды жазуына негізделіп жасалған ... жаңа ... 38 ... болған.
Көне түріктердің негізгі жазуы руна ... деп ... Бұл ... руна ... ... XVIII ... басында жазуды алғаш рет
Д. Миссершмидт пен Ф. Страленберг атты ғалымдар Енисей аңғарынан тапқан. Ал
аса бағалы тарихи ... ... ... руна ... бар ... XIX
ғасырда Солтүстік Монғолиядағы Орхон өзені маңынан Н.М. Ядринцев тапқан.
Құлпытастағы жазуды түркітанушы В.В. ... пен дат ... В. ... Бұл жазу ... тас ... деп аталады.
"Орхон-Енисей тас жазуы"
Бұл ескерткіш көне түрік руна жазуымен жазылған. Ескерткіш құлпытастар
689-744 жылдардағы ... және ... ... өмір ... ... Құлпытастар Білге қаған, оның інісі Күлтегін (732-735),
кеңесшісі ... (716 ... ... ... Құрпытаста түрік
дәуіріндегі батырлар мен ұлы адамдардың ерлігі, өмірі жайында жазылған. Бұл
руналық жазулар ... ... ... ... ... тарихи
әдебиеттің тамаша үлгілері - VIII ғасырда Қазақстандағы руна ... Олар екі ... ... жетісулық жазулар тобы,
2) ферғаналық қыштағы жазулар тобы.
ХІ-ХІІ ғасырлардан кейін ... ... көне ... руна ... ... мен араб ... ... ғасырлардағы халықтардың діни түсініктері
Қазақстан аумағын мекендеген көшпелі тайпалардың діни түсініктері ... ... Ерте ... ... ... ... ... (Тәңір), Жерге, Суға (Иер-Су) табынды. Түрік ... ... ... ... ... ... діни ... Көктен
кейін отбасының және балалардың қамқоршысы Ұмай құдай-ана киелі саналған.
Араб саяхатшысы Әл-Макдиси өзінің X ғасырдағы естелігінде: ... ... - ... ... ... ... дегеніміз - зеңгір көктің
атауы" десе, кейбіреуі "Тәңір деген - көктің өзі", - дейді деген.
ІХ-ХІ ғасырларда Қазақстанда ... ... ... ... ... ... діндері таралған. Бұл діндерге тән өлікті
жерлеу түркі тілдес тайпалар арасында VІ-ІХ ... ... діні - ... ... ақсүйектер арасында танымал болған
ерте ортағасырлық дін. Жетісудағы Суяб қаласының орнынан будда храмы, ... ... ... мола ... ... ... жерінде ерте орта ғасырда христиан, манихейлік діндер болғаны
анықталып отыр.
Бұл діндердің ... VІ-ІХ ... ... ... ... пен
Жетісудың 4 қаласында манихейлік діннің кең тарағаны жайында VIII ғасырдағы
«Қос негіздің қасиетті кітабында» айтылады. ... ... ... ... болған.
Қазақстан аумағындағы осындай діндерді ислам діні ығыстырған. ІХ-Х
ғасырларда қазақ жерін мекендеген халықтар арасында ... діні кең ... ... ... ... мемлекеті (942-1210 жылдары)
Мемлекеттің құрылуы. Саяси жағдайы
V ғасырда Қарахан мемлекетінің құрылуына қарлұқ бірлестігінің ... үлес ... ... мемлекетінің құрылуын тездеткен жағдайлардың бірі -
қарлұқ қағанатының ыдырауы.
Сатұқ ... хан ... ... ... ... болды.
942 жылы Сатұқ Боғра хан Баласағұн билеушісін кұлатып, өзін қаған деп
жариялайды.
Боғрадан кейін 960 жылы баласы Мұса ... ... Мұса ... кейін
билікті баласы Әли Арсылан қолына алады. X ғасырдың аяғында қарахандықтар
Испиджаб, Бұхара қалаларын басып алады. 1040 жылы ... ... ... ... қағанаттары болып екіге белінеді. Екі қағанатқа бөліну процесі
жарты ғасырға жуық созылады.
Батыс ... ... ... ... кірді. Астанасы Бұхара
қаласы болды (кейін Самарқан).
Шығыс қағанатқа Жетісу, Шығыс Түркістан жерлері, Тараз, ... ... ... ... Баласағұн, кейіннен Қашғар қаласы болды.
Селжұқ сұлтаны Мәлік шах Қарахан мемлекетіне ... ... ... ... ... ... мен Санжар Қарахан мемлекетінің құлауын
тездетеді. Және де қарақытайлардың Қарахан ... ... ... Қарахан
қағанатының тарих сахнасынан өшуіне себеп болды. 1141 жылы ... ... ... ... ... ... - көшпелі және жартылай көшпелі мал
шаруашылығы. Негізгі мал жылқы болды.
Қарахандар шаруашылығы жайында Махмұд Қашғари: "Қарахан ... ... ... ... қой ... ... түйе, ешкі мен сиыр
өсірді... Құлан, киік, бұғы, ... ... ... -деп жазады.
Егіншілік те өркендеген. Қарахан мемлекетінің хандары ... ... деп ... ... ... ... Бұл салық бұрын халықтан алынып
қағанат пайдасына келген болатын. Ихтаның көп ... ... ... мен ... адамдар ірі жерлерді иеленген.
Мәдениеті
Қарахан мемлекетінде ортағасырлық түрік мәдениеті дамыған. Қарахан
мәдениетінің ірі орталықтары ... ... ... ... ... жазушылар Таразды ... ... ... кен бұлағы" деп жырлаған. Қарахан мемлекетінде сәулет өнерінің
ерекше үлгілері болған. Сәулет өнері ... ... ... ... ... ... ... Сырлытам күмбездері, Әулие ата мазарлары
- қарахандықтар ... ... ... Самарқан батыс, ал Баласағұн, Қашғар шығыс ... ... ... дәуірінде ұлы ғұламалар Махмұд Қашғари "Диуани лұғат ... ... ... ... білік" атты еңбектерін жазған.
Қимақтар мемлекеті
Батыс Түрік қағанатының құрамында болған қимақтар VII ... ... ... ... ... ... мекендеген. VIII—IX
ғасырларда қимақтар Оралдан Аралға дейін, ... ... ... ... ... өрлей қоныстанған. 840 жылы Ұйғыр хандығының Құрауынан кейін
қимақтардың күшеюі ... ... 7 ... ... ... баяндұр,
Татар, исмақ, қыпшақ, ланыка, ажмат.
Мемлекеттің құрылуы
Қимақ қағанатының орталығы Ертіс өзенінің бойындағы Қимақия ... ... ... бұл қала ... Павлодар қаласының орнында
болған. Басқа ортағасырлық түрік мемлекеттеріндегідей Қимақ мемлекетінің
көсемі де қаған аталған.
Қимақтар үшін мал ... ... зор ... Төрт ... ... ... Көшпелі мал шаруашылығымен айналысқан қимақтар
батыстағы Жайықтан Ертіске дейінгі ... ... ... ... ... Гардизи өз еңбегінде: "... қимақтар қысқа
жақын өзініңшама-шарқына
қарай қой, ... және сиыр етін ... ... - ... ... мал -
қой, жылқының да маңызы зор болған. Ол туралы ... ... ... ат ... көп ... ал ... ... жер қайыстырған
жылқысы болды", - дейді.
Егін шаруашылығы мен аң ... ... аз ... және ... ... (мал) ... ... қимақтар қолөнерінің негізгі
түрі болған. Әл-Иакуби:" Қимақтар киіз басуға ... ... - деп ... ... Мерке, Секол, Барисхан сияқты 25 қала мен ... ... ... ... бірнеше себебі:
- ақсүйектер алауыздығы;
- XI ғасырда Орта Азиядан қимақ жеріне баска тайпалардың көшіп келуі;
- Ляо мемлекетінен ығысқан ғұндардың ... ... ... ... ... ... болған өлкелер қыпшақтардың қолына өтті.
Оғыздар мемлекеті
Саяси тарихы
Ортағасырлы қтүрік мемлекеттерінің бірі - Оғыз ... ... VIII ... ... ... мекендеген. Бұл тайпа бірте-бірте Шу
өзені бойы мен ... ... ... ... ... алу үшін ... осы жердегі канғар-печенег
тайпасымен соғысып жеңідці. Оғыздар Сырдария, Арал маңы, ... ... ... ... өңірлерде IX ғасырда оғыздардың ортағасырлық мемлекеті құрылды.
Оғыз тайпаларынын, саяси ... ... ... т.б. тайпалар кірді.
XI ғасырда оғыздар 22 ... ... Ал ... ... ... 24 ... ... айтады. X ғасырда оғыздар мемлекетінің астанасы
Еуропа мен Азияны байланыстыратын сауда жолының үстінде ... ... ... жылы ... Киев ... ... одақтасып, Хазария мемлекетін
талқандайды. X ғасырдың аяғында оғыздар Еділ ... ... ... ... ... Шах ... тұсында Оғыз мемлекеті біраз күшейеді. 1041
жылы Шах Мәлік Хорезмді жаулап алады. Шах мәлікті ... ... ... Оғыз мемлекеті құлайды.
Құлауының негізгі себептері: оғыз тайпаларының салықтың ауыртпалығына
байланысты көтерілісі, Селжұқ көсемдерінің және қыпшақтардың шабуылы.
Қоғамдық құрылысы
Мемлекетті жабғу ... ... ... ... сюбашы, уәзірлер күл
еркіндер деп аталады. Жабғу билігі мұрагерлік жолмен атадан балаға беріліп
отырады. Бұл орынға мұрагерді әскери-демократиялық ... ... ... ... ... ... және шаманға сенді. Кейін ене бастаған
ислам дінінің ықпалы аз болды.
Қыпшақтар ... ... ... Қазақстан өңірін, Ертістің жағасын және Алтай тауларын
мекендеген. Жалпы, қыпшақтар тарихта VIII ғасырдан белгілі. VIII ... ... ... ... қыпшақтар XI ғасырда қимақтардың барлық
жерлеріне иелік етеді. Өйткені XI ғасырда қимақ ... ... ... басымдыққа ие болған қыпшақтар Каспийден Сырдарияға дейінгі жерлерді
басып алады. Бұл жерлер оғыз ... ... ... ... ... 3 ... бөледі:
1. VІІ-VІІІ ғасырлардағы Қимақ қағанатының құрамындағы қыпшақтар;
2. VIII—IX ғасырлардағы Алтай тауларынан батыстағы Еділ өзеніне ... ... ... ... ... ... ... ғасырлардағы Шығыс ұлыстағы айбынды қыпшақтар.
XI ғасырда қыпшақтар Қарахан мемлекеті орналасқан жерге дейін барып,
Тараздың маңына ... ... ... ... ... ... ... тілдес тайпалардың ішінде халқы ең көп осы қыпшақтар болды.
Қыпшақ хандығы XI ғасырдың басында ... осы ... ... ... Ал ... ... ... кешкен тобы орыс жерлеріне ... ... ... деп ... ... ... ... Дешті-Қыпшақ даласы деп атала бастады. Жент пен Фараб ... ... ... ... ... ... дейін қоныстанған қыпшақтар екі этникалық
бірлестікке бөлінеді.
1. Батыс қыпшақ тайпалары
Қоныстанған өнірі: Еділ, Жайық алабы, Половецтер даласы ... ... ... оғыз, башқұрт т.б.
2. Шығыс қыпшақ тайпалары
Қоныстанған өңірі: ... ... ... мен ... ... ... шахы қыпшақтармен көп соғысты. 1215 жылы Жент,
Сығанақ ... ... ... ... ... ... ... солтүстікке қоныс аударуы басталады.
Шыңғыс ханның Отырарды ойрандауынан кейін, ідыпшақтар ... ... ... Монғол шапқыншылығынан кейін, ... ... ... Византияға қоныстанады. Енді бір тобы Сирия ... құл ... ... жылы ... басшылығымен Мысырдағы қыпшақтар хандық билікті
қолына алады.
Өте зор болған хан билігі атадан ... ... ... ... ... ... ғана сайланды.
Қоғамдық қурылысы және шаруашылығы
Қыпшақтар мал шаруашылығымен ... Қой саны өте көп ... де ... Ол ... ... естелігінде: «Олардың
егістігі өте аз, шамалы бидай мен арпа болды. ... олар тары ... ... етеді және тұтынатын тамақтарының негізгісі де сол», - делінген.
Наймандар
Наймандардың этникалық құрылысы
Наймандар - ежелгі түрік тайпаларының бірі. Наймандар Ертіс ... ... ... ... Орталық Монғолияға дейінгі жерлерді
мекендеген. ... ... ... ... ... ... десе,
енді бірі монғол тектес деген пікір айтады. ... ... ... ... деген мағынаны білдіреді. Бұл бір кездері найман тайпаларының ... ... ... атауынан шыққан. Наймандар керей, меркіт, қырғыздармен
көрші болған.
Саяси жағдайы
Наймандардың Қазақстанның жеріне ... XII ... ... ... ... Шыңғыс ханның шабуылы наймандардың Жетісу жеріне ... ... ... ханы ... ... біраз күш жинап алып,
қарақытайлардан Жетісудың билігін күшпен тартып алады. 1218 жылы ... ... ... ... талқандайды.
Шаруашылығы және мәдениеті
Көшпелі мал шаруашылығы наймандардың негізгі ... ... ... жылқы малы өте бағалы болған. Наймандар аң аулауды ... ... ат ... арба мен ... ... білген.
Наймандардың діні христиан діні болған. Бұл жағдай наймандардың рухани
мәдениетінің дамығанын керсетеді.
Керейлер
Керейлердің саяси этникалың жағдайы
Керейлердің шығу тегі ... ... әр ... ... ... ... ... десе, енді біреулері ежелгі түрік тайпасы дейді.
Керейлер Солтүстік Монғолиядағы Селенга, Онон өзендерінің жағасын мекен
еткен. Астанасы ... ... ... ... ... ... Керейлер
1007 жылы христиан дінін қабылдаған. Керейлердің билеушісі Тұғырыл хан
Шыңғыс ханның әкесі Есукей ... досы ... ... ... ... керейлер Шығыс Қазақстан, Алтай өңірін
мекендейді. Кейіннен Алтын Орда мен Ақ Орда құрамындағы ... ... ... ... және Абақ керей деп екі тармаққа бөлінеді.
Керей - Орта ... ... ... ... ... кезде керейлер
Қазақстаннан басқа Қытай, Монғолия, Ресей, Түркияны мекендейді.
Шаруашылығы
Негізгі шаруашылығы көшпелі мал шаруашылығы болды. Төрт ... ... ... Аң ... ... аулау керейлерде көп кездеседі.
Қоғамдық құрылысы
XI—XIII ғасырларда ... ... ... ... Хан ... ... Тайпа ұлысқа бөлінді. Жүздік, мындық, түменге бөлінетін
әскерлер болды. Керейлер салық жинаушыларды шерби деп ... ... ... ... ... ... феодалдық қатынастың дамуы
Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... кездегі мәдени мұралар түрік мәдениетінің жетістігі болды. Осы кездегі
әдебиет, философия, ... тіл ... ... туындылары сақталған.
Орта ғасырларда қазақ жерінде Әбу Насыр әл-Фараби, Әбу Райхан Бируни,
Мұхаммед Ибн Мұса әл ... ... ... ... ... т.б.
ғалымдар, әдебиеттің ірі ғұлама өкілдері өмір сүрген.
Абдулла ибн Мүсілімнің «Китоб үш-Шеһр»,
Әбу Саидтің «Зейнул ахбор»,
Наршахидің «Бұхар тарихы»,
Мажиддиннің ... ... ... т.б. ... ... Бақырғани Хакім ата (1104-1186)
XII ғасырдағы поэзия ірі өкілдерінің бірі Түркістан ... ... ... ... ... ең ... тақырыбы - ислам діні. Самарқан, Бұхара
қалаларында білім алған. Дін ... ... ... ... заман»
өлеңдер жиынтығы Ташкент, Қазан қалаларында басылған. Көп ... ... оку ... оның ... ... ... қолданылған.
Сүлеймен Бақырғани 1186 жылы қайтыс болған. Орта жүздің қоңырат
тайпасынан шыққан Хакім ата ...... ... әдебиетінің
озық үлгілерінің бірі.
Ахмет Иүгінеки
Толық есімі Әдиб Ахмед ибн Махмұд Иүгінеки. Түркістан маңындағы Иүгінек
деген жерде дүниеге ... ... ... ... шығыс тілдерін жетік
меңгерген. Ахмет Иүгінеки XII ғасырда «Хақиқатта» сияқты ... ... ... ... ... ... ... қамтиды. «Хақиқаттар
хадисі» 14 тараудан, 235 беттен құралған. Басты ... - ... ... тек 1985 жылы ... ... ... ... (1103-1167)
Орта ғасырлардағы қазақ поэзиясының сопылық бағытын дамытқан тұлға.
Ахмет ... XII ... өмір ... ... көбі ... мен Иасыда
(Түркістан) өтеді. Бұхара қаласында діни ... ... ол, ... ... ... ... Бұл кез Қазақстан жеріне ... ... ... ... уақыты болатын. Қожа Ахмет Иассауидің басты
шығармасы ... ... ... ... ... 4 ... ... Ол
63 жасқа, яғни Пайғамбар жасына жеткеннен кейін өзінше о дүниеде өмір
сүреді. Бір ... ... жер асты ... қалған өмірін өткізеді. Ахмет
Иассауи өзінің ұстазын Арыстан бабты ... ... XIV ... ... ... қаласындағы Қожа Ахмет Иассауи бейітінің басына үлкен мазар
салғызған. ... бұл жер ... ... ... аталған.
«Мединеде Мұхаммед, Түркістанда Қожа Ахмет» деген сөз содан қалған.
Әбу Насыр ... ... ... ұлы ... Әбу ... әл-Фараби Сырдария өзенінің
жағасында орналасқан Отырар (Фараб) қаласында 870 жылы ... ... ... -Әбу ... ... ибн ... ... Асқан білім-ділігімен
«Шығыстың Аристотелі» атанған ... ... ... ... Дамаск, Бағдат, Александрия қалаларында өз білімін жетілдірген.
Ол - философ, ... ... ... ... бір ... ... ... иесі. Араб, грек, парсы тілдерін еркін меңгерген. ... ... ... ... ... ... ... нәр алған. Оның әйгілі ... ... ... «Жүлдыздар бойынша болжаулар», «Мәселелердің түпкі
мазмұны», «Вакуш туралы трактат» т.б. еңбектері тамаша ... ... ... ... ... ... ұлы ... әл-Фараби 950 жылы Дамаск
(Шам) шаһарында қайтыс болды.
Махмуд Қашғари (1030-1090)
Қашғари XI ғасырда өмір сүрген. Өскен ортасы Қашғар. ... ... ... ... ... мен ... ғұлама білгірі. Оның «Диуани лұғат
ат-түрк» деген әйгілі еңбегі ... ... ... ... ... ... білгірі Жүсіп Баласағұн 1020 жылы
Баласағұн қаласында дүниеге келген. Жүсіп ... XI ... ... ... болу ... дастанын жазган. Дастанда сол кездегі ... ... өмір сүру ... ... ... ... Мұхаммед ибн Ахмед (973-1050)
Әбу Райхан Бируни 973 жылы Хорезм орталығы Қият ... ... Ол - ... ... ... ... ... этнограф, ақын,
энциклопедиялық білімі бар ғалым. Орта ... ... ... ... меңгерген 22 жастағы Бирунидің аты шарықтаған, 150-ден астам
кітаптың авторы. Дүниенің гелицентрлік жүйесін, дененің Жерге ... ... ... Бируни Галилей, Коперник, Ньютон сияқты
ортағасырлық батыс ғалымдарынан 500-600 жыл ... ... ... ... ... қол ... 33 жыл ... етеді. 600-ден астам қаланың
координаталарын анықтап шығарады және глобус жасайды. «Астрономиялық кілт»,
«Ежелгі халықтардыңхронологиясы», ... ... ... ... атты ... ... Хайдар Дулати (ХV-ХVІ ғасырлар)
ХV-ХVІ ғасырларда өмір сүрген, дулат ... ... ... ғалым.
Шығыс тілдерін меңгеріп, түрік шежіресін көп зерттеген.
1546 жылы Мұхаммед Хайдар ... ... ... «Тарихи Рашиди»
шығармасын жазады. Бұл кітапта Қазақстан мен Орта Азияны ... ... мен ... ... ... ... ... Қазақ хандығы туралы аса құнды деректер қамтылған.
Қадырғали Жалайыри (1499-1551)
Қадырғали Жалайыри Сырдария ... ... Ұлы ... ... ... Орта ... тарихи шежірелері туралы жазылған
Қадырғали Жалайыридін, «Жамиғат-тауарих» еңбегі оның атын ... ... ол орыс ... ... ... арнайды.
Қорқыт ата (VIII ғасыр)
Қорқыт Ата - VIII ғасырда Сырдария бойындағы қыпшақ тайпаларынан шыққан
атақты жырау, ... ... 95 жыл ... ... ... ... ... Сырдария, Жетісу өлкелерінің билеушілері Инал, ... ... ... ... уәзір болған. Құқық жүйелерімен, тұрмыстық-әлеуметтік
қағидалар туралы көп ой ... ... ата ... ... жырлары»
сияқты философиялық ойлары, «Қорқыт күйі», «Қорқыт сарыны» сияқты ... бар. ... бен ... ... ... дарынды жырау,
күйші.
«Оғызнама»
«Оғызнама» - Оғыз хан туралы баяндайтын шығарма. Бұл хан Жетісудағы
тайпаларды билеген. Шығармада ертедегі ... ... ақыл ... ... ... - ... ... ғалым. Қыпшақтар мемлекетінің орталығы
Хорезми қаласында өмір сүрген.
Оның негізгі шығармасы - ... ... ... орта
ғасырлардағы қыпшақтар тіршілігі суреттеледі. Негізгі мазмұны ... ... ... пен ... Бұл ... негізгі
кейіпкері - 1349-1356 жылдары билік құрған Мұхаммед ... ... ... ... жолы ... мен ... байланыстырған. Еуразияны бөліп
Қазақстан аумағын басып өтетін Ұлы ... ... ... өте ... Ұлы ... жолы - ... теңізі маңындағы батыстық мәдениеті
дамыған ... ... ... дейін баратын сауда-керуен жолы.
Жібек жолының пайда болуы
Жібек жолымен ең алғашқы сауда байланысы б.з.б. III—II ... Бұл ... ... ... жолы ... ... мән бар. ... негізгі тауары жібек (Қытай) болған. Сонымен қатар VII ғасырда
будда ламасы Сюань-Цзянь Ыстықкөл маңындағы ... ... Суяб ... Түрік қағанының оған жібекті сыйға бергені айтылады.
Қазақстандағы Жібек жолы
Б.з.б. II ғасырда Ұлы Жібек жолының басты ... ... ... аты ... Ұлы Жібек жолы Алтай, Памир, Тянь-Шань, Сырдария,
Әмудария жерімен өткен. Жібек ... ... V-VІІ ... ... ... жерлерін қамтыған. Жібек жолының ... ... ... Самарқан, Сайрам, Сауран, Отырар, Сығанақ, Мерв, ... ... Шаш, ... ... т.б. ірі ортағасырлық қалалар
орналасқан. Кейіннен ХІП-ХІV ғасырларда ... ... ... ... жолындағы тауарлар
Жібек жолының алғашкы және негізгі тауары Қытай жібегі болған. Қытай
жібегі осы жолмен Батысқа жеткізіліп ... ... ... пен ... ... тасылған (күміс, алтын, тұлпар, түйе, бүркіт, қаршыға, піл
сүйегі, жеміс-жидектер, экзотикалық андар т.б.). Әрине, саудадағы негізгі
тауар ... ... ... ... ... жолының маңызы
Жібек жолы Қазақстан мен Орта Азияда мәдени-экономикалық жағдайдың
өрлеуіне ықпал етті. Жалпы, Жібек ... 2000 ... ... уақыт бойы
сауда керуендері жүрген. Жібек жолымен шығыстан будда, батыстан христиан
діні таралған. Жібек жолы ... жолы ғана ... ... ... ... ... таралу жолы болды. XVI ғасырдың басына дейін Жібек
жолының аса ірі халықаралық сауда, ... жолы ... ... кеміген
жоқ.
§13. Қазақстан Монғол басқыншыларының қол астында
XIII ғасырдың басында Азияның орталығында Қытайдың ... ... ... ... кұрылады. Боржегін тайпасынан
шыққан Темучин (1155-1227) бытыравды монғол тайпаларын біріктіріп, монғол
патшалығын құрған. Темучиннің ... - ... ... шешесі - Меркіт қызы.
1206 жылы ... Онон ... ... болған құрылтайда
ақсүйек, шонжарлар Темучинге «Шыңғыс хан» деген атақ ... оны ... ұлы ханы деп ... ... ... ... ... аса
күшті әскери-феодалдық мемлекет құру болды. Әскер күші 3-ке бөлінді: оңқол
(баруун гар), сол қол ... - ... және ... ... Әскерлер
түмен, мындық, жүздікке бөлінді. Монғол феодалдары ноян деп аталды.
Монғол ... ... ... ірі ... ... күш ... ... керек етті. Сондықтан XIII ғасырдын, басынан бастап-ақ Шыңғыс
хан басқыншылық соғыстар жүргізеді. Таяу ... ... ... ... ... ... әскерлері Сібірдегі буряттар, якуттар
мен ойраттарды, Енисей қырғыздарын жаулап алады. Шыңғыс хан әскерлері 1209
жылы Таңғыт ... және ... 1211 жылы ... және ... ... ... ... ханның Қазақстан жеріне басып кіруі
1217 жылы қарлүқтар Шыңғыс ханның қол астына қарайды. 1218 жылы Шыңғыс
ханның сенімді нөкері Жебе ноян ... ... ... найман ханы Күшлікті
жеңеді. Бұл жағдайлар Шыңғыс ханның Оңтүстік Қазақстан ... ... жол ... 1218 жылы Шыңғыс хан Хорезм шахы Мұхаммедке бейбіт
келісім жасау үшін елші жібереді. 1218 жылы ... хан ... ... ... ... (500 ... керуенмен Отырарға жібереді. ... ... хан ... ... адамдарды өлтіреді. Бұл оқиға Шыңғыс
ханның Орта Азия мен ... ... ... ... ... сылтау
болады.
1219 жылы қыркүйекте Шыңғыс ханның 111 мың әскері Отырар қаласын
қоршайды. Бұл ... ... ... ... ... Шағатай, Үгедей басқарады.
Қайыр хан 50000 әскерімен Отырарды 5 ай бойы ... ... ... «Сүпіхан» қақпасынан шығып, жауға қосылады. Осыдан кейін бір
айдың ішінде Шыңғыс хан әскері Отырарды алады. Әйгілі ... ... ... қырылады. Қайыр ханның денесіне ерітілген күміс құйып, азаптап
өлтіреді. 1219-1220 жылдары Шыңғыс ханның ұлдары ... ... ... ... ... ... ... бағындырады.
1221 жылы Шыңғыс хан әскері Хорезмді, Орта Азияны жаулап алады. Осыдан
кейін Шыңғыс хан әскерлері парсы, Ауғанстан, Орыс, ... ... ... 1224 жылы ... Шыңғыс хан ордасына қайта оралады. 1219-
1224 жылдар аралығында Шыңғыс хан Қазақстан мен Орта ... ... ... ... ... қосады.
1238 жылы Бұхарада Махмұд Тараби бастаған көтеріліс Шыңғыс хан қол
астындағы халықтар ... ең ... ... ... ... ... алған Шыңғыс хан өлерінің алдында өзінің
төрт ... ол ... ... ... ... ұлы) кіндік Монғолияны; Шағатайга ... мен ... ... ... ... ... Алтай, Тарбағатай, Батыс
Монғолия жерлерін береді. Жошы ... ұлы) ... ... ... ... Дешті-Қыпшақ жерін қоса Оралға дейін, Жетісудың солтүстік бөлігі,
Арал, Каспий маңындағы жерлер тиді.
Бұл бөлінген жерлер ... деп ... ... ... ... ... Ал ... аймағы үш ұлысқа (Төледен ... ... ... ең ... ... ... ... -Шағатай ұлысы.
Шағатай ұлысы
Жетісу, Мәуереннахр сияқты өңірлерді иеленген Шағатай 1241 жылы ... ... ... ұлысына баласы Есу-Мөңке хан болды. Бірақ Ұлы Ордаға
билік үшін күрес ... ... да ... ... XIV ... ... ғана Шыңғыс хан империясынын, билігі Шағатай ... ... ... ... бұл ... ... қырқысулар XIV ғасырдың ортасында
ұлыстын, ыдырауына себеп болды. Шағатай ұлысының мұрасы ... ... ... құрылған еді.
Жошы ұлысы
Шыңғыс хан құрған алып империя аумағының басым бөлігі Жошы ... ... ұлыс ... ... ... дейінгі, Сібірден
Сырдарияға дейінгі жерлерді қамтыды. Қазақстан жерінің ... ... ... ... ... Жошы хан ... ... мирасқоры Батый (Бату)
жорықтары нәтижесінде ұлыс аумағын Алтайдан Дунайға дейін созды. Бұл ... ... Орда ... ... Орда ... ... ... жылы Монғол империясының астанасы Қарақорымда болған құрылтайда
Батысқа (Еуропаға) шапқьшшылық жорық ... ... Бұл ... 1236 ... ... ханның немересі, Жошы ханның баласы Батый басқарған әскер
Еділ мен ... ... ... ... жерлерін бағындырып, Шығыс Еуропа
елдерін талқандап, Адриат теңізіне дейін жетеді. Осыдан кейін Еділ бойында
Батый Алтын Орда ... ... ... ... ... Днестрге дейінгі
жерлер кіреді. Орыс князьдары Алтын Орда ... ... ... ... ... ал ... ... қаласы болады.
Қоғамдық-саяси жағдайы
Алтын Орда әскери мемлекет болды. Ұлан-ғайыр өлкеде орналасқан мемлекет
халқының басым бөлігі ... ... ... болды. Мемлекеттің басты саяси-
мәдени тілі қыпшақ тілі болды. Құрылтай мемлекеттің негізгі ұйымы ... ... Орда ... оң қол, сол қол деп екі ... ... ... нояндар мен бектердің, басқақтар мен ... ... көп ... және ... мал ... мен отырықшы егін шаруашылығы Алтын Орда
халықтарының басты шаруашылығы болды.
Алтын Орда халықтары, ... ... ... Орда мемлекетінде алғашқыда көне ұйғыр жазуы негізгі жазу болып
қалыптасса, кейіннен ислам діні ... ... ... араб ... да
қатар қолданылады.
Алтын Орда дәуірі ортағасырлық түрік әдебиетінің дамыған кезеңі ... ... ... шығармалар:
1233 жылы «ҚиссаЖүсіп» (Әли),
1303 жылы «Кодекс-Куманикус»,
1303 жылы «Қыпшақ тілі сөздігі»,
1359 жылы «Махаббатнама» (Ахмет Хорезми дастаны),
1391 жылы «Гүлстан ... ... ... Сарай),
1409 жылы «Жүсіп-Зылиқа» (Дүрбек ақын).
Және осы дәуірде «Қырық ... жыры ... ... Бұл ... ... ... ерлігі туралы баяндалады.
Алтын Орданың ыдырауы
Ыдырау себептері:
- этникалық құрамы әр түрлі халықтар бір ... тұра ... ... ... ... ... ... үшін талас күшейді;
- езілген халықтың азаттық күресі күшейді.
Алтын Орданың ... ... ... кезі ХІV ... ... Ақ ... Хорезм, Еділ бұлғарлары т.б. дербес мемлекеттер пайда
болды. Бұардың барлығы бұрын Алтын Орданың құрамында болды. ... ... ... ... Ақ ... ... ... хандығы, Ноғай
ордасы сияқты мемлекеттер билік жүргізген.
Монғол шапқыншылығының зардаптары және пайдасы
Зардаптары:
- көптеген халық қырылды;
- гүлденген қалалар, сәулетті ғимараттар қирады;
- Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... жасалды;
- Шыңғыс ханның «Яса» ... ... ... ... құқықтық
нормаларына бағыт беріп отырды т.б.
XIV—XV ғасырлардағы Қазақстан
Ақ Орда
XIII ... ... ... ... ... ханы ... Жошы ... бөлігін, яғни қазіргі Арал теңізінің солтүстік-шығыс өңірін Жошының
үлкен ұлы, өзінің ... ... ... ... ... ... ... Орда мемлекеті ыдырап жатқан кезде, Орда-
Еженнің қарамағына ... ... ... Ақ Орда ... ... ... Алтын Орда мемлекетінің шығыс бөлігі: Арал теңізінің солтүстік-
шығысы, Сырдария алқабынан ... ... ... ... ... өзені, Алтай
тауларынан Жайық өзеніне дейінгі өңірлер.
Қалалары: Сығанақ, Иасы (Түркістан), Сауран, Жент, Баршынкент, Отырар.
Астанасы-Сығанақ каласы. Ақ Орда ... ... ... ... қыпшақ, керей, найман, арғын, қоңырат, жалайыр, ... ... Орда ... ... деп ... жағдайы
Ақ Орданың алғашкя ханы Сасы-Бұқа болды. Бұдан кейінгі Ақ Орда ... ... қожа ... Ордаға тәуелділіктен құтылуға әрекет жасай
бастады. Ақ Орданың күшейген кезі - Орыс ханның ... ... ... Ақ Орда XIV ... 70 ... Алтын Ордадан Қажы Тарханды
(Астрахань), 1374-1375 жылдары Алтын Орданың астанасы ... ... Орда және ... жорықтары
XIV ғасырдың 60 жылдарында барлас руынан шыққан Әмір Темір (Ақсақ
Темір) Әмудария мен Сырдария ... ... ... билігін
қолына алады.
1370 жылы көктемде Мәуереннахрдың әмірі болып, бұл билікті 35 жыл бойы
қолында ... ... ... мақсаты Ақ Орданы әлсірету болды.
Әмір Темірдің көмегімен Тоқтамыс сұлтан Орыс хаңды ... Ақ ... ... ... ... ... Орда ... басып алды.1389, 1391, 1395
жылдары Әмір Темір Тоқтамысқа қарсы соғысқа 3 рет аттанды. ... ... 200000 ... ... ... ... Сібірге қашады.
1396 жылы билік Едігенің қолына көшеді.
Ол 1396-1411 жылдары билік құрады. Едіге 1399 жылы Шәдібекке, 1408 жылы
Пулатқа (Болат) билік ... ... Өзі 1406 жылы ... жорыққа
аттанады.
1411 жылы Қырым ханымен шайқаста хандық билік Пулаттың қолынан шығып
кетеді.
1419 жылы Едіге өледі.
1423-1428 ... Орыс ... ... ... Ақ ... билігін
қолына алады.
1426 жылы БарақТемір әскерін жеңеді.
Барақ өлгеннен кейін 1428 жылы Ақ Орда ыдырады. Көптеген территориялар
Шайбани Әбілқайырдың ... ... Орда ... ... ... ... феодалдық мемлекет
болды. Мемлекет басында Шыңғыс тұқымынан шыққан хандар отырды.
Моғолстан (ХІУғасырдыңортасы мен XVI ғасырдың басы)
Моғолстанның құрылуы
XIV ғасырда Шағатай ... ... және ... ... ... ... ... жылдары Моғолстан мемлекеті құрылды. Моғолстанның
негізін салушы Шағатай әулетінен шыккан Тоғылық Темір болды.
1348 жылы ... ... ... ханы болып жарияланды.
Моғолстанның саяси-әкімшілік биліктерінің көбі ... ... ... - ... термин. Моғолстанда дулат, қаңлы, керей, үйсін, ... ... ... ... ... ... ... Дулати «Тарих-и Рашиди»
кітабында Моғолстан территориясы жайында былай ... ... ... ... - 7-8 ... жол. ... ... жерімен шектесіп,
Баркөл, Ертіс өзендерін қамтиды. Солтүстік шекарасында ... ... ... Ташкент, Ферған, Ақсу, Қашғар қалалары орналасқан».
Моғолстан астанасы - Іле бойындағы Алмалық қаласы.
1361 жылы Тоғылық Темір ... ... ... ... алады. Оның бүл
жолдағы басты қарсыласы Әмір Темір болады.
1362 жылы Тоғылық Темір өледі, ... ... ... ... қолына
көшеді. Бірақ Әмір Темір оны Мәуерен-нахрдан куып шығады.
Саяси жағдайы
1365 жылы Ілияс Қожа Мәуереннахрға шабуыл жасап, ... ... ... ... басып алады. Осыдан кейін Ілияс Қожа ... ... ... оны ала алмайды.
1371-1372 жылдары Әмір Темір Моғолстанға алғашқы шабуыл жасап, көптеген
қалаларды басып ... ... ... ... ... ... шабуылы басталады.
Моғолстан әскері жеңіліп, орасан зор шығынға батады.
1383 жылы Темір Моғолстанға тағы бір рет ... ... жылы ... Қожа Моғолстанның хан тағына отырады.
1390 жылы Темір әскерлері Моғолстан жерін ойрандайды. Осыдан ... ... ... ... ... ... ... ғасырда Қазақстаннын, солтүстік-батыс, орталық өңірінде ортағасырлық
мемлекет Әбілқайыр хандығы құрылды. 1428 жылы хан тағына Әбілқайыр отырады.
Әбілқайыр Шыңғыс ... ... ... әулетінен шыққан. Оның әкесі Дәулет
Шайх Оғлан. Әбілқайыр хандығының құрамында түрік тайпалары көп болды. Олар
өзбектер деп ... Бұл ... ... ... ... ... деп
аталады.
Хандық территориясы
Негізінен, Шығыс Дешті-Қыпшак жері қамтылған. Батысында ... ... ... ... ... ... өзендерінен оңтүстіктегі
Сырдарияның Аралға құяр тұсына дейінгі жерлер.
Саяси жағдайы
1430 жылы ... ... ... ... ... ... Хорезм мен
Үргенішті талқандайды.
1446 жылы ... ... ... ... ... Аққорған,
Үргеніш қалаларын тартып алады.
Әбілқайыр хандығының астанасы Сығанақ қаласы болды.
1456-1457 жылдары Әбілқайыр ойрат әскерлерінен жеңіледі.
XV ғасырдың 50 ... ... ... ... мен Жәнібектің
Әбілқайырға бағынғылары келмей, одан бөлініп ... ... ... ... ... ... ... жылы Әбілқайыр олардың арттарынан Моғолстанға жорыққа аттанып,
жолда қайтыс болады. Әбілқайыр ... ... ... ыдырап кетеді.
Ноғай ордасы (ХІV-ХVІ ғасырлар)
Ноғай ордасының құрылуы
Жошы ханның немересі ... ... Орда ... қолбасшыларының бірі
болған. Ол Кавказ, Польша, Венгрия, Балқан және Парсы елдеріне ... ... жылы ол ... ... ... ... жылы Доннан Дунайға дейінгі ұланғайыр өлкені билеген Ноғай
Тоқтамыстың қолынан қаза ... ... ... ... ... ... елі атанады.
Осылай XIV ғасырда Еділ бойында жаңа мемлекет Ноғай ордасы пайда болды.
Территориясы
Еділ мен Жайық өзендерінің алабы - ... мен ... ... ... - ... қаласы.
Саяси жағдайы
Ноғай ордасының дербес мемлекет болуына Едіге көп ықпал еткен. Едіге
1396жылдан 1411жылғадейін 15жылбойы ... ... ... ... ... ... ... билік құрған тұста Ноғай ордасы күшейді.
Ноғай ордасы ... ... ... ... ... да ... 300000 жауынгер шығара алатын мемлекет болған.
XVI ғасырда Ноғай ордасы Қырым хандығымен және Орыс ... ... ... және ... ... жолға қояды.
Ресейдің Қазан және Астрахань хандықтарын жаулап алғандықтан ... ... ... ... ... ... ... ордасы құрамындағы қоңырат, арғын, тама, қыпшақ, ... ... бір ... ... кіші ... кірді. Ал қалғандары Орыс
князьдығына, Қырым хандығына ... ... ... ... шаруашылығының үш түрі:
- кешпелі мал шаруашылығы,
- жартылай көшпелі мал шаруашылығы,
- отырықшы мал шаруашылығы.
Көшпелі және жартылай көшпелі мал ... ... ... Арал ... ... өңірінде дамыды. Отырыкшы мал шаруашылығы
Қазақстанның оңтүстігінде өріс алды. Мұнда жартылай егіншілікпен айналысты.
Егіншілік
Егіншілік, негізінен, ... ... ... ... жақсы
дамыды.
XIV ғасырдағы ірі егіншілік орталықтары: Сығанақ (суармалы ... ... ... ... ... ... Шу өзендерінің жағасында бидай, арпат.б. дәнді ... ... ... ... - ... ... ... қатынастардың дамуы
ХІV-ХV ғасырларда Қазақстан жерінде феодалдық қатынастар нығая түсті.
Феодалдық қоғамдағы екі тап: феодалдар және шаруалар.
Феодалдық таптар: ... хан ... ... ... ... батырлар т.б.
Жер қатынастары
ХІV-ХV ғасырларда Қазақстанның көптеген ... ... ... мен ... ... ... феодалдарға тәуелділігі
Хан Шыңғыс әулетінен шыққан ірі феодалдарға жерлерді бөліп беріп
отырды. Ол «інжу» деп ... Ал ... ... ... сыйға тарту «сойырғал»
деп аталады.
Феодалдық қатынастар нығайған ... ... ... көбейеді.
Шаруалар төлейтін салық түрі:
а) зекет - дін пайдасына салынатын ... ... - мал ... ... ... (100 басқа 1 бас);
б) тағар - әскерді азықпен қамтамасыз ету;
в) ... - егін ... ... ... ғасырлардағы қалалар
Шыңғыс хан шапқыншылығынан кейін қираған қалалар қайтадан өрлей
бастады. Монғол ... ... ... ... ... мен қамалдар
салынған жоқ. ХІV-ХV ғасырларда қираған қалалар қайтадан қалпына келтіріле
бастады. ХІV-ХV ғасырларда Сығанақ, Отырар бастаған 20 ... қала ... ... Ахмет Иассауи кесенесі - Түркістан қаласында орналасқан ХІV-ХV
ғасырлардағы сәулет өнерінің туындысы. Бұл ... ... ... ... Әмір Темір Ахмет Иассауидің басына салдырған. Бұл
ғимараттың биіктігі 40 м. Сонымен қатар ... әр ... ... ... ... бар. ... 18,5 м-ге дейін жететін күмбезі бар. Кесененің
ішінде кітапхана және әйгілі тайқазан орналасқан.
Бұдан басқа Тараздағы ... ... ... ... кесенелері,
Орталық Қазақстандағы Жошы хан, Алаша хан, ... ана ... ... ... ... ... болып саналады.
ХІV-ХV ғасырларда Отырар қаласында 10 бөлмеден тұратын монша болған.
ХІV-ХV ғасырлардағы ... ... ... ғасырларда Қазақстан жерінде түркі тілі негізгі тіл ... ... тілі ... Түркі тілі, сонымен қатар араб, парсы тілдері де
әдеби тіл болды. XV ғасырда Алтын Орданың негізгі тілі ... ... ... және ... ... ... XV ... негізгі жазу - араб
жазуы. Әдеби шығармалар
1341-1342 жылдары Құтыб ақьш «Хұсраууа Шырын» дастанын жазды.
Абұ-л-Фазл ибн Мұхаммед ... ... ... ... ... жазды.
Сыпыра жырау Сұрғылтайұлы
XIV ғасырда Батыс Қазақстан өңірінде өмір сүрген жырау, ... ... ... жетпеді.
Шалкиіз Тіленшіұлы (1465-1560)
Белгілі жырау ХV-ХVІ ғасырларда өмір сүрген. 1490 жылы Әмір Темірдің
уәзір билерінің бірі болады. ... ... ... ... ... батырлық, адамгершілік т.б.
Асан қайғы (Хасан Сәбитұлы)
XV ғасырда өмір сүрген ұлы ... ... ... Орда ханы ... ... биі, ... ханы Әз-Жәнібектің кеңесшісі болады. ... ... ... ... ... үшін жел маясына мініп, сапарға аттанады.
Оның іздеген жайлы қонысы ... деп ... Асан ... ... бізге жеткен.
Қазтуған жырау
XV ғасырда өмір сүрген. Еділдің төменгі ағысындағы Қажы ... ... ... ... Оның ... ... бізге жеткен.
Мысалы, «Алаң да алаң, алаң ... ... ... ... халқының этникалық процесі
Қазақ халқы қалыптасуының алғышарты
Қазақ ... ... ... алғашқы қауымдық күрылыстың
ыдыраған кезінен басталады.
Этнос - тарихи жағдайда қалыптасқан тілі, салт-дәстүрі, тұрмысы ... ... ... ... ... ... ықпал еткен ертедегі тайпалар
Қола дәуірінің аяғында қазақ ... сақ ... ... III ... мен қаңлылар мекендеді.
Қазақстан, Шығыс Түркістан, Монғолияға дейінгі ұлан-байтақ жерді
түркештер, ... ... ... ... ... ... мен ... Монғолия жерінен Шығыс және ... ... ... ... ... мемлекет құрды.
ХІ-ХІІ ғасырларда қыпшақтар мемлекеті ұлан-ғайыр өлкені қамтыды.
Осылай аталған ... ... ... ... ... ... ... ғасырларда қазақ халқының қалыптасуына тарихи ... ... ... ... атауы жөніндегі пікірі әр түрлі.
Кейбір жазба деректерде «қазақ» сөзі ескі ... ... ... ... білдіретінін айтады.
Тағы бір деректерде сақ, хазар тайпаларының атынан шыққаны айтылады.
Қазақ ... ... ... ... Әбілқайыр хандығындағы, яғни Дешті-Қыпшақтағы,
көшпелі халықтардың ... ... ... тез ... XV ... қарай Әбілқайыр ықпалы әлсіреді. Оған ... ... ... ... ... ... көп халықты ертіп, Жетісуға көшті. Міне, осы Керей
мен Жәнібектің артынан ерген және осы ... ... ... ... хандығындағы халықтар қазақтар деп аталды. Қазақ халқының құрамына
арғын, найман, дулат, керей, үйсін, қанды, қыпшақ, алшын, ... ... ... ... Бұл ... тілі ... тілі болды. Нәсілдік
белгілері - монғолоидтық.
Қазақ жүздері
Жаңадан қалыптасқан қазақ халқы Қазақстан жеріне түгелдей ... ... ... бұл ... 3 түрлі шаруашылық аймақ қалыптасты.
Осыған байланысты сол ... ... ... үш жүзге бөлінді.
1. Ұлы жүз
Мекендеген өңірлері: Оңтүстік Қазақстан, Жетісу (Іле, Шу, ... ... ... ... үйсін, қаңлы, суан, жалайыр, шапырашты,
сіргелі.
Ұлы жүзді ... деп те ... Орта ... ... Орталық және Шығыс Қазақстан (Ертіс, Есіл, ... ... ... ... ... ... ... уақ, қыпшақ, қоңырат.
Орта жүзді Бекарыс деп те атайды.
3. Кіші жүз
Мекендеген өңірлері: Батыс Қазақстан, Сырдарияның төменгі ... ... ... Еділ ... ... табын, адай, шөмекей, жағалбайлы, алшын, шекті, төртқара,
тама, серкеш т.б.
Кіші жүзді ... ... деп ... ... хандығы
XV—XVII ғасырлардағы
Қазақ хандығының саяси жағдайы
Саяси жағынан бытыраңқылығы ... ... ... яғни қазақ
тайпаларының бір мемлекетке бірігуі Қазақ хандығының құрылуына ... ... XV ... ... ... ... құрылысы бастапқы кезде (ХV-ХVІ ғасырларда) 7 сатыдан
тұрды:
1. Ауыл
Басшысы - ауылбасы, бірнеше ... ... ... - ... жеті ... қосылатын бірнеше ауылдан тұрады.
З.Ру
Басшысы - рубасы, 15 аймақтан ... ... - би, ... ... ... ... - ... бірнеше арыстан құрылады.
6. Жүз
Басшысы - хан, бірнеше ұлыстан құралған.
7. Хандық
Басшысы - хан, үш жүзден кұралған.
XV—XVIII ғасырлардағы ... ... мен ... ... ... (1511-1518),
Мамаш (1518-1523),
Тақыр (1523-1533),
Бұйдаш (1533-1534),
Қожа Махмұт (1534-1535),
Тоғым (1535-1537),
Хақназар (1537-1580),
Шығай (1580-1582),
Тәуекел (1582-1598),
Есім (1598-1613),
Тұрсын (1613-1627),
Есім (1627-1628),
Жәңгір (1629-1652),
Әз-Тәуке (1652-1718),
Батыр (1718-1726),
Болат (1726-1730),
Әбілмәмбет (1730-1771),
Абылай (1771-1781).
Шыңғыс ханның ... ғана хан ... ... ... ... ... аталды. Хан жасағы немесе хан үйінің маңайындағы қызметшілер төлеңгіт
және қараша деп ... ... ... ... 50 ... Дешті-Қыпшақтағы Әбілқайыр хандығындағы саяси
жағдай шиеленісе түседі. Осы кезде Керей мен Жәнібек сұлтандар өздеріне
қарасты ... ... ... ... Жетісу жеріне қоныс
аударады. Моғолстан ханы Есен-Бұға оларды қарсы ... Шу ... ... жерді бөліп береді. Бұл Қазақ хандығы құрылуының басы еді. ... 1465 жылы ... Бұл ... ... ... ... ... ханның Қазақ хандығының құрылуына бөгет жасамақ ... ... ... ... ... ... II ... Қазақ хандығының іргесі нығайды. Көрші
мемлекеттердің (Әбілқайыр ... ... және ... ... ... ... ... себеп болды.
Ең алдымен Қазақ хандығының құрамына Созақ, Сауран қалалары кірді.
1480 жылы Керейдің баласы Мұрындық хан болды.
1486 жылы ... ... ... ... ... ғасырдың аяғына қарай Қазақ хандығының Жетісу мен ... ... ... ... ... құрамында Сығанақ, Созақ,
Сауран қалалары болды.
XVI ғасырдағы Қазақ хандығы
XVI ғасырдың I ... ... ... ... 1511 ... ... Қасым хан болды.
Қасым ханның алға қойған басты міндеті - ... ... ... ... ... қосу. Қасым ханның бұл істі орындау жолындағы
басты кедергісі ... ... ... жылы ... ... әскерлері Мұхаммед Шайбанидің әскерін женді.
1510 жылы Мұхаммед Шайбани Мервте өледі.
XVI ғасырдын, аяғына қарай Қасым хан Қазақ хандығынын, жерін ұлғайтады.
XVII ... ... ... ... ... қарай Жетісу жерлері, Сырдария бойындағы көптеген
қалалар, ... ... ... ... ... ... ... хандығының
қарамағына қосылады. Қасым ханның кезінде Қазақ хандығының халық саны ... ... хан ... ... ... 5 ... тұратын белгілі «Қасқа
жол» зандар жинағын шығарған.
Қасым ханның тұсында Қазақ ... ... ... ... ... ... ... Бұл туралы австриялық саяхатшы Зигмунд Гербер-
штейн былай деп жазады: «Қазақ ... ... ... ... мемлекеттердің бірі ұлы князь Василий билік жүргізген кездегі
Мәскеу мемлекеті ... Ал ... ... ... ... ... қолына тиді.
1523 жылы хан тағына Тақыр отырды. Тақырдың кезінде Қазақ хандығы біраз
жерлерінен айырылды.
1533 жылы хан тағына Бұйдаш ... да, ... ... ішкі ... ... ... жоқ.
1534 жылы хан тағына Қожа Махмұд, 1535 жылы ... хан ... жылы хан ... Қасымның баласы Хақназар (1537-1580) отырды.
Хақназар ең алдымен Жайық маңын, Түркістан жерлерін басып алды.
1580 жылы хан ... ... ... жылы ... ... Тәуекел хан болды. 1586 жылы Тәуекел
Түркістанды басып алды. 1598 жылы ... хан ... Есім ... ... ... кіріп, Самарқанды басып алады. 1598 жылы ... хан ... ... жылы Есім хан ... ... ... ... Есім ханга бағынбай,
Түркістанды жеке биледі.
1627 жылы Есім хан ... ... Есім хан ... ... ... ... ... үлес қосты. Мемлекет ... ... ... Есім ханнын, «Ескі жолы» аталған заңдар жинағы елеулі рөл ... жылы Есім хан ... ... 1629 жылы хан ... Есім ... ... отырады. Ол қазақ тарихында «Салқам Жәңгір» ... атқа ... жылы ... Жәңгір 600 сарбазбен ойраттың 50000-дык, ... ... ... ... Бұл соғыста Жәңгір ханға Жалаңтөс көмекке
келеді. 1652 жылы ... ... ... ... ... ... ... бойы Казақ хандығының билігі ... ... жылы хан ... ... ... ... хандық билікті,
негізінен, билерге сүйеніп жүргізеді. Билердің ... ... ... ... шығарады.
Тәуке хан кезінде Қазақ хандығының астанасы -Түркістан қаласы. 1718
жылы Әз-Тәуке ... ... ... ... Шыңғыс хан құрған Ұлы Монғол империя сынын, ... ... ... ... ... еді.
1. Сыртқы Монғол (Қалқа),
2. Ішкі Монғол (қазір Қытай жерінде),
3. Ойрат (Батыс Монғол).
Жоңғар ... ... ... ... ойраттар мен қазақтардың арасындағы
шиеленіс XV ғасырда ... Ал XVII ... бұл ... ... ... ғасырдың аяғында қазак, ханы Тәуекел өзін қазақ пен қалмақтың ханы ... жылы ... ... ... ... Еділ ... ... Тибетте, жоңғарлар
Жоңғарияда қалды.
1635 жылы әскери-феодалдық ... ... ... ... ... ... ... шаруашылығы - көшпелі мал шаруашылығы. Феодалдар - ... ... лама ... Жоңғариянын. алғашқы қоңтайшысы Батур болды.
Жоңғария мен Қазақ хандығы арасындағы шиеленіс
1635 жылы Батұр қоңтайшы Жетісудың біраз бөлігін басып алды.
1643 жылы Жәңгір хан ... ... ... ... 80 жылдарында жоңғар қоңтайшысы Қалдан ... ... рет ... ... жасайды да, Сайрам қаласын басып алады.
XVIII ғасырдың басында қазақ-жоңғар қатынастары тіпті ... ... бұл ... ... ... ... тұсы еді. ... Рабдан
әскерлері Орта жүздің жеріне ішкерілей еніп ойрандаған.
XVIII ғасырдың басында қазақ тарихындағы әйгілі жоңғар шапқыншылығы
«Ақтабан ... ... ... деп ... опат ... ... қатынастары және Сібір хандығы
Жалпы, қазақ-орыс байланыстары XV ... ... ... Бұл ... тұсы еді. ... ... туралы (ХV-ХVІ ғасырларда)
австралиялық ... ... ... де жазған еді. Ресей мемлекетінің
Ноғай ордасындағы өңірлерді (Қажы ... мен ... ... алуы ... ... әсер ... мемлекеті үшін Қазақстан территориясы Азияға ... ... жылы Т. ... ... Ресей елшілері қазақ жеріне келді.
Олардың басты ... - ... ... ... ... ... жылы ... ханның кезінде Мәскеуге дипломатиялық мақсатпен қазақ
елшісі барады. Негізгі мақсат Бұхараға қарсы күреске ... алу ... жылы В. ... ... орыс елшілері қазақ ханымен ... ... хан ... ұлын ... жылы Тәуке хан I Петрмен сауда байланысы туралы келісімге келді.
Батыс Сібір жеріне патша ... ... ... ... Тобыл) қазақ-орыс экономикалық байланысын одан әрі нығайтты.
Әскери-экономикалық ... ... ... ... жеріне
бекіністер салды. Мысалы, Омбы (1716 ... ... ... ... Одан ұлы Жошы әулетінен шыққан. (XVI ғасыр, 1610 жылы
қайтыс ... ... ... ... еңбек сіңірген қоғам
қайраткері, дипломат. Орыс жазбаларында оны «қазақ ордасының ханзадасы» деп
атаған. 1588 жылы ... ... ... ... түсіп, Мәскеуге
жіберіледі. 1610 жылы ... ... оны ... ... ханы етіп
тағайындайды.
Сібір хандығы
XII—XV ғасырлардағы Батыс Сібір
Сібірдің жерінде біршама түрік тайпалары мекен ... ... ... Жошы ... ... ... ... қарайды.
Батыс Сібірдін, орталығы -Түра қаласы.
1428 жылы ... ... ... басып алады.
Көшім тұсындағы Сібір хандығы
Территориясы: Батыс Сібір, Орал өңірі, ... ... ... алабы.
Құрамындағы тайпалар: керей, қыпшақ, найман, арғын, жалайыр, ... ... ... ... жылы хан ... Көшім отырды.
Алты ұл тайпасынан шыққан Көшім 1510 жылы Ноғай ордасында дүниеге
келген. Ол 1555 жылы ... ... ... Тайбұғанмен соғысып, оны
жеңеді.
Экономикасы және мәдениеті
Кешімнің ... ... ... ... ... мен ... ... Көшімнің тұсында Сібір халқы ислам дінін қабылдайды.
Сібір хандығында, негізінен, сауда мен аңшылық дамыды.
Саяси құрылысы
Жоғары билеуші - хан,
хан кеңесі - диван,
кеңесшілер - ... - ... ... ханы ... Ресейдің шығысқа қарай ұмтылуына кедергі жасауға
тырысты.
1574-1575 жылдары Сібірге ... ... Иван ... ... хан ... ... жылы ... әскерлері атаман Ермактың отрядынан жеңіледі.
1582 жылдың күзінде атаман Ермак 600-ге жуық казагымен ... ... ... ... ... жақсы қаруланған Ермак отрядынан жеңіледі.
1584 жылы Көшімнің адамдары Ермакты өлтіреді.
1598 жылы орыс ... ... ... ... Көшім
жеңіліп, Шығыс Қазақстан жеріне қашады. ... ... ... ... ... ... ғасырлардағы шаруашылық
Мал шаруашылығы
Мал жайылымы 4 кезеңге бөлінеді.
Қыста қыстауға,
көктемде көктеуге,
жазда жайлауға,
күзде күзеуге көшіп ... мал ... ... оңтүстік, оңтүстік-батыс, орталық
бөліктерінде дамыды.
Егін шаруашылығы
Егіншілік Жетісуда, Сырдария мен Ертіс бойында дамыды. ... ... арпа ... кәсіпшілігі
Үй кәсіпшілігінде, негізінен, ауыл шаруашылық шикізатын өңдеді.
Тоқыма, ат әбзелдерін, киіз үй жабдықтарын ... ... ... ... та жақсы дамыды.
ХVІ-ХVII ғасырларда Қазақ хандығы Ресеймен, Орта Азиямен сауда жасап
тұрды.
XV—XVII ғасырлардағы Қазақ ... ... ... ... және ... жүйесі
Қазақ қоғамындағы екі тап:
1. феодадцар (хан, сұлтандар, билер, байлар, қожалар);
2. ... - ... ... - ... ... табы.
Мұсылман дін қызметкерлерінің жоғары табы: имамдар, молдалар, қожалар,
ишандар.
Хан Шыңғыс тұқымынын, сұлтандары арасынан сайланды.
Құқық жүйесі
Билер ... және сот ... ... ... ... ... ... хандар соты, сұлтандар соты.
Міндеттеме құқық
Асар - маусымдық жұмыстарға өз руластарынан көмек сұрау.
Жылу - жұт, апат ... ... ... ... ... ... дара неке және ... көп әйел алатын түрі де болды.
Қалың мал көлемі:
жоғары ... - 77 ... ... - 47 ... ... - 17 жылқы.
Байларда қалыңмал көлемі 200 жылқыға ... ... 1000 ... ... ... ... ... жолмен ерінің туысына үйлендірді.
ХV-ХVІІ ғасырларда қылмыстық құқықта кек алу заңы бірінші орында болды.
Кісі өлтірген адамды өлім ... ... ... кұны - 1000 қой, әйел ... құны -500 ... ... қыз алып қашу қылмыстарына өлім жазасы берілді.
Жазаның дүре соғу, айып төлеу ... ... ... ... ... ... «Қасқа жолы»; Есім ханның «Ескі жолы»; Әз-Тәукенің «Жеті
жарғысы».
XVII ғасырдын, аяғында Тәуке ханның басшылығымен «Жеті жарғы» ... ... ... жинағын жасауға үш жүздің билері (Төле, Қазыбек, Әйтеке)
және бір қырғыз, бір қарақалпақ, бір құрама барлығы 6 би ... ... ... ғасырлардағы қазақ халқының салт-дәстүрлерінің,
әдет-ғұрыптарының жиынтығы болды.
Бұл жинақта әкімшілік, ... ... ... ... ... түрлері қамтылған. Ақсүйектерге біраз артыкшылық
берілген. Мысалы, хан, ... ... жеті ... ... ... екі ... кұны төленуге тиіс болған.
Төле би Әлібекұлы (1663-1756)
Теле би Әлібекұлы 1663 жылы туған. Ұлы жүздің дулат тайпасынан шыққан.
Билікке 15 ... ... ... ... зандар жинағын
шығарушылардың бірі.
Қазақ ... ... ... ... ... ... ... жоңғарларға Қарсы күресін ұйымдастыруға үлес қосқан.
Төле би Ташкент қаласының әкімі де болған.
Ташкент қаласында жерленген.
Қазыбек би Келдібекұлы ... ... ... ... қаракесек руынан шыққан Қазыбек
Келдібекұлы 1667 жылы туған. Оны ... мен ... ... ... ... ... деп атап ... жарғы» зандар жинағы авторларының бірі.
Оның жоңғар қоңтайшысы Қалдан ... ... ... 90 ... ... ... аңыз ... тарап кеткен. Қазыбек қазақ-қалмақ,
қазақ-орыс арасында елшілік қызметті де атқарған.
Әйтеке би Байбекұлы ... би 1666 жылы ... Кіші ... ... ... шыққан. «Жеті
жарғы» заңдар жинағын шығарушылардың бірі. Біраз уақыт бойы ... ... ... би ... ... ... Қазақ хандығын, құқықтық жүйені нығайтуға
қатысқан.
XVI—XVII ғасырлардағы Қазақстан мәдениеті
Материалдық ... үй - ... ... ... ... үй. 3 бөлімнен тұрады:
қабырғасы - кереге,
жоғарғы құрама ... - ... ... тұсы - ... үй жабдықтары:
тоқылған ши кереге сыртынан ұсталады; туырлық, үзік, түндік - үйді
жауып тұратын киіздер; құр - ... ... ... ... ... ... екі ... ілінеді. Үйдің дәл ортасында ошақ ... ... ... ... үстіне орнатылған жылжымалы күйме де үй есебінде
пайдаланылады.
Киім
Жаздық киім: бешпент, қамзол, шапан.
Қыстық киім: шекпен, тон, күпі.
Аяқ киім: мәсі, шоңқайма ... ... ... ... ... ... жас келіндер сәукеле, кейіннен желек;
орта жастағы әйелдер кимешек, күндік киген.
Тағамдар:
жылқы сүтінен саумал, қымыз;
түйе ... ... ... сиыр сүтінен айран, май, қатық, құрт, ірімшік жасалады.
Еттен қазы-қарта, шұжық, жал-жая, бесбармақ дайындалады.
Отырықшы қазақтар егін егіп, ... ... пен ... да тағам
дайындай білді. Мысалы, талқан, жент, қоспа ... ... ... ... ... ... ... және діни мерекелер болды.
Мерекелерде өтетін сайыстар: бәйге, күрес, көкпар,
қыз қуу, теңге ілу, айтыс, жамбы ату т.б. Жаңа жыл ... да ... түсу - ... салттардың бірі.
Оның түрлері:
қарын құда - құрсақта жатқанда атастыру,
бесік құда - ... ... ... құдалығы - бойжеткен кезде құдаласу,
сүйек жаңғырту құдалығы - ескі жекжаттардың құдаласуы.
Қалыңмал - қыздын, төркініне ... ... ... ... малы ... ... ... кыз жағы жасайды.
Қоштасу - қыз ұзатылардан екі ай бұрын қыздың ... ... ... ... ... келіннің бетін ашады. Күйеу жағынын, жаңа түскен келін
жағына беретін сыйлықтары:
сүтақы - ... ... ... - ... ... (қайын атасына),
тарту - аға-інілеріне, кәде туыстарына беріледі. Төркіндеу - ... жыл ... ... ... дүниеге келуі қазақ халқы үшін зор қуаныш болған.
Баланың дүниеге келуіне байланысты дәстүрлер.
Азан айту: азан шақырып, баланың атын ... үш рет ... тойы ... кіндігі түскеннен кейін тойланады.
Қырқынан шығару: бала туғаннан қырық күн өткеннен кейін суға шомылдыру.
Тұсау ... ... ... ала жіп байлап кеседі. Бұл ... ... ... деп сенеді.
Сүндет той: баланы жеті жасында сүндетке отырғызып, той жасайды.
Күнтізбе, ай ... ... ... ... ... көп ... болжап таба
білген.
Жұлдыз көшпелі қазақтар үшін түсбағдар рөлін атқарған. ... ... ... ... тауып қана қоймай, маусымдық жайылымды және көші-қон
мерзімін анықтаған.
ХV-ХVІІ ғасырларда метеорологияның далалық шеберлері мен ... ... ... ... көп болған.
Мысалы, Темір қазық қараңғыда жол бағытын бағдарлайды.
Жеті қарақшы астрономиялық сағат ... ... ... ... ... көрсеткіші болды.
Сүмбіле - қыстың дайындығына ... ... ... - ... жинауға
дайындалу белгісі.
Жұлдыздардың қазақтар қойған өз аты болды.
Мысалы, Меркурий - «Таң ... ... - ... Марс - ... Егіздер - «Қос жұлдыз».
Есепшілер 1 жылды 12 айға, 1 айды 3 ... ... ... ... 12 жылға бөлінген. Жылдарға тышқан, сиыр,
барыс, қоян, ұлу, ... ... қой, ... ... ит, ... аттары
берілді.
1 жылды 12 айға бөлді: наурыз, сәуір, мамыр, маусым, шілде, тамыз,
қыркүйек, қазан, қараша, ... ... ... басы ... жыл) наурыздың 21 жұлдызы болды. Бұл - күн мен түннің
теңелген кезі.
XIV—XVII ғасырлардағы дін
Х-ХІІ ғасырларда ... ... Ұмай ... ... ата-баба
аруағына сиыну етек жайды. ... ... ... ... ... ... ... сақталды.
Бұл наным-сенімдерді тек VII ғасырда ислам діні біртіндеп ығыстыра
бастады.
VII ғасырда қазақ жеріндегі түрік тайпалары арасында ... діні ... Бұл істі ... ... ... X ғасырда ислам дінін Жетісу
жеріндегі тайпалар, Сырдария ... ... ... ... ... ... ... дінінің орталығы болды.
X ғасырда қыпшақтар да ислам дінін қабылдады.
Қазақстан жерінде ислам дінін таратушылардың ... Қожа ... ... діні ... ... ... ... арасында кең тарады.
Ислам дінімен бірге тәңірге табыну қазақтардың діни нанымдарының ... ... ... ... тоқтаған жоқ. Бұл ислам дінінің қағидаларына
қайшы келді.
Қазақтар Жер анаға, Су анаға, От анаға, қой иесі Шопан атаға, сиыр ... ... ... иесі ... ... түйе иесі ... ... табынды.
Сонымен қатар әулие Қызылтау, Теректі құздарына, ... ... ... ... ... ... ... дінінің талабына сәйкес адамдардың жаназасын ... ... ... құбылаға қаратып жерледі. Қайтыс болған адамнын, жұма,
қырық күн және бір жылдық асы беріліп тұрды.
Бай адамдардың мазарлары ... биік ... ... ... ... ... ғасырлар)
ХV-ХVІІ ғасырларда қазақ әдебиеті, соның ішінде ауыз әдебиеті таза
қазақ тілінде дамыды. Әдебиеттің дамуына осы ... өмір ... ... ... ... көп әсер етті. Осы кездегі өршіп тұрған қазақ-жоңғар
шиеленісі ауыз әдебиетінің негізгі тақырыбы болды.
Доспамбет жырау ... жылы ... ... Азау қаласына таяу жерде туған. Оның елең
жырлары сол кездегі ұсақ хандықтардың арасындағы ... ... ... ... ... ... ... болған Доспамбет бұл соғыстарға өзі
де қатысқан. Ол 1523 жылы Қажы Тархан (Астрахань) жерінде қайтыс болды.
Марғасқа жырау
XVII ... өмір ... Бұл ... Есім ханның кезі болды. Оның жеке
хандық кұрмақ болған, алауыздық шығарған Тұрсынға айтқан «Еңсегей ... ... жыры ... ... Марғасқа жырау өмірі туралы деректер өте аз.
Жиембет жырау
ХVІ-ХVІІ ғасырларда Батыс Қазақстан өңірінде өмір ... ... - ... ... ... ... би, батыр болған адам. Кіші жүздің алшын
тайпасынан шыққан. Жиембет тағдырдың жазуымен ... ... ... ... ... ... Ер Есім ... кезінде Қазақ хандығының саяси
жүйесінде елеулі қызмет атқарған. Жиембет жырларында өктем билікті ... ... ... орын ... Есім ханға айтылған
«Әмірін, қатты Есім хан» атты ... - ... ... ... ... ... үшін ... өтеді.
Ақтамберді жырау Сарыұлы (1675-1768)
1675 жылы туған.
Руы - Орта жүздегі ... ... ... ... би ... Ақтамберді
жыраудың өмір сүрген уақыты жоңғар шапқыншылығының уақытымен түстас келеді.
Ақтамберді өмірінің ақырына дейін халық ... ... ... ... ... ... Қазақстан жерінде өмір сүрген Ақтамберді жырау 1768
жылы қайтыс болды.
Бұхар жырау ... ... жылы ... ... ... ... ... билеу ісіне Бұхар жырау XVII ғасырдан бастап араласты.
XVIII ғасырда ... ... ... болған. Бұхар жырау емірдің әр
түрлі қырларын жырлайды. Кейбір ... ... ... жасайды.
Абылай ханның мінін, жақсы жағын үнемі бетіне айтып отырған.
Бұхар жырау 1781 жылы қайтыс болды.
Салт-дәстүрлік ... ... ... ... ... ... туған.
Үйлену тойына байланысты жырлар:
«Тойбастар», «Жар-жар», «Қоштасу», «Сыңсу», «Беташар» т.б.
Қасірет пен капғыга (өлім) байланысты өлендер:
«Қоштасу», «Жоқтау», «Естірту», «Көңіл ... ... ... - әйелдердің өлген кісіге арнап айтатын зарлы өлеңі.
Ертегі
Ертегілер Қазақстан ... ерте ... діни ... ... ... ... ... туралы ертегілер;
- қияли ертегілер;
- шыншыл ертегілер;
- әзіл ертегілер;
- тұрмысқа байланысты ертегілер.
Қазақ ... көбі ... және ... ... ... ... ... Төстік»,
«Алтын сақа»,
«Ақсақ құлан»,
«Қара мерген» т.б.
Әйгілі ертегі кейіпкерлері: Алдар ... ... ... ... ... жыры
Батырлар жыры - ауыз әдебиетінің жыршылар арқылы бізге тараған түрі.
Батырлар жыры - басқыншылардан елін, жерін қорғаған батырлардың ерлік
істері ... ... ... көп ... ... жыры: «Қобыланды», «Ер Тарғын», «Қамбар»,
«Алпамыс», , «Ер ... ... ... бұл ... ... ... - сүйіспеншілік.
Мұндай поэмалар:
«Қозы Көрпеш-Баян сұлу», «Қыз Жібек», «Ләйлі-Мәжнүн» т.б.
Музыка
Музыкалық ... - ... ... екі ... музыкалық аспап;
қобыз - мойны иілген ежелгі музыкалық аспап;
сыбызғы - қамыстан немесе ағаштан жасалған ... ... ... көп ... ... ... - 8 ... тұратын
термелер және аспаптар арқылы орындалатын күйлер.
Жазу және ... ... ... жерін мекендеген халықтардың негізгі тілі
қазақтілі болды. Қазақтілі ежелгі қазақ ... ... ... тектес
қыпшақ, керей, найман т.б. тайпалардың тілдері негізінде ... ... ... дербес, жеке белгілері XV ғасырда ... ... ... арқылы қазақтар араб тілін, шариғатты, құранды
т.б. оқыды.
Қазақтіліндегі ең алғашқы жазба шығармалар ХV-ХVІІ ғасырларда жазылды.
Мысалы, 1587 жылы «Жамиғат-ат ... ... ... кітабы
жазылды. Парсы тіліндегі шығармалар да болды.
Мысалы, «Тарихи-и Рашиди» (Мұхаммед Хайдар Дулати). Бұл ... ... ... ... ... ... ғасырдын, 40 жылдарында жазылған шығармалар:
«Тарих-и Әбілқайыр хан» (Осман Кухистани),
«Тарихи-и шах Махмұд бен Мырза Фазил Чорас» (Шах Махмұд).
Қазақ жерінде туған араб ... ... т.б. ... ... ғасырдағы Қазақстан
XVIII ғасырдың басындағы қазақ жерінің Ресей империясының құрамына
қосылуының алғышарты
Жоңғар шапқыншылығы
XVIII ғасырдың басында ... ... ... Қазақ хандығы біраз
мықты мемлекет болды. Қазақ хандығының Орта ... ... ... аты ... XVIII ... ... ... Жоңғар шапқыншылығы
үлкен орын ... ... XVII ... 40 ... бастап Жоңғар
мемлекеті Қазақстан жеріне басқыншылық мақсатта басып кірген. Бұл ... ... ... ... ... ... ... мал шаруашылығымен
айналысатын жоңғарлардың негізгі мақсаты қазақ жерін басып алу ... ... ... ... ... Цеван Рабданның әскері Жетісудын, біраз
бөлігін басып алып, Орта жүз аумағындағы ... ... ... ... жылы ... хан ордасында (Қарақұмда) жауға қарсы азаттық күрес
ұйымдастыруының ... ... үшін үш ... ... бас ... Қазақ
қолының бас сардары болып Әбілқайыр бекітілді.
1711 жылы жоңғар әскерлері қазақ қолынан жеңілді, бірақ ... ... ... ... алды.
1712 жылы қазақ әскерлері Жоңғарияның шебіне дейін ... 1713 ... ... ... тағы да ... жылы ... өзенінің бойында Қабанбай батырдын, басшылығымен болған
шайқаста қазақ әскерлері ... ... ... қол ... ... хан
мен Қайып ханның арасындағы алауыздықтың кесірінен жоңғарлар қазақтарды
қапы қалдырды.
Ақтабан шубырынды, алқакөл ... жылы ... ... хан, сұлтандардың арасында алауыздық туды.
Осы жылы Кіші жүзге Әбілқайыр хан жеке билік жүргізе ... ... ... ... ... жұт ... ... бәрін пайдаланған жоңғардың 70
мың әскері Қазақ ... ... ... ... әскерлері қазақ жеріне 7
бағыттан шабуыл жасады.
1. Іле ... ... ... ... ... ... ... Цеван
Рабдан басқарды.
2. Балқаш көлі мен Қаратауға бағытталған жоңғар әскерін Қалдан Церен
басқарды.
3. Алтай мен Емілге бағытталған жоңғар ... ... Бату ... Нұра ... ... жоңғар әскерін Әмірсана басқарды.
5. Шелек өзеніне бағытталған ... ... ... ... ... ... ... Ыстықкөлге бағытталған жоңғар әскерін Лама Доржы
басқарды.
7. Шу бойына бағытталған жоңғар ... Даба ... ... ... ... ... Шұна Даба ... әзер шыққан көшпелі қазақтарға бұл ете қиын ... ... ... зор ... ... Бұл ... ... «Ақтабан шұбырынды,
алқакөл сұлама» деп аталды. Халық арасында бұл қасірет туралы «Елім-ай» әні
таралды. Деректер бойынша, бұл әнді Қожаберген ... ... ... ... ... ... ... қалаларын,
Жетісу, Сырдария, Алтай, Ертіс өңірлерін басып алды. Жығылған үстіне
жұдырық ... осы ... ... ... ... ... ... қарақалпақтар, хиуалықтар да тұтқиылдан шабуыл жасап, ойрандап
отырды.
Қазақтардың жоңғарларға ... ... ... ... жоңғарларға қарсы азаттық күресіне Қаракерей Қабанбай,
Қанжығалы Бөгенбай, Шақшақ Жәнібек, Малайсары, Баян, Ер Жәнібек, ... ... ... ... ... ... жасады.
1726 жылы қазақ халқының жоңғар басқыншыларына ... ... ... 1726 жылы ... өзенінің жағасында қазақ қолы жоңғар әскерін
тасталқан етіп женді. Мұнда қалмақтар ойсырай жеңілгендіктен, осы жер ... ... деп ... ... ... жоңғарлар қазақ жерінің
солтүстік-батыс өңірінен ... жылы ... ... оңтүстігінде қазақ әскерлері тағы да
жоңғарларды жеңіліске ұшыратты. Бұл жер ... ... деп ... ... ... әскеріне Әбілқайыр басшылық жасады. Бұл жеңісті әрі қарай
жалғастыруға, Қазақстанның оңтүстігін жоңғарлардан азат етуге сол ... ... хан, ... ... ... ... Бұл ... жетпеген Әбілқайыр Кіші жүз әскерін бастап, ұрыс даласын тастап кетті.
Қаракерей Қабанбай батыр (1691-1769)
1691 жылы туған.
Шыққан тегі - Орта жүздің ... ... ... ... аты-Ерасыл. Қабанбайдың «Сардар», «Дарабоз» деген аттары да ... ... ... ... да батыр болған.
Қаракерей Қабанбай батыр қазақ халқының жоңғарларға қарсы күресіне
басшылық жасаған. ... ... жолы ... ... мен ... ... жоңғар батырлары Арслан мен Өлже жырғалды өлтіріп, кек ... ... ... ... ... ... ... қолының бас сардары болды.
Қабанбай қатысқан шайқастар:
1721 жылы Түркістанды қорғауға қатысты;
1725 жылы Алакөл маңындағы ... ... ... жылы Шұбар теңіз маңындағы шайқасқа қатысты;
1729 жылы ... ... ... болған Аңырақай шайқасына
қатысты;
1730 жылы Іле ... ... ... ... ... жылы ... ... негізгі күшін қазақ қолының тасталқан
етіп жеңген жоңғар қақпасындағы соғысқа басшылық жасады.
Қабанбай батыр барлығы 103 соғысқа қатысты.
1769 жылы ... ... ... ... ... жылы ... тегі - Орта жүздін, арғын тайпасының қанжығалы руы.
Әкесі - Ақша ... ... өмір ... ... батырдың өмірі көбінесе ... ... ... ... жылы ... батыр батыстағы Еділ бойында қазақ-орыстарды жеңеді.
1726 жылы Бұланты өзенінің бойындағы шайқаста қазақ ... ... ... жеңеді.
1730 жылы Іле өзені бойындағы шайқаста қазақ әскерлеріне басшылық
жасады.
Атақты батыр шебер дипломат болған. Бөгенбай ... ... ... ... ... келіссөз жүргізген.
Бөгенбай батыр 1775 жылы қайтыс болды.
Шапырашты Наурызбай батыр (1706-1781)
1706 жылы туған.
Шыққан тегі - Ұлы ... ... ... асыл руы.
Туған жері - Алматы.
Ұлы жүз тайпалары жоңғар шапқыншылығының зардабын бәрінен көп ... ... ... аты ... ... күрестерде шығады. 1729
жылы Наурызбай батыр жоңғар батырлары Шамалған мен Қаскеленді ... ... ... ... қарсы күресте Ұлы жүз жасақтарына
басшылық жасайды. 1750-1752 ... ... ... ... ... бірге жоңғарларды Жетісу жерінен куып, Тұрпан асуынан асырып
тастайды.
Шапырашты Наурызбай ... 1781 жылы ... ... ... ... жылы туған.
Шыққан тегі - Ұлы жүздің албан тайпасы, алжан руы.
Райымбектің ... Түкі ... ... ал ... ... қол ... адам ... Райымбек жоңғарларға қарсы күреске 17 жасынан бастап
қатысқан. Райымбек Алтынемел, Қаратау, Іле ... ... ... ... ... ... қатысып, ерекше ерлік көрсетеді. Райымбек Түрген
өзенінің жағасында қалмақ батыры Коренді жекпе-жекте ... ... ... ... ... Райымбек бастаған жасақтар жоңғарларды жеңіп,
қалмақ батыры Секерді ... ... ... ... кейін де жоңғарларға
қарсы қазақ қолын басқарып, бірталай күреске ... ... ... ол ... деп ұран шақырады. Осыған байланысты албан руының
ұраны «Райымбек» болады.
Кіші ... ... ... ... ... ... империясының құрамына қосуды бастаған Әбілқайыр хан
бірнеше мақсат көздеді:
- Ресей империясына арқа сүйеп, жоңғар ... ... ... ... ... жеріне шабуылын тоқтату;
- қазақ еліндегі билік жолындағы қарсыластарын ... хан ... Еділ мен ... ... бойындағы мал жайылымдарын реттеу;
- батыс пен шығысты ... ... ... қауіпсіздігін
қамтамасыз ету.
Кезінде Тәуке ханның Сібір генерал-губернаторы М.П. Гагаринге көмек
сұрап жіберген елшілігі, ... ... ... ... ... жауапсыз
қалған еді. Ал бұл кезде Ресей империясы Қазақстан жеріне біртіндеп ене
бастаған болатын. Патша ... ... ... бойына әскери бекіністерді
көптеп сала бастады. Мысалы:
1716 жылы Омбы, Жәміш;
1717 жылы Железинск;
1718 жылы ... жылы ... ... ... ... жылы 30 ... Әбілқайыр хан жіберген Сейтқұл Құндағұлұлы,
Құтлымбет Қоштайұлы ... ... ... әйел ... ... Кіші жүзді Ресей бодандығына қабылдау туралы өтініш тап-сырады.
Бұл ұсынысты Анна Иоанновна қабыл ... ... ... ант алу үшін Кіші ... А.И. Тевкелев
(Теуіпкел) бастаған елшілерді жібереді.
1731 жылы 10 қазаңда Әбілкайыр хан, Кіші ... 27 ... ... ... туралы ант береді. Бұл жағдай Ресей империясының қазақ
жерін отарлауының басы болды. 1734 жылы И.К. Кириллов ... ... ... ... ... ұлғайту, Сырдария бойында бекіністер
салу, Ор бекінісін тұрғызу сияқты мақсатпен қазақ жеріне ... жылы Ор ... ... жылы ... үкіметі башқұрт халқының көтерілісін басу үшін Кіші жүз
әскерін пайдаланды.
1730-1740 ... Кіші жүз бен Орта ... жылы ... ... ... хан ... Кіші жүздің 25
старшыны, Орта ... 27 ... ... ... адал боламыз деп тағы да
ант берді. Қазақ сұлтандарының ... ... ... ... ... ... жылы қазақханы Әбілмәмбет пен Абылай сұлтан жағдайға байланысты
Ресей ... ... іс ... патша үкіметіне бағынбады. Олар
бұл жолға жоңғар шабуылынан қорғану үшін ... ... ... ... ... басқарған жоңғар әскерлері қазақ жеріне
тағы да шабуыл жасап, зор шығынға ұшыратты.
1742 жылы Ресей Сенаты Кіші жүз қазақтарын жоңғарлардан ... ... ... Осы жылы ... ... басшысы И. Неплоев қоңтайшы Қалдан
Церенге Кіші және Орта жүз ... ... ... XVIII ... ... ... И.Д. Бухольцтың әскери барлау экспедициясы қазақ
жерін жоңғарлардан қорғауда ерекше рөл атқарды.
Ал Ресей үкіметі ... ... ... ... ... ... әскери шептерді, бекіністер мен қамалдарды көптеп сала
бастады. Мысалы, Ертіс өзенінің бойына 31 ... ... ... ... Ресей үкіметі Әбілқайырдың билігін тарылтып, Кіші жүзді
толығымен отарлау мақсатын ... ... ... ... ... Әбілқайырдың арасындағы қатынас біртіндеп салқындай бастады.
1748 жылы Ор бекінісінде Әбілқайыр А.И. Тевкелевпен кездеседі.
1748 жылы Ор ... ... келе ... Әбілқайыр ханды жекпе-жекте
қарсыласы Барақ сұлтан өлтіреді.
XVIII ғасырдың ортасындағы Қазақстанның ... ... ... жағдай
Әбілқайыр хан өлгеннен кейін, Кіші жүздің ханы болып оның ... ... ... ... ... Кіші ... барлық жеріне бірдей
жүрмеді. Батыр сұлтан Кіші жүздің екінші ханы болды.
1755 жылы ... ... ... ... ... үшін, Ресей империясы мен Кіші жүз ... ... ... ... ... шептер
XVIII ғасырдың ортасында патша үкіметі қазақ ... ... ... сала ... ... ... ... ұзындьны Сібір редутынан Омбыға дейін -553 верст;
2. Ертіс шебі, үзындығы Омбыдан Кіші Нарым бекінісше ... - ... ... ... ... ... ... дейін - 723 верст.
Солтүстік Қазақстандағы Есіл бойындағы әскери шептердің ең ірі ... ... ... ... ... хан ... ... шебер пайдаланған Цинь
(Қытай) императоры Цянь Лун ... ... ... ... ... ... басып алды. Осы жылы Әмірсана Цинь императорына қарсы ... ... күші ... ... ... ... ... келіп, Абылай
ханды паналайды.
1755-1758 жылдары Цинь империясының ... ... ... ... Бұл ... ... халқының 70%-ы опат болды.
1761 жылы Жоңғария аумағында Цинь империясының қарамағындағы Шыңжан
(жаңа жер) провинциясы ... ... ... үшін Қазақстан Азияға шығатын керуен жолының
«көпірі» болды. Бұл жағдай қазақ ... ... ... ... ... ... тигізді. Қазақ-орыс сауда байланыстарының осы ... ... ... ... ... ... ... байланыстарының,
айналымы 1 миллион сомға дейін жетті.
XVIII ғасырдың басында Қазақстанның солтүстік-шығыс ... ... ... ... (Омбы, Железинск, Семипалатинск, Коряков,
Өскемен т.б.) сауда орталығы ретіндегі рөлі де күшейді.
Қазақстан-Ресей сауда ... ... 60 ... ... мен ... ... ... күшейе түсті. Мысалы, Семейде 330, 1765 жылы Ямышевте 350 ... ... ... тұрған.
Қазақстан жеріндегі қазақ-орыс саудасының ірі орталығы ... ... ... ... мен ... ... сауда айналымының
негізгі тауары мал болды.
Ресейден келетін тауарлар: темір және тоқыма ... қант ... жылы 2 ... ... үкіметі Кіші жүз қазақтарына Жайықтың
маңына мал жаюға тыйым салды.
1757 жылы 24 желтоқсанда қазақтардың Жайық ... мал ... ... ... туралы шешім Нұралы ханға тапсырылды.
Ресейдің жер жөніндегі отарлау саясаты
Патша үкіметінің бұл саясатының негізгі мақсаты ... ... ... ... ол ... ... ... болған
казактарды қоныстандыру болды. Патша үкіметінің қазақтардан алған ... ... ... ... ... ... ... сияқты
помещиктер иелік етті. 1756 жылы Орынборда жоғары ... ... ... ... ... мал ... ... салған шешімнің орынсыз екенін
түсініп, бұл шешімді жойды. Қазақтардың Жайықтан ... онда мал ... ... ... ... ... патша үкіметінін, әскери
бекіністерінен 50 шақырым қашықтыққа дейінгі жерлерде қазақтарға мал жаюға
тыйым салынды. Ертіс ... оң ... ... мал ... ... патша
үкіметінін, тыйымы тек 1799 жылы ғана ... ... хан және оның ... ханның өмірбаяны (1711-1781)
Абылай - мемлекет қайраткері, қол ... ... ... ... Қазақ
хандығынъщ аумағын қалпына келтірген, үш жүзді біріктіруге көп еңбек
сіңірген ... жылы ... аты - ... ата ... ... ... бойлы ер Есім,
Уәлибақы,
Қанішер Абылай,
Көркем Уәли,
Әбілмансұр.
Абылай хан атасының аты да Абылай. Ол қаталдығымен, қан құмарлығымен
белгілі ... ... ... ... ... 13 ... ... Әкесі Көркем Уәли қалмақтармен болған шайқаста еледі. Күтушісі Ораз
аталық ... аман алып ... ... ... ... ... ... уақыт Төле бидің жылқысын бағады. Сыртқы келбетіне қарап,
Төле би оған «Сабалақ» деген ат қояды. Бұл ... ... ... ... ... ... айтылады:
Ей, Абылай, Абылай,
Сені мен алғаш көргенде,
Тұрымтайдай ұл едің
Үйсін Төле бидің.
Түйесін баққан құл едің
Абылай атың жоқ еді
«Сабалақ» атпен жүр едің.
Әбілмәмбет ... ... ... ... ... ... ... 15 жасынан қатыса бастайды.
Әбілмансұрдың қалмақ батыры Шарышты (Сары Манжы) жекпе-жекте женуі,
қазаққолын соғысқа ... ... хан, ... ... оның беделін
көтереді.
Осы жекпе-жекте оның «Абылай!» деп ұран ... ... ... ... болады.
Абылай - саяси қайраткер
Абылайдын, негізгі мақсаты қазақжерін жоңғарлардан босату болады.
1740 жылы Әбілмәмбет хан мен Абылай сұлтан ... ... ... ант береді. Бұл тек қауіпсіздік үшін жүргізілген саясат еді.
1741 жылы ... хан аң ... ... кезінде жоңғарлардың тұтқынына
түседі.
1742 жылы Абылай хан жоңғарлардың тұтқынынан ... жылы ... ... ... күресті қайта бастайды.
1745 жылы қоңтайшы Қалдан Церен ... ... ... үшін ... ... ... ... әлсірейді. Билікке таласқан
ақсүйектердің бірі Әмірсана ... ... ... ... ... жылы ... ... жоңғарлар қазақ жеріне кіреді.
Жоңғарлар жеңіліс табады.
1753 жылы Абылай үш ... ... ... ... қарсы шешуші
шайқасқа шығады.
1755 жылы Давациге қарсы шыққан Әмірсана Цинь ... ... ... ... Осы жолы Цинь қарулы күштері Жоңғарияны басып
алады.
Цинь империясының түпкі мақсатын сезген ... енді ... ... ... ... қолынан жеңілген Әмірсана тағы да
Абылайды паналайды.
Цинь империясының Әмірсананы ұстап беру ... ... ... ... 1757 жылы Фу Де, Чжао Хой ... ... қарулы
күштері Қазақстан жеріне басып кіреді. Мықты қаруы бар, саны жағынан өте
көп Цинь ... ... тұру ... емес еді. Ал ... ... ... ... алумен қатар елдің тыныштығын сақтау еді. Осы орайда ең
алдымен Әмірсана қазақ ... ... ... ... ... Цинь ... арадағы кикілжінді Абылай келіссөз арқылы шешті.
Абыпай кезіндегі ... ... ... ... ... ... ... сақтау,
нығайту, үш жүздің басын біріктіру болды.
Бұл саясатын жүзеге асыру үшін Абылай екі алып ... ... ... Цинь империясы) шебер дипломатиялық қатынас жасай білді.
Бұрынғы жоңғар еліндегі қазақ жерлерін ... ... үшін ... ... ... Себебі 1760 жылы Цинь әскерлері Алтай,
Тарбағатай маңындағы қазақ ауылдарын кері куған еді.
1770-1771 жылы ... ... ... ... ... билеушісіне,
қырғыз манаптарына әскери соққы ... ... ... ... ... оңтүстігіндегі көптеген қалалар қазақ билігіне
көшеді.
1771 жылы қазақ ханы Әбілмәмбет қайтыс ... оның ... үш ... ... ақ ... көтеріп, хан тағына отырғызады.
Абылай хандықтың тұғырын мықты ұстады. Ол ел билеу ... ... мен ... ... көбірек арқа сүйеді. Жоңғарияға, Маньчжур-
Цинь әскеріне, Қоқан, Хиуа, Қырғыз манаптарына ... ... ... ... ... ... Малайсары, Шапырашты Наурызбай,
Батыр Баян, Ер Жәнібек, Райымбек сияқты батырлардың ... ... ... ... ... ... ... ел билеу ісіне Шыңғыс
тұқымынан сұлтандарды тағайындады. Абылай хан ... ... ... сай
қаруландыруды да естен шығармайды.
Өмірінің соңына ... ... хан ... ... шаруашылығына
өзгертулер енгізу үшін біршама істер тындырды. Қазақ елінің ... ... ... ... ... мен ... сияқты алып
көршілермен үнемі дипломатиялық байланыс жасап ... ... ... ... ... ... қазақтарға арнап сауда орталығы ашылды.
Абылай - Қазақ хандығын нығайтқан соңғы хан
Абылай хан 1781 жылы қайтыс болды. Оның денесі ... ... ... ... ... жерленді.
Абылай - үш жүздің басын ... ... ... ... елді ішкі және ... ... ... елеулі істер атқарған
ұлы тұлға.
Абылай қасына Бұхар жырау, Үмбетей жырау, Төтті-қара ақын сияқты ұлы
руханият өкілдерін ... ... ... 30 үл, 40 қыз ... жылы хан ... ... ... ұлы Уәли Қазақ хандығына толық
билік жүргізе алмай, мемлекет ... ... ... ... арасында қазактың соңғы ханы Кенесары, сұлтан
Шыңғыс, ғалым Шоқан Уәлиханов сияқты алаштың ... ... ... ... ... ... ... деген: «Абылай (ол) өз заманындағы қазақ
билеушілерімен салыстырғанда жасымен, айлакерлігімен, тәжірибелігімен және
белгілі ақылымен өз ... ... ... ... болды. Ресей
әйел патшасымен және Қытай Боғды ханымен қарым-қатынаста ... Е.И. ... ... ... ... ... (1773-
1775 жылдар)
Көтеріліс себептері
Патша үкіметінің Жайықтың оң ... ... ... ... алып орыс ... ... көшпелі мал шаруашылығымен
айналысқан Кіші жүз қазақтарына өте ауыр тиді.
Жайық өзенінің бойында патша үкіметінің әскери бекіністерінің ... ... ... ... ... озбырлық жасауы халықтың
қарсылығын тудырады.
XVIII ғасырдың 60 жылдарында патша үкіметінщ араласуымен Ертіс өзенінің
оң жағындағы жерлерді казактарға, ... алып ... осы ... ... ... Орта жүз ... ... тудырады.
Көтерілістің барысы
Сонымен 1773-1775 жылдардағы Е.И. Пугачев бастаған шаруалар соғысына
Кіші және Орта жүз қазақтары ... ... ... жер ... ... соғысының кезеңдері
Кіші жүз қазақтарының соғысқа қатысу кезендері:
- 1773 ... ... 1774 ... ... дейін;
- 1774 жылдың наурыз айынан күзге дейін;
- 1775 жылдын; қыркүйек айынан 1776 ... ... ... жүз қазақтарының көтеріліске қатысуы
1773 жылы 18 қыркүйекте ... ... ... ... ... ... Е. Пугачевпен Усиха өзенінің жағасында кездесіп, оған арнайы сыйлық
тапсырды.
1773 жылы ... ... ... көтерілісті қолдауы күшейді.
Көтерілісті Досалы сұлтан да қолдады. Ол Сейдалы сұлтанды бас юылып, қарулы
отряд жасақтап ... ... ... ... ... көптеген қазақтар
қатысқан. 2000-нан астам қазақ Орынбор қаласында болған соғысқа қатысады.
Пугачев бастаған шаруалар ... ... ... ... ... екі ... көзқарасты ұстанды.
Орта жүз қазақтарының көтеріліске қатысуы
Пугачев бастаған көтерілісшілердің Орынбордан Томскіге қарай бағыт алуы
Орта жүз ... ... ... ... ... жылы қазан айында көтеріліске қатысушылар Пресногорьковск және
т.б. бекіністерге шабуыл жасайды. Көтеріліске қазақтардың көптеп ... ... ... өзенінің жағасындағы бекіністердің қорғанысын
күшейтуге себеп ... жылы ... ... Орта ... ... ... жазалаушы
отрядтарының қысымымен Сырдария жерін паналап, ... ... ... ... ... керей, қыпшақ тайпалары қатысты.
Көтерілістің жеңілуі, маңызы
Көтеріліс 1775 жылы көтерілісшілердің жеңілуімен ... ... ... ... ... ... қатысуы
қазақтардың патша үкіметіне қарсы шыға алмайтын күш екенін көрсетті. Орыс-
қазақ байланысының ... де ... ... ... ... ... Кіші жүз ... көтерілісі (1783-1797
жылдар)
Көтерілістің себептері мен алғышарттары
- 1773-1775 жылдардағы Е. Пугачев басқарған шаруалар соғысына қатысқан
қазақтардың негізгі талаптары қанағаттандырылмады;
- ... ... ... ... да Кіші ... ... ... үкіметінің саясатымен келіспеді;
- Кіші, Орта жүздердің кейбір ... Уфа, ... ... ... ... ... жаңадан қоныс аударған көпестердің
озбырлығы жергілікті қазақтардың ... ... ... ... жерлерді қайтарып алу, ... ... ... ... шек қою ... ... мақсат
етіп адцына қойды.
Қозғаушы күштері
Басты қозғаушы күштер көшпенді қазақ шаруалары ... ... ... үкіметінің саясатымен келіспеген үстем тап өкілдері (батырлар, билер)
де қатысты.
Көтеріліске қатысқан Кіші жүз рулары: жағалбайлы, шекті, беріш, ... ... ... таз, ... ... қаракесек, төртқара т.б.
Көтерілісті байбақты руының старшыны батыр Сырым Датұлы басқарған.
Көтерілістің барысы
1783 жылы Сырым Датұлы ... Кіші жүз ... ... қарсы көтерілуі басталды.
1784 жылы Сырым Датұлы казактар тұтқынынан ... ... ірі ... ... Бұл ... ол 1783 жылы ... ... түсті.
Көтерілісшілер арасында Жантөре сұлтан, Барақ, ... ... ... тап ... де болды.
1784 жылы Сырым Датұлының қарамағына ... жуық адам ... ... ... етек ... сескеніп, жазалаушы отрядтарды
жібере бастады.
1785 жылы 17 ақпанда ... ... ... ... ... ... ... адамы бар жазалаушы отряд қарапайым
ауылдарды ойрандап, біраз қазақтарды тұтқындады.
1785 жылы ... ... ... ... күресі барынша
кеңейді.
1785 жылы наурызда Назаров ... ... ... ... шабуыл жасады. Мұнда екі жақта нақты нәтижеге жетпеді.
1787 жылы Колпаков пен ... ... 1250 ... ... отрядтар көтеріліс-шілерге шабуыл жасауға бата алмай, бейбіт
ауылдарды ойрандады.
Нұралы ... ... ... ... ... ... Нұралы
ханды тақтан тайдыру мақсатын қоюға себеп болды.
1785 жылы Кіші жүздің ақсүйектер тобы Нұралыны тақтан ... ... ... жылы ... хан Орал ... ... барды. 1790 жылы Нұралы
Уфада қайтыс болды.
Жайық бойындағы казак әскері жасаған озбырлықтар көтерілістің одан ... ... ... жылы ... казак әскерінін, басшысы Д. Донсков 1500-ге тарта
адам мен бейбіт жатқан ... ... ... Бұл, ... ... ... жылы ... орнына Кіші жүздің ханы болып Ералы сұлтан
сайланды. Бұл жағдай көтерілістің одан әрі ... әсер ... жылы ... Датұлы Ресейге қарсы күресін ашық түрде кеңейтті.
Қазақ феодалдарының біраз бөлігі Сырым ... ... ... ... ... ... Ілекбай старшындар Сырым Датұлын
қолдады. Бірақ осы уақыттан бастап Сырым Датұлы ... ... ... Оған ... Елек пен ... ... ... себеп болды.
1794 жылы Ералы хан өлді.
1795 жылы Нұралыныңұлы Есім хан ... ... ... хан ... ... басқарған кетерілісінің қайтадан өрістеуіне себеп болды.
1797 жылы 17 наурызда ... ... ... хан ... ... Есім ... өлтірді.
1797 жылы полковник Скворкин Сырым көтерілісшілерін ... ... ... ... ... ... ... жатты.
Көтерілістің жеңілуі
Есім ханның өлімінен кейін Кіші жүзде хан сайлау мәселесі ... ... ... Кіші ... хан сайлау мәселесін жүзеге асырмауға тырысты.
Бірақ осыған ... Кіші жүз ... ... ... Қаратайды хан
орнына сайлады.
Осыдан кейін Сырым Датұлы өзіне қарасты ... ... ... ... ... Ханға, хан кеңесіне қарсы болған Кіші ... ... ... қасына топтасты.
1797 жылы патша үкіметі хандық кеңесті ... Кіші ... ... ... келтірді. Хан болып Айшуақ сұлтан бекітілді.
1797 жылы Сырым Хиуа хандығының жеріне қоныс ... ... бұл ... ... Сырымның қуғындауын жиілеткен еді.
1797 жылы Сырымның Хиуа жеріне өтуі, оның ... ... ... ... ... жылы ... Датұлы Хиуа жерінде қайтыс болды.
Көтерілістің жеңілу себептері
- Көтерілістін, ұйымдастырылуы нашар болды;
- үстем тап өкілдері (билер, ... ... ... ру ... ... ... ... әр түрлі топтар арасындағы байланыстардың
нашарлығы;
- жазалаушы казак отрядының қару-жарағы мен ... ... ... феодалдарының Орал казактарына сатылуы;
- қазақ шаруалары арасындағы әр түрлі жағдайлар т.б.
Көтерілістің тарихи маңызы
1783-1797 жылдардағы Кіші жүздегі шаруалар көтерілісі - XVIII ... ... ірі ... ... Бұл ... ... бір мөлшерде
халықтың патша үкіметіне қарсы көтеріле алатынын дәлелдеді. Көтерілістің
дүмпуі біразға дейін ... Бұл ... ... ... ... ашық жүргізіп отырғанын дәлелдеді.
1801 жылы патша үкіметі қазақтарға Жайықтың оң жағына жайғасуына рүқсат
берді. Бұл - ... ... ... ... ... ... ғасырлардағы Қазақстанның саяси-экономикалық жағдайы
Қазақстанда хандық биліктің жойылуы
XIX ғасырдың I жартысында Қазақстанда бірқатар саяси-экономикалық
өзгерістер ... ... ... ... ... ... ... XIX
ғасырдың I жартысында Қазақстан жеріндегі өнеркәсіпте ... өнім ... ... ... ... Орта Азиямен, Қытаймен жасалатын
саудасының көлемі ұлғайды.
1822 жылы Кіші ... ... ... ... ... ... ... сауда байланыстары кеңейді. Қазақстанның
шаруашылық, экономикалық салаларының, Ресеймен байланысының кеңеюі ... ... ... ... ... жүргізуіне себеп
болды.
"Сібір қазақтарының жарғысы".
Орта жүзде хандық биліктің жойылуы
1781 жылы хан тағына Абылайдың баласы Уәли ... жылы ... ... ... кемсіту мақсатында Орта жүзге екінші хан
етіп Бөкейді бекітеді.
1817 жылы Бөкей хан қайтыс болады.
1819 жылы Уәли хан ... ... ... ... Орта ... ... жоқ.
1822 жылы Сібір генерал-губернаторы М.М. Сперанский мен Г.С. ... ... ... ... қабылданды. Жарғының негізгі
мақсаты Солтүстік және Шығыс ... ... ... ... ... жаңа ... енгізу, бұрынғы дәстүрлі билік жүйесін ... Бұл жүйе ... Орта жүз ... ... ... ... ... Ал "Сібір қазақтарынын, облысы" Батыс Сібір генерал-
губернаторлығының ... ... ... облысы құрамына кірген округтер: Қарқаралы,
Көкшетау, Баянауыл, Аягөз, Ақмола, ... ... ... Алатау.
1840-1850 жылдарда Қарқаралы округінде 60000, ... ... ... өмір ... жылғы "Жарғы" бойынша құрылған әкімшілік беліністер төмендегідей.
1. Жоғары әкімшілік ... - ... 15-20 ... ... ... ... Омбы ... бағындырылды. Округті аға сұлтан басқарды. Аға сұлтан заң
бойынша үш жылға сайланып отырды.
2. Орта ... ... - ... 10-12 ... ... Болысты болыс сұлтаны басқарды. Бұл билік
өмірлік болғандықтан, болыс сұлтанының орны мүрагерлікпен беріліп отырды.
3. ... ... ... - ... 50-70 ... құралады. Ауылдын, басқару билігі ауыл старшыны
қолында ... Ауыл ... үш ... ... ... ... сот істері саласы 3-ке бөлінді:
1. қылмыстық істер;
2. талап ету;
3. болыстық басқармаға ... ... Омбы ... басқармасына бағындырылған Сібір қазақтарын
басқару құқығы шекаралық басқармаға ... 1822 ... ... ... үшін ... жан-жақты болды.
Пайдасы: рулық алауыздықты біршама ауыздықтады, ... ... ... ... әсер ... ... үкіметінің Қазақстанды отарлау жөніндегі саясатын тездетіп
ұлғайтты, дәстүрлі билік жүйесін жойды.
1822 жылғы "Орынбор ... ... ... жарғы". Кіші жүздегі
хандық биліктің жойылуы
1822 жылы Орынбор губернаторы П.К. ... ... ... ... ... жарғы" дайындалды. Бірақ бұл құжат тек ... ... ... ... Кіші ... үш хан ... көзделгенімен,
бұл жоба іске аспады. Кіші жүздің соңғы ханы Шерғазыны 1824 жылы Орынбор
губернаторы ... ... ... ... Кіші ... ... билік
жойылды. Кіші жүзде хандық билікті қалпында ұстауға тырысқандардың бірі
Арынғазы болды.
Кіші жүз ... 1845 ... ... ... ... Бөкей Ордасында (Ішкі
Орда) ғана сақталды.
Қазақтардың 1812 жылғы соғысқа қатысуы
1812 жылғы Отан соғысын қазақтардың ... ... ... ... шапқыншылығына тойтарыс беру жолында
қазақтар да басқа халықтармен бірге көп үлес қосты. Ең ... ... ... қамтамасыз етті. Кіші жүз қазақтарынан 1060 жылқы, ... ... 47242 ... ... ... ... ... қазақтар соғыс қажетіне қорғасын, мыс,
239 сомға жуық ақша жіберді.
Елтондағы қазақ жұмысшылары ... ... бір ... пұт тұз, ... сом ақша жіберді.
Кіші жүздің старшыны ... ... 1812 ... орыс ... ... ... басқыншылығына қарсы бағытталған Отан соғысын
қолдап, көп көмек көрсетті.
1812 жылғы Отан ... ... жылы ... 6 жұлдызында Ресей мемлекетіне қауіп төнгендіктен,
ел ... Отан ... ... ... үндеу жарияланды. Бұл үндеу
қазақтілінде де шығып, қазақтардың арасында да тарады. Көптеген қазақтар
әскер ... өз ... ... Құрамында қазақ жігіттері бар әскери
полк Ертіс шебінде орналасты. Бұлар Бородино түбіндегі шайқасқа қатысты.
Соғыста ... ... ... ... Бородино шайқасындағы ерлігі үшін күміс медальмен
наградталған;
Қарынбай Зындағұлұлы Бородино ... ... үшін ... ... ... ... мен Еріш Азаматұлы 1812 жылы шілденің 27 жұлдызында
Малаево Болото маңындағы ... ... ... хорунжий атағын алды;
Боранбай Шуашбайұлы, Ықсан Әубәкірұлы Романовка поселкесінін, түбінде
ерлікпен шайқасты;
Сағит Хамитұлы Вязьма түбіндегі соғыста ерлік көрсетіп, үшінші ... ... ... ... Жанжігітұлы - башқұрт полкі құрамында шайқасқан қазақ. ... ... ... ... Лейпциг, Глогау қалаларындағы
шабуылға, Эрфурт, Веймар, Ганау, Майндағы Франкфурт ... ... ... ... 1814 жылы 14 ... ... ... Парижге
кірген әскерлердің құрамында болған;
Яков Беляков - шоқынған қазақ, 1812 ... Отан ... ... Ол түріктерге қарсы бағытталған соғысқа дақатысып, М. ... ... ... ... ... казак полкінің құрамында Лейпциг,
Веймар, Ганау, Мезьере түбіндегі шайқастарға ... ... ... болған. 1830 жылы ол өзінің қазақ екенін айтып, денсаулығының
нашарлауына байланысты Орынбор губернаторы П. Эссенге ... ... ... ... ... Байбатырұлы - ақын, 1812 жылғы Отан соғысында башқұрт полкінің
құрамында шайқасқан. Ол ... ... ... Ганау, Майндағы Франкфурт,
Веймар қалалар маңындағы шайқастарға қатысқан. 1814 жылы наурыздың 14-інде
жеңімпаз ретінде Парижге кірген әскерлер ... ... Әмен ... ... соң, ... ... Оның есімі халық арасында батыр ... ... ... ... ... Қоқан езгісінен босату, Ақмешітті
алу шайқастарына қатысқан.
Ішкі (Бөкей) Ордадағы
1836-1838 жылдардағы шаруалар көтерілісі
Бөкей Ордасының құрылуы
Бөкей Ордасы 1801 жылы құрылған.
Территориясы - Еділ ... мен ... ... ... Ордасы халықтарының барлығы дерлік Кіші жүз ... ... ... ... онша ... ... Ал Кіші ... 850000 шаршы шақырымға жетті. Бөкей Ордасы жерінде 1801 жылы
наурыздың 11 ... ... ... рұқсат етілді. Рұқсатты
император II Павел ... ... ... Бөкей Ордасында 1,3 миллионға жуықмал болды. Олардың 1
миллионы - қой, 250 мыңы -сиыр, 70 мыңы - жылқы, 30 ... ... - ... ... жері мал ... үшін өте ... болған. Құнарлы
жерлердің көбі Жәңгір ханның және оның туыстары қолында болған. Ішкі ... ... ... ... ... сай ... олардың қолдауымен
жүзеге асырып отырды. Бөкей Ордасының хан сарайы Жасқұс деген ... ... 1827 жылы ... кеңес» құрылды. Оның құрамына 12 би
кірді. Бөкей Ордасындағы хандық ... ... ... ... ... жылдардағы шаруалар көтерілісінің себептері
- Патша үкіметінің Ішкі Ордадағы шұрайлы жерлерді орыс ... ... ... ... т.б.); бұл ... ... ... салық телеуі.
- Жәңгір ханның ... хан ... ... топтардың
шаруаларды аяусыз қанауы, ең шұрайлы жерлерді ханның, оның ... ... ... ... ... ... ... төленетін салық мөлшері:
Беріш руы - 60000 ... руы - 50000 ... руы - 40000 ... руы - 40000 ... руы - 40000 ... руы - 30000 ... руы - 25000 ... руы - 10000 ... де әр ... хан сарайына бір жылқы беру керек болды.
Көтеріліс басталуының сылтауы - Жәңгір ханның 1833 жылы ... ... ... ... өңіріндегі қазақтардың билеушісі етіп бекітуі.
Көтерілістің сипаты
Антифеодадцық, патша үкіметінің отаршылдық сипатында болды.
Көтерілістің қозғаушы күштері
Негізгі қозғаушы күштері - ... ... ... ... ... ... мен ... да қатысты.
Көтеріліс басшылары
1836-1838 жылдардағы шаруалар көтерілісін Исатай Тайманұлы, Махамбет
Өтемісұлы басқарды.
Исатап ... ... ... басшылары ішінен халыққа және демократияға ең
жақын болған адам.
1812 жылы Бөкей хан И. Тайманұлын беріш руының ... ... ... ... жылы Орынбор шекара комиссиясының старшыны болған.
1817-1823 жылдары Исатай ... ... ... ... ... ... ... көтерілісте халықтың мүддесін қорғайды.
Махамбет Өтемісұлы
Ақын Исатайдың серігі болған және де беріш руының старшыны ... ... ... ... ... ол ... ... үстем тап
өкілдері арасында беделге ие ... ... ... ... ... ... ... болған.
Көтерілістің барысы
Көтерілістің кезеңдері
1833-1836 жылдары - көтеріліс алғышарты мен себептерінің ... ... ... ... ... дейінгі уақыты - көтерілістің
кеңейген кезеңі.
1837 жылдың желтоқсанынан 1838 жылдың шілдесіне ... - ... ... ... ... ... ... ханның озбырлығын тоқтатуды алдарына мақсат етіп қояды.
1836 жылы акдан айында Исатай Тайманұлы, Махамбет Өтемісұлы басқарған халық-
азаттық ... ... ... Бұл ... ... ... ... жекелеген старшындардың көтерілісі бірігуінен бастау алады.
1836 жылы Жәңгір хан қайын атасы Қарауыл ... ... ... ... ... береді. Жәңгір ханның қол шоқпарлары Исатайды жақтаған
ауылдарды шауып, жиі ... ... 1836 жылы ... ... ... 20-дай ауыл көшіп келеді. Исатай қол астындағылармен ... ... ... ... ... оның ... де мойындамайды.
1836 жылы желтоқсанда Жәңгір ... ... ... пен ... ойрандап, малдарын айдап әкетеді. 1836 жылдың аяғында көтеріліс
патша сарайындағыларды аландата ... 1837 жылы 3 ... ... ... ... мен ... ... тартуды тапсырады. 1837
жылы 2 қазанда атаман Покотилов басқарған жазалаушы ... ... ... ... ... ... Николай патша көтеріліс басшыларын қатаң жазалауды тапсырғанымен, бұл
жағдайдың іске асуы ... ... 1837 жылы 15 ... Исатай мен
Махамбет көтерілісшілер Теректі құмда Балқы би ауылын шабады. 1837 жылы
қазанда ... ... жуық ... хан ... ... Бірақ
Жәңгір ханға бір жағынан подполковник Гекке, екінші ... ... ... қол ... ... ... 1837 жылы 15 ... бастаған көтерілісшілер Тастөбе деген жерде күші басым, зеңбірекпен
қаруланған Гекке, Меркулов басқарған казак ... хан ... ... ... ... Осыдан кейін жазалаушы
отрядтар көтерілісшілердің ... түсе ... ... Трофимов
басқарған жазалаушы отрядтар Исатайды жақтаған қазақ ауылдарын ойрандайды.
Орынбор губернаторы В.А. Перовский Исатайды ... ... 1000 ... 500 сом ... ... оның ... ... 1837 жылы 13 желтоқсанда көтерілісшілер Жайықтың ... ... Бұл ... қазақ жерінде Кенесары Қасымұлы басқарған көтеріліс
жайыла бастаған еді. 1838 жылы қаңтарда Исатай бастаған ... ... ... ... ... ... көтерілісті тез талқандау үшін, Орынбор губернаторы
В.А. Перовский барлық күштерді жұмылдыра ... В.А. ... ... ... ... ұлт-азаттық көтеріліспен бірігуінен
сескенді. Подполковник Гекке басқарған ... ... ... ... үшін ... 1838 жылы ... ... Ақбұлақ деген жерде
көтерілісшілер Гекке мен Б. Айшуақұлы ... ... ... ... ... ... ... көтерілісші өледі. Қожахмет, ... 6 адам ... ... ... ... одан әрі ... жылы шілденің 23-інде Махамбет ... ... ... ... ... ... Ал ... түскен көтерілісшілерді Гекке
жазалайды. Қожахмет Өтемісұлы, Балабек ... ... ... 8 ... Ұса ... мен Жәнібекұлы Сібірге жер ... ... ... ... жоқ, ... ... сескендіруден
қорықты.
1836-1838 жылдардағы көтерілістін, негізгі мақсаттары орындалмады. Бұл
жағдай 1842 жылғы ... ... мен ... ... ... ... ... көтерілістің басталуына себеп болды.
Бірақ 1844 жылы ... ... мен ... ... ... ... ... Бұл қозғалыс тарихта 1836-1838 жылдардағы
көтерілістің заңды жалғасы ретінде қалды.
Көтерілістің жеңілу себептері
1. Көтеріліске қатысқан ... тап ... ... ... опасыздық жасап, сатып кетті.
2. Патша үкіметінің ... ... күші ... ... ... ... ... нашар болды.
Көтерілістің маңызы
1836-1838 жылдардағы көтерілістің тарихи маңызы зор болды.
Жәңгір хан және оның маңайындағылардың озбырлығына ... ... ... үкіметі аз болса да, көтеріліске қатысқан қазақ ауылдарының
мүдделерімен ... ... ... феодалдарының опасыздығын дәлелдеді.
1837-1847 жылдардағы Кенесары Қасымұлы бастаған көтеріліс
Көтерілістің себептері
XIX ғасырдың 20-30 жылдарында Қоқан ... мен Хиуа ... ... ... ... ұстап, оларды алым-
салықпен және тонаумен қинады.
1836 жылы ... ханы ... ... ... Саржан Қасымұлын
өлтірді.
Орта жүз жерінде 1822 жылғы жарғы бойынша бұрынғы ... ... ... жаңа ... приказдар құрыла бастады. Бұл қазақтардың мал
шаруашылығына кері әсер етті.
Көтерілістің мақсаты
Ресейдін, отарлау саясатына шек қою, ... ... ... ... ... сақтау, қазақ жеріне бекіністер мен әскери шептердің
салуын тоқтату, қазақтарды Қоқан бектері мен Хиуа хандығының езгісінен азат
ету.
Көтерілістің ... ... ... ... ... қазақ шаруалары болды. Жалпы,
көтеріліске үш жүздің қазақтары, сонымен қатар ақсүйектер, сұлтандар, үстем
тап екілдері де ... ... ... бұл ... 80-ге таяу ... сұлтан қатысқан. Мысалы, Қанқожа, Шеген, Тани Тортайұлы, Күшік, Жанай
Айшуакұлы сияқты сұлтандар көтерілісті ... ... оған ... ... арғын, керей, жаппас, тама,
алшын, қыпшақ, табын, төртқара, шекті т.б.
Көтерілісшілердің жеке ... ... ... ... ... ... Ағыбай, Иман, Бұхарбай, Жеке, Байсейіт, Сұраншы, Аңғал
батыр т.б.
Көтерілістің барысы
Көтеріліс бүкіл Қазақстан жерін қамтыды. ... ... ... ... сұлтанның баласы Кенесары сұлтан басшылық ... ... ... айында Кенесары Қасымұлы Қызылжар маңында Ақтау ... ... ... жасады. Бұл көтерілістің басталуы болды. 1838 жылы
Кенесары ... ... ... үкіметі отрядымен жиі қақтығысады.
1838 жылы 26 мамыр күні Кенесары бастаған көтерілісшілер Ақмола ... ... ... ... ... Ақмолаға иелік еткен Қарбышев пен
сұлтан Қоңырқұлжа Құдаймендіұлы бекіністі тастап, ... ... 1838 ... Орта жүз қазақтарының басым бөлігі Кенесарыны қолдайды. 1838 жылы
күзде көтеріліс Кіші жүз ... ... ... ... ... ... 1841 жылы тамыз айында Ташкентке аттанған Кенесары
кетерілісшілері ... ... ауру ... жорықты тоқтатады. Бұл
жолы Кенесары қолы қоқандықтардын, билігіндегі Созақ, ... ... ... Бұл жағдайлар Кенесары Қасымұлының атын әйгілейді.
Көтерілістің кеңеюінен сескенген патша үкіметі көтерілісті тезірек ... ... ... Обручев пен Батыс Сібір генерал-губернаторы
Горчаков көтерілісті басуға тырысқан. 1842 жылы ... ... ... ... ... ... басталды. Сібір ... ... ... ... ... ... жуық ... алып, 100-ге
жуық адамды өлтіреді. 1843 жылы 27 маусымда Лебедев басқарған, 300 адамнан
тұратын казак отрядтары көтерілісшілерге қарсы ... 1843 жылы ... ... Жантөреұлы, Айшуақұлы, Бизанов, подполковник Генс
басқарған 5000 адамнан құралған жазалаушы топ ... Бұл ... ... жетпеді. 1844 жылы 21 ... ... ... ... ... ... Сұлтан Жантөреұлының қарамағында
болған 44 сұлтан қаза табады. 1844жылы би ... ... ... ... ... ... 1845 жылы Кенесарыға Герн мен
Долговтың елшілігі ... ... ... ... ... ... отарлау
саясатын одан әрі жүргізу болады. Ал Кенесарының ... ... ... - ... ... барлық бекіністерді жою, салық жинау ісін, казак
отрядтарының озбырлығын тоқтату т.б. 1845 жылы патша үкіметі ... ... ... ... ... ... жылы тамызда Кенесары хандық билікті қалпына келтіріп, хан аталды.
Кенесары мемлекеті ... ... ... Кенесары билер мен
старшындарға, батырларға арқа сүйеді. Маңызды мәселелерді хандықкеңес шешіп
отырды. Кенесары ... ... ... орнына хандық сотты құрды, егін
шаруашылығының ... ... ... ... ... сауда
керуендерін жиі тонауы сауда байланыстарына үлкен зиян келтіріп ... қол ... ... саны ... ... жетті.
Ежелгі тәртіпке сәйкес сарбаздар мыңдықтарға, жүздіктерге бөлініп отырды.
Опасыздық жасаған сарбаздар өлім жазасына кесілді.
Көтерілістің жеңілуі
1845 жылы ... ... ... ... ... ... Бұл жағдай Қоқан мен Бұхар билеушілерін үрейлендірді. 1845
жылы ... ... ... ... ... ... ... Ташкент пен
Түркістанға қарай бағыт алды. Оңтүстікке қоныс аударған Кенесарыны ... ... ... қолдамады (Сүйік, Құнанбай Өскенбайүлы, Барақ
Сұлтанбайұлы сияқты белгілі старшындар). Өзін қолдамаған ауылдарды ... ... Оның бұл ... ... ... тездетті. 1847
жылы қырғыз жеріне басып кірген Кенесарының озбырлығы ... ... бере ... жылы ... ... жерде Кенесары қолы қырғыздардан жеңіледі және
Кенесарының өзі қаза ... ... ... ... ... феодалдары Кенесарыны қолдамады.
- Қазақ халқы арасында рулық алауыздықтар, руға жіктелу ... ... ... ... ... Кенесары аса қатты жаза қолданды.
- Қазақтар қырғыздармен, ... ... ... ... ... ... бектеріне қарсы ұйымдастырылған шайқаста әлсіреген
Кенесары қолы Ресей патша үкіметіне қарсы тұра ... ... ... Қасымұлы бастаған көтеріліс - XIX ғасырдағы барлық Қазақстан
жерін қамтыған аса ірі отаршылдыққа қарсы бағытталған ... ... ... ... ... ... саясатын жүргізіп отырғанын
дәлелдеді. Патша үкіметінің Қазақстанның оңтүстік өңірінің отарлауын ... ... ... ... 50 ... ... ... патша үкіметінің
отарлық саясатына қарсы күресі
Сырдария қазақтарының көтерілісі
1. Хиуа хандығына қарсы күрес
Көтеріліске себеп болған ... ... ... Сырдария өщріндегі халықтарға көрсеткен озбырлығы;
- қазақтарды пайдаланып, Арал ... ... ... әскерлерді пайдаланып, жергілікті халықтан салық жинауы.
Көтеріліске батыр Жанқожа Нұрмұхамедұлы басшылық жасады. 1843 жылы
көтерілісшілер қоқандықтардың Қуандариядағы ... ... 1845 ... Хиуа ... ... соққы берді. Патша үкіметінің
әскерлерімен бірге көтерілісшілер ... ... ... жерлерден
хиуалықтарды қуып шықты.
2. Патша үкіметіне қарсы күрес Көтеріліске себеп болған жағдайлар:
- 1853 жылы Ақмешітке бақылау орнатқан ... ... ... ... ... көптеген жерлерді қарамағына алды;
- қазақтарға ауыр салық жүктеп, отарлауды бастады;
- жаңа ... ... ... да қара жұмыстарға қазақтарды күшпен
ала бастады.
1856-1857 жылдар аралығында болған көтерілісті батыр Жанқожа Нұрмұхамед
басқарды. Ол бұл кезде 90 ... ... еді. 1857 жылы ... ... ... ... жерде патша үкіметі әскерлерінен жеңіліп
қалды.
Жем бойындағы көтеріліс Негізгі себептері:
- патша үкіметінің ... ... ... ... саясаты;
- әскери бекіністердің салынуы.
XIX ғасырдын, 40 жылдарында басталған ... Есет ... ... 1847 жылы 18 ... ... ... үкіметінің жазалаушы
отрядтарынан жеңілді. 1848 жылы Орынбор қаласында Есет ... ... ... ... ... қарсы күрес Негізгі себептері:
- Қоқан хандығы Оңтүстік Қазақстан жеріндегі халыққа ... ... ... ... ... салықты көбейтіп, қазақ ауылдарын тонады;
- азаматтар мен балаларды құлдыққа сатты. ... ... ... жерлерінде болды.
1858 жылы көтерілісшілер Әулиеата, Шымкент жерлерінде ... ... ... мен ... бірігіп, Бішкек түбінде Қоқан әскерін
женді. 1858 жылы қазақтың ... тап ... ... ... ... көтерілісті талқандады.
Қазақстандағы саяси жер аударылғандар Қазақстанға жер ... жылы ... ... ... ... ... ... желтоқсандықтар Қазақстанға жер аударылды. Орынбор ... ... ... бекіністерге 108 желтоқсаншы жіберілді. Олар
жергілікті ... ... ... ... ... Айдауда жүрген
желтоқсандықтар ғылыми-зерттеу, мәдени салаларда көп еңбек сіңірді.
Қазақстанда айдауда ... ... Г.С. ... Г.С.
Карелин. Олар 1822 жылы қабылданған "Сібір қазақтарын басқару жөніндегі
жарғыны" дайындауға ... ... ... Г.С. ... ... жағалауын
зерттеген экспедицияның құрамында болған.
С.М. Семенов - Өскеменде тұрған желтоқсаншы. Гумбольд басқарған қазақ
жеріндегі экспедицияның құрамында болған.
М.И. Муравьев - ... ... ... ... атқарған
желтоқсаншы.
В. Волковьский - қазақ жерінде ... 1825 жылы ... ... ... ... жүз руларының картасы" атты еңбекті жазған.
И. Завалишин - желтоқсаншы, көрнекті тарихшы. Қазақ халқының тұрмыс
тіршілігінен ... ... ... ... ... ... ... жазған.
А.Д. Коровков - қазақ елі туралы "Іле қорғанысына бару" атты ... ... ... Қазақстан жерінде П.В. Величко, А.Л. Кучевский, Х.М.
Старков, А. Салтанов, А.С. ... М.Д. ... А.А. ... ... т.б. ... ... ... жерінде болған желтоқсандықтар 1831 жылы Орынборда ашылған
Неплюев кадет корпусының мұражайында кеп ... ... жылы М.А. ... ісі ... ... ... ... Қазақстан аумағына жер аударылды.
Ф. Достоевский "Белинский идеясы" бойынша Омбы мен Семейге ... Ол өлке ... ... ... (археологиялық) мұраларды
жинаумен шұғылданған, Шоқан Уәлихановпен дос болған. "Атайдың түсі",
"Степанчиково ... және ... ... ... ... тығыз
байланысты.
Қазақстан жерінде петрашевшілерден шығыстанушы А.И. Макшеев Бутаковтың
Арал экспедициясы жайында көптеген мәліметтер қалған. Бұдан басқа ... ... ... ақын А.П. ... Д.Д. ... ... Қытаймен, Шыңжанмен байланысы
XIX ғасырдың I жартысындағы Қазақстанның Қытаймен және ... ... ... ... ... ... мүдделі болуы
Қазақстан мен Қытайдың өзара байланысына да әсер етті. Алғашында Ресейдің
Қытаймен байланыс жасау жолында ... көп ... XIX ... I
жартысында Қазақстан, Қытай, Шыңжан араларындағы ... ... ... Екі ел ... ірі ... ... ... Кереку, Өскемен
бекіністері мен Семей, Қызылжар (Петропавл) қалалары. Құдайменді сұлтан
Қытаймен орнаған ... ... ... дұрыс жолға қоюға тырысқан. XIX
ғасырдын, басында Қытаймен сауда байланысының Қазақстандағы ірі орталығы
Бұқтырма бекінісі болды. 1809 жылы ... ... ... Бұқтырма арқылы
Шәуешек қаласына тауар жеткізді. 1812 жылы ... ... ... пен ... ... қазақ жері арқылы Құлжаға тауар жеткізді. Қазақ
жері арқылы Қытайға баратын сауда ... ... ... ... ... ... ... орыс саудагерлері өнеркәсіп өнімдері мен
тоқыма бұйымдарын апарса, қазақтар, негізінен, мал және мал ... ... ... Өскемен қалалары Қытаймен байланыстыратын
сауда орталықтары ретінде қалаберді. 1801-1818 жылдар аралығында бір ғана
Петропавл қаласы ... ... 302763 ... ... ... Ресей
Қазақстан арқылы Тибетпен де байланыс жасауды көздеді. Бұл істі ... ... ... ... Г.И. ... қолға алған. Тибет жеріне
бірінші болып грузин ... ... ... ... ... XIX ... I
жартысында Қытаймен ірі көлемде сауда жасаған кепестер көп болды. Мысалы,
Дмитрий Кузнецов, Андрей Попов, Степан ... ... ... Яков ... ... ... 30 жылдарында патша үкіметі Қытайға ... ... ... ... ... ... баж ... кебейтті. Екі
жақты мемлекетаралық келісімнін, болмағандығы, Ресей мен Қытай арасындағы
сауда байланысына біршама кедергі келтірді.
XIX ғасырдың II жартысындағы ... мен ... ... жылы 25 ... Ресей мен Қытай үкіметі Құлжа келісіміне ... Бұл ... ... мен Қытай арасындағы жан-жақты байланысты дамытуға
үлкен себін ... Және де бұл ... ... ... ... ... ... сауда орталығы ретіндегі рөлін ... ... де ... ... көтерілді. Құлжа келісіміне сәйкес
Қытайдан Ресейге жыл ... 3000 пұт шай ... ... ... ... кейін, екі жақты сауда төрт есе көбейді.
XIX ғасырдың 60 жылдарында Жетісудағы Қапал, Верный бекіністері, сонымен
қатар Аягөз ... ... ... ... ... ретіндегі рөлі
арта түсті.
Цинь империясының жүргізген кертартпа саясаты әсерінен XIX ғасырдың 60
жылдарының соңына қарай Ресей мен Қытай байланыстары ... ... ... жылы ... мен ... ... ... шартына қол қойылды. 1864 жылы
Ресей мен Қытай үкіметінің арасындағы Шәуешек хаттамасы бекітілді. ... 12 ... ... мен ... ... сауда мәселесі бойынша Петербург
шартына қол ... ... ... екі ... ... ... жүргізілетін сауда айналымдары кеңейді. XIX ғасырдың II
жартысында Қытаймен жасалатын сауданың ірі ... ... мен ... қалалары болды. Мысалы, Семей ... ... ... ... 1880 жылы 255198 сомды құраған болса, 1882 жылы бұл деңгей
337196 сомға дейін көбейді. Қазақстанның ... ... ... ... артты. Петербург келісімінен кейін, осы өңірден өтетін
Ресей мен Қытай саудасының көлемі 5 ... ... ... ... Қазақстан
мен Кытай мемлекеттері арасындағы сауда қатынасының дамуына байланысты Іле
өзенін су жолы ретінде пайдалану аса ... ... 1883 жылы Іле ... ... ... ... ... шықты. 1883 жылы 4 мамырда Батыс
Қытайдағы Сүйдін бекінісіне 20000 пұт астық тиеген бұл ... Вали ... ... 1890 жылы Ресей үкіметі Шыңжанмен сауданы ... ... және ... сауда округтерін құрды. 1892 жылы Қытайдағы
керейлер Алтай сауда жәрмеңкесіне 1000-ға жуық ... ... ... мен Шыңжан арасындағы сауда байланысында Жақыпов, Жетіков,
Шаянбаев, ... ... ... ... ... ... болды.
Шыңжаннан қазақ жеріне Қашғар түбіті, аң терісі, шай, жібек т.б. тауарлар
әкелінді.
Қазақ ... ... ... қол астына өтуі
Ұлы жүздің Ресейге ... жүз ... қол ... Кіші жүз бен Орта жүзден кейін өтті. XIX
ғасырдың I ... ... ... мен ... Ұлы жүз ... ... Орта Азия хандықтарына бағынды. Бұл өңірдегі ... ... ... ... ... ... да қыспаққа алуды
көбейтті. 1820 жылы Хиуа ханы ... ... ... жуық ... ауылын
аяусыз ойрандады. 1821 жылы Тентектөре ... ... ... ... азаттық күрес басталды. ... ... ... тап
өкілдерінің опасыздығынан жеңілді. Оңтүстік Қазақстан, ... ... ... ... ... ... ... барған сайын
кеңейе түсті. Осындай себептердің бәрі Ұлы жүз халықтарының ... ... ... 1817 жылы ... ... ... 66000 адамнан тұратын жалайыр руы ... ... ... Ұлы жүз ... ... ... ... Қапал, Лепсі сияқты
әскери бекіністері салынды. 1825 жылы Жетісу жеріне Батыс Сібір генерал-
губернаторы ... ... ... ... 1825 жылы 50000 халқы бар
Үйсін болысы Ресей ... ... ... 1847 жылы Іле және ... ... ... мен ... Ресей билігін мойындайды. 1848
жылы 10 қаңтарда Жетісудағы қазақтарды билеу үшін Ресей ... ... жаңа ... ... ... (Верный) қаласы негізінің салынуы
1851 жылы Карбышев отряды Таушүбек бекінісін басып алады.
1853 жылы Ресей ... ... ... ... ... Ақмешіт бекінісін басып алады.
1853 жылы Іле өзенінін, бойында Іле бекеті тұрғызылды.
1854 жылы пристав М.Д. Перемышельский отряды Алматы ... ... ... ... ... жылы ... ... 470 солдат қоныс тепті.
1855 жылы Верный бекінісіне Сібірден 500-ге жуық түтін ... жылы ¥лы жүз ... ... ... бекінісіне ауысты.
1856 жылы Верныйға қоныс аударушылардың саны бұрынғыдан да арта ... жылы ... су ... 1858 жылы сыра зауыты ашылды.
XIX ғасырдын, II жартысында Верный қаласында П.П. ... Н.М. ... Ш. ... сияқты ірі ғалымдар біраз уақыт
тұрған.
Қазақ шаруаларының көтерілісі
XIX ғасырдың ортасында Ұлы жүз халқы ... ... ... ... жерлері Қоқан хандығының билігінде болған. Қоқандықтардың
өздеріне тәуелді қазақ ауылдарын аяусыз қанауы ... ... ... ... Қазақ ауылдарын үнемі ойрандауы бұрынғыдан да арта
түсті. Мұның бәрі осы ... ... ... ... ... жылы ... айында Әулиеата мадында казақ, қырғыз шаруаларының
Қоқан озбырлығына қарсы көтерілісі ... ... ... өңірінің
біразына билік жүргізген Ташкент билеушісі Мырза Ахмет озбырлығы осы кезде
шектен ... еді. ... ... ... ... ... соққьі берді. Қоқан әскерлерінен ... ... ... Ресей
мемлекетінің қарамағындағы жерлерге қоныс аударды. Қоқандықтар жіберген
жазалаушы отрядты ... ... ұлы ... ... ... ... ... сатқындық әрекеттері көтерілістің жеңілуіне себеп
болды.
1858 жылғы көтеріліс қазақ, қырғыз ... ... ... ... ... ... ... үкіметі Оңтүстік Қазақстан өңірінен Қоқан хандығын ығыстырып, өзі
бақылауына алу үшін ... ... ... ... ... ... Ұлы жүздің оңтүстік шекарасында Ресейдің Қастек деп аталатын бекінісі
тұрғызылды. 1860 жылы 26 тамызда Ресей әскерлері ... ... ... қарамағына алады.
1860 жылы 4 қыркүйекте Ресей әскерлері ... ... ... ... ... жылы 21 ... ... түбінде Г.А. Колпаковский басқарған орыс
отрядтары қокан ... ... Бұл ... 400-ге жуық ... ... ... жылы ... руының 4000-ға жуық, бес таңбалы руының 5000-ға жуық
шаңырағы Ресей билігін мойындайды.
1864 жылы патша үкіметінің ... ... ... Түркістан
бекіністерін басып алады.
1864 жылы 22 қыркүйекте патша үкіметінің әскерлері Шымкентті қарамағына
алады.
1865 жылы Ташкент қаласы орыс әскерлерінің ... ... 1866 ... ... Бұхар хандығының жеріне кірді.
1867 жылы Бұхар жерлері Түркістан генерал-губернаторлығының құрамына
кірді.
1868 жылы Қоқанның иелігіндегі жерлер Ресей ... ... ... ... империясының құрамына қосылуы 150 жылдай уақытқа созылды.
Қазақстанның Ресейге қосылуының мәні, салдары
Жалпы, Ресейдің Қазақстанмен байланысы XV ғасырдың ортасынан басталған
еді. I ... ... XVIII ... ... ... ... ... мән
бере бастады. Ресей үкіметі экспедициялар, елшіліктер арқылы қазақ ... ... ... ... рөл ... 1731 жылғы
Қазақстанның ... ... ... ... ... үкіметі отарлау
саясатын жүзеге асыра бастады. Ресейге қосылудың маңызды жолы феодалдық
шаруашылықтан капиталистік өндіріске көше ... ... ... I ... Қазақстан мәдениеті
Білім беру ісі
XIX ғасырдың басында Қазақстан жерінде оқытылған діни пәндер:
- шариғат, яғни ислам ... ... ... яғни ... кәрімнің бөлігі;
- араб тілі, араб философиясы;
- діни қағидалар т.б.
Мұсылмандық білімді ауыл ... ... ... ... сияқты қалаларда алды.
Білім беру ісіне Ресейдің ықпалы
Қазақстанның XVIII ғасырдың 30 жылдарынан XIX ... 80 ... ... ... кезеңі білім беру жүйесіне біраз өзгерістер енгізді.
1789 жылы Азиялық училище ашылды. Бұл оқу ... Орта ... ... ... ... ... ... монғол, парсы тілдерін
меңгерген тілмаштар дайындалды.
1813 жылы патша үкіметіне қызмет ... ... ... ... ... ... жылы ... Семей қалаларында орысша білім беретін училищелер
ашылды.
1836 жылы Өскеменде қазақ балаларына арналған интернат-училище ... жылы ... ... ... ... жылы ... ... Жәңгір ханның ұйымдастыруымен қазақ
балаларына арналған орысша және татарша білім беретін мектеп ашылды.
1844 жылы ... ... ... ... Неплюев кадет корпусы
ашылды.
1850 жылы Орынборда қазақ балаларына орыс тілінде білім беретін ... орыс ... ... Даль - ... ... ... ... әскери
губернаторлығында қызмет атқарған белгілі орыс ғалымы. Осы уақытта ол қазақ
халқының тұрмысы мен тіршілігі, әдебиеті ... көп ... ... Даль ... мен Махамбет бастаған шаруалар көтерілісін қолдаған.
1839 жылғы Хиуа жорығына қатынасқан Орынбор қазақтары жайында «Бөкей ... ... ... ... 1833 жылы ... ... келген.
Негізгі мақсаты Е. Пугачев бастаған кетеріліс туралы мәлімет жинау
болды. Ол «Пугачев ... ... ... кетеріліске қатысқан және
мал шаруашылығымен айналысқан қазақтар ... ... ... А.С. Пушкин Оралда «Қозы Көрпеш-Баян сұлу» поэмасын қағазға
түсірген.
Қазақ халқының тарихын ... И. ... Э. ... А. Левшин
сияқгы орыс ғалымдары көп еңбек сіңіреді.
1848-1849 жылдары Г.С. ... ... ... мақсатында Каспий
теңізіне экспедиция жасады. Осы жылы, яғни 1848-1849 жылдары, А. ... Арал ... ... ... ... ... мен ... терендігін анықтап, картаға түсірді. Қазақ жерінің минералдық
ресурстарын зерттеп, ... ... ... Н.А. ... П.И. ... ... ... саяхатшылар елеулі еңбек етті.
XIX ғасырдың I жартысындағы қазақ әдебиеті
Осы уақыттағы әдебиет саласының екі идеялық бағыты:
1. шаруалар ... ... ... үстем тап (феодал, бай) өюлдерін мадақтаған ақындар.
Махамбет Өтемісұлы (1804-1846)
1804 жылы ... ... ... Орал ... ... ... ... жылдар аралығында Орынборда болады. Оны бұл қалаға Ішкі
Орда ханы Жәңгір жібереді.
1829 жылы шаруалар көтерілісіне ... үшін ... ... ... ... ... 1836-1838 жылғы шаруалар көтерілісіне басшылық
жасайды.
Махамбет өлендерінің көбі ... ... Ішкі ... ... арналған. Өз өлеңдерінде ол көтерілісті жан-жақты сипаттап,
Жәңгір ханды, басқа Ішкі Орданын, билеушілерін де ... ... 1846 жылы жау ... өледі.
Шернияз Жарылғасұлы (1807-1867)
1807 жылы Ақтөбе облысы Ойыл ауданы ... ... ... ... ... ауыз ... ірі ... Қазақ әдебиетінің суырыпсалма
енерін көтеруде өз орны бар. ... ... ... ... ... ... Шернияз Махамбетпен достық қатынаста болған.
Сүйінбай Аронұлы (1822-1895)
1822 жылы Алматы облысы Жамбыл ауданы ... ... ... Ол ... ... ... ... меңгерген. Сүйінбай өз өлендерінде
қазақ шаруаларының ... ашып ... ... ... жерінде 1808 жылы дүниеге келген. Суырыпсалма ақын болған Шөже
екі көзінен ерте айырылған. «Қозы Көрпеш-Баян сұлу» поэмасын таратушылардың
бірі. Оның суырыпсалма ... Ш. ... өз ... ... ... - ... ұлттық музыкалық аспаптары ішінен халық арасында ең
көп тараған аспап. Музыка өнеріндегі жыршы, ... ... ... ... ... Сал, ... де музыка өнерін дамыту жолында көп үлес қосты. XIX
ғасырдың I жартысындағы қазақ музыка өнерінің ... ... ... ... шаруалар көтерілісі үлкен әсер етті.
Материалдық мәдениет
Қазақ шеберлері қару-жарақтың түрлерін көп жасады. Сауыт, ... ... ... ... ... ... ... болды. Қазақ
көшпенділерінің баспанасы болған киіз үй және оның ... ... ... жетістігі болды. Қазақстанның ... ... ... ... ... ... кірді. Осы кезде
ағаштан салынған тұрғын ... ... ... Орыс ... салған көп
бөлмелі ағаш үйлерде хандар мен сұлтандар, ақсүйектер ... Бұл ... ... ... ... ... біртіндеп ене бастағанын
көрсетеді.
Қазақстандағы 1867-1868 жылдардағы реформа
Қазақ жерін басқару туралы ережелер
XIX ғасырдың II ... ... ... ... капиталистік
қатынастардың жаңа жүйесін енгізуді көздеді. 1822, 1824 жылдардағы жарғы
жаңа қоғамдық талапқа сай ... ... ... XIX ... 60 жылдарына
қарай қазақ даласында жаңа басқару жүйесін енгізу мақсатында комиссия
ұйымдастырды. Комиссияны ... И.И. ... ... ... бұл ... басқарған «Дала комиссиясына» жүктелді. Комиссия құрамында орталықтан
А.К. Гейнс, Батыс ... А.П. ... ... К.К. ... болды.
Комиссия қазақ жерін басқарудың жаңа ... ... ... қазақ
шаруаларының мүддесі ескерілмеді. Комиссия негізгі ... ... Мұса ... Сейдолыұлы сияқты ірі феодалдар ... ... тап ... ғана ... 1867 жылы 11 шілдеде Патша
үкіметі «Сырдария мен Жетісу облыстарын басқару туралы» ... ... жылы 21 ... ... ... ... Семей облыстарын басқару
туралы» ереже бекітілді. Қазақ жері үш ... ... ... - ... ... ... ... генерал-губернаторлығы - Орынбор, Торғай облыстары;
3. Батыс Сібір генерал-губернаторлығы - Ақмола, Семей облыстары.
Бөкей Ордасы Астрахань ... (1872), ... ... ... қосылды.
Облыстарды уезге бөлді.
Жетісу облысындағы уездер: Қапал, Аягөз, Верный, Ыстықкөл, Тоқмақ.
Сырдария облысындағы уездер: Түркістан, ... ... ... ... ... ... ... уездер: Қарқаралы, Көкпекті, Зайсан, Баянауыл,
Өскемен, Павлодар.
Торғай облысындағы уездер: ... ... ... ... облысындағы уездер: Петропавл, Омбы, Көкшетау, Сарысу.
Орал облысындағы уездер: Атырау, Жем, Калмыков, ... ... ... ... ... Әр ауыл 100-120 ... кұралды.
Облысты әскери губернатор басқарды. Уездерде (Сырдария облысы) басқару
билігін ақсақалдар қолына ... ... үш ... ... ... Сот
жүйесінде өзгерістер болды. Реформа бойынша әскери сот пен ... ... Сот ... ең төменгі сатысы билер мен қазылар соты болды.
1867-1868 жылдардағы ... ... ... ... ... ... біраз өзгерістер
енгізді. Феодалдық-патриархаттық жүйені капиталистік ... ... ... ... ... байлықтарының игерілуіне алғышарт туды.
Жаңадан өндірістер салынды. Бұл өндірісте біртіндеп қазақтар жұмыс істей
бастады. Және де ... ... ... ... ... ... ... Иранмен байланыстар жасауға рұқсат
болды.
Реформа отарлау жүйені, оны басқаруды ... ... ... шешілмеді. Патша үкіметі ... ... ... ... ... ... ... ғасырдың 60-70 жылдарындағы қазақ халқының азаттық күресі
Орал Торғай облыстарындағы көтерілістер (1868-1869)
Негізгі себептері:
- реформа бойынша жер патша үкіметінің ... деп ... ... ... ... мал ... ... көшпенді
қазақтарға ауыр тиді;
- салықтың көтерілуі әсіресе кедей қарапайым шаруаларға ауыр тиді;
- өкімшілік ... жағы да ... ауыр ... ... ... қарсы және антифеодалдық.
Қозгаушы куштері: қазақ шаруалары және ... ... ... ... Орал, Торғай өңіріндегі қазақ шаруаларының азаттық
күресі 1868 жылдың желтоқсанынан 1869 жылдың қазан айына ... ... ... патша үкіметінің әскеріне қарсы ерлікпен аянбай күресті.
1869 жылы 6 ... ... жуық ... Жамансай көлінің маңында
Орынбордан жіберілген ... ... ... алып ... 1869 ... ... айларында 30000-ға жуық көтерілісші 41 рет ... ... ... ... ... үкіметі бұл көтерілістерді басу үшін
Рукин, Комаровский басқарған жазалаушы отрядтарды жіберді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... аса
қаталдықпен жазалаушы отрядтар күшімен басылды.
Көтерілістің жеңілу себептері:
- ақсүйектер мен ... өз ... ... ... ... шаруалардың қару-жарағы нашар болды;
- кетерілісшілер арасында ауызбірлік болмады;
- ... ез ... ... ... шаруалар күресі (1870 жылы)
Көтерілістің себептері:
- патша үкіметінің жүргізген жер туралы саясаты;
- салық көлемінің шектен тыс ауыр болуы.
Көтеріліске сылтау ... ... ... ... ... қазақ ауылдарына жақын келуі.
Көтерілістің қозғаушы күштері: ... ... ... Бұл
көтеріліске, негізінен, адай руының халқы қатысты.
Көтерілістің барысы: 1870 жылы 16 наурызда патша үкіметі "Ережелеріне"
қарсылық ретінде көшуге ... адай руын ... ... ... ... ... аттанды. Бұл отрядттарды Бозащы ... ... ... ... бастаған шаруалар талқандап, Рукиннің өзін
өлтіреді. Осыдан кейін Маңғыстау жерінде көтеріліс одан әрі үлғаяды. ... 5 ... ... ... ... шабуыл жасап, көп
шығынға ұшыратады. Көтерілісті басу үшін ... ... ... ... ... отрядынан құралған жазалаушы отрядтар жібереді. Бұл жазалаушы
отрядтар ... ... ... ... ... ... ... Тәжіұлы 3000-ға жуық түтінді басқарып, Хиуа жеріне қоныс
аударады.
Көтерілістің жеңілу ... ... ... ... ... ... өзге аймактардан алшақ орналасты т.б.
Көтерілістің маңызы:
- кетеріліс осы уақыттағы Ресей азаттық қозғалысының ... ... ... ... ... көп ... ... көтеріліс болды;
- шаруалар жағдайы бұрынғыдан да қиындады.
Қазақстанда капиталистік қатынастардың дамуы
Орыс шаруаларының Қазақстан жеріне қоныс аударуы
XIX ... II ... ... үкіметі шаруалар толқуын әлсіретіп,
жер мәселесін шешу мақсатында орыс шаруаларын Қазақстан, Орта Азия сияқты
ұлттық аймақтарға қоныс ... ... ... ала ... XIX ... ... ... орыс шаруалары Қазақстан жеріне қоныс аудара бастады.
1868 жылы "Жетісуда шаруаларды қоныстандыру туралы" ... ... ... бастап Ресей мен Украинадан Жетісу, Семей, Орал, ... ... ... шаруалар қоныс тепті. 1883 жылы "Жетісу облысына орыс,
ұйғыр, дүнгендерді орналастыру туралы" ... ... 1889 жылы ... ... ... өз еркімен қоныс аударғандар мәселесін
қарау жөніндегі" ереже ... ... ... ... ... жан ... 15 десятинадан жер берілді. Жетісу облысына 1868-1880
жылдар аралығында 2099 ... ... ... ... ... ... ... аралығында 10940 орыс отбасы қоныстанып, оларға жергілікті
қазақтардан 251779 десятина жер алынып берілді.
Қазақ аулының жағдайы
XIX ... II ... ... ... ... ... ... ауылдарында отырықшы егін шаруашылығы, отырықшы ... ... ... ... және Орталық Қазақстан, Маңғыстау
өңірлерінде көшпелі мал ... ... ... ... отырықшы
өмірге бейімделе бастауына Ресейден қоныс аударған шаруалардың әсері көп
болды. Ресейден қоныс аударған шаруаларға ... ... ... ... ... ауыл ... әлеуметтік жағдайының шиеленісуіне әкелді. Сол
себепті әлеуметтік жағдайдың нашарлауынан XIX ғасырдың 70 жылдарынан бастап
ауыл ... ... ... ... ... бастады.
Капитализмнің дамуы
XIX ғасырдың 60 жылдарынан бастап Ресейлік көпестер Қазақ жеріне
өндірістер сала ... ... осы ... қазақжерінің мол табиғи
байлықтары анықталған еді. Каспий, Арал теңіздерінде және Балқаш ... ... де ... ... ... XIX ... 90 жылдарында 482 шақырым; XX
ғасырдың басында 1818 шақырым болды.
XIX ғасырдың ... ... ірі ... ... көмір
кені, Успен кеніші, Екібастұз көмір кені, Риддер кен орны ... ... ... ... капиталистер Успенск, Ридцер, Атбасар,
Қарағанды, Екібастұз кәсіпорындарын сатып ... ... ... АҚПІ,
Швеция, Бельгия капиталистері Спасск мыс кенішінің акцияларын сатып алды.
Банк және кредит ісі
XIX ғасырдың аяғына қарай ... ... ... Қазақстанда
банкілер пайда болды.
XIX ғасырдың I жартысындағы Қазақставда ашылған банкілер:
- Орал банкі (1876 ... ... ... (1881 жыл);
- Семей банкі (1887 жыл);
- Омбы банкі (1895 жыл); -Верный банкі (1912 жыл).
XX ғасырдың басында Қазақстанның көптеген ... ... ... ... филиалдары ашылды.
Сауда
XIX ғасырдың II ... ... ... ... ... айырбас ісі де қанат жайды. Алғашында қазақтардың сауда
жүйесіндегі негізгі тауары мал болды. Мысалы, XIX ... 80 ... ... Қарқаралы арқылы жыл сайын 200000 қой мен 60000 ... ... ... 340000 сиыр мен 600000 қой ... ... ... Колосов, Ботов т.б. ірі көпестердің еңбегі мол болған. XIX
ғасырда қазақ даласында ... ... ... орын алған көптеген
жәрмеңкелер ашылды. ... ... 1832 жылы ... ... XIX ғасырда Ақмола облысында Қазақстан бойынша жәрмеңкелер
кеп болды. Мысалы, Тайыншакөл, Ақмола, Петровка, Константиновка, ... ... 1848 жылы ... ең ірі ... ... ... ашылды. Бұл жәрмеңке ірі саудагер, көпес Ботовтың
атымен аталды. Жәрмеңкеде Ресейдің, Қытай мен Орта ... ... ... ... Жәрмеңкеде 1880 жылы 256033 қой, 1889 жылы 270000 ... ... ... ... ... ... ... ірі
орталық болды. 1880 жылы Қазақстаннын, шығыс өңірінде 70-ке жуық ... ... ... ... ғасырдың аяғында Қазақстанда 19 жаңа қала дүниеге келді. Осы
қалаларда тұратын ... саны да әр ... ... 1897 ... ... ... бойынша Қазақстандағы кейбір қалалардың ... ... ... 22744 ... ... 36446 адам, Семейде 20216 адам,
Қостанайда 14175 адам. Отырықшылықты кәсіп етіп, қалаға халықтың көп қоныс
аударуы қала ... ... ... ... Қала халқы санының көбеюі
Қазақстандағы капиталистік қатынастардың бір ... ... ... ... ... ... ... ғасырдың аяғындағы басқару жүйесіндегі өзгерістер
1886 жылы 2 ... ... ... ... және ... ... туралы" ереже қабылданды.
Түркістан өлкесіне 3 облыс кірді:
1. Сырдария (5уезд);
2. Ферғана (5 уезд);
3. Самарқан (4уезд).
Түркістан ... ... ... ... болды. 1891 жылы 25
наурызда "Ақмола, Семей, ... Орал және ... ... ... ... ... ... облысы (4 уезд): Ақмола, Петропавл, Көкшетау, Атбасар.
2. Торғай облысы (4 ... ... ... ... Торғай.
3. Семей облысы (5 уезд): Қарқаралы, Павлодар, ... ... ... Жетісу облысы (6 уезд): Жаркент, Пішпек, Аягөз, Верный, Қапал,
Лепсі.
5. Орал облысы (4 уезд): ... ... ... ... ... Ақмола облыстары Дала генерал-губернаторлығына бағынышты
болды. Орталығы - Омбы қаласы.
Сот ісіндегі өзгерістер
1886-1891 жылдардағы "Ережелерде" ... сот ... ... 1891 жылғы "Ережеде" сот істері 17 баптан құралды. Сот жүйелері
Ресейдегі үлгімен құрылды. Халық ... соты ... тап ... ... жергілікті мұсылмандардың ісін қарайтын еңтөменгі сот
буыны болды.
Жұмысшылар қозғалысы
XIX ғасырдың II ... ... ... ... көптеген қазақ шаруалары қалалы жерге қоныс аударды. Әр түрлі
өндірістік орындарда ауыр ... ... ... ... ... ... өте ауыр ... Өндіріс, кен орындарындағы
өте ауыр жұмыстарға ер адамдармен қатар ... мен жас ... да ... ... ... ... үлесі 1873 жылы 12%, 1893 жылы 17,8%
болды. Осы кездегі жұмысшылар арасындағы 16 жасқа дейінгі ... ... ... Осы ... ... ... ... өз қарсылықтарын
білдіре бастайды.
Жұмысшылардың таптың қарсылықтарының түрлері:
1. жұмыс орындарын тастап кету;
2. ереуілге шығу т.б.
Мысалы, 1890 жылы Семей ... ... ... ... 1896 жылы 6,4%-ы жұмыс орындарын тастап кеткен.
Қазақстан жеріндегі жұмысшылар ереуілдері
1849 жылы Көкшетау кен орнында жұмысшылар ... ... Оған ... жуық жұмысшы өз жалақыларын талап етті.
1888 жылы Өскемен кен орнында ірі ... ... ... ... Әлеуметтік жағдайларын жақсартуды талап еткен жұмысшылардың
талабы қанағаттандырылды.
1891 жылы Өскемен уезіндегі Владимирск ... ... ... ... ... ереуілді У. Төлегенұлы, И. Жағалтайұлы сиявды
карапайым шаруалар басқарды. 1893, 1895, 1899 жылдары ... ... ... ... ... ... өтті. 1890 жылы Омбы теміржол
торабында ... ... ... ... ... жұмысшылардың жұмыс
берушімен қақтығысқан кездері де болды. Мысалы, ереуілге шықкан жұмысшылар
1890 жылы ... ... ... ... иесін өлтіреді.
XIX ғасырдың аяғындағы қазақ жеріндегі жұмысшылар қозғалысы XX ... ... ... болды. Қазақстан жеріндегі жұмысшылар
қозғалысы қазақ жұмысшыларының революциялық ... ... ... ... ... ... көшпенді өмірден отырықшылыққа
бейімделе бастағандарын да көрсетті.
Ұйғырлар мен дүнгендердің Жетісуға қоныс аударуы
Қоныс ... ... ... ... ұйғырлар мен дүнгендердің азаттық көтерілісі
болды. Кетеріліске қазақ, қырғыз халықтары да ... ... ... мемлекеті құрылды. Кейін Цинь империясы ұйғыр мемлекетін
құлатып, көтерілісті ... соң, ... мен ... ... ... жерінде Қытайдың Шыңжан провинциясы құрылды. ... ... ... ... ... мен ... Цинь ... қыспаққа ала
бастады. Бұл жағдай аталған халықтардың Қазақстанға ... ... ... XIX ғасырдың 80 жылдарында ұйғырлар мен дүнгендердің Жетісу ... ... ... ... ... ұйғырлар саны 45000, дүнгендер саны
5000 болды. Жаркент, Ақсу, Ақкент, Малыбай, Қарасу, ... ... ... қалады. 1897 жылы Жетісудағы ұйғырлар саны 55999 ... саны 14136 ... ... мен ... ... негізгі кәсіпшілігі егін шаруашылығы болды. Бірақ патша
үкіметі оларға егіншілікпен айналысуға ... ... ... 3 десятинадан жер берілді. Қарапайым ұйғырлар мен ... ... өте ауыр ... 1883 жылы ... байы Вали Ахун Юлдашев
Іле өзеніндегі су жолын алғаш рет пайдаланып, кемемен тауар ... ... ... 10363 десятина жер болды.
Ұйғырлар мен дүнгендердің мәдениеті
Ш. Уәлиханов, Н.М. ... ... ірі ... ... рухани
мәдениеті жайында көптеген мәліметтер қалдырған. "Он екі Мұхам" ұйғыр
халқының XIX ғасырдағы озық ауыз ... ... ... ... ... ... ... әдебиетінің аса үздік туындысы болып табылады. ... ... және ... ... ... ... аз ... жеріне қоныс аударған ұйғырлар мен дүнгендер мәдениетінің кейіннен
біршама жақсы дамығаны белгілі. ... ... ... ... сіңірген еңбегі өте көп болды.
XIX ғасырдың II жартысындағы Қазақстан мәдениеті
Орыс демократиялық мәдениеті
П.П. Семенов-Тянь-Шаньский (1827-1914) - Қазақстанды көп ... ... ... Жетісу, Алтай өлкесіне бірнеше рет ... ... ... ... ... ... ... еткен. Қазақстан туралы
"Түркістан өлкесі", "Қырғыз өлкесі" атты еңбектер жазған.
В.В. Радлов (1837-1918)-Жетісу өлкесін көп зерттеген ... ... ... мәдениеті, музыка өнері және тілі туралы көптеген мәліметтер
қалдырған.
Т.Г. Шевченко-Украинаның ұлы ... ... ... аралығында қазақ
жерінде болған. Қазақтардың тұрмыс ... ... ... ол қазақ,
украина халықтарының өмірін салыстырып, "Менің ойларым" деген ... ... ... ... қалыптасуы туралы "Сібір қырғыздарының
облысы" атты еңбек жазған.
Л. Мейер Кіші жүз ... ... ... ... Қырғыз даласы"
атты тарихи еңбек жазған.
А.Н. Добромыслов Қазақстанның Ресейге ... ... ... ... облысы. Тарихи очерк" атты еңбек жазған.
Бұдан басқа В. Виткевский, Н.А. ... И.И. ... ... тұлғалар
Қазақстан жайында еңбектер жазған. Омбы, Орынбор, Семей қалаларындағы орыс
географиялық қоғамының филиалдары өлке ... ... ... ... ... II ... ... өлкесінің тарихы, географиясы,
этнографиясы, мәдениеті жайында "Облыстарға шолу жасау" жинағы жарық көрді.
XIX ... II ... ... ... Омбы, Қазан университеттері
Қазақстан жайында зерттеу жұмыстарын жүргізді.
Халыққа білім беру ... ... 60-70 ... ... ... жерінде оқу-ағарту ісі
жолға қойыла бастады. Ағарту ісін дамыту үшін және ... ... мен ... ... 1868 жылы ... ... 1878 жылы ... статистикалық комитегі құрылды.
Орыс географиялық қоғамының қазақстандық бөлімдері Қазақстан жерін зерттеу
мақсатында көптеген экспедициялар ұйымдастырды. 1883 жылы ... ... ... ... XIX ... аяғына қарай Қостанай, Торғай,
Орынбор қалаларында ақысыз пайдаланатын ... ... ... ... ... ... ететін шенеуніктерді даярлау мақсатында оку
орындары көптеп ашыла бастады. 1861 жылы ... мен ... ... ... ... ... ... істей бастаған. 1867 жылы
Орынбор губернаторы Крыжановский мұсылман діні бағытындағы оку ... қою ... ... ... 1883 жылы Орск қаласында алғашқы қазақ
мұғалімдер мектебі ашылды.
ХІХ ғасырдың соңындагы Қазақстанның білім беру ... ... оқу ... ... ... ... ... орыс-қазақ аралас мектептер,
- ауылдық мектептер.
2. Орта оқу орындары:
- реалдық училищелер,
- ер ... мен ... ... ... ... ... маман даярлайтын оқу орындары:
- мұғалімдер мектебі,
- ауыл шаруашылық мектептері,
- Торғай қолөнер мектебі,
- Орал қолөнер мектебі,
- Атырау ... ... ... ... ... жерінде көптеген гимназиялар ашылды.
Олар:
- екі 8 класты ер балалар гимназиясы,
- екі 7 ... ... ... Орал реалдық училищесінің 8 класты ер балалар гимназиясы,
- Верныйдағы 8 ... ... ... ... 4 ... ер балалар гимназиясы,
- Семейдегі 5 класты қыздар гимназиясы.
XIX ғасырда Қазақстанда ислам бағытындағы оку орындары да жұмыс ... оқу ... ... ... ... ... да ... Мысалы, 1870
жылы 26 наурыздағы патша үкіметінің ағарту ісі ... ... ... орыс ... ... міндеті енгізілді. Медреселерде оқытылған
негізгі пәндер:
1. Фараиз - ... ... ... Усул - фиких-ислам заңдарын зерттеу;
3. Хикмет - тарих, пәлсапа ғылымдары;
4. Наху - араб тілі грамматикасы;
5. Акаид - ... ... ... ісінің нашар дамуының бірнеше себептері болды.
Мысалы, қаржы тапшылығы, маман оқытушылардың жетіспеушілігі т.б.
Бейнелеу өнері және ... ... ... II ... қазақ халқының тіршілігін, тұрмыс-салтын,
негізінен, орыс суретшілері өз туындыларында бейнелеген. ... ... ... ... Н. ... Б. ... О.
Федченко, В. Верещагин, П. Кошаров.
Н. Хлудов Қазақстан турасында "Мал ... ... ... ... ... Верещагин қазақ жерінің керікті табиғатын "Лепсі алқабын қоршаған
таулар" картинасында ... Өз ... ... ... Қазақстан
тақырыбына арнаған. Қазақстанда қолданбалы өнердің туындылары, зергерлік
бұйымдар жасау ісі жақсы дамыды. Зергерлік ... ... ... 1868 жылы Париж көрмесіне қазақ зергерлік өнерінің туындылары да
қойылды. 1872 жылы Мәскеу ... ... ... ... ... ... 1876 жылы ... Көкшетау көрмелерінде қазақ
зергерлік өнерінің көптеген туындылары ... 1896 жылы ... ... ... шеберлерінің зергерлік туындылары да болған.
XIX ғасырдың II жартысында Қазақстанда қолөнердің өте көп түрі дамыған.
Олар: ағаш пен ... ... ... ... жасау, әшекей заттар мен
музыкалық аспаптар жасау т.б.
Музыка өнері
Құрманғазы Сағырбайұлы (1818-1889)
1818 жылы Бөкей ... ... ... ... ... ... сазгер.
Музыка өнеріндегі алғашқы ұстазы Ханбазар болған. Құрманғазы артына көп
күйлер қалдырған (60)
«Кішкентай» күйі ... ... ... күйі ... кең ... ... өмірін сипаттайды.
«Қызылкайың», «Балбырауын» ... би ... ... ... ... басқа «Адай», «Көбік шашқан», ... ... ... ... т.б. күйлері бізге жеткен. Құрманғазы жаламен
Иркутск, Орынбор, Орал ... ... ... соңы ... ... Оның ... Ерғали, Сүгірәлі, Шора, Көкбала, Мендіғали сияқты
белгілі шәкірттері болған.
Дәулеткерей Шығайұлы (1820-1887)
1820 жылы ... ... ... ... Бөкей Ордасының жерінде өмір
сүрген. Исатай Тайманұлы басқарған шаруалар көтерілісі оның ... ... ... ... ... ... ... болады.
Дәулеткерейдің 40-қа жуық күйі бізге жеткен.
Күйлері: «Желдірме», «Құдаша», ... ... ... ... ... ... маршы әсерінен туындаған күйлері:
«Ващенко», «Топан», «Қоңыр», «Қосішек».
Тәттімбет Қазанғапұлы (1815-1862)
1815 жылы дүниеге келген ... ... саны ... астам.
Тәттімбет «Бестөре» күйінде қарапайым халықты езген ақсүйектерді сынайды.
Күйлері: «Балбырауын», «Сал ... ... ... ... жылы ... қаласында ұйымдастырылған өнер сайысында Тәттімбет
күміс медальға ие болады.
Ықылас Дүкенұлы (1843-1916)
1843 жылы дүниеге келген күйші, қобызшы, ... ... ... ... ... күйі - патша үкіметі шенеуніктерін ... ... ... ... ... «Ықыластың күйі» т.б.
Жаяу Мұса Байжанұлы (1835-1929)
1835 жылы ... ... ... ... ... көлінің
жағасында туған. 1851 жылы Петропавлға (Қызылжар) келіп, орыс ... ... ... ... жылы Омбы ... ... жылы Омбыдағы орыс мектебіне оқуға қабылданады.
1856 жылы Баянауылға қайта оралады. Жаяу Мұса Баянауыл жерінде ... ... көп ... Жаяу Мұса ... ірі ... Мұса
және Мұстафа Шорманұлдары тарапынан қуғындала ... Өзі ... Жаяу Мұса ... Мұса ... ... Жаяу Мұса қазақ
әдебиеті мен ағарту салаларының ірі өкілдері Ш. Уәлиханов, А. Құнанбаев, Ы.
Алтынсаринмен ... ... жылы ақын ... жер ... жылы Жаяу Мұса ... қатарына барады. Черняевтың басқаруымен
ұйымдастырылған ... ... Жаяу Мұса ... ... ... ... ... қалаларында болады. Атақты ақын 70-ке жуық ән
шығарған. Ол ... ... де өзі ... ... ... «Баянауыл», «Толғау», «Шорманұлына», «Хаулау» т.б.
Біржан сал Қожағұлұлы (1834-1897)
1834 жылы Көкшетау жерінде дүниеге келген ... ... ... Оның 40-
қа жуық әні сақталған. 1865 жылы Біржанның Абаймен кездесуі оның ... ... ... әсер етеді.
Біржан әндері: «Жанбота», «Айтбай», «Ғашығым», «Біржан сал» ... ... ... өнерінің дәлелі - оның Сарамен айтысы. Біржан
шәкірттері: Ақан сері, Үкілі Ыбырай, Балуан Шолақ т.б.
Ақан сері ... ... ... жылы Көкшетау жерінде дүниеге келген әнші, сазгер, ақын. Ол өзінің
қасына әнші, өнерпаз адамдарды жинай білген. Сонысымен ол сері ... ... 16 ... ... Ақан ... соңы трагедияларға толы.
Ақын өзі заманының үстем тап өкілдеріне батыл ... шыға ... ... ... ... ... «Бал ... «Сырымбет»,
«Сұрағанға», «Көкшетау», «Шағырмаққа», «Смағұлға» т.б.
Ақан, Жаяу Мұса, Балуан ... ... ... сал ... ... ... ғасырдағы қазақ әдебиеті мен ғылымының ірі тулғалары
Шоқан Уәлиханов (1835-1865)
Шын есімі Мұхаммедханафия.
1835 жылы қазіргі Қостанай ... ... ... ... шағы ... өтті.
Шоқан - Абылай ханның шөбересі. Әкесі Шыңғыс аға сүлтан қызметін
атқарған. Шоқанның әкесі Шыңғыс ... ... С.М. ... А.И. Шренк,
С. Сотников, Н.Ф. Костылецкий т.б. ғалымдардың болуы Шоқанның ғылымға деген
кезқарасына үлкен әсер етеді.
1847 жылы ... Омбы ... ... ... ... ... оуға түседі.
Бұл оку орнында Шоқан жан-жақты терең білім ала бастайды. Әсіресе қазақ
елінің тарихы мен ... ... ... ... жылы ... Омбыдағы кадет корпусын корнет деген офицерлік шенмен
бітіреді.
1855 жылы Гасфорттың ... ... ... ... және ... Іле ... өңірінде болады.
1856 жылы Ыстықкөлді топографиялық суретке түсіреді.
1856 жылы ... ... ... ... ... ... ... жасайды.
1857 жылы Алатау қырғыздарына сапармен барып, «Манас» шығармасын
қағазға түсіреді.
1858-1859 жылдары Шоқан Қашғарға саяхат ... Бұл ... ... ... ... ... жылдары Шоқан Ресей астанасы Петербургте Азия департаментінде
қызмет атқарады.
1861 жылы Шоқан ауырғандығына байланысты аулына қайтады. Бұдан ... ... ... сот ... ... ... жылы ... Черняев отряды құрамында Әулие-ата бекінісін алуға
қатысады. Черняевтың халыққа ... ... ... ... ... ... келеді.
1865 жылы Шоқан Қытайдағы дүнгендер көтерілісі туралы мақаласын
«Русский инвалид» газетінде жариялайды.
1865 жылы ... ... ... ... ... Тезек төренің
ауылында қайтыс болады. Шоқан Омбы, Петербург қалаларында болған уақытында
орыстың ірі интеллигенция өкілдері И.Н. ... Н.Ф. ... ... Г.Н. Потанин, В.П. Васильев, В.В. Вельяминов-Зернов,
А.Н. Майков, И. ... ... ... ... ... араласқан.
1854 жылдан бастап көрнекті жазушы Ф.М. Достоевскиймен таныс болған.
Шоқан Қазақтарихы мен этнографиясын зерттеуде ... ... ... ... ... ... хан ... да көп мәліметтер қалдырған.
Ыбырай Алтынсарин (1841-1889)
Ағартушы, педагог 1841 жылы ... жылы ... ... шекаралық комиссиясы жанындағы мектепті алтын
медальмен бітіреді.
1857 жылы Ыбырай атасы Балғожа бидің қасында тілмаштық ... ... жылы ... ... ... ... балаларын оқытатын мектепте
қызмет істейді.
1879 жылы Торғай облысындағы ... ... ... ... Осы кезден бастап Ыбырай қазақ жастарын ... ... бел ... ауыл ... ... ... ұйымдастырады. Ол қазақ
жерінде алғаш қыздар мектебін ашқан. Бұл ... ... ... ... деп аталды. Ыбырай бұл істері нәтижесінде патша үкіметі
тарапынан куғынға ұшырайды. Ы. ... ... ... ... қолына алады. Нәтижесінде екі ... ... ... ... орыс тіліне үйретуге негізгі басшылық».
Ыбырай - қазақ ауыз әдебиетінің ірі өкілі. Оның ... ... ... «Талаптың пайдасы», «Бай баласы мен жарлы баласы» т.б.
шығармалары бізге белгілі. Ы. Алтынсарин ... ... ... ғалым, шығыстанушы В.В. ... ... ... ... мен ... байланыс жасайды.
Абай Құнанбайұлы (1845-1904)
Ұлы ойшыл, ақын 1845 жылы туған.
Туған жері - Семей жеріндегі Шыңғыстау өңірі. Шын есімі ... ... ... қажы аға ... тобықты руының старшыны болған.
Абай Семейдегі Ахмет Риза медресесінде ... ... ... ... кейін
Абайды ел басқару ісіне араластыру мақсатында қаладан алдырады.
Абай Семей қаласында орыстың Е.П. Михаэлис, С. С. ... А. ... ... ... ірі ... ... байланыста болады.
Ақыннық өлевдері, поэмалары, қара ... ... ... аса ... ... ... Орыс тілін жетік меңгерген Абай орыс классиктері
А.С. Пушкин, М.Ю. Лермонтов, Л.Н. ... М.Е. ... ... ... ... ... қара ... саны - 45. 3
поэмасы бар: "Ескендір", "Масғұт", "Әзім ... жылы Абай ... ... статистикалық комитетінің мүшесі болады.
Абайдың ұлы Әбдірахман Петербург артиллерия училищесінде оқыған. Біраз
уақыт бойы Абай ... ... ... жылы Абай ... ... Ресей азаттық қозғалысының өкілдері
Польша азаттық күресінің өкілдері Қазақстанда 1863-1864 жылдар
аралығында ... ... ... ... Осы қозғалысқа қатысқандарды
Қазақстанның солтүстік өңіріне жер аударды.
Жер аударылгандар саны:
1863 жылы-524,
1864 ... ... ... ... ... жер ... поляктар 10000-дай
болды. Жер аударылғандардың ішінде көрнекті ғалымдар, ағарту ... ... де ... ... С.С. ... Л. ... Б. ... М.Д. Муравский,
Э. Страшинский, Ц.И. Тераэвич, А. Бяловский т.б.
С.С. ... - ... зан, ... бітірген Польша азаттық
қозғалысының ірі өкілі. Ол ... ... ... ... ... ... ... болған. "Қырғыздардың заң, әдет-ғұрыптары үшін
материалдары" еңбегін жазған. А. ... ... ... ... Ц.И. ... Я.С. Домашевич жергілікті ... ... ... ... ... 80 жылдарындағы Ресей халықшылдары Қазақстанда
1881 жылы патша ... ... жер ... халықшылдарды
Қазақстанның Дала генерал-губернаторлығынажіберді. Жер аударылғандар,
негізінен, Семей мен Ақмола облыстарына шоғырландырылды. ... 1882 ... 54, 1890 жылы ... 32 ... жер ... ... ... өкілдері: А. Леонтьев, Н. Долгополов, Е.П.
Михаэлис, К.С. Пешехоров, М.В. Кипиани.
Ақмолада болған революция өкілдері: Б. ... Л.А. ... ... А.А. ... т.б.
1871-1874 жылдары саясижер ... ... ... ұйым құрды (И. Аитов, Д. Щеголов, П. Орлов, М. ... ... т.б.). ... ... ұйымға П. Румянцев, И. Рафаилов т.б.
қатысты. Мұндай ... Орал ... да ... Оның мүшелері: Н.
Болдырев, А. Акутин, А. Назарова, М. Огановичт.б. Саяси жер аударылғандар
Қазақстанда ... ... ... ... ... 1878 жылы ... статистикалық комитет құрылды. Мұндай комитеттер Сырдария, ... ... да ... ... ... өлкенің саяси
экономикалық жағдайларын зерттеді. Саяси жер аударылғандар ықпалымен ... Абай ... ... статистикалық комитетіне мүше болып қабылданды.
1900 жылы Абай, статистикалық ... ... ... ... ... ... шығу тарихы туралы жазбалар" ... ... ... ... ... ... қоғамдық кітапханалар, баспасөз
негізі қалыптасты. Азаттық ... ... Ф.А. ... ... ... ... экспедициясына В.А. Владимирский, К.А. Вернер, Н.Ф. Дмитриев
т.б. қатысты. Жалпы азаттық қозғалыс өкілдері Қазақстанның саяси, қоғамдық
дамуына ... үлес ... Е.П. ... ... ... А. Леонтьев
заң, құқық жүйесін, В.Р. Кочаровский экономика ... ... ... ... ... ... ... өкілдерінің қатысуымен 1900 жылы
"Қырғыздардың жер иеленуі бойынша ... ... ... ірі ... ... ... ғасырдың басындағы Қазақстан
XX ғасырдың басындағы Қазақстанның экономикалық жағдайы
XX ғасырдың басында Қазақстан экономикасында ... ... ... жылдар аралығында Сібір теміржолы салынды. Бұл ... ... ... ... ... жылдар аралығында Орал-Рязань темір-жолы салынды. Оның 194
шақырымы Қазақстан жерінде төселді.
1906 жылы ұзындығы 1656 ... ... ... ... ... Бұл ... ... Ресейдің дамыған экономикалық
аудандарымен байланыстыруда маңызы зор болды.
Өндіріс ... және ... жылы ... ... ... саны 8887-ге, ондағы
жұмысшылар саны 25392-ге жетті.
XX ғасырдың басында Қазақстан жеріндегі ең ірі ... ... ... ... ... кеніші, Спасск мыс зауыты, Риддер
металлургия комбинаты. Осы ... ... ... ... бодцы. Ал Орынбор-Ташкент теміржол құрылысында 30000-ға жуық адам
еңбек етті.
Аграрлың саясат
XX ғасырдың басында орыс шаруаларын Қазақстан ... ... ... ... Бұл ... патша үкіметінің қазақтардың жерін тартып алу,
құнарлы жерлерді орыс шаруаларына бөліп беру саясатын жалғастырды. ... ... ... ... ... ... тартып алған жер көлемі
17 миллион десятина болды. Патша ... ... ... ... ... ... болды.
1905-1907 жылдардағы революция
Жалпы, Қазақстанда революциялықидеяларды тарату барысында жер
аударылған азаттық ... ... Е.П. ... ... П. ... т.б. көп үлес қосты. 1902 жылы Қазақстанда алғаш рет ... ... ұйым ... ... ... 1905 жылы Ресейдегі "Қанды
жексенбі" әсерінен сол жылы ақпан айында ... ... мен ... ... ... ... қарсылық көрсетілді. Мұндай бой
көтерулер Семей, Торғай, Орал облыстары жерінде де байқалды. 1905 ... ... ... мен ... ... еңбекшілер күнінде
ереуілдер өтті. Ресейдегі қазан ереуілі әсерінен Перовск, Орал, Торғайдаірі
саяси ереуілдер ... Ә. ... А. ... М. ... М.
Дулатов сияқты қазақ зиялы қауымының өкілдері революциялық қозғалыстарға
белсене қатысты. Олар 1905 ... 17 ... ... ... ... жылы 18-19 ... ... 25 қазанда Омбыда, 16-26 қарашада
Семейде, 6-7 қарашада Верный ... ... ... ... ереуілі болды. Жалпы, осы революциялық жылдардағы ең ірі орыс,
қазақ жұмысшыларының біріккен ... ... ... ... ... ... орыс-қазақ" ұйымы басшылықжасады. Бұл ұйымның белсенді
мүшесі - белгілі пролетариат П. ... ... ... ... Өтемісүлы сияқты қазақтар да болды. 12 күнге ... ... ... Оған ... 360-қа жуық ... ... 1905 жылы 6
желтоқсанда ... ... ... 18 ... ... ... жұмысшылардың патша ... ... бір түрі ... ... ... жылы 3 ... ... жұмысшылар ереуіліне 500-ге жуық адам
қатысты. Ереуілдің негізгі ... ... ... ... ауырып
жатқандарға өтемақы төлеу, жалақыны көбейту, әйелдер мен балалар ... т.б. ... 1906 жылы ... ... одан әрі ... ереуілі Жетісу, Орал, Сырдария облыстарын ... ... ... ... ... Ә. ... Торғайда А.
Байтұрсынов, ЖетісудаМ. Тынышбаев белсенді ... ... ... ... революционерлер ішінен Мемлекеттік Думаға сайланғандар да
болды.
Олар:
- Ақмола облысынан А. Виноградов,
- Торғай ... И. ... Орал ... ... Жетісу облысынан М. Гаврилов,
- Семей облысынан Н.Я. Коншин,
- Сырдария облысынан Колендзян.
Жалпы, 1905-1907 ... ... ... ... ... ... ... жұмысшылардың біріге алмауы, крзғалысты
басқаратын демократиялық топтардың әлсіз ... ... ... 1905-
1907 жылдардағы революциялық қозғалыстар ... ... ... мол
тәжірибелер жинақтады, революциялық қозғалыс өкілдерін ... ... ... Революция Қазақстанның саяси дамуына зор әсер етті.
Қоныс аудару саясаты және реакция кезеңі
Революцияның бәсендеген реакция кезеңінде патша үкіметінің жер ... ... ... ... ... қоныс аударту күшейді. Бұлжағдай,
әрине, патша үкіметінің Қазақстанды ... ... бір ... 1906, 1910 жылдары қабылданған Столыпиннің ... ... ... Қазақстан жеріне қоныстандыру арқылы революциялық қозғалыстарды
басу мақсатын ұстанды. 1917 жылға дейін ... ... ... ... ... жерді тартып алды. 1907-1914 жылдар аралығында Қазақстан
жеріне қоныс аударғандар саны 714395 адам болды. Қоныс ... ... ... ... ... ... ... кеміді.
Облыстардағы қазақтардың үлесі:
1. Ақмола облысы - 36,6%;
2. ... ... - ... ... ... - ... ... облысы - 62,3%;
5. Торғай облысы - 58,7%;
6. Орал ... - ... ... ... ... халқының кеми ... ... ... ... ... ... ... жағдайға байланысты қозғалыстар ... ... ... иелері ереуілге қатысқан жұмысшылардың талабын қанағаттандыруға
мәжбүр болды. 1911 жылы ... мыс ... ... ... ... 1912
жылы 2-6 қазандағы Байқоңыр көмір өндірісіндегі, Семей мен Торғайдағы
жұмысшылар ереуіліне Лена ... ... әсер ... Ембі ... ... ... ... Жұмысшылар ереуілі Екібастұз кеншілері
арасында, 1916 жылы ... мыс ... ... Осы ... ... ... ... өміріне белсене қатысқандар: ... Ш. ... М. ... т.б.
I дүниежүзілік соғыс және Қазақстан
I дүниежүзілік соғыстың Қазақстанға тигізген зардабы өте кеп ... ... ... ... ... ірі өңірлердің бірі болды.
Мысалы, 1914-1916 ... ... ... ... ... 13000 түйе, 70000
жылқы, 14000 киіз үй берді. Жетісу облысынан 34000 ... мал ... 1917 жылы ... салығы 100209 сом болды. Қарағандыдағы көмір
өндіру, Ембідегі ... ... ... көп ... кеміп кетті. Сонымен қатар
Қазақстан жеріне Үштік Одақтың ... ... ... Олар,
негізінен, Павлодар, Семей, Ақмола қалаларына ... ... 20000 ... ... Ақмолада 8612 тұтқын, ал Түркістан өлкесінде
200000-ға жуық ... ... ... ... ... ер ... ... шақыруы шаруашылықтағы жұмыс күшін азайтты. Ақмола облысындағы
жұмысшылардың 50%-ы әскер қатарына алынды. Сондықтан патша ... ... ... ... ... Мысалы, Ақмола облысында ауыл
шаруашылық жұмыстарына 14000-ға жуық ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік жағдайы қиын болды. 1915 жылы
Риддерде ауыр тұрмыстық ... ... ... ... ... ... болған әскери тұтқындар кейінгі ... да ... ... басындағы қазақ мәдениеті
XX ғасырдың басында қазақ мәдениеті өзіндік ерекшеліктерімен дамыды.
Осы ... ... ... ... ... ... әсер етті.
Мәдениеттің жаңаша сипатпен дамуына ең ... ... ... ... ... көп ... ісі
XX ғасырдың басында мәдениеттің жаңаша сипатпен дамуына осы ... ... ... ісі ... ... етті. XX ғасырдың басында кітап басып шығару
ісі Омбы, Орал, Семей, Орынбор ... ... ... Қазақ кітаптарын
басу ісі Петербург, Қазан, Ташкент ... да ... ... ... ... орыс ... қоғамының Семей, Омбы, Орынбордағы
бөлімшелері көп іс атқарды.
Әдебиеттің дамуы
XX ... ... ... ... ... А. ... ... С. Торайғыров, С. Дөнентаев, Мәшһүр-Жүсіп Көпеев, Ш. Қүдайбердиев
т.б. әдебиет ... ... ... өте көп болды. 1909 жылы Абайдың
шығармалар жинағы ... ... ... ... А. ... пен ... С. Дөнентаевтың шығармалары да басылып шықты. С. Торайғыровтың
"Шәкірт ойы", "Адасқан өмір", "Бір ... ... ... ... аяқ",
Спандияр Көбеевтің "Қалың мал" т.б. шығармалары осы ... ... озық ... болып саналады.
А. Байтұрсынов - қазақ әдебиетін және лингвистика ғылымын дамытуға үлес
қосқан ғалым. 1913 жылы А. ... ... ... ... ... ... үнқағазы болған "Қазақ" газетінің редакторы қызметін
1917 жылға дейін атқарған. А. ... ... (1911) ... ... ... жарық көрген.
Ш. Құдайбердиев - Абайдың шәкірті, XX ... ... ... ірі ... бірі. Парсы, түрік, араб, орыс ... Ш. ... ... ... ... һәм ... ... атты тарихи еңбегі, "Қазақ айнасы" (1912) атты өлендер жинағы ... ... ... ... ... жылы ... ... оқу-ағарту ісінің ережелерін бекітті. Ереже
қазақ жерінде орыс ... ... жол ... ... жұмыс
істеуіне шек қоя бастады. Ағарту ісін дамытуға қаржы өте аз ... ... ... ... ... ... жизнь" газеттері қазақ
халқының негізгі басылымдары ретінде ағарту ісін ... ... үлес ... және ауыз ... ... ... ... ауыз әдебиетінің дамуына Жамбыл Жабаев,
Нүрпейіс Байғанин сияқты қазақ әдебиетінің өкілдері үлес қоса ... ... ... бүл ... ... ... Осы кездегі музыка мәдениетінің
дамуына үлес қосқан ірі тұлғалар: Дина ... ... ... Баймурзин,
Үкілі Ыбырай, Әміре Қашаубаев, Қали Байжанов, Естай Беркімбаев.
Осы кездегі белгілі әндер: Тәкку" (Үкілі Ыбырай), "Майда-қоңыр" (Естай)
т.б.
XX ... I ... ... 1916 ... ... ... ... дағдарыс Аграрлық саясат
Патша үкіметі Қазақстанды отарлау шараларын кең көлемде жүзеге асырды.
1907-1912 жылдар аралығында ... ... ... ... 40 млн ... ... қоныстандырылған 2400 мың адамға алып берді.
1917 жылы қазақтардан әр түрлі мақсатта 45147765 десятина жер алынды.
I дүние жүзілік соғыста ... ... ... ... ... ... өте ауыр ... Соғыс Қазақстанның шаруашылығын
күйретіп, халықтың әлеуметтік жағдайын шиеленістіріп ... ... ... ... ... ... байланысты жер-жерде бой
көтерулер болды. 1915 жылы Екібастұз шахтасында, Спасск кенішінде, ... ... ... 1916 жылы ... ... ... ереуілі
болды.
Мұның бәрі 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыстың алғышарттары болды. Қазақ
даласында осылай жалпы ұлттық дағдарыс жетілді.
Көтерілістің басталуы
Себебі - 1916 ... 25 ... ... ... ... ... мен әскери қатынастар орнату жөніндегі жұмыстар үшін», яғни
қара жұмысқа ... мен Орта ... ... ... алу туралы
жарлығы. Қазақстан мен Орта Азиядан қара жұмысқа 19-43 жас аралығындағы 500
мың адамның ... ... ... ... ... ... қамтыған ұлт-азаттық қозғалыс
басталды.
Көтерілістің қозғаушы күші - қазақ жұмысшылары мен қолөнершілері.
Қазақтың ұлттық-демократиялық зиялыларының көзкарасы (Ә. Бөкейханов, М.
Дулатов, А. ... ... ... ... ... ... ... соң, қазақ ұлттық автономиясын кұру;
- қару-жарағы мықты патша армиясымен қарсыласпай, олардың жазалау
шараларынан халықты аман ... ... ... ... ... ... ... арқылы жүзеге асырут.б.
Революцияшыл-демократияшыл зиялылардың ірі тобы бұл көтерілісті қолдап,
көтеріліске қатысты. ... Ә. ... Т. ... Т. Рысқұлов, Ә.
Майквтов, С. Сейфуллин, С. Меңдешев, Б. ... ... ... ... тап өкілдерін (болыстық шенеуніктер, имамдар мен
молдалар, үкіметте лауазымды қызмет атқаратындар, ... ... ... үкіметі осылай үстем тап өкілдерін ... қол ... Бұл ... ... ... одан әрі ... жерді көтеріліс қамтыды. Көтерілісшілер қатары күннен-күнге
көбейді. Көтеріліске шыққандар патша отрядтарымен қақтығысып, ... ... ... Болыстар, патша үкіметінің ... ... ... қаза ... ... дәстүрлі басқару жүйесін қайтадан орнатты.
Шерубай болысында Нұрлан ... ... ... ... ... ... Бекболат Әшекеев хан болып сайланды. Торғай, Ырғыз уездерінде 9
хан сайланды. Әскери, құқықтық жүйені ... ... ... ... - 1916 ... ... ... ірі орталығы.
Көтеріліс басшысы - Бекболат Әшекеев. Жекелеген аудандардағы көтеріліс
басшылары: ... ... ... Тоқаш Бокин; Қарқарада Жәмеңке
Мәмбетов, Ұзақ Саурықов; ... ... ... ... кезде Түркістан өлкесінің генерал-губернаторы Куропаткин болды.
Көтеріліс барысы
1916 жылы 3 тамызда 2000-ға жуық көтерілісші Асы ... ... ... ... 1916 жылы б ... 5000-ға жуық көтерілісші Самсы
станциясын басып алды.
8 тамызда ... ... ... кейін көтерілісші қазақтарға щлрғыздар
да қосыла ... ... ... ... ... ... арада басу мақсатында жедел шаралар қолдана бастады.
Қазақ, қырғыз көтерілісшілері Тоқмақты қоршады. Оған ... ... ... ... ... ... көтерілісшілер
қолына өтті. 1916 жылы 11 тамызда көтерілісшілер Қарқара жәрмеңкесін басып
алды. Меркеде, Әулиеатада, Лепсіде көтерілісшілер ... ... ... ... аса қатыгездікпен көтерілісті басуға кірісті. 14
батальон, 42 зеңбірек, 97 ... ... ... ... ... бейбіт тұрғындарды да қырып тастады. Мысалы, Самсы асуы маңында 300
адамды қырып тастаған.
Патша үкіметі кетеріліске қатысқан ауылдарға да ... жаза ... ... халықтан 2510360 десятина жер ... ... 237 ... ... ... ... куып жіберген.
Көтерілістің Торғайдағы орталығы
Торғай - 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыстың ірі ... ... - ... ... ... Иман батыр Кенесары
Қасымұлының серігі болған).
Көтеріліс ... ... ұзақ әрі ... ... ... өтті.
Көтерілісшілер Нияз бидің немересі қыпшақ Әбділғафар Жанбосыновты ... ... жылы ... ... ... ... саны ... Иманов Қостанай, Торғай, Ақмола, Семей жерлеріндегі көтерілісшілерді қол
астына біріктіре білді. Көтеріліске жан-жақтан ... өте көп ... жылы ... ... ... ... саны 50000-ға дейін
жеткен. А. Иманов көтерілісшілер армиясын шебер ұйымдастыра білді.
1916 жылы 15000 ... ... ... ... ... ала алмады.
Патша әскерімен кетерілісшілер партизандық жолмен де ... ... ... ... ... бұл ... негізінен, Ақпан
буржуазиялық төңкерісімен сабақтасты.
Көтерілістің ... ... ... мен ... ... сипатта
болды.
Көтерілісті басқан жазалаушыларды, А.Ф. ... және ... ... ... алды.
Жеңілу себептері
- Көтеріліс бытыраңқы болды;
- көтерілістің ұйымдастырылуы мен ... ... ... ... отрядтарының күші басым болды, көтерілісшілердің қару-жарағы
мықты болмады;
- патша үкіметі жергілікті жердегі ... ... діни ... ... ... ... ... ұлттық зиялылар арасында бірлік болмады;
- байлар, феодалдар көтерілісшілер ... ... ... ... ... үкіметі ең алдымен көтеріліс басшыларының көзін жойып отырды.
Мысалы, Бекболат Әшекеевті Боралдайда дарға асты. Жәмеңке Мәмбетов түрмеге
қамалды.
Көтерілістің ... ... ... ... ... ... өскенін,
отарлау саясатына қарсы күресе алатын күш екенін көрсетті. 1916 жылғы ұлт-
азаттық қозғалыс империяға қарсы ... ... ең ... ... ... ... қалыптастырды.
Көтеріліс басшылары
Бекболат Әшекеев (1848-1916)- Жетісудағы 1916 жылғы ... ... ... ... оларды ұйымдастыруда
шеберлік көрсете білді. Халықты жазалаудан құтқару мақсатында ... өз ... ... Ол ... ... ... Жанбосынов (1870-1919) - қыпшақ руынан шыққан Нияз ... 1916 жылы ... ... ... ... ... ... Мәмбетов (1838-1916) Жетісудағы Қарқара болысындағы көтерілісті
басқарған. 1916 жылы ... ... ... Саурықов (1851-1916) - Қарқара болысындағы көтеріліс басшысы.
1916 жылы Пржевальск түрмесінде атылған.
Кейкі Көкімбайұлы (1873-1919) - қыпшақ ... ... 1916 ... ... көтерілістің басшысы, Амангелдінің серігі. Атқан оғы
жерге түспейтін мерген. 1919 жылы ... ... ... ... ... ... атып өлтірген.
Ресейдегі 1917 жылғы Ақпан төңкерісі және Қазақстан ... ... ... мен Уақытша үкімет органдарының құрылуы
1917 жылы 27 ақпанда Ресейде Ақпан ... ... ... ... Романовтар әулеті биліктен кетті. Бұл
жағдайды Қазақстан халқы қуанышпен ... ... ... тақтан
құлатылғанын білгеніміздегі біздің куанышымызды айтып жеткізу ... - ... ... ... Б. ... өз ... ... Бөкейханов бастаған ұлттық демократия өкілдері бұл жағдайды ұлттық
қазақ автономиясын құратын сәт туды деп ... ... ... буржуазиялық-демократиялық революциясы нәтижесінде Ресей қос
(екі) үкімет билікке келді.
1. Уақытша үкімет;
2. Жұмысшы, солдат ... ... жылы ... және ... айларында Семей, Верный, Омбы, Ташкент,
Қызылорда, Қостанай, Павлодар, ... т.б. ... ... солдат
депутаттарының Кеңестері құрылды.
1917 жылы Қазақстанда Уақытша үкімет органдары да құрылды.
Ә. Бөкейханов Торғайдағы Уақытша үкімет органдарының ... ... ... Уақытша үкімет органдарының комиссары болып істеді.
Уақытша үкімет ұлтаралық ... ... ... ... ... ... шараларды жүзеге асыра бастады.
Ал жұмысшы, солдат депутаттарының Кеңесі жазалау экспедициясын кері
шақырып алды.
1917 жылғы ... ... ... ... ... ... ... саясатын тежеп, халықтар тендігіне
жол ашты.
Тылда еңбек етушілердің қайтып ... ... 1917 жылы 5 ... тыл ... ... ... қайтару туралы шешім қабылдайды. Тыл жұмысындағылар ауыр жағдайға
байланысты ереуілге шықты. Олар солдаттармен қатынаста тұрды.
1917 жылы ... тыл ... ... ... ... одағын»
құрды. Аягөздегі Жүсіп Бабаев басқарған «Солдаттардың орыс-мұсылман ұйымын»
да ... ... ... мен 800-ге жуық ... ... Тыл жұмысында
болғандар Петропавлда «арбакештер одағын» құрды.
1917 жылғы ... ... ... саяси партиялар мен ағымдар Алаш
қозғалысы
Отаршылдыққа, империализмге ... ... ... ... ... ... демократияшыл зиялылар болды. Олардың
басшысы Ә. Бөкейханов болды. Қозғалыстың белсенді мүшелері: А. Байтұрсынов,
М. ... Ж. ... X. ... Ә. ... Ж. Ақбаев, М.
Шоқай т.б.
Алаш қозғалысы феодалдар мен байлардың, яғни үстем тап ... ... мен ... ... ... ... мақсаты қазақ елін
отарлық езгіден құтқарып, өз алдына ұлттық ... құру ... ... ... 1917 жылы ... «Алаш» партиясы 1905
жылы пайда болған алаш қозғалысы негізінде құрыдцы.
1917 жылы ... ... ... ... ... партиясының
съездері өте бастады.
1917 жылы сәуірде Жетісу облыстық ... ... ... ... ... ... ... сырттан қоныс аудартуға жол бермеу,
Қытайдағы босқындарды қайтару мәселелері талқыланды. 1917 жылы 27 сәуірде
Семейде ... ... ... Онда ұлттық автономия құру мәселесі
талқыланды.
1917 жылы 21 шілдеде Орынбор қаласында жалпы қазақ съезі өтті.
Съезде қаралған ... ... ... ... қазақ облыстарының автономиясы;
- жер мәселесі;
- халықтық милиция;
- земство;
- халық ағарту ісі;
- сот;
- дін мәселелері т.б.
Бұдан басқа «Алаш» партиясын ... оның ... ... ... ... қозғалысы
1917 жылы мамырда Бүкілресейлік мұсылмандар съезі болды.
Мұнда ... ... тең ... ... мен көп әйел ... ... ... бекітілді. Еңбек ету, ... ... ... 1917 жылы ... ... ұйымдарының съезінде алғашқы
мұсылман партиясы «Түркістан федералистер» партиясы құрылды.
1917 жылы 17 қыркүйекте Түркістан және қазақ мұсылмандарының ... ... ... ... ... ... парламенттік республикасының жобасы қаралды.
1917 жылы наурыз ... ... ... ... ... жандана бастады. Бұл ұйымдар Омбы, Верный, Ташкент, Орал,
Орынбор ... ... ... ... С. ... С. ... Т. ... Ә.
Майкөтов, С. Сейфуллин, Т. Бокин т.б. ат салысты.
1917 жылы Әулиеатада «Қазақ жастарының революцияшыл ... ... жылы ... «Жас қазақ» ұйымы құрылды. Оның құрамында ... Т. ... т.б. ... жылы ... ... аумақтарында кадеттер ұйымы жұмыс
істеді. Бұл ұйым Семейде «Свободная речь» газетін шығарды.
1917 жылы Қазақстанда ... ... ... ұйымдары да жұмыс
істеді.
1917 жылы қарашада ... ... «Үш жүз» ... ... ... М. Әйткенов болды. Кейіннен партия төрағасы қызметін
Көлбай Төгісов атқарды. Партия ... Омбы ... ... «Үш ... сол жылы екіге бөлінді, «Үш жүз» партиясының солшыл қанатын К.
Төгісов басқарды.
«Үш жүз» ... ... ... жеке ... кұру ... ... «Алаш» партиясының үнқағазы «Қазақ» газеті болса, «Үш
жүз» партиясы К. Төгісовтің редакторлығымен «Үш жүз» ... ... ... ... Бөкейханов (1869-1937) - ұлттық-демократиялық зиялылардың
көшбасшысы, Шыңғыс ханның ... ... ... ... ... келген.
1894 жылы Петербург орман шаруашылығы институтын бітірген. Тобылда және
Омбыда түрлі қызметтер атқарған.
1897-1903 жылы Дала генерал-губернаторлығында қызмет атқарып, ... банк ... ... жылы ... ... ... I және II Думаның ... ... ... ... және ... ... ... төрағасы
қызметін істеген.
1937 жылы репрессияның құрбаны болған.
Мұхамеджан Тынышбаев (1879-1937) - педагог, тарихшы, қоғам қайраткері.
Алматы ... ... ... ... 1900 жылы ... ... 1906 жылы ... транспорт инженерлер институтын теміржол
инженері мамандығы бойынша тамамдаған. 1906 жылы Орта Азия ... ... ... ... ... 1907 жылы Жетісу губерниясынан II
Мемлекеттік Думаға депутат болып сайланған.
1926 жылы Түріксіб ... ... ... 1933-1937 жылдары
Москва-Донбасс темір жолында ідызмет атқарған. 1937 жылы ... ... ... ... ... - ... ... «Алаш» партиясын
құрушылардың бірі. Уфада «Ғалия» медресесінде оқыған. Ол-қазақтың тұңғыш
романы ... ... ... Оның «Оян ... ... ... ... жылғы Қазан төңкерісі және Қазақстанда Кеңес өкіметінің орнауы
Петроградтағы ... ... жылы 25 ... ... ... астанасы Петроград қаласында
Қазан төңкерісінің нәтижесінде мемлекет билігі ... ... ... ... ... яғни басшысы В.И. Ульянов (Ленин) болды.
Қазан төңкерісінен кейін билікті қолына алған Кеңестер «Ресей халықтары
кұқықтарының ... ... ... ... ... «Ресей мен
Шығыстың барлық еңбекші мұсылмандарына» үндеуі жарияланды. Аталған ... діни ... мен ... ... ... ... барлық
халықтың құқықтары бірдей болатыны туралы айтылған.
1917-1918 жылдары Қазақстанда Кеңестер өкіметі кейбір ... ... ал енді бір ... ... ... ... төңкерісінен кейінгі Қазақстандағы ұлттық үкіметтер
1917 жылы қарашада ... ... ... ... ... ... ... билікті қолына алды.
1917 жылы 15 қарашада ... ... ... ... ... ... жаңа үкімет «Түркістан Халық ... ... Бұл ... Кеңесі құрамында мұсылмандар болған жоқ.
1917 жылы 22 қарашада Қоқанд ... ... ... ... ... Түркістан автономиясы, яғни Түркістан үкіметі құрылғаны туралы
жарияланды. Бұл үкімет кейбір деректерде ... ... деп ... басшысы М. Тынышбаев, одан кейін ... ... ... ... жылы 5-13 ... Орынбор қаласында жалпы қазақ съезі болды.
Съезді М. Шоқай басқарды.
Съезде Алаш (Алаш ... ... құру ... ... ... ... 25 ... тұратын Уақытша Халық Кеңесі құрылды,
Автономия орталығы Семей қаласында орналасатын болды.
Алашорда үкіметінің төрағасы ... Ә. ... ... «Қазақ»
газетінде «Алаш» партиясының 10 бөлімнен тұратын бағдарламасы жарияланды.
«Алаш» партиясының бағдарламасы:
1. басқару түрі;
2. ... ... ... ... дін ... ... ... соттар туралы;
6. қорғаныс;
7. салық;
8. ... ... ... ағарту;
10. жер мәселесі.
Кеңестер билігі Сырдарияда
1917 жылы 30 қазанда Перовскіде билік бейбіт жағдайда жұмысшы ... ... ... 1917 жылы 1 ... 4 ... созылған шайқас
негізінде Ташкентте Кеңес өкіметі орнады.
Кеңестер билігі 1917 жылы қарашада Шымкентте (бейбіт түрде), 1917 жылы
7 ... ... ... ... ... ... облысында атаман Дутов бастаған казактар, Ә. Бөкейханов ... және ... ... ... қарсы күресті. Бірақ олар жеңіліске
ұшырады. 1917 жылы 25 ... ... ... ... Кеңестер
билігі орнады (басшысы В.М. Чекшаров).
1918 жылы 8 қаңтарда Кеңестер Ақтөбеде билікке келді (басшысы В.Ф.
Зинченко).
1918 жылы ... ... ... ... Кеңес өкіметі орнады.
1918 жылы 18 қаңтарда Орынборда Кеңес өкіметі ... ... ... және ... ... ... Кеңес өкіметі күрес нәтижесінде орнады.
1917 жылы 22 қарашада Петропавлда Кеңестер билігін қолына алған Уақытша
Революциялық Комитет билікке келді (басшысы И.Д. Дубинин).
1917 жылы 25 ... ... ... ... ... жылы ... Кеңес өкіметі Көкшетауда орнады.
1918 жылы 2 қаңтарда Атбасарда Кеңес өкіметі орнады.
1918 жылы 18 қаңтарда Өскеменде билік Кеңестердің қолына ... жылы 19 ... ... ... ... ... Кеңестердің
қолына көшті.
1918 жылы 17 ақпанда Семейде ... ... ... ... ... билігі Батыс Қазақстанда
1918 жылы 15 қаңтарда Оралда Кеңес өкіметі ... ... осы ... ақ ... ... төңкеріс жасап, Кеңестерді
биліктен тайдырды. Оралда Кеңес өкіметі азамат соғысы жылдарында ... жылы 2 ... ... ... ... өкіметі орнады.
Кеңестер билігі Жетісуда
1918 жылы 3 наурызда Верныйда Кеңес ... ... ... ... жылы наурыз айында Жетісу облысының барлық өлкесінде Кеңестер
билігі орнады. Жетісу өңірінде ... ... ... ... Ж. ... ... Т. Бокин, Т. Өтепов т.б. революционерлер аянбай күресті.
Социалистік экономика және ... ... ... ... ... жаңа ... жүйелері құрыла бастады. Барлық кеңестер іске кірісті. Кеңестер
жанынан қаржы, өнеркәсіп, жер, ... ... ... ... ... істеді.
1918 жылы 21 наурызда Орынборда Кеңестердің I Торғай облыстық съезі
басталды. Съезде жергілікті ... ... ... ... жайында
қаулы қабылданды. Бұл съездің қаулысы бойынша Алаш ... ... ... ... жылы 20 ... ... ... Кеңестерінің V съезі болды.
Бұл съезде құрамында Жетісу облысы бар Түркістан ... ... ... ... 1918 жылы Кеңес ... ... ... мен ... мемлекет қарамағына алды.
Халықты азық-түлікпен қамтамасыз ету жөнінде шаралар қолданылды.
1918 жылы Ақмола мен Семейде сауда ісін ... ... ... ... ... мәселесі бойынша нақты шараларды жүзеге асыра
бастады.
С. Сейфуллин Ақмола ... С. ... ... ... ... бөлімдерін басқарды.
Кеңес өкіметі Қазақ АКСР-ын күру мақсатында қазақ ... ... ... ... ... басталуына байланысты тоқтап қалды.
Ұлттық-демократиялық және революциялық қайраткерлер
МұстафаШоқай ... жылы ... ... ... ... Ташкент гимназиясын,
Петербург университетінін, заң факультетін тамамдаған. Ол ағылшын, орыс,
француз, ... ... ... жылы ... Түркістан автономиясының М. Тынышбаевтан кейінгі
президенті болған. Кеңес ... ... ... ... ... ... эмиграцияда болған. Стамбул, Париж, Берлин, Лондон
қалаларында ол өзінің Орта Азия ... ... ... және ... жарыққа шығарады. Стамбул, Берлин қалаларында «Жаңа Түркістан»,
«Жас ... ... ... 1935 жылы «Түркістан Кеңестер
билігінде» кітабы жарық көреді.
1940 жылы неміс фашистерінің қолына ... жылы ... ... ... ... ... қайтыс болды.
Бәймен Алманов (1896-1943) - мемлекет қайраткері, Торғай жерінде Кеңес
өкіметін орнатушылардың ... 1931 жылы ... ... ... ... жылы ... ұлттық мәдениет зерттеу институтының директоры болып
қызмет атқарды.
Сақыпкерей Аргыншиев (1887-1938)
Воронеж ... ... ... 1917 жылы ... ... Орал ... ... өкіметін орнату үшін күреседі. Әлеуметтік
қорғау халық комиссары, Жоғары ... ... ... ... ... ... ... интервенциясы және азамат соғысы жылдарында (1918-1920)
Азамат соғысының басталуы
1918 жылы мамырда Чехословак корпусының ... ... ... ... бұл ... ең алдымен ... ... жылы 31 ... ... ақ ... ... алды.
Сондай-ақ ақ гвардияшылар маусымда Ақмола мен Павлодарды, Семей мен
Көкшетауды, Омбы мен ... ... ... орда ... ақ ... ... өкіметіне қарсы
интервенциясын қолдап, қарулы интервенцияға қосылды.
Контрреволюцияға Антанта ... көп ... ... ... ... ... түрлі қару-жарақ, Англия 200 мындай әскерге қару-жарақ
және киім берді.
1918 жылы 29 наурызда ақ гвардияшылар Орал ... ... ... ... ... ... ... басқаруындағы. Анненков дивизиясы
Жетісу жеріне басып кірді.
Қызыл Армияның ұлттық бөлімдерінің қалыптасуы
Қазақстан ... ... ... әскери құрылысқа тартыла бастады.
1918 жылы 29 мамырда ... ... ... жауынгерлік топ құруға рұқсат
етілген декрет шықты. 1918 жылы Бөкей Ордасында қазақ атты ... ... 1920 жылы ... алғаш рет халықты күштеп мобилизациялай
бастады.
1919 жылы Қостанайда 3000 адамы бар дала бригадасы құрылса, 1920 ... ... ... ... ... ... 1920 жылы ... жергілікті ұлттардан 19-35 жасқа дейінгі
25000 адам ... ... ... ... құру ... Ә. ... (Дала әскер комиссары),
А. Иманов (Торғай әскер комиссары), Б. Қаратаев ... ... ... М. Масанчи, О. Исаев, А. Розыбакиев, А. ... т.б. ... ... ... басқарған экспедиция Еділ, ... ... ... ... ... жылы ... Қызыл Армияның шығыс майданындағы бөлімдері Орынбор
мен Оралды ақ гвардияшылардан босатты.
1919 жылы көктемде Колчактың контрреволюцияшыл ... ... ... ... қатыгездігі
Атаман Дутов пен Анненковтің казактары қазақ еліне ерекше қатыгездік
жасады.
Мысалы, 1918 жылы ... ... ... «Монғол» кемесімен келген
атаман Б. Анненков өскемендік коммунист, революционер Я. Ушановты киізге
орап өртеген.
Б. ... ... 1918 жылы ... Жетісудағы Лепсі уезінің
Подгорное ауылында 250 ... ... ... ... ... ақ гвардияшыларға қарсы ұйымдастырылған ... ... ... ... ... ... партизан қозғалысына басшылық еткендер және оның,
ұйымдастырушылары: Оралда Ә. ... С. ... ... Ә. ... ... ... ... И. Эльбе; Кеңарал болысында Ө. Ыбыраев, Қысқы
сарайға жасалған шабуылға қатысқан А. Миронов т.б.
Солтүстік ... ... ... қозғалысы ерекше өріс алды.
1918 жылы маусым айында Қапал, Лепсі уездерінде 13 ауылды ... ... ... ... Бұл ... 13 ... астам уақытқа
созылды. Бұл жердегі жауынгерлер саны 10000-ға дейін жетті.
1919 жылы қазанда ... ... ... ... ... ... ... билігін мойындамаған 1800 адамды казактар
қырып тастады.
Черкасск ... Орта Азия ақ ... ... ... тойтарыс берді.
Қостанай жеріндегі партизан соғысының қарқыны да күшті болды. Бір ... ... ... саны 25000 ... ... отрадтары 1919
жылы 5 сәуірде Қостанайды басып алғанымен, бұл ұзаққа ... ... ... ... ақ ... 18000 ... өлтірді.
Партизан қозғалысының ірі орталығы болған Атбасар уезінің ... 1919 жылы ... ... Көтерілісшілерге Н.М. Ирченко басшылық
жасады. Көтеріліс ұзамай басылды.
Ақ гвардияшылардың жеңілуі
Қазақстандағы Колчак әскерлерін талқандауға Шығыс ... ... ... ... бөлімін М.В. Фрунзе басқарды.
1919 жылы шілдеде Орал қаласы ақтардан азат етілді. Қаланы азат етуге
Чапаев дивизиясы мен ... атты ... ... 1919 жылы қыркүйекте
Ақтөбе майданында ... ... 1919 жылы 13 ... ... ... бөлімінің жеңілуіне байланысты Ақтөбе майданы жойылып,
Ресей мен Түркістан арасындағы байланыс қалпына келтірілді. 1919 жылдың
соңында Орал ... ақ ... ... 1919 жылы 5 қаңтарда
Гурьев қаласын Қызыл Армия бөлімшесі басып алғаннан кейін, Орал ... жылы ... М.Н. ... ... ... ... 5-
бөлімі Солтүстік, Шығыс Қазақстанда ақ гвардияшыларды талқандай бастады.
1919 жылы 19 тамызда Қостанай, 30 қазанда Петропавл, 14 ... ... ... ... жылы 12 ... ... 26 ... Ақмола, 29 қарашада
Павлодар қалалары Кеңестердің қолына көшті.
Қызыл Армия мен ... ... тау ... ... ... ... Семейді контрреволюцияшылдардан босатты. 1920 жылы наурызда
Семей облысы ақтардан босатылғаннан кейін, Жетісу майданы ... 2 ... ... ... ... аяқталды. Ол Қазақстан халқына
үлкен шығын әкелді. Азамат ... ... ... ... ... 8
млн адам қаза тапты.
Кеңестердің Алаш қозғалысымен келіссөзі
Азамат соғысының аяғына қарай Кеңес ... ... ... ... А. ... ... ұлттық демократиялық зиялылар
тобы Кеңес өкіметі жағына шықты.
Бүкіл ресейлік Орталық Атқару Комитеті 1919 жылы 4 ... ... ... ... ... мен Алаш орда ... ... жазаға
тартылмайтыны туралы қаулы шығарды.
Соғыс жылдарындағы экономикалық саясат
Азамат соғысы жылдарында Кеңес шаруашылығы қатты шығынға ұшырады.
1919 жылы Кеңес ... ... ... ... кейіннен Петропавл
Көкшетау, Жетісу теміржолдарын салу туралы қаулы қабылдады.
1919 жылы қаңтарда астық монополиясына азық-түлік салғырты енгізілді.
1920-1921 ... ... ... ... 6000 адам ... ... саясаты барлық қаржы, шаруашылық салаларын мемлекет
меншігіне алды. Қазақстан халқы ... ... ... да тұтыну
заттарымен қамтамасыз етті.
Қазақ АКСР-ның құрылуы
Қазақ революциялық комитеті
1919 жылы 10 шілдеде В.И. ... ... ... ... ... ... құру ... декрет қабылдады.
Қазревком құрамына Семей, Ақмола, Орал, Торғай облыстары, Астрахань
губерниясының шығыс бөлігі ... ... ... С. ... ... А. Байтүрсынов, Ә. Жангелдин, Ә. ... Б. ... ... С. Мендешев, М. Сералин, В.А. Радус-Зень-ковичт.б. 1920 жылы 9
наурызда Қазревком «Алашорда» ... ... ... ... га-зеті болды.
Қазақ АКСР-ның құрылуы
1920 жылы 20 тамызда РКФСР құрамындағы ... ... ... ... құру ... декрет қабылданды. 1920 жылы 4
қазанда Орынбор қаласында Қазақ АКСР Кеңестерінің съезі ... ... ... ... ... С. ... ал ... АКСР-ның Халық
Комиссарлар Кеңесініңтөрағасы В.А. Радус-Зенькович болды. ... ... ... ... декларациясы» қабылданды. «Декларацияда»
Қазақ АКСР-ның мемле-кеттік басқару органдары, ... ... ... ... ... ... ... жылы коммунистік партия мүшесі, ... ... ... ... жылы ... төрағасынын, орынбасары;
1920-1925 жылдары Қазақ АКСР Атқару Комитетінің төрағасы;
1937 жылы репрессия құрбаны болды.
Ә.Жангелдин (1884-1953)
1915 жылы ... ... ... жылы ... көтеріліс басшыларының бірі, Торғай ... жылы ... ... ... ... комитетінің төрағасы;
1918 жылы Қазревком төрағасының орынбасары.
А. Байтурсынов (1873-1937)
«Алаш» партиясын құрушылардың бірі,
«Қазақ» газетінің редакторы.
1919 жылдан Қазревком мүшесі, оку министрі.
А. ... - ... ... ... ... ... жылы ... құрбаны болды.
§59. Қазақстан жаңа экономикалық саясат жылдарында
ЖЭС-ке кешу
Империалистік, азаматтық соғыс Қазақстан халқының шаруашылығына ауыр
шығын әкелді. Мемлекеттің 250 ... ғана ... ... ... ... өндірілуі 4 есеге, Қарағанды ... ... 5 ... Шаруашылық өнімінің 6,3%-ы ғана өнеркәсіптін, үлесінде болды.
29,9 млн мал-дан 16,3 млн мал ғана қалды.
1921 жылы наурызда коммунистік партияның X ... ... ... ... әскери коммунизмнен жаңа экономикалық саясатқа көшу
жөнінде қаулы шығарды.
ЖЭС-тің мәні
1. ... бір ... ... ... ... ... 1921 жылы маусымда
Қазақстанда жаңа экономи-
калық ... көшу ... ... ... ... ... ... көшу барысында қиыншылықтар көп болды.
1921 жылы жаз айларында Қазақстан ... ... ... ... Республика халқының 1 /3-і аштыққа ұшырады.
Ашыққандар саны:
1921 жылы қарашада 150800 адам,
1922 жылы наурызда 2303200 адам ... ... ... ... ... ... ... көп болды.
Аштықтың тағы бір себебі азық-түлік отрядтарының ауыл шаруашылық
өнімдерін алып ... ... Ауыл ... ... Москва, Петроград,
Қазан, Са-марасияқты орталық қалаларға жіберді. Мысалы, Семей, ... ауыл ... ... 80%-ын алып ... ... Қазақстандағы аштыққа ұшыраған халыққа көмек көрсете
бастады:
- БОАК ... ... аз ... ... ... ... 1921 жылдың 14 маусымында көшпенді, жартылай көшпенді ... ... ... 1922 жылы 4 ... Қазақстанға ауыл шаруашы-лық техникасын сатып алу
үшін 25 млн сом, мал ... алу үшін 2 млн 131 мың сом ... ... ... ... ... 2 млн пұт ... беріп, 20 мыңдай
аштыққа ұшыраған халықты қабылдады.
Жер-су реформасы
1921 жылы ... ... ... ... ... ... ... декрет нәтижесінде Ертіс өңірінен 177000 ... жер ... жылы ... ... ... ... Нәтижесінде 460 мың
десятина жер қайтарылды.
1921 жылы құрылған ... ... ... жер ... ... ... ... жүзеге асыру жолында С. Мең-дешев, Ә. Жангелдин, С.
Сейфуллин көп еңбек сіңірді.
1921-1922 жылдардағы ... ... ескі ... ... қиындықтары мен табыстары
Ең алдымен салық мөлшері жеңілдеді. Мысалы, 1927-1928 жылдары өнімнің ... ... ... ... ... ... байлардың мойнына түсті.
Салықтан жиналған қаражат ағарту, мәдениет, өнер-кәсіп салаларынат.б.
жүмсалды.
Мемлекет халыкка ауыл шаруашылық техникасын сатып алуға ... ... ... 415 ... ... ... Қазақстанның егістік
көлемі 1928 жылы 4 млн гектарға ... 1928 жылы мал саны 41 ... ... ... 650 ауыл шаруашы-лық артелі мен 103
коммуна жүмыс ... ... да ... өзгерістер болды. Респуб-ликада аса ірі
«Атбасцветмет», «Эмбанефть», «Алтайполи-металл» трестері құрылды.
Олардың құрамына республиканың ірі ... ... ... ... ... кезещ республикада 1928 жы-лы аяқталды.
Қазақ Кеңес мемлекетін құру үшін ... бір ... ... ... ... ... құрамына біріктірілуі
1920 жылы 7 шілдеде Орынбор қаласы Қазақстан құрамына енгізілді.
1920-1924 жылдары Орынбор қаласы Қазақ АКСР-ның астанасы болды.
1920 жылы 9 ... БОАК ... ... ... ... ... Қазақ АКСР күрамына кірген жерлер:
1. Семей ... - ... ... ... ... Қарқаралы
уездері;
2. Ақмола облысы - Көкшетау, Ақмола, Атбасар, Петропавл уездері;
3. Торғай облысы - Қостанай, Ырғыз, Торғай, Ақтөбе ... ... ... ... ... Орал ... Бөкей Ордасы, Маңғыстау уезі - Красноводск уездерінің Адай болысы,
Астрахань губерниясының бір бөлігі.
Қазақстанның ... ... ... ... ... көп ... ... кірген жерлер: ... ... ... ... ... Әулиеата уездері, Ташкент, Мырзашөл уездерінщ
біраз жерлері; Жетісу ... ... ... ... ... уездері.
Республика жер көлемі 2,7 км2. Республика халқы 5 млн 230 мың адам.
Республика халқының 61,3%-ы ... ... ... өмірі
Коммунистік партияның беделі өсті. 1925 жылы ... V ... ... Ауыл ... ... ... ... ісі өріс
алды. 1927 жылы 1 қаңтарда коммунистік партияға мүше ... саны ... ... жылы ... ... ... кезеңі аяқталды.
Бірақ коммунистік партия бірте-бірте әміршіл жүйемен жұмыс ... жылы ... ... ... ... ... ... комсомолының
бірінші съезі өтті. Қазақ комсомолының ұйымдастырушы көшбасшысы Ғани
Мұратбаев болды. ... ... ... ... ... ... меңгерушісі Ғани Мұратбаев 23 жасында дүниеден ... ... ... ... Қ. ... М. Төлепов, Ф. Рузаев белсене
қатысты.
1921 жылы 1 ... ... ... ... құрылды.
Қазақстан Орталық Атқару Комитетінің беделі күшейді. ҚОАК бір жылдық
мерзімге сайланды. Бұрынғы үстем тап өкілдері мен діни ... ... ... мен ... (көп әйел алу), ... ... салу туралы
қаулы қабылданды.
Қазақстанда әйелдер қозғалысын дамыту бағытында А. ... ... Н. ... Ш. Иманбаева көп еңбек сіңірді.
1922 жылы Ә. Жангелдин бастаған ... ... ірі ... ... дейін жүріп, Кеңес өкіметінің декреттерін, коммунистік
партияның саясатын насихаттаған.
1921 жылы қаңтарда Қазақ АКСР Халық Комиссарлар Кеңесі «Қазақ және ... ... ... ... 1923 жылы ... ... Атқару
Комитеті «Қазақ тілінде іс жүргізуді енгізу туралы» декрет қабылдады.
1928 жылы ... ... ... ... пен ... тұратын
4 сатылы басқару жүйесі енгізілді.
1929 жылы Қазақ АКСР-ның астанасы ... ... ... елді ... кезеңінде Индустрияландыруға бағыт алу
Қазақстанда индустрияландыру ісі 1928-1932 жылдары өтті. 1928-1932
жылдары халық шаруашылығын ... ... ... ... ... Қарағандыдағы көмір кен ... ... ... ... ... ... ... санаулы ғана өнеркәсіп
орындары болды. Жалпы, өнімнің 84,4%-ы ауыл ... ... ... ... үшін ауыр ... оның ... ... жасау
саласын, кен өндірісі орындарын, теміржол жүйесін дамыту керек болды. КСРО
индустрияландырудың жоспарына Қазақстан да енгізілді.
«Кіші Қазан» саясаты. С. ... ... ... ... ... ... саясат қатты
бұрмалады. 1925-1933 жылдары Қазақстан коммунистік партия комитетінің
бірінші хатшысы Ф.И. ... ... Ф.И. ... Қазақстанда Қазан
революциясы болған жоқ, сондықтан қайтадан революция жасау керек деп ... ойын іске ... ... ол ... ... ... өткізу идеясын
ұсынды. Бұлұсынысты И.В. Сталин ... Ф.И. ... ... одақтық
шикізат базасы ретінде индустрияландыру бағытын ұстанды. Ф.И. Голощекиннің
«Кіші Қазан» идеясына ... ... ... қарсы шықты. С. Сәдуақасов
Қазақстанды шикізат базасы ретінде пайдалануға ашық түрде қарсы тұрды.
Өлкенің табиғи байлықтарын зерттеу
Индустрияландыруды жүзеге асыру ... ... ... ... ... басталды.
Н.С. Курнаков бастаған геологтар Орталық ... ... ... И.М. ... Орал-Ембі ауданында мол мұнай қоры бар
екенін ... Қ.И. ... ... мыс кен ... мол ... ... асыру
Түркісіб құрылысы 1927 жылы Туркістан-Сібір теміржол құрылысы басталды.
Түркісіб теміржол құрылысының басшылары:
В.С. ... - ... ... ... - кұрылысқа жәрдемдесу комиссиясының басшысы,
Т. Рыскүлов - РКФСР ... ... ... ... ... ... 100000 адам жұмыс істеді. Түркістан-Сібір
теміржолы 3 жылдың ішінде ... ... жылы 28 ... ... ... ... екі жағы түйісті.
1931 жылы қаңтарда Түркісіб теміржолы пайдалануға берілді.
Түркістан-Сібір теміржолы Орта Азияны Сібірдің экономикалық өңірімен
байланыстырды.
Индустрияландыру бірінші жағынан ... ... ... ... ... жағынан орталықтың әкімшіл-әміршіл жүйесі негізінде жүргізілді.
Соғысқа дейін Қазақстанда Ембі мұнай өндіру орындары, Қарағанды көмір
кен орындары, Жезқазған, Балқаш мыс ... ... ... зауыты
т.б. ірі кәсіпорындар салынды.
Жалпы, Қазақстан Орал мен Сібірдің ірі өнеркәсіп орындарын шикізатпен,
пайдалы қазбалармен қамтамасыз етті.
Қазақстанды ... ... ... ... Себебі
Қазақстанда көбінесе өндіруші өнеркәсіптер салынғанымен, өндеуші өнеркәсіп
дамытылған ... ... ... ... ... ... салынған өнеркәсіптер дайын өнім ... ... ... мен Украина өнеркәсіптеріне тасыды.
Урбанизация күшейіп, 1930 жылы қала халқының ... 29,8% ... жылы ... жұмысшылардың 43%-ы қазақтар болды.
1939 жылы республикадағы қала халқының саны 375000-ға дейін жетті.
Индустрияландырудағы жұмысшылар еңбегі
Қазақстан өнеркәсіп орындарына Мәскеу, ... ... т.б. ... ... мен ... топтары көмек көрсетті.
Жаңа техниканы меңгеріп, жаңадан салынған өнеркәсіпте істейтін
мамандарды даярлау ... ... үшін ... ... жұмысшылары кәсіби білім алу үшін Мәскеу,
Ленинград, Донбасс, Баку өнеркәсіп орындарына жіберілді.
Алғаш Түркісіб құрылысына қара ... ... ... Д. ... ... бастығы, ал Т. Қазыбеков «Қазақ көлік құрылысы» тресінің
бастығы болды.
Жаңа техниканы ... ... ... забойшысы А.Г. Стахановтың
рекорды насихатталды.
Стахановтың қазақ жеріндегі ізбасары Қарағанды кеншісі Түсіп Күзембаев
болды.
Сәфи Өтебаев, Мелдебек Сағымбеков, Ахметжан Сафин, ... ... ... ... ... ... ауыл шаруашылығын ұжымдастыру
Қазақ ауылы ұжымдастыру қарсаңында
ЖЭС-ті жүзеге асыру мәселесі шаруашылыққа біраз өзгерістер әкелді. Ең
алдымен кооперативтік ... ... ... 1072 ... шаруашылық жұмыс істеді. 1929 жылы
республикадағы мал саны 40,5 ... ... ... ... Ф.И. Голощекиннің
«ауылды кеңестендіру» бағыты игі нәтижелерге кері әсер етті.
1928 жылы 27 тамызда ... ... ... ... ... мен
Орталық Атқару Комитеті «ірі бай шаруашылықтарын, жартылай феодалдарды
конфискелеу және жер аудару» декретін ... ... 657 бай ... ... 145 мың мал ... ... ... колхоздарға
берілді. Көптеген орташа шаруалар байлардың қатарына жатқызылды.
Ауыл шаруашылығын күштеп ұжымдастыру
Коммунистік партияның XV съезінде ауыл щаруашылығын ұжымдастыру бағытын
қабылдады. ... ауыл ... ... ... аяқталуы. 1932
жылға жоспарланды. ... ... ... ... 1922 жылдан бастап
кеңейген еді.
Ұжымдастыру ... ... ... ауылды жерлерге 8000 жұмысшы жіберілді.
25 мыңдықшылар деп аталған 1204 «ұжымдастырушы» Мәскеу, Ленинград сияқты
орталыктардан жіберілді.
Ауыл шаруашылығының ұжымдастырылуы өте ... ... ... ... ... және ... ... шаруаларды жаппай отырықшылдандыру
жөнінде міндет ... ... ... және ... жүргізіле бастады.
1928-1931 жылдардағы ұжымдастыру барысы:
республика шаруашылығының 1928 жылы ... жылы ... ... жылы ... 69%-ы ... Ауыл ... өнімдерін және
малдарды күшпен алды.
Мысалы, 1931-1932 жылдары Шұбартау ауданында малдың 80%-ы ... ... ... ... 297000 малға салық салынды, ... ... малы 173000 ғана ... ... 1 млн ... 98 ... ... жою ісі мейлінше қатал ... ... ... ... кедей шаруаларға да зорлық жасады.
Ұжымдастыру зардабы
1929-1933 жылдар аралығында Қазақстандағы Біріккен Мемлекеттік Саяси
Басқарма ... 3386 ... ату, 13151 ... ... ... ... ... Көптеген адамдар өздерінің малдарынан айырылды.
1930-1932 жылдары Қазақстанды әйгілі ұлы жұт аштық жайлады.
Аштық жылдарындағы халың шығыны:
1930 жылы аштықтан 313 мың адам,
1931 жылы ... 755 мың ... жылы ... 769 ... ... халқының 40%-ын жоғалтты (1 млн 750 мың адам).
1 миллионнан астам адам шетелге көшіп кетті. Оның 616 мыңы ... ... ... аштықтан 6,2 млн адамның 2,1 миллионы өлді.
1929 жылғы Қазақстандағы 40,5 млн малдан 1933 жылы 4,5 млн ғана қалды.
1932 жылы ... оның ... ... ... ... ... Қ. ... М. Ғатауллин, Е. Алтынбеков, М. Дәулетқалиев Ф.И.
Голощекинге хат жазды. Бұл хат «Бесеудін, хаты» деп аталды.
1933 жылы ... ... сол ... ... ... ... төрағасының орынбасары қызметін атқарған Т. Рысқұлов Қазақстандағы
ұжымдастырудын, зардаптары, елді ... ... ... ... ... ... ... И.В. Сталинге ашық хат жазды.
Ұжымдастыру саясатына қарсы шаруалар толқуы
1929-1931 жылдары Қазақстан жерінде ... ... ... ... ... ... ... көлемде шаруалар қозғалысы өткен жерлер:
1929 жылы 29 қыркүйек - ... жылы 1 ... ... жылы 2 ... - ... 1930 жылы 25 ... - Ырғыз, 1930 жылы 26
наурыз - Сарқанд т.б.
Шаруалар ... ... ... шығу;
- шолақ белсенділерді, партия қызметкерлерін өлтіру;
- шетелге кешу;
- қалалы жерге кету ... жылы ... ... округінің Өскемен, Самар, Катон қарағай
аудандарында халықтың ірі толқулары өтті.
Торғайдағы Батпаққара ... ... ... ... деп ... көтерілісіне қатысқандар саны 5000-ға дейін жетті. ... ... ... жылы Созақта ұжымдастыру саясатына қарсы Қазақстандағы ен, ... ... ... Кетерілісшілер аудан басшылары мен шолақ
белсенділерді ... ... ... ... оған ... 68 адам
атылды. Балқаш, Қордай, Шұбартау, Абыралы, Адай ... Іле ... ірі ... ... ... қатысқандар аяусыз жазаланды.
Ұжымдастыру зардаптарына қарсы күрес
Коммунистік партия кеш ... да, ... ... ... ... ... ... колхоздарды таратып, ондағы мал-мүлікті
халыққа қайтарды. Кеңес өкіметі ашаршылыққа ұшыраған халыққа 30 млн сом, ... пұт ... ... 1935 жылдан ауыл шаруашылық артелінің жаңа ... ... ... ... ... ... қалдықтарды жою
тұрғысынан ауыл шаруашылығын ұжымдастыру ... оң баға ... ... ... ... ірі апаттарға әкелді. Сондықтан ұжымдастыру
саясаты қазақ тарихындағы қасіретті оқиғалардың бірі ретінде ... ... ... саяси-қоғамдық өмір
Сталинизм. Жазалау шаралары
1936 жылы КСРО конституциясы ... Бұл ... ... жүйені нығайтты. Елде тоталитарлық жүйе, казармалық социализм
орнады. Жеке адамның ... ... ... ... шаралары
(репрессия) басталды. Ең алдымен жазаға ұлттық демократиялық зиялылар, Алаш
қозғалысының қайраткерлері, ... ... ... Ә. Ермеков, Ә.
Бөкейханов, Ж. Аймауытов, Ж. Досмұхамедов т.б. ұшырады.
1937-1938 ... ... ... өте ... ... Осы ... ұшырағандар:
- Кеңес өкіметін орнатуға ат салысқандар: Т. Рысқұлов, С. Шәріпов, Ә.
Әйтиев, Н. ... Б. ... С. ... С. ... ... ... қоғамдық ұйым қайраткерлері: О. Жандосов, Т. Жүргенов, Қ.
Тәштитов, Н. ... А. ... О. ... Ұ. ... ... революция жеңісін қорғап, ақ гвардияшыларға қарсы күрескендер: Т.
Әлиев, М. Масанчи, С. Жақьшовт.б.
- Қазақ әдебиеті мен ... ... ... Б. ... I.
Жансүгіров, С. Сейфуллин, М. Дулатов, М. ... С. ... ... Қ. ... М. Төлепов т.б.
- орталықган Қазақстанға жіберілген партия қызметкерлері: Л.И. Мирзоян,
К.Я. Рафальский, В.Н. Андроников т.б.
Бұлардың ... ... ... ... ... ... жазықсыз
қаза тапты.
Қазақстан жерінде жазықсыз жазаға ұшырағандарға арналған лагерьлер
пайда ... ... ... ... ... Степлаг т.б.
Осылардың ішіндегі ең ірісі «ЧСИР» - ... ... ... ... лагерь. Кейіннен ол «Алжир» ... ... ... ... ... ... репрессия құрбандарының әйелдері, аналары, қыздары
азап шекті. ... ... ... ... ... 25 ... Ресейден «халық жауы» ретінде жазаланғандар орналастырылды.
Жеке адамға табынған тоталитарлық жүйе кесірінен 101000 қазақстандық
лагерь азабын көрді. Олардың 27000 ... ... ... ... жылы ... КСРО ... ... Қазақ АКСР-ы КСРО
құрамына одақтас республика Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы ... жылы ... КСР ... ... ... жылы ... КСРО
Жоғары Кеңесіне сайлауда
Қазақстаннан 44 депутат сайланды.
1938 жылы Қазақ КСР Жоғарғы Кеңес сайлауында 300 депутат сайланды. ... ... ... КСР ... ... ... ... Жамбыл Жабаев
ашты. Үшінші бес жылдықта Қазақ КСР-ін индустриясы мен аграрлық шаруашылығы
дамыған мемлекетке айналдыру жоспары ... ... ... ... әйелдердің де рөлі артты.
1940 жылы өнеркәсіп орындарында ... ... ... 40% болды.
Әйелдер ерлердің мамандығын игерді. Мысалы, М.Д. ... ... ... ... Р. ... Қарағанды шахтасында электровоз
машинисі, Б. Досбаева Байшонас мұнай өндірісінде аға оператор ... ... ... шаруашылық жүйесінде 11000 инженер-техник қызмет атқарды.
1940 жылы Орталық Қазақстанды Оралмен ... ... ... ... ұзындығы 806 шақырым болатын «Шығыс орам» және
Жамбыл-Алакөл, Алматы-Сарыөзек темір жолдары салынды. ... ... ... 57,3%-ға артып, индустриядағы қаржы көлемі 3,1 млрд сомға
жетті. 1940 жылы Қазақ КСР-де 2580 ірі ... ... жылы ... ... ... 4,2%-ын (одақта 6-орын),
мүнайдың 2,2%-ын (одақта 6-орын), ... 87%-ын ... ... 21%-ын ... ... берді. Кенді Алтай түсті металлургияның,
Қарағанды көмір ... ... ... ... Ембі мұнай өндірісінің
ірі орталығы болды. 1940 жылы Қазақстанда 194 совхоз, 330 МТС ... ... 11,8 мың ... 41000 ... 14 ... ... Соғыс
алдындағы жылдарда мал шаруашылығына көніл бөлінбеді, сондықтан бұл саланың
дамуы кешеуілдеді. Кұрылысқа, оның ішінде тұрғын үй ... 876 млн ... ... осындай игі нәтижелер арқасында Қазақ КСР соғыс
жылдарындағы ... ... ... және ... ... ... үлес
қоса білді.
20-30 жылдардағы Қазақстанның мәдени құрылысы
Ересектер арасында сауатсыздықты жою
Шаруашылықты дамытып, жақсы өмір сүру үшін, ең ... ... ... жою және ... ісін ... ... ... жылы Қазақстанда «Сауатсыздық жойылсын» қоғамы ұйымдастырылды.
1921-1927 жылдар аралығында Қазақстанда 200 мыңға жуық адам әр ... ... 1928 жылы ... барлық халықтың 28%-ы сауатты ... ... ... бұл ... 10% ... 1931 жылы Қазақстанда 15-50
жас аралығындағы барлық адамдардың сауатын ашу, яғни оларға міндетті ... ... ... ... жою мақсатында республикада ағарту
ісіне жұмсалатын қаржының мөлшері көбейді. Мысалы, 1928 жылы ... ... млн сом ... 1940 жылы бұл ... 682 млн сомға дейін жетті.
Сауатсыздықты жою ісі бойынша Қазақстан одақ құрамындағы ... ... ... ... себебі - әміршіл-әкімшіл жүйенің
бюрократтық саясаты.
Сауатсыздықты жою ... ең ... ... ... белсенділік танытты.
Тек қана 1930 жылы бұл іске комсомол құрамындағы 5000-ға жуық ... Ал ... ... ... жою ... ... жуық комсомол
өз үлесін қосты.
1936 жылы жер-жерде ... ... жою ... 500000-нан
астам адам оқыды.
Республикада ересектер арасында сауатсыздықты жою ... сол ... ... журналы мен «Төте жол» газеті әдістемелік ... ... ... жылы ... ... ... үлесі 65% болды, қазақ
халқынын, ... бұл ... 40%-ға ... Республикадағы ірі қалалар,
негізінен, сауатты қалаларға айналды (Алматы, Шымкент, ... ... Орал ... ... беру ... жылы Қазақ АКСР Халық Комиссарлар Кеңесі «Қазақ АКСР ... ... ... қабылдады. Көптеген қалаларда арнаулы білім
беретін және соның ішінде қазақ қыздарын оқытатын мектептер ... ... ... тек ... ... ... бір ... шаққанда 68,9 тиын
жұмсалды.
1930-1931 жылдары Қазақстан халықтарының арасында жалпыға ... ... ... ... бірдей білім беру ісіне үкімет жан-жақты қолдау
керсете бастады. Сонымен кдтар Қазақстан ... бұл ... ... және ... беру ісін ... өз ... ... Білім беру
ісін дамыту бағытында ана тіліндегі оқулықтарды жасаған ... ... ... үлес ... ... А. Байтұрсынов суретті әліппе, Ж.
Аймауытов ана тілі оқулықтарын жазды.
20-30 ... ... ... ... ... ... бағытында
Ғ. Мүсірепов, С. Сейфуллин, М. Жұмабаев, М. Дулатов, Қ. ... ... С. ... А. ... Ж. Аймауытов көп еңбек сіңірді.
Мысалы, Қ.И. Сәтбаев орта мектепке арнап алгебра ... Ә. ... ... ... А. ... мысалдары «Қазан» баспасынан
жарық көрді. Республика жерінде орыс, қазақ, өзбек, ... ... ... ... ... ... 1931-1932 жылдардағы қазақ
даласында болған аштықтың салдарынан ... ... ісі ... нашарлады.
Аштықтың салдарын жою мақсатында Қазақстан жерінде білім беру ісін дамытуға
көңіл бөлінді. 1934-1935 жылдары Қазақстанда 221 интернат ... ... ... республика мектептерінде 44000 мұғалім жұмыс істеді.
С. Ақышев, С. ... А. ... Ш. ... Л.И. ... Н.В. ... білім беру ісінің үздіктері «Қазақ КСР-нің еңбек сіңірген мұғалімі»
деген атаққа ие болды. Сауатсыздықты жою, ... ... оқу ... ... мен аграрлық салаға қажетті мамандардың көбеюіне ықпал
етті.
Кәсіптік білім беру ісінің дамуы
1928 жылы ... ... ... оқу орны ... ... ... Бұл институт Абайдың есімімен аталды.
1929 жылы Алматы ... мал ... ... ашылды.
1930 жылы Алматыда Қазақ ауыл шаруашылық институты ашылды.
1931 жылы Ленинград әскери медицина академиясының қамқорлығымен Алматы
медицина институты ашылды.
1934 жылы ... ... ... С.М. ... ... ... ... ашылды.
1934 жылы Алматыда Қазақкен металлургия институты ашылды. Кейін
политехникалық ... ... бұл оқу орны ... ... ... оқу орны болды.
1931-1932 жылдары Қызылорда, Орал қалаларында педагогика институты
ашылды. Семей, Петропавл, Ақтөбе, Қарағанды, ... ... ... ... ... ... ... жылдарда Қазақ КСР-де
жоғары оку орындары саны 20-ға, ... оқу ... саны 118-ге ... білім беретін бұл оқу орындарында 40000-ға жуық жастар білім алды.
Қазақ зиялыларының қалыптасуы
Кәсіптік білім беретін оку орындарының ... ... ... үлкен ықпал етті. Жаңадан ашылған жоғары оқу орындарында М.
Әуезов, О. Жандосов, Қ. ... С. ... А. ... Т. ... ... т.б. қазақтың зиялы қауымдарының өкілдері қызмет атқарды.
Одақ мемлекеттерінен Н.П. Орлов, М.П. Иванов, И.С. ... Д. ... ... т.б. ғалымдар Қазақстан жоғары оқу орындарында және ғылыми-
зерттеу мекемелерінде жұмыс істеді.
1939 жылы Қазақстанда 27454 жоғары білімді маман жұмыс ... ... ... ... ... денсаулық сақтау,
өнеркәсіп, ауыл шаруашылық салаларында ұлттық зиялылар қалыптасты.
Қазақ зиялыларының қатары сталиндік ... ... ... ... ... ғасырдың 30 жылдарында Қазақстан ғылымы қалыптасып, дами ... ... ... ... ... 1920 жылы ... ... қогамы көп үлес қосты. Бұл қоғамда Қ. Жұбанов, С. Аспандияров, ... А.В ... А. ... Ә. ... А.П. ... сияқты
ғалымдар еңбек етті. 1926 жылы М.Е. Массон ... ... ... ... жұмыстарын жүргізді.
Н.Г. Кассин, С.С. Неустраев, М.П. Русаков, А.Е. Ферсман, Р.А. Барунайов
сияқты геолог ғалымдар казақ жерінің табиғи ... ... ... ... ... ... көмір қорлары, Ембі ... ... жылы КСРО ... ... ... базасы құрылды. Бұл
базаның құрамында 1935 жылы тарих және геология секторы, Қазақ ұлттық ... ... ... жылы КСРО ... ... ... Алтай түсті металын, Жезқазған
мысын, Орал-Ембі мұнайын ... ... ... өткізді. Зерттеу
нәтижесінде Қазақстаннын, одақ көлемінде көмір қоры ... ... ... ... ... ... ... қоры жөнінен бірінші орын алатыны
анықталды.
1935 жылы профессор С. Аспандияровтың ... ... ... көне ... бері ... атты ғылыми еңбегі жарық көрді.
А. Байтұрсынов, Қ. Жұбанов, С. ... С. ... ... ... тіл ... және ... ... бойынша
ғылыми еңбектер жазды.
Қазақ КСР-де ғылымды дамыту ... С.М. ... В.Л. ... ... ... А.Д. ... (геолог) есімді академиктер мол
үлес қосты.
1940 жылы ... 57 ... ... жұмыс істеді.
Бұларда 1700-ге жуық қызметкер еңбек етті. 1939 жылы елімізде ғылыми
істерге жұмсалатын күрделі қаржы 14,4 ... ... жуық ... ... КСРО ... ... қазақ филиалы құрылды.
Әдебиеттің дамуы
XX ғасырдың 20-30 жылдарында ... ... Ж. ... А.
Байтұрсынов, С. Сейфуллин, Б. Майлин, I. Жансүгіров, С. Мұқанов, Ғ.
Мүсірепов, М. ... М. ... ... ... мен жазушылардың орны
ерекше болды.
С. Сейфуллин - «Қазақ жастарының марсельезасы», «Көкшетау», «Советстан»
шығармаларының авторы. 1927 жылы ... ... ... соғысы жайында
«Тар жол, тайғақ кешу» атты тарихи романын ... ... ... Баян», «Жүсіпхан», «Қойлыбайдың қобызы», «Ертегі»
т.б. дастандарын ... ... ... шаш» ... ... ... ... Жансүгіров «Кұлагер», Б. Майлин ... ... И. ... сұлу», Ғ. Мұстафин «Өмір мен өлім», Ж. Аймауытов «Қартқожа»
туындыларын осы ... ... Б. ... Б. ... - азамат соғысы
жылдарындағы белгілі ақындар.
Ғ. ... ... ... ... «Қыз ... Ж. ... ... «Мансапқорлар», Б. Майлиннің «Жалбыр», М. Әуезовтің «Түнгі
сарын», «Айман-Шолпан» сияқты туындылары ... ... ... ... белгілі болды. Қазақ ... ... ... ұлт
өкілдерінің де алатын орны ерекше. Мысалы, қазақ ... ... Матэ ... ... тұмшалаған ауыл» атты романын жазды.
20-30 жылдардағы қазақ әдебиетінде аударма ісі де ерекше орын алды.
Алаш қозғалысының жетекшісі Ә. ... ... ... ... болды.
А. Байтұрсынов И.А. Крыловтың шығармаларын, Ж. Аймауытов М.Ю. Лермонтов
пен А.С. Пушкиннің, Ғ. ... Ф. ... ... ... М. ... мен Г. ... Гете мен Д. ... Ивановтың шығармаларын аударды.
Ж. Аймауытов «Интернационадцы» аударды.
Ж. Жабаев пен Н. Байғаниннің, Ш. Қошқарбаевтың т.б. ақындардың өлендері
мен дастандары қазақ поэзиясын одан әрі ... ... 20-30 ... Ә. ... Қ. ... Ә. Сәрсенбаев,
Д. Әбілов, К,- Бекхожин, Ж. Саин, Т. Жароков бастаған жас ... ... ... ... ... ... шаралары, репрессия қазақ әдебиетіне
орны толмас шығын әкелді. ... ... ... М. ... ... 1935 жылы қайтыс болса, А. Байтұрсынов 1937 жылы ... ... ... ... ғасырдың 20-30 жылдарында Алматы, Орал, Петропавл, ... ... ... ... деңгейдегі мәдениет мекемелері жұмыс істеді.
А.В. Затаевич «Қазақхалқының 1000 әні» (1925 жылы), «Қазақ халқының ... мен ... (1931 ... деген еңбектерін жазып, қазақ музыкасын зерттеу
ісіне үлкен үлес қосты. А.В. Затаевичке 1932 жылы ... ... ... ... берілді.
1922 жылы Қарқаралыда халық жыршылар бәйгесі өтті.
1924 жылы Москвада өткен халықтар музыкасының концертіне Петропавл
педучилищесінің ... хоры ... ... И.В. ... басқарды.
Қазақ әншісі Әміре Қашаубаев 1925 жылы Германияның Майндағы Франкфурт
қаласындағы, 1927 жылы Францияның астанасы Париждегі ... ... ... ... ... ... жылы ... алғашқы ұлттық қазақ театры сол кездегі астана
Қызылорда қаласында ашылды. Театрдың алғашқы ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру ісіне Ә. Қашаубаев, И. Байзақов, Қ.
Қуанышбаев, С. Қожамқұлов, Қ. Жандарбеков, Е. Өмірзақов, Қ. ... ... ... М. ... ... ... - ... алғаш қойылған
пьеса. Бұдан басқа ... Ж. ... ... ... ... ... С. ... «Қызыл сұңқарлар», М. Әуезов пен
Л. Соболевтың «Абай», Ғ. Мүсіреповтің «Қозы ... ... ... Фурмановтың «Бүкіл», Шекспирдің «Отелло», Н.В. Гогольдщ «Ревизор»,
«Үйлену» қойылымдары сахнаға шығарылды.
1937 жылы бұл театр қазақ ... ... ... ... жылы ... ... ... Ақтөбе қалаларында театрлар
ашылды.
1933 жылы Алматы қаласында ұйғыр музыкалық драма театры ашылды. ... А. ... пен Ж. ... ... ұйғыр қызын бейнелейтін
«Анархан» пьесасы және т.б. ... жылы ... ... ... ... ... ... Д.И. Дон Имнің
«Чуп-хин-дон» музыкалық драмасы қойылып, көпшіліктің көңілінен шықты.
Сонымен қатар азамат соғысы кезінде және ... да ... ... ... ... отрядта, Түркістан атқыштар дивизиясы мен бірінші
кеңестік қазақатты әскер полкінде жылжымалы театрлар жұмыс істеді.
Онда Ж. Аймауытовтың «Ел ... Р. ... ... ... М.
Әуезовтің «Еңлік-Кебек», «Бәйбіше тоқал», Е. Ерданаевтың «Мылқамбай» сияқты
пьесалары қойылды.
30 жылдары қазақ киносының дами бастаған кезі ... Осы ... ... ... ... ... бөлімшесі «Жайлауда», «Түркісіб»
сияқты деректі фильмдер мен «Қаратау құпиясы», ... ... ... ... ... ... түсірді.
1934 жылдан бастап республикада хроникалы фильмдер студиясы жұмыс істей
бастады.
1938 жылы республикадағы алғашқы дыбысты фильм ... ... Бұл ... ... ... түсірді.
1934 жылы Абай атындағы Қазақ академиялық опера және балет театры
ашылды. Мемлекеттік музыка театры болып ... бұл ... М. ... ... 100 ... ... көрсетілді.
1934 жылы А. Жұбановтын, жетекшілігімен Құрманғазы атындағы Қазақ
мемлекеттік оркестрі құрылды.
1936 жылы Жамбыл ... ... ... ... ... жылы ... ... өткен қазақ өнері күндерінде «Жалбыр», «Қыз
Жібек» опералары қойылып, Күләш Байсейітова бастаған әншілер ән шырқады. К.
Байсейітова КСРО халық артисі ... ие ... ... П.Г. ... қазақ бейнелеу өнерінід негізін салушылардың
бірі болды. Алғашқы қазақ суретшісі Әбілхан Қастеев-Хлудовтың ... ... ... ... - ... ... өнерінің озық
туындыларының бірі.
30 ... ... ... ағарту орындары жұмыс істей бастады.
1934 жылы Алматыда кітапхана техникумы, Орал, ... ... ... ... ... ... ашылды.
1939 жылы республикада 3304 кітапхана жұмыс істеді. Соғыс ... ... ... саны 5237-ге жетті.
Соғысқа дейінгі жылдарда Қазақстан мәдениеті осындай зор жетістіктерге
жеткенімен, сталиндік бюрократиялық жүйе мәдени рухани салаға орны ... ... ... ... Ұлы Отан соғысы кезінде
Фашистік Германияның КСРО-ға шабуылы
1941 жылы 22 маусымда Фашистік Германия соғыс жарияламастан ... ... КСРО ... ... ... Ұлы Отан соғысы осылай
басталды. Гитлерлік Германия осыған дейін Еуропаның көптеген мемлекеттерін
басып ... ... ... ... ... ... және ... астары
болды. Герман империясы шикізат үшін, азық-түлік базасы ретінде қуыршақ
мемлекет ... ... ... ... ... ... ... жоспарында
көрсетідці. Жоспар бойынша ... КСРО ... ... ... Еділ-Орал, Түркістан сияқты рейх комиссариаттарын кұруды көздеді.
Жоспарда ... ... ... ... ... Қазақстан,
Татарстан, Башқұртстан, Орта Азия, Әзірбайжан, Кавказ, Қырым, Ауғанстан,
Шыңжан кіргізілді.
Фашистер Кеңес адамдарын қырып-жою жолына осылай ... ... ... ... ... ... бұл ... қарсы тұра
білді. Қазақстан халқы Отан қорғаушылар қатарына өзі еркімен ... ... ... ... ... ... ... Мәншүк Мәметова:
«Отбасымыздан майданға жіберетін ешкім жоқ, ағам да, апам да жоқ, ... ... ... - деп әскери комитетке өтініш берді.
Елімізде 2 млннан ... адам ... ... ... өтті.
Майдандағы Қызыл Армия қатарына 1200000-ға жуық (1196164) қазақстандық
аттанды. Майданға ... ... ... ... ісі тылда қарқынды
жүргізілді. Соғыс болып жатқан өңірлерден Қазақстанға 27 әскери оқу ... Онда ... ... 16000 ... офицер даярланды. 42000
қазақстандық әскери училищеде ... ... оқу ... ... арасында кейіннен КСРО батыры
атанғандар көп болды.
Мысалы, Шымкент Чугуев әскери авиация ... ... үш ... И.Н. Кожедуб оқыды.
Қазақстан экономикасын соғысқа бейімдеу
Соғыстың басталуына байланысты ел экономикасын соғыс жағдайына бейімдеу
басталды. Өскемен қорғасынмырыш комбинаты, Қарағанды кемір ... ... ... ... ... ... ... салып аяқтады.
Соғыс жүріп жатқан жерлерден және майданға жақын аймақтардан 220 зауыт пен
фабриканы, кәсіпорынды Қазақстанға көшіру жүргізілді.
Өнеркәсіптерді ... ... ... екі рет ... 1941 ... аяғы мен 1942 ... басы;
2. 1942 жылдың күзінде.
Өнеркәсіп орындары, кәсіпорындар, негізінен, ... ... ... ... жерлерінен әкелінді.
Москва қаласы жәие Москва облысынан ... ... ... жасау зауыты, Урюпа ет консерв зауыты, Дзержинский ... ... ... ... зауыты, №3 Александр радио зауыты, С.
Орджоникидзе атындағы механика зауыты т.б. Жалпы, Қазақстанда Москва қаласы
мен облысынан көшірілген 40 зауыт ... ... ... ... ... электротехника зауыты, Подольск механика зауыты, Запорожье
ферроқорытпа зауыты, Днепропетровск вагон ... ... т.б. ... ... Қазақстанға 70 өнеркәсіп орны мен жабдығы әкелінді.
Майданға жақын ... ... ... жеңіл тоқыма
кәсіпорындарының саны 53 болды. Мысалы, Киев ... ... ... ... ... ... тоқыма фабрикасы т.б.
Қазақ КСР-не әкелінген өнеркәсіптер мен ... ... ... Шымкент, Петропавл, Семей, Ақтөбе, Орал қалаларында
орналастырылды.
Әрине, Қазақстанға әкелінген кәсіпорындар ете қиын ... ... ... ... бірге Қазақстанға майдан өңірінен көптеген
мамандар да көшірілді. Мысалы, тек қана ... ... жуық ... ... ... ... өңірлерінен келген инженер-техниктер саны
7000-дай болды.
Соғыс уақытында жұмысшылардың белсенділігі де артты. Олардың соғыс
қажетіне ... ... ... ... алғышарт жасады. Көптеген еңбек
орындарында жұмысшылар ... ... ... Мысалы, Павлодар кеме жөндеу
кәсіпорнының, Шымкент жөндеу кәсіпорнының жұмысшылары.
Соғыс жылдарында ... ... ... ... ететін
негізгі әскери енеркәсіп базасы болды.
1942 жылы Қазақстан КСРО-да өндірілген көмірдің 13%-ын, қорғасынның 85%-
ын, молибденнід 60%-ын берді. ... ... ... ... ... 60%-ын ... Жезқазған мыс кенішінің қуаты өсті.
Ауыл шаруашылығының жағдайы өте ауыр ... ... саны ... кеміді (1942 жылы).
Ерлердің жаппай майданға аттануы ... 1942 жылы ... ... ... 75%-ға ... ... алғашқы жылдарында ауыл
шаруашылығына 55000-ға жуық әйел ... ... ... жылы ... егіс ... алдыңғы жылмен салыстырғанда 842000
гектарға көбейді.
Қазақстан майданды малмен және мал өнімдерімен қамтамасыз ... ... ... Соғыс кезінде Қазақстан мал саны жөнінен одақта
Ресейден кейінгі 2-орында болды.
Соғыс жылдарында тылда еңбек ... ... ... аңызға айналды.
Георгий Хайдин мыңдықшылар қозғалысының ... А. ... пен ... ... қолданған республикадағы үздік бұрғылаушы бодцы. Соғыс
жылдарында Ы. Жақаев, Ш. Берсиев, Б. Сомжүрекова, Ким Ман Сам, В.П. ... ... ... ... елге ... ... қазақстандықтар
Соғыстың алғашқы күндерінен бастап қазақстандықтар барлық майданда
шайқасты. Олар Отан үшін ... ... ... ... аянбай
кірісті. Қазақстанда ұйымдастырылған көптеген әскери ... ... ... ... ... ... В. Фурсов, Қ. Тұрдиев сияқты
қазақстандықтар болды. 1941 жылы 24 ... ... ... ... ... ... ... соғысқа кірісті. Бұл полк азамат
соғысы жылдарында құрылған болатын. Дивизия ... ... ... Полтава жерінде ерлікпен қаза тапты. Танк әскерлерін ... К.А. ... ... ... ... ... ерлігі
үшін КСРО батыры атанды.
Қазақстандықтар Москва үшін шайқаста
Қызыл Армия Москва түбінде гитлерлік басқыншыларды алғаш рет ... ... ... ... де көп ... ... генерал-майор
И.В. Панфилов пен комиссар А.С. Егоров басқарған 316-атқыштар дивизиясының
аты аңызға ... Бұл ... 1941 жылы 26 ... 18 қарашаға дейін
ерлікпен жауға ... ... 1941 жылы 18 ... И.В. ... ... ... Бұл дивизияның политругі В.Г. Клочковтың: «Россия - кең-байтақ,
бірак, шегінерге жол жоқ, артымызда - ... - ... сөзі ... ... «28 ... ... аңызға айналды. Панфиловшы,
ротаның саяси жетекшісі, қазақстандық КСРО батыры П.Б. Вихрев те ... ... ... ... ... ... шайқаста ерліктің
тамаша үлгісін көрсетті. Москва облысының Бородино селосының түбінде неміс
штабына басып кіріп, ... ... ... Т. ... ... ... ... берілді.
М. Ғабдуллин басқарған автоматшылар тобы да ерекше ерлік көрсетіп, ... ... ... М. ... ... ... ... атағы
берілді.
Бородино селосының түбінде Амангелді Имановтың ұлы Рамазан Амангелдиев
13 фашистің көзін жойды.
Фашистердің Москва түбінде жеңілуі, яғни «Блицкриг» ... ... ... Ұлы Отан соғысындағы түбегейлі бетбұрыс болды.
Қазақстандықтар Ленинград үшін шайқаста
Ленинград қаласын қорғауға Қазақ ... ... ... ... ... ... ... қатысты.
Ленинград үшін шайқаста қазақ жауынгері Сұлтан Баймағанбетов кеудесін
оққа төсеп, Александр Матросовтың ерлігін қайталады. Ол ... ... ... ... ... ... ... қарсы ерлікпен шайқасты.
Мысалы, «Киров» крейсерінде 156 қазақстандық болған. Қазақстаннан барған
әскерлердің ... ... ... ... шайқасқа қатысты. Рота
командирі Қойбағаров өз бөлімшесімен неміс окоптарына басып ... ... ... Одан ... Ленинград түбінде Дүйсенбай ... ... Г.П. ... т.б. ... ... ... ... жылы қыркүйекте қазақтың ұлы ... ... ... ... ... «Ленинградтық өренім» жыры фашистердің
қоршауындағы қаһарман қала ... оны ... ... рухани дем
берді.
Қазақстан - майдан арсеналы
Алғашында Ресей мен Украинадағы өнеркәсіп ... ... ... ... ... гитлерлік армия қолына өтуі майдан үшін
қатер болып төнді.
Осыған байланысты ... ірі ... ... база ... ... ... қуатын арттыру мақсатында көптеген ... жылы ... ... ... ... ... ендіру ісін
арттыру жөнінде шаралар қолдану туралы қаулы шығарды. Қарағанды шахтасына
мемлекетіміз жан-жақтан қолдау керсете бастады. ... ... ... ... көп ... бөліне бастады. Гурьевте мұнай өндеу зауыты салынды. Ембіге
Әзірбайжаннан 400-ге жуық ... ... ... және ... ... ... артық мұнай өндірілді.
1943 жылы Мемлекеттік ... ... ... ... зауыты салына бастады.
1943 жылы Ақтөбе ферроқорытпа зауыты іске қосылып, алғашқы өнімін бере
бастады.
Балқаш пен Алтайдағы ... ... ... ... ... ... қабылданды.
1943 жылы Жезқазған комбинаты іске қосылды. Бұл өнеркәсіп орны да
құрылған күннен бастап майдан қажеті үшін ... ... Ауыл ... ... ... үшін жұмыс істеді. 1943 жылы егістік көлеміне 775000 гектар
жер ... Ауыл ... ... еткен Ыбырай Жақаев, ... Ким Ман Сам ... ... ... ... болды. 1943 жылы Ш.
Берсиев бастаған тары ... әр ... 201 ... өнім ... ... жасады. Ал Сырдария жерінде Ы. Жақаев күріштің әр гектарынан
1260 пүт өнім алды.
Павлодарлық әйел А. ... әр ... 52 ... өнім ... ... ... жұмысшылары «жеңіс қорына» өз ... ... ... ... ... ... ... комбинаты, Гурьев мүнай өңдеу зауыты сияқты ... ... - ... ... ең ... ... жылы Сталинград түбінде қиян-кескі шайқас басталды. ... ... ... 500 ... ... жатқандықтан, соғыстың оты
Батыс Қазақстан өңірін қамтыды.
1942 жылы күзде Каспий аумағында ... ... ... жылы 1 қыркүйекте Гурьевте ... ... ... ... жау ... пайда болғаннан кейін, 1942 жылы 10 қыркүйекте Гурьев
облысының барлық ... ... ... ... жүйелері
ұйымдастырылды. 1942 жылы 15 қыркүйекте Гурьев облысында соғыс жағдайы ... ... ... ... ... Орал әуе ... ... майдан өңіріне
айналды. 1942 жылы 9 қазанда Қазақ КСР үкіметі Сталинград майданының ... тылы ... ... ... бұдан артық шегінетін жер жоқ екенін
айтып, ... ... ... ... тастады.
Батыс Қазақстан жерінде 6 қорғаныс шебі, Сайхан, Орда, Чапаев, Тайпақ
аудандарында ... ... ... Ақтөбе облысында да қорғаныс
құрылыстары салынды.
Сталинград ... ... ... бөлімдері, материалдық,
техникалық базалары Батыс Қазақстанда орналастырылды. Орал қаласында ... ... ... ... ... ... 20-ға жуық ... жұмыс істеді. Гитлерлік ұшақтар ... ... ... ... ... 7 млн сом ... келтірді.
Сталинград майданын барлық жағынан Қазақстан қамтамасыз ... ... ... ... ... ... Мысалы, бір ғана Ақтөбеде ай сайын
30 ұшақ құрастырылды. Каспий бассейнінде орналасқан ... ... ... ... ... негізгі көпірге айналды. Қазақстан
жерінде құрылған 292, 387-атқыштар дивизиясы, 81-атты әскер дивизиясы ... ... ... ... ... көптеген қазақстандықтар
ерліктің небір тамаша үлгісін көрсетті.
Жамбылдың ұлы Алғадай Сталинград ... ... қаза ... ... М.А. ... ... азаматтардың басқарған әскери бөлімдері
жауды ... ... көп үлес ... ... ... ... ұшқыш Нүркен Әбдіров өз ұшағын жаудың әскери базасына құлатып,
Гастеллоның ерлігін қайталады.
Сталинград түбінде қазақстандықтар Қ. ... пен А.А. ... ... ... ... Одағының батыры атағына ие болды.
Қазақстандық Т.С. ... ... ... танк полкі Еділ
жағасындағы ірі операцияларда шешуші рөл атқарды. Сталинград шайқасы соғыс
тарихында ерекше орын ... ... ... ... ... олардың соғыстағы тағдырының шешілу уақытын жақындата түсті.
Азат етушілер ...... ... ... фашистерден тазарта отырып, Қызыл Армия батысқа
қарай бет алды. Оның ... ... ... ... ... ... Белоруссия, Молдавия, Балтық жағалауындағы елдерді
азат етудің маңызы зор ... ... ... да өз ... қосты.
Украина жерінде ерлікпен қаза тапқан Әбу Досмұхаметовке Кеңестер Одағының
батыры атағы берілді.
Украинада Днепр маңындағы ... Г. ... пен Қ. ... ... Одағының батыры атағына ие болды. Ал сол Днепрдегі соғыста Жәнібек
Елеусізов өз ерлігімен көзге ... 18 ... ... Кеңестер
Одағының батыры болды.
Қызыл Армия құрамындағы қазақстандықтар Польша мен Венгрияны, Болгария
мен Чехословакияны, Австрияны фашистерден азат ... өз ... ... ... З.У. ... Еуропадағы қарсыласу қозғалысына қатысып,
Кеңестер Одағының батырлары атанды.
Партизан қозғалысы да кең өріс ... ... ... ... ... Ж. Ағаділова, П. Семенова, Ә. Шәріпов, У. Оразбаев, Т.
Жұмабаев, В. Шаруди, Ж. Саин (жазушы), Н.В. ... т.б. ... ... ... ... жау ... соғысты. Қазақстандық партизан Ж.
Сұраншиев Белорусь жерінде «Ұшқын» партизан отрядының құрамында болды.
1945 жылы Қызыл ... ... ... ... «Орталық»,
«Солтүстік» әскери округтерін жеңді. Германияның көптеген жерін 1945 жылы
сәуір айына дейін КСРО қарулы күштері ... ... 1945 жылы 16 ... ... ... ... ... бастады. Бұл операцияға 3 млн
500000 жауынгер, 10800 әскери ұшақ, 52000-нан астам ... 7750 ... жылы 2 ... ... ... ... ... басып алды.
1945 жылы 8 мамырда Германияның жоғарғы командованиесі ... ... қол ... аяқталуы
Ұлы Отан соғысы осылай Кеңестер Одағы жеңісімен аяқталды. Шешуші
«Берлин» операциясына ... ... ... ... ... С. ... ... үшін шайқаста әскери бөлімнің бірін
басқарды. Ол ҚР ... ... ... ... ... операциясына
Т. Бигелдинов, X. Қайдауов, 3. Тұрарбеков, X. Көбеков, А. Еремеев т.б.
қатысты.
Р. Қошқарбаев және Г. ... ... ... жеңіс туын тікті.
Рейхстагқа ту тіккендер қатарында қазақстандық Х. Мәденов пен Р. ... ... ... Ұлы ... өз ... ... қоса білді.
500-дей қазақстандық Кеңестер Одағының батыры атағына ие болды. Оның 98-
і қазақ.
Т. Бигелдинов, Л.И. Беда, И.Ф. ... С.Д. ... екі ... ... ... ... ... ұшқыш болған бұлар 200-ден астам
әуе шабуылына қатысқан. Ұшқыш И.Н. Кожедуб үш ... ... ... ... ... ... атағын алғандардың ішінде қос қазақстандық
қазақ қыздары Мәншүк ... мен Әлия ... ... М. Мәметова
пулеметші, ал Ә. Молдағұлова мерген болды.
Ұлы Отан соғысында КСРО 27 миллион адамынан айырылды. 600000-ға ... ... ... ... ... қарсы соғыстағы қазақстандықтар
Квантунь армиясына қарсы соғысқа қазақстандық жауынгерлер де қатысты.
Қиыр Шығыстағы соғысқа Ақтөбеде құрылған ... ... ... ... ... 2027 ... ... мен медальдарға ие болды.
1945 жылы 10 тамызда қазақстандық ұшқыш М. Янко ... ... тізе ... II ... соғыс аяқталды.
Соғыстың аяқталуы, фашистік режимді құлату бағытында ең алдымен КСРО
шешуші рөл атқарды. Оның ішінде Қазақстанның үлесі зор ... және азат ... ... ... ... ... әскери техникамен жабдықтауда көп ... ... ... комсомолдарының бастамасымен жастар қаржы жинап,
1942 жылы Сталинград майданына «Қазақстан комсомолы» деген 45 танк ... ... ... ... «Кеңестік Қазақстан», «Қазақстан мұнайшысы»,
«Түркісібші» т.б. танк колонналары мен авиация ... ... үшін ... ерікті түрде 480 млн сом жинады. Оқушылар 4 млн сом ... ... танк ... жинаса, С.М. Киров ... ... ... ... танк ... 600000 сом ... ... ұшағын жасауға жастар 3 млн сом ... ... 1943 жылы ... ... ... С. ... 400000 ... ұшақ жасап берді.
Сталинградтағы «Красный Октябрь» зауыты мен трактор зауытын ... өз ... ... 1943 жылы 1439 ... ... ... қалпына келтіру үшін аттанды. Соғыстан қатты, зардап шеккен 12
қала мен 45 ауданды Қазақстан ... ... ... ... қатты
қираған аудандарды қалпына келтіру жолында Қазақстан халқы өте көп ... мен ...... ... ... ... бейімдеу мақсаты мен КСРО Ғылым
академиясы жанынан ... ... ... ... ... ... ... жөніндегі комиссия» құрылды. Комиссия құрамында А.А.
Байков, В.Л. Комаров, В.К. Обручев сияқты ... ... ... ... ... Л.С. ... С.Н. Бернштейн, Н.Д. Зелинский, ... А.Н. Бах т.б. ... ... ... А.С. Орлов соғыс жылдарында орысша-қазақша сөздік ... ... атты ... ... ... ... өңірінен 20-ға жуық
ғылыми-зерттеу мекемесі көшіріліп жұмыс істеді. КСРО Ғылым академиясының
қазақ филиалы да ... ... ... ... ... ... ... металды зерттеу ісінде Қ.И. Сәтбаев көп еңбек сінірді. 1942 жылы Қ.И.
Сәтбаевқа Жезқазған мыс кен ... ... ... байланысты
Мемлекеттік сыйлық берілді. Қазақстанда орналасқан ... ... ... ... ... ... Киев ... ерекше екпінді еңбек
етті. Соғыс жылдарында Қазақстанда ашылған жоғары оқу ... ... ... ... Шымкент технология институты, дене шынықтыру институты
т.б.
90-ға жуық ақын, жазушы ... ... ... ... ... Ж. Жабаев «Ленинградтық өренімді», Ж. Саин өлендер
жинағын, Қ. Аманжолов «Ақын ... ... ... С. ... ... М. ... «Абай» роман-эпопеясының I кітабын жазды. А. ... ... ... ... Грозный» кітабын жазды.
Майдан өңірінен Қазақстанға 23 көркемөнер ... ... жылы ... ... ... киностудиялары көшіріліп
әкелінді. Бұл киностудиялар Алматы киностудиясымен бірігіп, екі жыл ішінде
23 кинокартина түсірді. ... ... ... «Екі жауынгер»,
«Георгий Сакадзе» сияқты танымал кинокартиналар ... ... ... ... ... ... ... институты жұмыс істеді. Киностудиялар М. Әуезов,
Г. Мүсірепов т.б. жазушылардың көмегімен «Абай әндері», ... ... ... ... ... ... түсірді. Қазақстанда
құрылған 11 концерт бригадасы майданда өнер көрсетті. ... ... мен ... ... ... ... аянбай қызмет етті.
Соғыс жылдарындағы ұлтаралық қатынастар
Соғыс жылдарында майдан өнірінен басқа ұлт өкілдерін Шығысқа көшіру
жүргізілді. ... ... ... 532 мың адам ... ... мен ... қорғаныс құрылысын салуға республикамыздан 700000
адам қатысты. Онын, 200 мыңы қазақтар болды. Соғыс ... ... ... ... кеніштерінде чешендер мен ингуштар еңбек етті.
Соғыстың алдында ... 102000 ... ... өмір ... ... ... облысының таратылуына байланысты 360000 неміс
күшпен әкелінді. Бұдан басқа қиын уақытта чешен, ... ... ... т.б. ұлт ... Қазақстанға көшірілді. 1946 жылғы деректер
бойынша, Қазақстанға барлығы 890698 адам көшіріліп орналастырылған.
Бұл жағдайлар ... көп ... ... айналдырды. Қазақ елі
осылай қиын-қыстау уақытта талай ұлт ... пана бола ... ... II жартысындағы Қазақ КСР-нің саяси-экономикалық жағдайы
Қазақстан халық шаруашылығын қалпына келтіру кезеңінде ... ... ... ... ... ... дүниежүзілік соғыс КСРО шаруашылығына ете көп зиян әкелді. ... 1710 ... 70000 ауыл ... 32000 ... 100000 ... кәсіпорны бүлінді және 2 млн адам кираған үйде ... ... ... Ленинград, Сталинград, Минск т.б. қалалардың көп ... ... ... ... халық шаруашылығын қалпына келтіру
басты міндет болды. Бұл бағытта ең алдымен жұмыс күшінің жетіспеуі кедергі
жасады. Себебі КСРО ... 27 млн ... ... ... ... ... қатарында демобилизация (әскерден босату) басталды. ... ... ... ... 8 млн 500 мың адам ... ... ... ел экономикасының қайта құрылуы басталды.
Сұрапыл жылдары соғыстың қажетін өтеп ... ... ... тұрмыс
өнімдерін шығара бастады.
Қазақстан экономикасын бейбіт жағдайға бейімдеу көп ... ... ... ... көшіріліп әкелінген кәсіпорындар азат
етілген аудандарға қайта көшірілді. ... ... ... ... ... ... жарты миллионнан астам адам қаза тапты, көбі мүгедек ... ... ... бәрі ... қалпына келтіруді кешеуіддетті.
Қазақстан соғыстан ... ... ... ... ... көрсетті.
Сталинград, Ленинград, Киев қалаларын, ... ... ... ... ... қазақстандықтар көп үлес қосты.
Сонымен қатар Қазақстан соғыстан зардап шеккен әскерлерге материалдық
көмек көрсетті. Мысалы, 1945 жылы ... 500-ге жуық ... ... техникасын; Ресей мен Белоруське, Украинаға 350000 қой, 22000
жылқы, 17500 сиырды тегін ... 1946 жылы ... ... ... ... шаруашылығын қалпына келтіру бесжылдығына сәйкес
шаруашылықты дамытуға бюджеттен көптеген ... ... ... және ... ... еңбегінің арқасында
кәсіпорындар біртіндеп аяғынан тұра бастады. Теміртау металлургия зауыты,
Ақтөбе ферроқорытпа ... ... ... ... ... ... ... мен Маңғыстау мұнай кәсіпшіліктерінде жаңа құрылыстар салынды.
Ауыр өнеркәсіппен бірге жеңіл және тамақ өнеркәсіптерінің ... ... жылы 483 ... ... Мойынты-Шу теміржолы салынды.
Байланыс, коммуникация ... де ... 1949 жылы ... ... ... ... ... 56 қаласымен байланыстырылды.
1950 жылы елімізде халық шаруашылығында еңбек ететін адамдардың саны 1
млн 403000-ға жетті.
Ауыл шаруашылығы
Соғыстан әлсіреп ... ... ауыл ... ... келтіру
жолында көптеген кедергілер кездесті. Мысалы, ауыл ... ... ... ... ... ... ... ықпалы т.б.
Партияның 1946 жылғы қаулысына сәйкес совхоздар мен колхоздардың
бұрынғы зардаптарын жою ... Ауыл ... жаңа ... ету үшін ... ... қаражат бөлді. 1950 жылы еліміздегі
колхоздарда (76%) МТС-тер (машина-трактор станциялары) жұмыс істеді. Үкімет
өзін ... ете ... ұсақ ... ... ... 1952 ... 2047 колхоз жұмыс істеді.
Республика ауыл шаруашылығы біршама жақсы дамыды. ... ... ... ... ... ете ... ... шикізатқа
деген сұранысын қанағаттандыра алмады. Ауыл шаруашылығы ... ... ... ... жағдайы
Соғыстан кейін 1946-1950 жылдары халықтың әлеуметтік жағдайы үшін аса
бір ауыр кез ... 1947 жылы ... ... ... ... халықты
азық-түлікпен мөлшерлі қамтамасыз ететін карточкалық жүйе ... ... ... ... біраз шаралар
қолданылды. Бірақ бұл мәселе орнымен шешілмеді. Жұмысшылардың ... ... ... ... ... ... Сол кездегі орташа жалақының көлемі
64 сом болды. Әсіресе, ауыл шаруашылық өнімдерін ... өте ... ... алды. 1946 жылы Кеңестер Одағының біраз өңірін аштық жайлады. Бұл
туралы, әрине, ешқандай мәліметтерде ... ... ... де ... жүйе ... ... ... КСРО-да,
соның ішінде Қазақстанда Сталиннің жеке басына табыну күшейді. Жеке адам
құқығы барған ... ... ... ... адамдар басқарудан
шеттетілді.
Коммунистік партиянын, билігі шексіз болды.
Қоғамда тоталитарлық, ... жүйе ... ... ... бәрі ... ... ... пайда болды. Жоғары билік басындағылар тез
арада коммунизмге көшу туралы ... ... ... Коммунизмнің
теориялық негізі жасалды. Бұның бәрі, әрине, И.В. ... ... ... ... ... қияли утопиялық көзқарас пайда
болды. Коммунистік партия қияли коммунистік идеологияның ... ... мен ... ... ... Адам мүддесімен, әрине, ешкім
санаспады.
Жазалау шаралары және қазақ жеріндегі лагерьлер
Партияның қияли ... ... ... коммунизм саясатына
сенбегендер немесе қарсы шығып балама пікір айтқандар қуғындалып, оларға
«халық жауы» және «социализм жауы» ... ... ... ... ... қуғын-сүргін де күшейді. Жалған айыппен сан
мыңдаған адам еш кінәсіз, ... ... ... ісі», «Ленинград
ісі» сияқты жалған айыптау топтамалары да көбейді. ... ... ... ... ... ... мен ... тағдыры қиын
болды. Саяси қуғын-сүргінге алдымен олар ілікті.
Қазақстан соғыс жылдарында күшпен жер аударылған басқа ұлттың ... пана ... ... ... Орта Азия мен ... ... ... саны 1946 жылы 2463940 болды. 2 млн 700000 км2 жері
бар Қазақстанда көптеген лагерьлер ... ... ... ең ... Карлаг (Қарағанды лагерьлер жүйесі) болды. ... ... ... ... ... ... адамдар азап шекті.
Мәдениеттің дамуы
Соғыстан кейінгі уақытта мәдениет, еліміздің рухани жағдайы қатал
сталиндік ... ... ... ... ... бұл ... ... басқарып отырды.
Агарту ісі. Соғыстан кейін қираған халық шаруашылығын қалпына келтіру
жолында кездескен басты кедергілердің бірі - қажетті мамандардың жетіспеуі.
1946 жылы ... ... ... ... және орта ... беру
ісін дамыту шаралары жөнінде қаулы қабылдады. Қазақстанға көптеген білікті
мамандар жіберіліп, білім беру ... ... ... ... ... ... ... қажетті 60000-дай маман даярланды. 1950 жылы
республикада ... беру ... 146,5 млн сом ... ... ... мектептер мен интернаттар салынды. 1950 жылы ... ... саны 9088 ... Бұл мектептерде 1493000 оқушы оқыды.
1950 жылы республикада міндетті орта білім алу жүйесі енгізілді.
Әдебиет. Қазақ әдебиетінің соғыстан ... ... ... болмады.
Бірақ сталиндік идеология әдебиеттің дамуына кері әсерін тигізбей қоймады.
1947 жылы М. Әуезов «Абай ... ... екі ... ... жылы ... жолы» роман-эпопеясы үшін ол мемлекеттік сыйлыққа ... Бұл ... - ... ... аса ... жетістігі.
Соғыстан кейінгі жылдарда Ғ. Мұстафиннің ... С. ... М. ... ... ... романдары, Қ. Бекхожин мен ... А. ... пен Т. ... Ә. ... өлеңдер
жинақтары жарық көрді.
Ғылым. Халық ... ... ... ... ... бірі ... ... болды. 1946 жылы маусымда
Қазақ КСР ... ... ... ... ... ... президенті
болып ғалым, геолог, геология-минералогия ғылымдарының докторы, академик
Қаныш Имантайұлы Сәтбаев сайланды. Қазақ КСР ... ... ... ... С.И. ... И.П. ... А.М. ... сияқты
КСРО Ғылым академиясының белгілі ғалымдары көп еңбек сіңірді. Құрылған
күннен бастап Қазақ КСР ... ... ... аса ... ... ... ... 1946-1949 жылдар аралығында Ғылым академиясы
900-дей жаңалық ашты.
1950 жылы Қазақ КСР ... ... ... 50 ... ... ... ... академиясының 19 ғылыми-зерттеу институтында ... ... мен ... ... ... ... жылдарда сталиндік тоталитарлық жүйе ғылым ... ... ... ... ... ... ... коммунистік
партияның қатал идеологиясы қоғамдық ғылымдарға қатты қыспақ көрсетті.
Қазақстан компартия орталық комитеті БК(б)П ... ... ... ... ... саяси қудалауға арналған қаулысын орындау мақсатында
жұмыс істеді. Осыдан бастап ... ... ... ... ... ... қудалануы басталды. 1947 жылы коммунистік партия Қазақ
КСР Ғылым ... ... Тіл және ... институтына XIX
ғасырға дейінгі қазақ әдебиетінің ... ... ... ... салды.
Себебі бұл кездің мұралары «ескінің қалдығы» ретінде сипатталды. Қазақ КСР
Ғылым академиясында, Мемлекеттік университетте, ... ... ... ... ... ... ойлы ... іздеді.
М. Әуезов, Қ. Сәтбаев, Қ. Жұмалиев, С. Мұқанов, Ә. ... ... ... ... ... ... ... негізсіз айыптар
тағыла бастады. Белгілі ғалымдарға (А. Жұбанов, Б. Сүлейменов, Е. ... ... ... жала жабылды. М. Әуезов, Қ. ... ... ... ... бойы ... тыс жерлерді (Ленинград, Москва)
мекендеді.
Е. Бекмаханов ісі. Ермұхан ... ... ... ... ... ... болды. Е. Бекмаханов 1943 жылы «Қазақ ССР тарихы»
атты еңбек ... 1946 жылы ... ... ... 1947 ... «XX ... 20-40 ... Қазақстан» тақырыбында
монография етіп ... Е. ... бұл ... ... ... ... бастаған көтеріліс туралы кең келемде жазған
болатын. Осыған байланысты Е. Бекмахановқа ... ... ... ... ... ақтауға тырысқан буржуазияшыл-ұлтшыл деген
айып тағылды. 1950 жылдан бастап ... ... ... ... ... ашық айыптай бастады.
1951 жылы Қаз КСР-нің Жоғарғы соты Е. ... ... деп ... ... бас бостандығынан айырды. Ол Гулаг лагеріне жазасын өтеуге жіберілді.
Е. Бекмаханов 1954 жылы ақталып түрмеден ... Оның ... ... ... А.П. Кучкин сияқты ғалымдар көп көмек көрсетті. ... ... ... кейін, өзінің ғылыми педагогикалық жұмысын
жалғастырды.
Е. Бекмаханов 1966 жылы қайтыс болды.
Т. Тәжібаев ісі. Т. Тәжібаев ... ... ... ... ... ... ... Соғыстан кейін ол біраз уақыт бойы С. М. ... ... ... университетінің ректоры қызметін атқарды.
Т. Тәжібаев сталиндік идеологиянын, қыспағына ұшыраған Б. Кенжебаев, Е.
Ысмаилов, Е. Бекмаханов ... ... ... ... ... калды. Ол үшін Т. Тәжібаевқа ... ... ... ... ... қорғады деген айып тағылады. ... Е. ... ол ... сөгіс алды. Коммунистік партия Т. Тәжібаевқа тез арада
ҚазМУ-ды «саяси сенімсіз» адамдардан тазартуға ... ... ... ... Т. Тәжібаев ректорлық қызметінен босатылды.
Қазақстан 50 жылдардың басы мен 60 ... ... ... ... ... ... келтірілген өнеркәсіп 50 жылдардан кейін жаңа
өзгерістерді қажет етті. Осы кезден бастап өнеркәсіпті ... ... ... ... ... өндіріске енгізу жөнінде
көптеген шаралар нәтижесінде Қазақстан экономикасының өсу ... ... ... ... ... ... 730 өнеркәсіп орны
салынды. ... ... ... ... хром ... ... ... Семей цемент зауыты, Жезқазған кен байыту фабрикасы т.б.
1958 жылы ... өнім ... ... ... 3-орынға шықты.
Өнеркәсіптердің көптеп салынуы көлік, байланыс жүйелерінің өркендеуін ... ... ... елімізде көлік және коммуникация жүйелерін
дамытуға 146,4 млн сом ... ... ... ... ... ... жылы Қазақ КСР теміржолының ұзындығы 11,42 километр болды. 1958
жылы ҚазақКСР-де Қазақ теміржол басқармасы ... ... ... осы басқармаға бағындырылды. 1951-1955 жылдар ... ... ... 30%-ы ... ... ... 1960 жылға қарай
Одақта өндірілген темір кенінің 5,4%-ы Қазақстанға тиесілі болды. Қазақстан
«магниткасы» аталған Қарағанды ... ... ... мен ... ... мен ... ... өнімдерімен қамтамасыз етті. Республикада
электр энергиясы өндірісі де біршама дамыды. 1960 жылы Қазақстанда 10,5 ... ... ... Дегенмен индустрияның дамуы болмаса, сапа жағы
өзгеріссіз қалды.
Соғыстан кейін де біршама ... ... ауыл ... ... ... артта қалды.
Өнеркәсіпті дамытуға мемлекет көп көңіл бөлгендіктен, ауыл шаруашылығы
артқы орында қалып қойды.
1953 жылы КОКП пленумында ауыл ... ... ... шаралар
белгіленді. Мемлекет тарапынан ауыл шаруашылық саласына көп көңіл ... ... ... ... берілді, бірақ қалыптасқан басқару
жүйесі ауыл шаруашылығының дамуын экстенсивті жолмен жүргізе берді.
Тың және тыңайған ... ... ... игерілуі 1954 жылы басталды. 1954 жылы наурызда КОКП
Орталық Комитетінің пленумында «Астық өндіруді арттыру, тың және ... ... ... ... ... Тың ... ... өсіретін егістік
көлемін арттыру, негізінен, Орал мен ... ... ... бен
Қазақстанда жүргізілді.
1954 жылы Кеңес ... 13,4 млн ... жаңа жер, оның ... 6,5 ... ... жер игерілді. 1956 ... ... ... ... 28-30 миллион гектарға жеткізу кезделді. Тың жерлерді игеру
ісі ... ... ... ... ... 1955 жылы 9,4 миллион гектар
жер жыртылды. Ал жоспар бойынша 7,5 млн ... жер ... ... ... жерлердің игерілуі Ақмола, Солтүстік Қазақстан, Қостанай, Көкшетау,
Торғай, Павлодар облыстарында жүргізілді.
Тың жерлерді игеру мақсатында Қазақстанға ... ... ... ... ... ... мен ... 266,6 мың механизатор
келді. Мысалы, 1954 жылы Ақмола облысына тынды игеру үшін ... ... ... Тың ... ... мақсатында көптеген шаралар қолданыдды.
Басқа өңірлерден тың игеруге келгендерге көптеген материалдық жеңілдіктер
жасалды. Тың ... ... әр ... 150-1000 сом ... бір ... берілді. Бұдан басқа да материалдық, ... т.б. ... Тың ... ... ауыл ... салығынан босатылды.
1954-1959 жылдар аралығында Қазақ КСР-де тың және тыңайған жерлерді
игеру ... 20 ... жуық сом ... ... ... Тың ... ... ерекше қарқынмен
жүргізідді. Қазақстанда егістік жерлердің көлемі артты. Астық өндіру көлемі
жөнінен Қазақстан одақта 2-орынға ... ... ... ... ... мен Сібірді, Оралды астықпен қамтамасыз етті. Тың игеру жылдарында
Қазақстан көп ... ... елге ... ... ... тұрғын үйлер, құрылыстар, мәдени обьектілер салынды. Он мындаған
шақырым жолдар төселді.
Тың игерудің салдары. Кептеген жылдар бойы тың ... ... ... ... ... ... ... келді. Ал оның көлеңкелі
жағы туралы ештеңе айтылмады және айтылуы да мүмкін болмады.
Ең алдымен Қазақстанға тың және ... ... ... келгендер
арасында арам тамақтар мен қылмыскерлер де болды. 1954-1955 ... ... 650000 тың ... ... ғана механизатор болды.
Нәтижесінде көптеген тәртіп ... ... етек ... ... байланысты совхоздарға көбінесе тозған, бүлінген тракторлар
мен комбайндар, ауыл ... ... ... ... күрт ... Аса көп ... жыртылып,
нәтижесінде көп жерлер тіршілікке жарамсыз болып қалды. Топырақ эрозияға
ұшырап, жердің құнарлылығы ... ... ... ... Миллиондаған гектар жерлер
жыртылғандықтан, малдың жайылымы, жемшөп дайындайтын ... ... ... ... ... ет, сүт өнімдерінің көлемі де азайды.
Қазақ халқының ... ... ... ... Тың ... қазақ халқының ұлттық намысын қорлайтын теріс пікірлер тарады. Тың
игеру жылдары қазақ ... ... ... ... ... ... ... бала-бақшалар, қазақ тіліндегі
газет-журналдар азайды. Қазақ тілінің қолданылу аясы тарылды. Тың ... ... 2 ... жуық басқа ұлт өкілдеріне берілген артықшылықтар
қазақ халқын менсінбеушіліктің көрінісі болды.
Мал шаруашылығы
Коммунистік партияның жүргізген солақай ... ... ... шаруашылығының дамуы баяу жүрді. Көптеген мал жайылымдардың тың игеру
кезінде егістікке айналып кетуі де мал ... ... ... бірі ... жылы ... КОКП ... ... пленумында мал шаруашылығын
дамыту мәселелері талқыланды. Қазақстанда мал ... ... 225 ... және 47 колхоз мал өнімдерін, яғни ет, ... ... ... ... Мал ... ... көптеген шаралары нәтижесінде жақсара бастады. ... ... мал ... ... басты.
Шаруашылықтың бар ауыртпалықтарын көтерген малшылар өз еңбегі
нәтижесінде ... ... жете ... ... ... Мойынқұм ауданындағы Айдарлы колхозының шопаны
Жазылбек Куанышбаевтың өндірген қаракөл терілері Бухарест пен ... мен ... ... ... ... ... 1958 ... балға» алтын медалін алды.
1960 жылы Қазақ КСР-де мал саны 37 млн 400 ... ... ... құру
Тың игеру жылдарында совхоздар мен колхоздардың көптеп құрылуы бұрынғы
МТС-тердің шаруашылықтағы орнына кері әсер ... ... әр ... ... енді ауыл шаруашылық техникасын езі сатып алатын болды.
Сондықтан мемлекет ... ... оның ... ... ... ... ... совхоздарға айналдыру
1957 жылы Қазақстанда ұсақ колхоздарды біріктіру нәтижесінде совхоздар
құрыла бастады. 1957 жылы ұсақ ... ... 158 ... ... жылы ... 500 совхоз құрылды. Совхоздар ет, сүт, астық, мақта
өндіретін бағыттарды ұстанды. ... ... ... ... ... ... совхоздар шаруашылығы жоғарыдан жоспарлы түрде жүргізілді.
1957 жылы ауыл халқының малдарын совхоздарға ала бастады.
Қазақстан халқының әлеуметтік-демографиялық құрылымы
Индустрияның дамуы, тың ... ісі ... ... ... ... ... ... өзгеріс әкелді. Қазақстан КСРО-дағы ең көп ... ... ... ... ... ... т.б. ұлттар
өкілдері қатар өмір сүрді.
Индустрияның кемел дамуы жаңа жұмысшы мамандарды ... ... ... жаңа ... ... ісі ... жүргізілді.
Қазақстанның ірі қалаларындағы ... ... ... тыс ... ... ... көбейді.
Урбанизация күшейді. 1959 жылы Қазақстанда қала халқының үлес салмағы
44%-ға жетті. Жаңа қалалардың саны 15 болды.
1954-1962 ... ... ... ... ... сияқты
республикалардан 2 млн адам қоныс аударды.
1954-1955 жылдары еліміздің индустриялық саласында жұмыс ... үшін ... адам ... ... ... ... Қазақстанда республиканың
байырғы халқы қазақ ұлтының үлес салмағының төмендеуіне әкелді. 1959 ... ... ... ... 29% болды.
Коммунистік партияның солақай саясаты кесірінен қазақ ... ... күн ... сайын аяққа таптала берді.
Халықтың тіршілік жағдайы
Сталин өлгеннен кейін 1953 жылы ... КОКП ... ... ... ... ... ... туралы қаулы қабылданды.
Бірақ бұл мәселелер ... ... ... ... ... ... Қазақстанды шикізат көзі ретінде ұстау бағытынан тайған жоқ.
Ең бастысы, ауыр өнеркәсіптер салынғанымен, жұмысшылардың әлеуметтік
жағдайын қорғайтын ... ... жылы 1 ... ... ... жұмысшылар партияның әлеуметтік
саясатына қарсы бағытталған наразылық білдірді.
Наразылық себебі - Теміртауда салынып жатқан металлургиялық комбинаттың
құрылысына 300 мыңға жуық адам ... ... ... ауыз су, ... ... ... шараларға барды.
Қылмыскерлер жұмысшылар наразылығын пайдаланғандықтан, арты жаппай
тәртіпсіздікке ұласты. Наразылықты ... ... ... ... ... 50 ... ... өмір
1953 жылы наурызда әміршіл-әкімшіл жүйенің идеологы, КСРО басшысы И.В.
Сталин қайтыс болды.
1953 жылы шілдеде Сталиннің оң қолы, қуғын-сүргінді ... ... ... төрағасының бірінші орынбасары Л.П. ... ... ... ... ... ... Кеңестер Одағында ширек
ғасырға созылған ... адам ... ... ... үстемдік дәуірі
аяқталды.
Бюрократ көсемдер биліктен кеткенімен, олардан мұраға қалған әміршіл-
әкімшіл жүйе ... 1953 жылы ... ... ... ... КОКП
Орталық Комитетінің пленумында әміршіл жүйеге байланысты біраз мәселелер
көтерілді. Бұл мәселенің ... КОКП XX ... ... тақырыптарының бірі
болды. Съезде мемлекет басшысы Н.С. Хрущев жеке адамның басына табынудың
жай-жапсары туралы баяндама ... Бұл ... И.В. ... мен ... Л. Берияның заңға қайшы ... ... ... ... ... ... бюрократиялық жүйесі, қылмыстары туралы көптеген
дәлелдер келтірілді. Адам құқығының аяққа тапталғандығы, ... ... ... ... туралы да айтылды. Съезде «Жеке адамға
табыну және ... ... ... ... ... ... басқа
құжаттары, талқыланған мәселелері көп уақытқа дейін құпия түрде ... ... ... Н.С. ... орны ... ... ... Мемлекет басшылығының осыдан кейінгі саясаты да ... ... ... ... ... тек қана ... ... болды. Одақтас республикалардың құзырында ештеңе болмады.
Н.С. Хрущев ... де соны ... ... ... ... ... Қазақстан облысы бір мектебінің мұғалімі М. Елікбаев Н.С. Хрущевке
ашық хат жазады. Хатта Қазақстанның тәуелсіздігі жоқ екенін, ... ... ... аяқ ... ... ... ... қазақ тіліндегі
оку құралдары мен баспасөздің тым аз ... ... ... ... ... ... МҚК тарапынан қуғынға ұшырап, азап тартады. 1957 жылы М. Елікбаев
партия қатарынан шығарылып, жындыханаға тығылады. Н.С. ... ... де ... жүйе ... 1959 жылы ... ... ХХІ
съезінде Н. Хрущев социализмнің толық жеңгені, енді ... аяқ ... өз ... ... Елде ... қияли болжамға сүйенген
утопиялық социализм сақталды.
Қазақстан - дүниежүзілік ... ... бір ... ... ... ... ... қарым-қатынас жасау аясы өте тар болды. ... 50 ... ... сыртқы саясатында біраз өзгерістер болды. КСРО осы
кезде әлемде бейбітшілікті сақтау ... ... ... ... ... жылы 12 ... КСРО Жоғарғы Кеңесі кабылдаған бейбітшілікті қорғау
туралы заңға 4 млн ... қол ... ... ... ... ... ... болған
мемлекеттер: Индонезия, Непал, Бирма, ҚХР және Үндістан. Әсіресе ... ... ... ... оң ... ... Екі мемлекеттің
көптеген жастары оку орындарында ... ... ... Қазақстан мен Қытай
арасындағы қатынастардың жақсаруы Қазақстанда және Қытайдың Шыңжан-Ұйғыр
өлкесінде тұратын ... үшін ... ... ... ... да оң ... ... Қазақстан Шығыс Еуропадағы
Чехословакия, Румыния және Оңтүстік Азиядағы Үндістан сияқты ... ... ... т.б. ... ... ... олардан өнеркәсіп
өнімдерін импорттады. Қазақстанда 1955 жылы шетелдік делегация, 1957 жылы
әлемнің 23 елінен 500-ге жуық ... ... 50 ... ... қарай
Қазақстанға Үндістан Президенті С. Радхаркришнан мен ... ... ... ... ... 60 ... II ... мен 80 жылдардың басында
Қоғамдық-саяси жүйе
60 жылдардан бастап мемлекет Кеңестерді дамыту ісіне басты көңіл бөлді.
КОКП-ның XXII ... ... ... ... ... ... қаралды.
Осы кездегі қоғамның саяси жүйесінде елімізде еңбек ететін барлық жүйеден
өкілдер құрамына кіретін КСРО ... ... рөлі ... жылы ... ... ... саны 473 болды. Депутаттардың
158-і әйел ... ... ... ... ... ... құрамына 98906 депутат
сайланды. Бірақ Жоғарғы Кеңес партия нұсқауы негізінде жұмыс істеді.
Кәсіподақ қызметі де бұл ... ... ... 1966 жылы ... 4 ... жуық адам ... 1960 жылы мемлекеттегі рекреациялық
қорлар кәсіподақ қарамағына берілді. 1961 жылы ауылдық жерлердегі ... ... ... ... ... ... ... құқықтары мен әлеуметтік жағдайларын реттеу кәсіподақтың
міндеті болды. Осындай кең ... ... ... құзырында болған
кәсіподақ барлық жағынан партияға бағынышты жағдайда болды.
60 жылдардың ортасында комсомолдың беделі де ... ... ... ... ... ұйымы құрамында 1 млн-ға жуық жастар ... ... ... ... ауыл ... ... байланыс жүйелерінде
еңбек етті.
1962 жылы Қазақстан комсомолының X ... ... мал ... ... ... Сонымен қатар Қазақстанның 8000-ға жуық комсомол
жастары екпінді құрылысқа аттанды.
60 жылдардың ... ... ... ... ... қалып қойған
отандастарымыз оралды. Осы жылдары КСРО-ға ҚХР-ден 350000 адам көшіп
келген. Оның ... жуық ... ... ... ... ... ... көпшілігі қазақтармен қатар өзбектер, орыстар,
ұйғырлар, дүнгендер де Қазақстан жеріне ... ... ... ... ... жылы аяқталды.
1964 жылы КОКП Орталық Комитетінің пленумы ... ... ... және ... ... ... ауыс-түйістер туындады. Еңалдымен
Н.С. Хрущев КОКП ОК-ның ... ... КСРО ... ... ... ... КОКП ... бірінші хатшысы болып Л.И. Брежнев
сайланды. Министрлер Кеңесінің төрағасы қызметі А.Н. ... ... ... негізгі мәселелер Л.И. Брежнев, А.Н. Шелепин, М.А. ... ... Д.А. ... ... ... М. А. Суслов баяндамасында
Н. С. Хрущевті айыптады.
70 жылдардын, басында бұрынғыдай ... ... өту ... басым болды. Бұл жайлы 1967 жылы Қазан ... ... ... ... Л.И. ... мәлімдеді.
1977 жылы 7 қазанда КСРО конституциясы қабылданды. Конституцияда қияли
болжамдар көп ... етер жол ... ... ... ... ... жылы 20 сәуірде Қазақ КСР-нің конституциясы қабылданды. Бұл
Кеңестік жүйедегі Қазақстанның ... ... ... Бұл конституцияда
да демократияны шектеу, адам құқығын елемеу т.с.с. қоғамға жат ... ... ... ... да ... ... көбейді.
Республикада орыс тілі «ұлы тіл» ретінде дәріптеліп, қазақ ... ... ... жылы ақын, қоғам қайраткері О. Сүлейменовтің «АЗиЯ» кітабы жарық
көріп, оқырмандарға ұсынылды. Бұл кітапта орыстың ... ... ... туралы кең ғылыми деректер келтірілді.
Келтірілген деректер шовинистерге ұнамады. Оларға бұл кітап орыс ... ... ... ... ... ... тиражын көбейтуге
және оны сатуға тыйым салынды.
1979 жылғы Целиноград оқиғасы
Негізгі себебі. Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... немістер қоныс аударған болатын. 1979 жылы
КОКП ОК-ы Қазақстан жерінде неміс автономиялық ... құру ... ... ... ... ... Ақмола, Павлодар, Қарағанды,
Көкшетау облыстарының бірнеше аудандары кіруге тиіс ... ... ... ... ... ... қаласында орналасатын болды. Бұл
жөнінде арнайы комиссия ... оған КОКП ... ... А. ... ... ... бұл ... қазақ халқының ұлттық мүддесін аяққа
таптаудың көрінісі болды.
Оқиға ... 1979 жылы 16 ... ... ... ... ... жерінде неміс автономиясын құруға наразы болған ... ... ... жол ... «Қазақстан бөлінбейді!» деген жазуы бар
плакаттар ұстаған жастар партияның бұл ... ... ... 1979 жылы ... ... ... шыққан атқару комитетінің төрағасы ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан жерінде
ешқандай автономия құрылмайтынына жастарды сендірді.
Мемлекеттік Қауіпсіздік Комитетінің (МҚК) бұл ... ... ... күш салғанымен, көп уақытқа дейін наразылық дүмпуі басылмады.
Қазақстанның халықаралық ... ... ... ... ... ... орны ... Қазақстанның сыртқы саясатында мәдени және экономикалық байланыстар
ерекше орын алды.
Қазақстан металл мен ... ... ... шығарса, станок пен
жиһазды, киім мен электр ... ... ... ... ... Египет пен Иранда, Монғолия мен Финляндияда,
Ауғанстан мен Үндістанда қызмет етті. ... АҚШ, ... ... Чехословакия ғалымдарымен тәжірибе алмасты.
КСРО-ның Франциядағы күндерінде артистер Б. ... Е. ... ... ... ... Кеңес-Сирия достығының күндері өтті.
Коммунистік партияның шалағай ... ... ... ... ... кедергі жасады.
Өнеркәсіптің дамуы
Ғыльим мен техника жетістіктерін пайдалану. КОКП ОК-тың 1956 жылғы
пленумында өнеркәсіптің басқару ... ... ... ... ... салаларды біріктірді.
60 жылдардың басында өнеркәсіпті сапалық жағынан ... ... құру ... ... ... ... жаңа ... енгізу
жоспары жасалды. Ең алдымен өндірісті электрлендіру мәселесі қолға ... ... ... СЭС-і 45000 шақрымнан асатын ... ... ... ... ... ... ... механикаландырылған
жүйе еңбек енімділігін 6%-ға дейін көтерді. Өндірістің автоматтандырылған
жүйесі 2700 ... ... ... 1985 жылы жаңа технологиялық процесті
өндіріске енгізгені үшін Ащысай полиметалл комбинатына Лениндік ... ... ... ... ... ... жылы Өзен кен ... жаңа технология негізінде алғашқы мұнай
өндірілді.
Өнеркәсіптегі жагдай. Ғылыми-технологиялық процестерді өндіріске енгізу
ісі өнеркәсіптегі жағдайды түбірімен ... жылы ... ... ... комбинаты, Шымкент цемент
зауыты бастаған 11 өнеркәсіп жұмыс жүргізудің жаңа ... ... ... ... өнеркәсібінің 70%-ы жоспарлаудың жаңа жүйесіне жұмыс істеді.
1970 жылы Қазақстанның одақ көлеміндегі көмір, темір кені мен ... ... үлес ... ... ... ... суды ... іске қосылды.
Жеңіл өнеркәсіптер қатары өсті. Теміртау, Жамбыл қалаларында азық-түлік
өнеркәсібі, Алматыда ... мата ... ... ... ... ... бере ... Бес жылдың ішінде республикада жеңіл
өнеркәсіптің 14 кәсіпорны салынды.
Аз ғана ... ... ... 170-ке жуық ... іске ... ... отын ... кешенінің құрылысы 1970 жылға қарай
басталды. 1975 жылға қарай еліміздегі ... ... ... ... ... ... жаңалықты енгізу процесі
барлық республикаларда бірдей жүргізілген жоқ. 80 ... одақ ... ... ... жаңалықтардың 3%-ы Қазақстанға
тиесілі болды.
Орталық ... ... ... шикізат базасы ретінде ұстау
бағыты өзгермеді.
70 жылдардың ... ... ... ... ... ... аймақтық-өндірістік кешендер салынды.
Ауыл шаруашылық жағдайы
1965 жылдан бастап ауыл шаруашылығы саласына бөлінетін қаржының ... 7,1 млрд сом бұл ... тек қана ... ... 1893 шаруашылық дәнді дақылдар өсіруге ... қой ... ... 1967 ... бастап ауыл шаруашылық
кәсіпорындар шаруашылық есепке көшіріле бастады. Бұл кезде ауыл шаруашылық
саласына басқа ... ... келе ... 1968 ... армия қатарынан босатылғандар және ... ... 16 ... жуық ... ... ... ... аралығында
Қазақстан ауыл шаруашылығына 18 млрд сом қаржы жұмсалған. ... бұл ... ... ... ... шеше ... ... 1965-1985
жылдар аралығында 4,2 млн сиыр, 5,5 млн қой, ешкі, 5,1 млн ... ... Ауыл ... ... ... ... ... көптеген
шығынға батып отырды.
1986 жылы еліміздегі барлық ауыл шаруашылық ... ... ... айырылып, несиемен ғана жұмыс істей бастады. 70
жылдары Алматы облысының ... ... ... және ... директоры И.М. Худенко шаруашылықты басқарудың құрылымын
өзгертуге ... ... ... ... ... ... ету ... жүйенің кесірінен И.М. Худенко қуғындалып, ақырында бас
бостандығынан айырылады. Түрмеге түсіп, сонда қайтыс болады.
1982 жылы коммунистік партия ... ... ... ... қалған өзге де проблемаларды шеше алмады.
Экологиялық жағдай
Ұлы Отан соғысынан кейінгі жылдарда КСРО-да экологиялық жағдай күрделі
проблемалардың біріне ... Бұл ... ... да тыс ... ... ... ... қабақ соғыс» аталған империалистік мемлекеттер мен
социалистік мемлекеттердің арасындағы жанталаса ... ... ... II ... ... ... Бұл бәсекеде басты орында АҚШ пен
КСРО тұрды. Ең алдымен бұл екі ... ... ... ... ... КСРО ... ... ең ірі ядролық полигоны болды.
Қазақстан жеріне осы және тағы ... ... ... ... ... ... ... ескерілмеді. Қазақстанда ең ірі Семей полигоны
болды. Семей, Қарағанды, Павлодар облыстары түйіскен жерде орналасқан бұл
полигон 8372 км2 ... ... 1949 жылы 29 ... ... полигонында
алғаш рет ядролық қаруды сынады. Семей полигонында барлығы 500-ге ... ... ... ... ... әрбір ядролық сынақтың құны 30
млн сом болды. Ол кезде полигонның халыққа, қоршаған ... ... ... еш ... ... ... ... әрбір сынақтың адам өміріне
келтіретін зияны өте көп болды. Адамдар арасында түрлі ... ... ... ... ... ... тууы ... Жер қыртыстары
жарамсыз болып қалды.
1969-1970 жылдары Маңғыстау жерінде жер астында ... Қару үш ... Бұл ... ... ... түрде өткізілді.
70 жылдардан бастап Қазақстандағы тағы бір экологиялық ... ... ... ... Ең ... ... күштерді орналастыруда жіберілген
стратегиялық қателік басты ... бірі ... ... ... ... ... күріш дақылдарын өсіруге қисапсыз пайдалануы Арал
теңізінің тартылуын тездетті. Арал ... ... 27 мың ... ... ... ... ... бір литрге шаққанда 20 грамнан асты. ... ... ... ... тұз Арал маңайындағы халықтардың өміріне аса зор
қауіп әкелді. Арал теңізінен балық ... ... ... ... неше ... аурулар көбейді. Ауруға ... ... 80%-ын ... Қазіргі уақытта Балқаш көлінің де экологиялық
жағдайы проблемаға айналып отыр.
Халыққа білім беру
70 жылдарға қарай республикадағы ... беру ... ... ... 1970 жылы ... ... мектептердің саны 10154-ке
жетті. Ал онда білім алатын оқушы саны 3 млн 266 мын, ... 80 ... ... ... ... ... ... қазақ тілінде оқу ісін
жүргізетін бірнеше мектептер жабылды. ... 1986 жылы ... ... пәндерін терендетіп оқытатын ... ... ... ... КСР Ғылым академиясы қамқорлыққа алды. 1986 жылы КОКП ... орта ... ... ... ... ... қаулы шығарды.
1972 жылы Қазақ КСР-де жалпыға бірдей орта білім беруге ... ... ... ... ... ... жоғары оку орындарында бірқатар
өзгерістер болды. ... 55 ... оқу ... 173,3 мың ... ... Арнаулы орта оқу орындарының саны 246 болды. Бұл ... 272,2 мың адам ... ... ... ... бастап Қазақ КСР Ғылым академиясы Кеңестер Одағындағы ірі
ғылыми-зерттеу кешені болды. 1985 жылы ... 40377 ... 864-і ... ... 650-і ... ... болды.
Республикадағы кейбір ғалымдардың есімдері ірі ғылыми жаңалықтар арқылы
шықты. Д.В. ... ... рет ... электрохимиялық әдістер
арқылы зерттеу мәселесін ашты.
У.К. Ахмедсафин Қазақ КСР-де гидрогеология мен гидрофизика ... ... ... және ... салаларында өсімдік
жасушаларындағы информосомаларды тапты. Бұл еңбегі үшін оған ... ... ... ... Қазақ Кеңес энциклопедиясы жарық көрді.
Әдебиет
70-80 жылдары әдебиет те басқа руханият ... ... ... ... ... жылдардың ортасында Ғ. Мұстафин, И. Шухов, Ә. Тәжібаев, Ғ.
Мүсірепов, О. ... т.б. ... мен ... жаңа ... ... Ғ. Мүсірепов жазушылар арасында алғашқы болып Социалистік
Еңбек ері ... 1976 жылы оның ... ... орыс ... жарық көрді.
80 жылдары М. Шаханов, I. Есенберлин, Ж. ... Т. ... ... Б. Момышұлы, Ә. Нұрпейісов сияқты ақындар мен жазушылар ... ... ... жылы М. ... ... ... ... театрында қойылған «Қан
мен тер» драмасынын, режиссері Мемлекеттік сыйлық лауреаты атанды.
Қазақ КСР-де М.Ю. Лермонтов ... ... орыс ... ... корей театрлары да ірі табыстарға жетті.
Н. Тілендиев, Е.Р. Рахмадиев, Ғ. Жұбанова, Ш. Қалдаяқов, ұйғыр сазгері
Қ. Қожамияров т.б. ... де ірі ... ... Е. ... ... Ә. ... Р. ... Н. Есқалиева т.б. әншілер есімдері
республикаға кең тарады.
Ш. Айманов, С. ... М. ... ... кино-режиссерлер «Қыз
Жібек», «Атаманның ақыры», «Мәншүк туралы ән» кинотуындыларын көрермендерге
ұсынды.
Халықтың материалдық жағдайы
70 жыддары республикада халықтың тұрмысын жақсартуға ... ... ... ... Және ... ... ... жақсарту
экономикалық саясаттағы басты мәселе болды. Бюрократиялық жүйенің қыспағы
болса да, халықтың әл-ауқатының ... ... ... Осы кезге қарай
республикадағы жан басына шаққандағы ұлттық табыс 2,6 есе ... ... ... ... игі ... ... ... Халықты тұрғын үймен қамтамасыз етуде
біраз ілгерілеу байқалды.
1970-1985 жылдары 887,7 мың пәтер пайдалануға берілді. Сонымен 3 ... адам жаңа ... ие ... ... КСРО ... елдердің
біразынан әлеуметтік даму көрсеткіштері, халықтың өмір сүру деңгейі ... ... ... ... ... 70-80 ... ... тұтынатын көптеген
тауарлардың, коммуналдық қызмет көрсетудің бағасы елеусіз түрде ... ... да ... ... ... ... жетіспеді. Дүкенде
ұзақ уақыт кезекте түру ... іске ... ... жұмысшылар
жалақысы біраз көтерілгенімен, тауардың қымбатшылығы, ақшаның құнсыздануы
бұл жағдайларды одан әрі қиындатып отырды.
Өзгерістер жолында
Дағдарыс алдындағы ... ... ... ... республикаларда 1980 жылдан кейін аса
күрделі жағдай басталды. ... ... ... ... ... ... туып еді.
Дағдарыстың себебі өте көп болды. Мысалы, экономикалық жағынан алғанда
ғылыми-техникалық прогрестің өндіріске ... баяу ... ... ... ... көп көңіл бөлінді т.б.
Қоғамдық өмірде халықтың тұрмыс деңгейі күрт төмендеді, ... ... ... ... тым ... жылы ... К.У. Черненко қайтыс болғаннан кейін, КОКП Орталық
Комитетінің бас хатшысы ... М.С. ... ... құру ... жылы ... КОКП ... пленумында әлеуметтік, экономикалық
дамуды жеделдету ... ... ... ... ғылыми-
техникалық прогресс негізінде қайта құру бағыты жарияланды. Бұл қайта құру
бағыты 1986 жылғы КОКП-ның XXVII ... ... ... партия елді
жаңару бағытына бастауға міндет ... құру ... ... ... ... жүргізілді. Бұл
бағыттың қияли болжамдары көп болды. ... құру ... ... ... ... ... ... Бұған Мәскеуде В.В. Гришин, Ленинградта
Г.В. Романов, ... Д.А. ... ... Г. ... ... кінәлі деп шешілді. Қайта құру бағыты мемлекетті сол ... ... ... аса ірі дағдарыстан құтқара алмады. Қоғамдағы жағдай
күннен-күнге қиындай берді.
Негізгі себептері. 80 ... ... ... ... ... ... Республика шикізат көзі ретінде қала берді.
Рухани идеологиялық өмір де отарлау жүйесінің толық ықпалында болды. ... ... тіл өте ауыр ... ... Тек қана ... ... ... тілінде білім беретін 600-ге жуық мектеп жабылды.
Қазақ тілінің қолдану аясы өте тарылды. Сол кезде билікте ... ... ... маңызды мәселелердің барлығы тек Мәскеуде ғана ... ... ... сөз жүзінде ғана болды.
Қазақстан партия басшысы Д. Қонаев өз жұмысында көптеген ... ... Д. ... ... республика халықтарының арасында табынушылық
пайда болды. Д. Қонаев маңындағылар республикадағы күрделі әлеуметтік,
экономикалық, ... ... ... немқұрайды қарады.
Желтоқсан оқиғасы (1986)
1986 жылғы желтоқсан оқиғасына жылдар бойы қордаланған осындай себептер
түрткі болды. Орталықтың өктемдік әрекеттері мен демократиялық ... ... ... ... т.б. қалыптасқан жағдайлар
наразылықтың негізгі себептері болды.
Наразылық ... 1986 жылы 16 ... ... коммунистік
партиясының Орталық Комитетінің V пленумы болды. Пленумда Қазақстанды көп
уақыт бойы басқарған Д. Қонаевты ... ... ... ... халқына бейтаныс Ульяновск облысы партия ... ... ... Г.В. ... ... Ел ... ауыстырылуына
арналған бұл пленум 18 минутқа ғана созылды. Орталықтың бұл әрекеті барып
тұрған саяси қателік және қазақ ... ... ... ... болды.
Оқиға барысы. 1986 жылы 17 желтоқсанда Алматы қаласында республика
басшылығының ауыстырылуына қарсылық ... ... ... басталды. Мұндай
наразылықтар басқа қалаларда да өтті. Наразылықтың, басты қозғаушы күші
студенттер, жастар болды. ... ... ... жағдайда Алматы көшелерінде
басталды. Жастар шеруі құқық бұзушылық, ұлтшылдық сипаттан алшақ болды. ... ұлт ... ... әр ... өз ... қою керек деген
сөз жазылған тақтайлар ұстап жүрді. Бюрократиялық жүйеге ... ... ... пікірін тыңдағылары келмей, олардың тез тарауын
талап ... ... ... ... республика басшылары Алматы
гарнизоны, басқа да ... ... ... ... жиналған Брежнев алаңын
қоршады. Демонстрацияны тоқтату мақсатында КСРО-ның кейбір өңірлерінің ішкі
әскер бөлімдері әкелінді.
Осыншама ірі ... ... ... ... ... су ... сойылдар т.б. қарулар көмегімен ... ... ... сақшылары өрескел қатыгездікке барып, көп адамдардың қаза
табуына жол берілді. ... ... бұл ... көз жұма ... ... ... ісі өте қатал, заңсыз жүргізілді. Тергеу
камераларына, қаланың сыртына әкетілгендердің саны 8,5 мың болды. Көптеген
жастар оқу ... ... ... Оқу орнынан 271 студент,
комсомолдан 787 адам шығарылды.
Желтоқсан оқиғасына қатысқандардың ішінен Қайрат Рысқұлбеков, ... ... ... ... Мұхаметжанова сияқты жастар жазықсыз өктем
биліктің құрбандары болды. Біраз уақыттан ... сол ... ... ... 46-сы ... 1987 ... КОКП ... Комитеті Алматыдағы 1986
жылғы желтоқсан оқиғасын ... ... ... деп ... ... КСРО-ның ыдырауын тездетті. Кейіннен партия желтоқсан
оқиғасында жіберілген қателерді мойындады. КОКП ОК-ның желтоқсандағы жастар
шеруін қазақ ұлтшылдығы деп ... қате ... ... ... КСРО халық
депутаттарының I съезінде ақын, қоғам қайраткері М. ... ... ... ... ... сынап, тұңғыш рет мінбеде сөз
сөйледі. Бұл желтоқсан шындығын ... ... ... ... ... ... ... қаласындағы мұнай, газ кен орындарына
жұмыс күшін үкімет сырттан ... ... ... мен ... ... ... әділетсіздік орын алды. Мұндай әділетсіздік тұрғын үй,
азық-түлік бөлуде де орын алды. Жастар арасында ... ... ... ... ... созылды. Сонымен қатар сырттан келгендер қазақ халқының
ұлттық мүддесімен санаспады. Осының бәрі 1989 ... ... ... мен ... ... өкілдері арасындағы қантөгіске ұласқан
қақтығысқа себеп болды. Қақтығыс ... ... ... ... ... сырттан вахтамен жұмыс істейтіндер қаладан әкетілді.
Қарағандыдағы кеншілер ереуілі
1989 жылы шілдеде Қарағанды көмір кенінде ... ... ... ... ... 15000-ға жуық адам қатысты. Олардың талабы: жалақы
өсіру мәселесін ... ... ... ... ... ... ... т.б. Ереуілді Д. Тегісов, М. Рамазанов, П. ... П. ... ... Ереуілшілермен кездесу үшін Қазақстан коммунистік партиясы
Орталық ... ... ... Н.Ә. Назарбаев Қарағандыға келіп,
ереуілшілерді тыныштандырды. Кеншілер мен республика үкіметінің ... ... ... құру ... ... 1985 ... ... КОКП-ның XXVII съезінде қабылданған
қайта құру бағыты оңайшылықпен жүзеге аспады. Жүргізілген көптеген шаралар
нәтиже бермеді. Мысалы, үкіметтің маскүнемдікке ... ... ... зиян әкелді. Көптеген жүзімдіктер құртылды. Көлеңкелі экономика
нығайып, қайта құру бағытына баға ... оны ... ... ... жылы ... ... ... баяулығы, оны жүргізудегі шалағай
саясат туралы Мәскеу қалалық партия комитетінің бірінші ... Б.Н. ... ... ... жасайды. Бұл мәлімдеме ұзақ уақыт бойы ақпарат
көздерінде айтылмай ... ... ... ... жүргізу үшін ең алдымен саяси жүйеге реформа
енгізу керек болды.
Кеңес саяси жүйесіне ... жылы ... КСРО ... ... I ... ... ... елді
жайлай бастаған дағдарыстың себебі туралы мәселе қаралды. Бұл съезден кейін
компартияның билігі өз ... ... ... М. ... бастаған
партия басшыларының қызметіне сын айтылу көбейді. ... ... ... қызметтері де үздіксіз сыналды.
КСРО халық депутаттарының I съезінде жаңа ... ... ... көтерілді. Бірқатар одақтас республикаларда егемендік ... ... жылы 25 ... ... ... ... ... туралы
декларация қабылдады.
Қоғамдық-саяси қозғалыстар
80 жылдардың аяғына қарай демократиялық процестің жандануына байланысты
Қазақ КСР-де қоғамдық ұйымдар құрыла бастады.
1989 ... ... ... ... «Невада-Семей» экологиялық
қозғалысы құрылды. Қозғалыстың мақсаты - республика жеріндегі Семей және
басқа полигондарды жабу, полигон ... ... ... ... ... ... - О. Сүлейменов. Ақын, қоғам қайраткері М. Шахановтың
бастамасымен Балқаш және Арал ... ... ... құрылды.
Комитеттің негізгі мақсаты Арал төңірегіндегі экологиялық апаттың зардабын
шеккендерге көмек беру, теңіздің экологиялық ... ... ... аудару
болды.
1990 жылы «Азат» азаматтық қозғалысы құрылды. ... ... ... ... алу болды.
1991 жылы «Азат» азаматтық қозғалысының партиясы құрылды.
Жастар өздерінің саяси қозғалысы «Алаш» партиясын құрды.
1991 жылы Қазақстан социал-демократиялық партиясы құрылды.
1990 жылы ... ... ... ... ... ... ... өкілдері кірді.
Осы кезде «Желтоқсан» партиясы құрылды. Бұл партияның құрамына 1986
жылғы ... ... ... ... жылы ... қоғамы құрылды. Қоғамның негізгі мақсаты ұжымдастыру
кезіндегі ашаршылық, сталиндік репрессия шындығын ашу ... ... ... ... «Ақиқат», «Қазақ тілі», «Мұсылман әйелдер ... ... ... ... 1990 жылы Қазақстанда 100-ден
аса қоғамдық-саяси қозғалыс болды. Алматыда ғана 40-қа жуық ... ... ... Бұл кезде Қазақстандағы көптеген қоғамдық-саяси крзғалыстар
әлсіз және қалыптасу кезінде ... ... ... ... ... ... біршама мықты, көптеген мүшелері мен ... ... ... бар ірі ... болды.
1990 жылы Қазақстан коммунистік партиясы құрамында 800000-ға жуық ... Осы ... ... ... ... ... сенімсіздігі күшейді.
Бұл жағдай компартия беделінің түсуіне айтарлыкгай әсер етті. 1990 жылы
компартия мүшелерінің 42%-ы өз ... ... ... ... Осы ... ... қатары 49000-ға кеміді.
90 жылдардың басына қарай Қазақстанда бұрын патша үкіметінің ... ... ... ... ... ... 1991 жылы 15 қыркүйекте Орал
қаласында казактар патша үкіметіне қызмет етуінің 400 жылдығын ... ... Бұл, ... ... ... ұлттық мүддесімен
санаспағандықтың дәлелі. «Азат», ... ... ... ... ашық түрде қарсы шықты. Жаппай қақтығысқа ұласа ... ... ... аталған қозғалыстар мен құқық қорғау ... ... ... проблемалар
1987 жылдан бастап Қазақстан халық шаруашылығы ... ... ... ... ... ... аса ... тауарларды сырттан
тасыды. 1988 жылы сырттан тек қана ... 13,8 млрд ... ... Ал экспортқа шығарған өнімдер құны 6,7 млрд сомды құрады. Жалпы,
еліміздің экономикасында экстенсивті даму басым болды. ... ... ... ... өзін ... Барлық іс-әрекеттер, орындалған
нәтижелер тек қағаз жүзінде ғана болды. Осының ... ... ... келе ... ... ... ... жылдардың соңына қарай Қазақстанның сыртқы экономикалық рынокқа
шығуына біршама мол ... ... ... ... шығару жөнінде
Қазақстан КСРО-да 5-орында болды. Қазақстан ... ... ... 97%-ы ... ... Одақ ... экспортқа шығаратын мыстың 72%-
ы, фосфордың 90%-ы, қорғасынның, мырыш пен хромның 100%-ға ... ... ... ... алған жылдары елімізде сыртқы ... ... ... ... ... ... қызметінің
принциптері туралы», «Қазақ КСР-дегі шетел инвестициялары туралы» т.б.
зандар қабылданды.
Сыртқы ... ... ... ... ... ... ... министрлігі, Сыртқы экономикалық банкі сияқты ірі
ведомстволар құрылды.
1990 жылы Қазақстан және Сауд ... ... ... ... ... ... ... сияқты Оңтүстік Кореяның ірі компаниялары
Қазақстанда өз өкілдіктерін ашты.
1991 жылы ... ... 24 ... ... ... ... ... көбі халық тұтынатын тауарлар шығаруға бағытталды.
Қазақстан мен Қытай арасындағы тауар айналымы 1990 жылы 21,7 млн сомды
құрады. Алматы-Үрімші-Алматы әуе ... ... ... жолы ... ... ... ... Маңғыстау сияқты еркін
экономикалық аймақтар сыртқа экономикалық ... ... ... ... ... ... әлеуметтік жағдайы
1991 жылы Қазақстан халқының 42,4%-ы (7 млн 124,6 мың) ауылда тұрды.
Халықтың ... ... ... ... ауыл ... қарағанда көп
артта қалды. Ең алдымен ауылдың қаражатпен қамтылуы өте баяу ... ... ... ... ... ауылдық жерлерде халықтың тұрғын үймен
қамтылу мәселесі басқа республикаларға қарағанда артта қалды. 90 ... ... 67,5 мың ... ... автомобиль жолы болса да,
ауылдық жерлерді ... ... ету ісі ... ... ... жағдайы 90 жылдардың басына қарай күрт ... 70 ... жоқ ... ... көптеген ауылдардың, сонымен бірге мәдени
орындардың жойылуы ауылдық ... ... ... жағдайын
қиындатты. Халық күнделікті тұтынатын өнімдердің көбі азайып кетті.
Ауылдық жерлердегі халыққа ... беру ... ... олқылықтар
байқалды. Ауыл мектептерін заман талабына сай компьютермен қамтамасыз ету
артта қалды. Көп ... ... саны күрт ... ... ... ... дәрігерлер жетіспеді, кейбір ауылдарда дәрігерлік мекеме
жоқ болды. Атырау, ... ... ... ... ... жағдайы өте нашар болды.
Мәдениет, ғылым, ағарту
Қазақ тілінің жағдайы республикада ете төмен дәрежеде ... ... ... орыс ... ... ... мектептерінің саны
азайды. Осы қазақ мектептерінің ... ... ... қолданылу аясының
тарылуы әсіресе Көкшетау, Ақмола, Солтүстік Қазақстан, ... ... ... ... ... 1989 жылы 22 қыркүйекте Қазақ КСР-де
«Тіл туралы» заң ... ... ... ... ... тілі - қазақ тілі, екінші бабында ұлтаралық қатынас тілі орыс
тілі деп көрсетіледі. Қазақ тіліне көңіл ... ... ... ... жүзеге асырылды. Қазақ тілінде білім беретін 155 ... ... ... 482 ... ... Республикада қазақ
тілінен басқа бірнеше ... де ... ... ... ... телеарналар мен радиоларда 6 тілде хабар беріле
бастады.
1988 жылы ... ... ... ... ... жазаланған
халқымыздың біртуар тұлғаларының есімдері қайта оралды. «Бес ... ... ... М. ... М. Жұмабаев, Ш. Құдайбердиев, Ж. Аймауытов
туындылары ақталып, ... ... ... ... 40-50 жылдары Қазақстан
коммунистік партиясы шығарған бірнеше идеологиялық қаулы жойылды. Мысалы,
компартияның 1947 жылғы 21 ... ... КСР ... академиясы Тіл және
әдебиет институтының дөрекі саяси қателіктері туралы» қаулысы. 90 жылдары
қазақ әдебиетінің ... ... (I. ... Ә. ... ... Қ. ... М. ... Ш. Мұртаза, Қ. Мырзалиев, И. Щеголихин,
Ж. ... М. ... т.б.) жаңа ... ... Бұл әдебиеттің
коммунистік партияның идеологиялық қысымынан босаған кезі еді.
Ә. Беркенова, Ә. Қалыбекова, Қ. ... М. ... ... ... ... жаңа тың ... берді.
Қазақ театрларында кезінде компартияның қысымымен сахнадан шеттетілген
Ш. Мұртазаның ... ... М. ... ... сияқты пьесалары
көрермендермен қауышты.
Қ. Ахмедияров, Қ. Байбосынов, Ж. ... А. ... ... Ж. ... Е. ... т.б. өнер ... ... болды.
70-80 жылдары қазақ киносының тың серпіліс алған кездері болды. 70
жылдары «Даладағы қуғын», «Қан мен тер», ... т.б. ... ... 80 ... Т. Теменовтің «Адамдар арасындағы бөлтірік», С.
Апырымовтың «Соңғы аялдама», Ф. ... ... ... т.б. ... ұсынылды.
1991 жылы Қазақстанның 48 кәсіптік театры 5 тілде жұмыс істеді. 9 клуб,
26 концерттік ұжым, 10 мың ... 145 мың ... ... ... ... ... орналасты. Наурыз сияқты ұлттық мерекелерді тойлауға
жол ашылды. Республикада 49-ға жуық ұлттық ... ... ... ... тәуелсіздік жолында
Тамыз төңкерісі және
толғағы жеткен мәселелер
Тамыз төңкерісі. ТЖМК-ның құрылуы
1991 жылы 19 тамызда КСРО үкіметінің жоғары билігіндегі аз ғана ... ... ... ... М.С. ... қызметінен босатып,
оның орнына вице-президент Г.И. Янаевтың ... ... ... ... үшін 8 ... тұратын КСРО-дағы Төтенше Жағдай
Жөніндегі Мемлекеттік Комитет (ТЖМК) құрылды. ТЖМК-ның басында КСРО вице-
президенті Г.И. ... ... В.С. ... ... ... орынбасары О.Д. Бахланов және Д.Т. Язов, Б.К. Пуго, В.А. ... ... ... ... ТЖМК ... көрсетуге шақырды. «Кеңес
халқына үндеу» жолдап, ТЖМК өз билігін республиканың ... ... онда өз ... ... ... Барлық қоғамдық-саяси
қозғалыстардың қызметіне тыйым салынды. Бұл әрекет -мемлекеттік төңкеріс.
Қырымда ... ... КСРО ... М.С. ... бұл ... бейхабар
болды. ТЖМК-ға КСРО құрамындағы республикалар мен әлемдегі ... де ... ... ... ... қолдамады және республика аумағына ... ... ... А. ... ТЖМК-ны сынап, республика аумағына
төтенше жағдай енгізбеді.
АҚШ Президенті Джордж Буш өз ... ... ... ... ... ... ... қолдады.
Еуропа Экономикалық Кеңесі де ТЖМК-ны сынап, М.С. Горбачевтің билікке
қайта оралуын талап етті.
Ирак ... ... ... Қытай Халық Республикасының басшылары
ТЖМК-ны қолдады. Мәскеудегі тамыз төңкерісіне Қазақстан халқының көзқарасы
әр түрлі болды. «Желтоқсан», ... ... ... ... ... ... ТЖМК-ны айыптады.
1991 жылы 19 тамызда Қазақ КСР ... Н.Ә. ... ... алдына Қазақстан аумағында төтенше жағдай енгізілмейтіні, ... ... ... ... жылы 20 тамызда Президент Н.Ә. Назарбаев республика халқының
алдында жасаған жаңа ... ... ... бұл ... ... келмейтінін айтты.
ТЖМК халықтан қолдау таппады. 1991 жылы М.С. Горбачев Мәскеуге келіп,
билікті ... ... ... ... ... қылмыстық іс қозғады.
Сонымен тамыз төңкерісі ... 1991 жылы ... ... ... ... келісімшарт жасалмады. Тамыз төңкерісі КСРО-ның ... ... ... ... КСР ... Н.Ә. ... «Одақтық
бағыныстағы мемлекеттік кәсіпорындар мен ұйымдарды Қазақ КСР ... ... ... ... ... КСР ... экономикалық дербестігін
қамтамасыз ету туралы», «Семей ядролық сынақ ... ... жабу ... ... шығарды.
Қазақстан компартиясын тарату
КОКП басшылығы қолдаған ТЖМК-ның күйреуі КОКП-ны аса ауыр ... 1991 жылы 23 ... ... КСР ... Н.Ә. ... ... Комитетінің Саяси Бюро мүшелігінен шықты. Қазақстан компартиясы да
КОКП-ның қатарынан шықты.
1991 жылы 7 қыркүйекте Алматы ... ... ... ... ... ... ... туралы шешім шықты. Осылай Қазақстан
коммунистік партиясы өмір ... ... оның ... ... ... ... партияның тұғыры мықты болмады. Компартияның көптеген
мүшелері Қазақстан Халық Конгресі партиясына кірді. Бұл партия 1991 ... ... ... Партияның төрағасы О. ... ... ... ... ... компартия мүшелері ешқандай партияға
кірмеді.
Комсомол және кәсіподақ ... ... ... ... ... ... комсомолға да өз әсерін
тигізді. 1987-1990 ... ... ... ... саны ... Коммунистік партия өмір сүруінің тоқтатуы ... ... 1991 жылы ... ... ... ... комсомолының XVIII съезі
шешімімен Қазақстан комсомолы тарады. Енді оның ... ... ... құрылды. Комсомолдан кейін Қазақстан пионер ұйымы да ... ... ... ұсақ ... ... ... және ТМД-ның құрылуы
Минск, Ашгабад, Алматы келісімі
1991 жылы желтоқсанда РСФСР, Украина, Белорусь басшылары ... ... ... ... ... - 1922 жылғы КСРО құру
туралы келісім-шартты жою, Тәуелсіз Мемлекттер ... ... Бас ... ... ... ... қол ... жылы 13 желтоқсанда Қазақстан, Өзбекстан, ... ... ... ... бас ... Орта Азия
мемлекеттерінің басшылары Минск ... ... ... ... 20 ... ... ... РСФСР, Армения, Әзірбайжан,
Тәжікстан, Белорусь, Украина, Молдова, ... ... ... бас ... жылы 21 желтоқсанда аталған 11 республиканың басшылары КСРО-ны
ыдыратып, ТМД-ны құру туралы келісімге қол ... ... ... қару ... ... қалған ядролық қаруы бар мемлекеттер (Ресей, Белорусь,
Қазақстан, Украина) басшылары ... қару ... ... қол ... қару ... ... шешуге келісті. Аталған ядролық қаруы бар
мемлекеттер ТМД ... ... ... ... ... ... міндеттенді.
Қазақстанның мемлекеттік тәуелсіздігін жариялау
Президентті бүкіл халықтың сайлауы
Республика егемендігінің орнауынан кейінгі ... ... ... ... ... ... халықтың сайлауы болды.
1991 жылы 1 желтоқсанда бүкілхалықтық сайлау нәтижесінде Н.Ә. Назарбаев
Қазақстан Президенті ... ... Е.М. ... ... ... жылы 10 ... ... Президенті Н.Ә. Назарбаев Республика
сарайында ант берді.
Н.Ә. Назарбаев 1940 жылы Алматы облысындағы ... ... ... ... ... ... зауыты ТЖОО-сын, Алматы жоғарғы партия
мектебін бітірген. Мамандығы инженер-металлург, ... ... ... ... ... Қарағанды металлургия зауытында
жұмысшы, шойын өндеуші, газ маманы, аға газ маманы болып ... ... ... ... ... партия комитетінің өндірістік бөлім меңгерушісі,
1969-1971 жылдары Теміртау комсомол комитетінің бірінші хатшысы, 1971-1973
жылдары Теміртау ... ... ... ... жылдары Қарағанды
меткомбинат парткомының хатшысы, 1977-1979 жылдары Қарағанды облысы
парткомының екінші ... ... ... ... ... ... 1984-1989 жылдары Қазақ КСР премьер-министрі, ... ... ... ... бас ... болды. 1990 жылы сәуірде Қазақ КСР
Президенті болды. Н.Ә. ... - ... ... ... ... ... т.б. ... авторы.
Өзгерген атаулар
1991 жылы 10 желтоқсанда Жоғарғы Кеңес сессиясының шешімімен Қазақ КСР-
і Қазақстан Республикасы болып ... КСРО ... ... ... ... ... ... жерінде Калинин, Андреев,
Иванов, Кутузов, ХХ-ХХІ партия съездері сияқты мағынасыз ... ... ... ... ... ... де елді ... қойылды.
1989-1992 жылдары Гурьев - Атырау, Целиноград -Ақмола, ... - ... ... болды. Әл-Фара-би, Абылай, Қабанбай, Бөгенбай, Төле би ... ... ... елді мекендер мен көшелерге, мәдени мекемелерге
беріле бастады.
1990 жылы Н.Ә. Назарбаев 30-40, 50 жылдары ... ... ... ... ... ... ... қол қойды. 1991 жылы Н.Ә.
Назарбаев 1986 жылы 16-17 желтоқсандағы оқиғаға қатысып ... ... ... ... ... ... 17 ... күні демократиялық жаңару күні деп
жарияланды.
Қазақстан тәуелсіздігінің жариялануы
1991 жылы желтоқсанның 16-сынан Қазақстан өз тәуелсіздігін ... күні ... ... ... ... ... заң ... басты құжаты болды. Бұл ... ... ... демократиялық, құқылық мемлекет ретінде анықталды. Құжат
бойынша барлық Қазақстан шекаралары біртұтас болып бөлінбейді. Қазақстан
Республикасының және оның ... ... ... ... Президент
табылады.
Қазақстан мемлекеттік тәуелсіздігінің жариялануы еліміз тарихындағы аса
ірі маңызы бар ... ... ... ... ... жылы ... ... Қазақстан өз мемлекеттілігін
нығайту жолына ... Осы ... ... ... ішкі және ... орны ... 1992 жылы ... Қазақстан алғашқы сом алтынын
шығарды.
1992 жылы қаңтарда Қазақстан Республикасының ішкі істер әскері құрылды.
Бұл әскер Қазақстан Республикасының тәуелсіздігін ... ... ... етіп ... ... ретінде Қазақстанның мемлекеттік рәміздерін қабылдау
маңызды тарихи оқиға болды.
1992 жылы маусым айында Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... авторлары - Жандарбек Мәлібеков пен Шотаман Уәлиханов.
1992 жылы маусымда Қазақстан Республикасының Жоғарғы Кеңес сессиясында
мемлекеттік тудың ... ... ... ... - ... ... ... 1992 жылы желтоқсанда ... ... ... ... ... ... ... Т. Молдағалиев, Қ.
Мырзалиев, М. Әлімбаев, Ж. Дәрібаева, әнін М. Төлебаев, Е. ... ... ... жылы ... қазан айларында Алматы қаласында әлемде алғаш ... ... ... ... Бұл құрылтайға әлемнің 13 елінен
келген қазақтар қатысты.
1992 жылы Алматыда ... ... ... ... ... саясаты
Қазақстанның тәуелсіздігін ең алғаш Түркия, АҚШ, Қытай, Иран, Пәкістан,
Канада, Швейцария т.б. мойындады.
1992 жылдың ортасында Қазақстанның ... ... ... саны ... ... жылы 2 ... ... Республикасы БҰҰ-ның мүшелігіне
қабылданды. Қазақстан ... ... ... ... ... ... «Филлип Моррис», «Шеврон» (АҚШ), «Ахсел»,
«Окан Холдинг» (Түркия), «Самсунг» (Корея) т.б. ірі ... ... ... ... бастады.
Республиканың сыртқы мәдени байланысы айтарлықтай нығайды. Абай мен
Жамбылдың, Мұхтар мен Қаныштың ... ... ... тойланды. 1993
жылы Қазақстан Республикасы Президенті Н.Ә. Назарбаев ядролық ... ... ... ... ... ... қол қойды.
Қазақстандағы экономикалық реформалар
Тәуелсіздік алғаннан кейін Қазақстан Республикасында жоспарлы
экономикадан ... ... көшу ... ... ... ... жүргізілді. Олар алғашқы кезенде көп қиындықтар
тудырды. Көптеген шаруашылықтар, кәсіпорындар Құрдырау алдына ... ... ... ... ... Ақша шамадан тыс ... ... ... ... көптеген қиыншылықтарға тап болды.
1992 жылы 6 қаңтарда ... ... ... ... бағаны босатты. Осы жылы Ресейдегі бағаның босатылуы бұған
түрткі болды.
Экономикалық реформалар нәтижесінде республикадағы ... ... де ... ... өзгерістер нәтижесінде республика жерінде 30-
дан астам коммерциялық банк, 30-ға жуық концерн, 75 сыртқы ... ... ... ... ... ... мақсатында
жекешелендіру басталды. Ең алдымен дағдарысқа тірелген ұсақ кәсіпорындар
жекешелендірілді.
Нарықтық экономика, ... ... ... ... әлеуметтік жағдайына да әсер етті.
Ұлттық валютаны енгізу
1993 жылы қараша айының басында Ресей мен Қазақстан басшылары бірнеше
рет жаңа ... ... құру ... ... ... ... ... жағы
негізсіз талаптар қоя бастады. Бұл жағдай Қазақстанның ... ... ... Бұл ... ... 1992 ... ... рубль банкноттар
айналымнан шығарылған еді. Сондықтан Қазақстан басшылары ұлттық валютаны
енгізуге ... ... ... Республикасы Ұлттық банкі ұлттық валюта
банкноттарын дайындады. Ұлттық ... ... ... ... ... ... Сүйінбай сияқты тарихи тұлғалардың суреттері салынды.
Ұлттық валюта теңге деп аталды.
1995 жылы 15 ... ... ... ... жарлығымен
ұлттық валюта теңге айналымға енгізілді. Теңгенің айналымға енгізілуі - аса
зор саяси-экономикалык маңызы бар ... ... Ата заңы және ... ... жылы 28 қаңтарда Қазақстан Республикасы Жоғарғы ... ... ... ... Қазақстан Республикасы
конституциясы 4 бөлімнен, 21 тараудан тұрады. Бұл құжат қоғамның көптеген
өкілдері талқылауынан ... ... көп ... ... көптеген
өзгертулер де енгізілді. Конституцияда адам құқығы мен бостандығы ... ... ... ... тіл ... ... ал ... қатынас
тілі орыс тілі деп ... ... бұл ... ... көп берілді.
1993 жылы 8 желтоқсанда Алматыда өткен Қазақстан Республикасы Жоғарғы
Кеңесінің сессиясында Жоғарғы ... ... ... Жоғарғы Кеңес
өкілеттігі уақытша республика ... ... жылы ... ... ... ... Президенті Н.Ә. Назарбаевтың президенттік мерзімі 2000
жылға дейін ұзартылды.
1995 жылы 30 тамызда ... ... ... ... жаңа конституциясы қабылданды. Жаңа конституция 9 бөлімнен,
98 баптан тұрды.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Қозыбаев М.К., Қозыбаев И.М. Қазақстан тарихы. ... ... ... К. М. ... ежелгі тарихы. Алматы: «Мектеп», 1995.
3. Қасымбаев Ж.К. Қазақстан тарихы. Алматы, 1994.
4. ... Б., ... К., ... Н. ... тарихы. Алматы:
«Мектеп», 2002.
5. Артықбаев Ж.О. Оқулық-хрестоматия. Астана: «Фолиант», 2003.
6. ... ... ... ... ... ... ... тарихы (5 том). Алматы: «Атамұра», 1998.
8. Энциклопедия Қазақстан ... (2 том). ... ... ... Энциклопедия Қазақстан тарихы (3 том). Алматы: «Атамұра», ... ... Ә. ... ... ... ... ... «Санат», 1998.
11. Бекмаханов Е. Қазақстан XIX ғасырдын, 20-40 жылдарында. Алматы:
«Санат», 1994.
12. Сабыров С. ... ... ... «Ғылым», 2002.
13. Аманжолов К. Түрік халықтарының тарихы. Алматы: «Білім», 1999.
14. Мыңжан Н. Қазақтың көне ... ... ... ... ... Б. ... тарихы туралы саяси әңгіме. Алматы: «Білім»,
1993.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 250 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Классикалық кезеңдегі грек мәдениеті, Октавиан Август принципаты (талдау жасау)10 бет
Сақ тайпалары5 бет
Экологияның қысқаша тарихы9 бет
Қазақстан Республикасының ШҚО және Оңтүстік Қазақстан облыстарының туристік потенциалдары. Шекара қызметiнiң негiзгi функциялары4 бет
Қазақстан тарихы: мәдениеттің басты аспектілері46 бет
Қола дәуіріндегі Қазақстан6 бет
"Л.Н.Гумилев- тарихшы ғалым және тарихи еңбектері"6 бет
"этнопедагогиканың зерттеу әдістері"5 бет
Аймақтағы петроглифтерді зерттеу ісінің қалыптасуы мен дамуы16 бет
Алтын адам10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь