Әлихан Бөкейхановтың қоғамдық саяси көзқарасы

І . К І Р І С П Е
II. І .тарау.

Әлихан Бөкейханұлының саяси көзқарастарының қалыптасу шарттары.

1.1. XІX ғасырдың соңы XX ғасырдың басындағы қоғамдық пкірдегі саяси.әлеуметтік бағыттың қалыптасу мәселелері.
1.2. Әлихан Бөкейханов және “Алаш партиясы”.

III. ІІ .тарау.
Саясаттану контекстіндегі Әлихан Бөкехановтың саяси .әлеуметтік көзқарасы.


2.1. Әлихан Бөкейханов және 20.30 жылдардағы Қазақстандағы Қазақстанда Советтік тоталитарлық саяси жүйенің қалыптасуы.
2.2. Біртұтас Түркістан идеясы қазіргі заманның саяси процестер контекстінде.

ІV . Қ О Р Ы Т Ы Н Д Ы
V. Қолданылған деректер тізімі.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Егеменді қазақ мемлекетінің қалыптасуы өте күрделі кезеңдерде өтіп жатыр. Қазіргі мемлекетіміздің қалыптасуының экономикалық қиыншылықтары аз емес, бірақ та егеменді ел болу үшін ең басты роль атқаратыны – ол рухани мәселелері. Соның ішінде даралап айта кетер бір саласы -қазақ халқының қоғамдық -саяси әлеуметтік мұралары мен бай рухани қазыналарын зерттеу,өмір талабына сай философияның тарихын қалыптастыру. Өзінің ұлттық философиясы жоқ мемлекет ешқашан еркін,рухани дамып жетіле алмайды. Л.Н.Гумилев айтқандай: “Өз тарихын, өз философиясын білмейінше және оған белгілі бір көзқараста болмайынша ешқандай да мәдениеттің дамуы мүмкін емес”.(1).
Сондықтан да қазіргі Қазақстан елінің ғылымдары мен саясаткерлері дүние жүзіне халқымыздың бай тарихы мен фольклорын,мәдениетін жоғары теориялық,зерттеулер дәрежесінде көрсете білу керек. Бұл алға қойған мақсаттарды толығынан жүзеге асыру көптеген кеңес дәуірі кезінде қалыптасқан көзқарастарға басқаша ,таптық немесе партиялық позициялардан емес, жалпы адамзаттық позициядан баға беру керек.
Қашан да болмасын, қоғамның дамуын ұғыну, оның өткеніне үңілуді талап етеді, ол өйткені түсіне білу бүгінгі мәселелердің тамырын ұстап білуге көмегін тигізеді. Сондықтан біз бүгінгі,қоғамның жетістіктерін білуге тырысқанда,өзіміздің өткенімізге үңілуіміз керек. Қазіргі біз өмір сүріп отырған қоғамда жүріп, жатқан құбылыстар өзінің ішкі қайшылықтар кернеген күрделілігі сатылығы жағынан көбінесе ғасырдың басындағы процесстермен өте ұқсас келеді. Сол кезеңде өмір сүріп,өзінің саяси ,әлеуметтік қоғамдық көзқарастарымен ағартушылық саяси негізделген ізденістерін жан-жақты таныта білген, қазақ зиялыларының бірі -Әлихан Бөкейханұлы. Әлихан Бөкейханұлы саяси -қайраткер ғана емес, ол теоретик ,заңгер,демократ ағартушы.
1. Әділғазина Т. Ғасыр сынымен өткен орыстар “ Ұлт бостандығы үшін күрескен орыстардың қоғамдық -саяси қызметі туралы. Қазақстан жоғарғы мектебі. 1997. N 2.
2. Ботбайұлы С. Алаш туы астында: Алашорданың 80 жылдығы қарсаңында. “Алаш автономиясының құрылу тарихы және оны ұйымдастырған ұлт зиялылары туралы. Орталық Қазақстан. 1997 ж. 13-желтоқсан.
3. Шілдебай С.Қ. Қазақстандағы қоғамдық -саяси күштер және Алашорда. “1917 ж. Ақпан революциясынан соң Қазақстанда қалыптасқан әр-түрлі бағыттағы қоғамдық -саяси күштер туралы.” Алматы ақшамы. 1997 ж. 12-желтоқсан.
4. Әбеу. Б. Алаш көсемдері : “Алашорда Үкіметі мен Алаш партиясын құрған Ә.Бөкейханов,Ж.Ақбаев, Ә. Ермеков туралы”. Сары-арқа. 1996. 18-желтоқсан.
5. Өзбекұлы С. Қазақ мемлекетілігі туралы немесе Байтұрсынов пен Бөкейхановтың мұраттары. Заң. 1998 ж. 11 –саны.
6. Бөкейханұлы Әлихан. Қазақтар: “Өткен ғасырдың соңы мен осы ғасырдың басындағы қазақ тұрмысының саяси-экономикалық жағдайы мен мәдени әлеуметтік ахуалы туарлы және отаршылардың қазақ жеріне қоныс аудару саясатын қалай жүргізгендігі туралы”. Ана тілі.1990 ж. 29-қараша.
7. Мектептегі А. қазақтың көсемдері: “қазақ зиялылары Әлихан Бөкейхан, А.Байтұрсынов, Міржақып Дулатұлы, Жараншар мен Халел Досмұхамедұлы, М.Тынышбайұлы, М.Шоқайлардың идеялық көзқарастары туралы. Қазақ әдебиеті. 1999. 19-наурыз. 12-саны.
8. Айсынов Б. Бөкейханов Және қазақ тағдыры : “ Қазақ зиялысы Ә.Бөкейхановтың саяси күресі,халқына сіңірген еңбегі туралы. Сұхбат. 1996 ж. 6-ақпан. 6-саны.
9. Қойгелдиев М. “Саяси қайраткер туралы”. Ақиқат. 1992 ж. 6-саны.
10. Қойгелдиев М. “ Қуандым тнде жүріп, күн шығарда” : Ә.Бөкейхановтың саяси көзқарсы хақында”. Социалистік Қазақстан.1990 ж. январь.
11. Бейсенова Н. Отарлау саясатына қарсылық. “Ресейдің отарлау саясатына қарсы қазақ зиялылары Ә.Бөкейхановтің “Қазақ” газетіндегі ( 1913 ж. 24-саны.) “Дума һәм қазақтар” –А. Байтұрсыновтың “ Қазақ һәм төртінші дума” атты мақалалары туралы. Заң газеті. 1997 ж. 21-саны. Мамыр.
12. Қойгелдиев М. Әлихан Бөкейханов. Шығармалары. Алматы. Қазақстан. 1994.
13. Өзбекұлы С. Арыстары алаштың. Алматы. “Жеті-Жарғы” 1998.
14. Мұхтар Құлмұхаммед. Алаш қайраткерлері саяси құқытық көзқарастарының эволюциясы. Атамұра. 1998.
15. Нұрпейісов К. Он алтыншы жыл және “Алаш” қозғалысы. Ақиқат. 1996. 6-саны.
16. Нұрпейісов К. Қазақ қозғалысы және Алаш қозғалысы. Саясат. 1998. 1-саны.
17. Мәжитұлы Б. Ішкі саясат. Парламенттік партиялар позициясын нығайттық “Алаш партиясы туралы”. Ақиқат. 1997.10-саны.
18. Қойгелдиев М. Алашорда: Ұлттық мемлекет құру мақсатының қойылу тарихындағы орны мен тарихи маңызы. Егеменді Қазақстан.1999. 18-қаңтар.
19. Жанысбай С. Ақтоғай –орыстар мектебі. Орталық қазақстан обл. Ақтоғай ауданы. Алаш оыстары Ә.Бөкейханов ,Әлімхан Ермеков ,Жақып Ақбаевқа орнатылған ескерткіштің ашылу салтанаты және олардың туыстары, ұрпақтары естеліктері берілген. Орталық Қазақстан. 1998. қыркүйек.
20. Боқанов С. Алаш қозғалысының көсемі. Ә.Бөкейханов туралы. Сыр бойы. 1997 ж. қараша.
21. Қашқынов Ж. Ақтоғай құт мекені орыстардың: Алаш партиясының тұңғыш басшысы Әлихан Бөкейханов,тұңғыш заң магистрі Жақып Ақбаев, математиканың тұңғыш профессоры Ә. Ермековтар туралы. Сарыарқа. 1997. Мамыр.
22. Домбай Н. Арыстар: Алты алашқа әйгілі олардың есімдері халық жанында жүр. ( саясаткер Ә.Бөкейханов,қазақтың тұңғыш заңгері, Жақып Ақбаев бірінші профессор Әлімхан Ермековтар туралы. Егеменді Қазақстан. 1992 ж. Қыркүйек.
23. Жарылғап М. Алаштың ардағы үш арысы. Орталық Қазақстан облысы, ақтоғай өңірінен шыққан , алашордашы,қоғам қайраткерлері Ә.Бөкейханов, Ә.Ермековтардың өмірлері, қызметтері,ұрпақтары туралы. Орталық қазақстан. 1998. 12-тамыз.
24. Қашқынов Ж. ақтоғайдан бөй көрген алаштың үш асқары “Алаш” партиясының ,тұңғыш басшылары Ә.Бөкеханов пен Ә.Ермеков туралы. Түркістан. 1997. 28-мамыр.
25. Мектептегі А. Әлихан Бөкейханов: ( қоғам қайраткері Ә.Бөкейханов туралы). Әділет министрлігінің хабаршысы. 1995. 10-саны.
26. Қайназаров Ш. Ә.Бөкейханов туралы. Арқа ажары. 1993. 10-маусым.
27. Рахманов М. Әлихан Бөкейханов туралы не білеміз? Қостанай таңы. 1993. 16-маусым.
        
        ӘЛ–ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІК
ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
ФИЛОСОФИЯ ЖӘНЕ САЯСАТТАНУ ФАКУЛЬТЕТі
САЯСАТТАНУ КАФЕДРАСЫ
БІТІРУ ЖҰМЫСЫ
“Әлихан Бөкейхановтың қоғамдық саяси ... ... ... 5 курс ... Айна ... ... _____________ Қазымбетов Қ.Н.
ф.ғ.к. доцент (айы, қолы)
Бақылау нормасы ______________
(айы,қолы)
Қорғауға ... ... ... ... ... ... 2000 ж.
М А З М Ұ Н Ы
І . К І Р І С П ... І ... ... ... ... қалыптасу
шарттары.
1. XІX ғасырдың соңы XX ғасырдың басындағы қоғамдық пкірдегі саяси-
әлеуметтік бағыттың қалыптасу мәселелері.
2. Әлихан ... және ... ... ІІ ... ... Әлихан Бөкехановтың саяси
-әлеуметтік ... ... ... және 20-30 жылдардағы Қазақстандағы
Қазақстанда Советтік тоталитарлық саяси жүйенің қалыптасуы.
2. Біртұтас Түркістан идеясы қазіргі заманның ... ... . Қ О Р Ы Т Ы Н Д ... ... ... тізімі.
К І Р І С П Е
Зерттеу тақырыбының ... ... ... мемлекетінің
қалыптасуы өте күрделі ... өтіп ... ... мемлекетіміздің
қалыптасуының экономикалық қиыншылықтары аз емес, бірақ та ... ел ... ең ... роль атқаратыны – ол рухани мәселелері. Соның ішінде даралап
айта кетер бір саласы -қазақ халқының қоғамдық ... ... ... бай ... ... ... ... сай философияның тарихын
қалыптастыру. Өзінің ұлттық философиясы жоқ ... ... ... ... алмайды. Л.Н.Гумилев айтқандай: “Өз тарихын, өз философиясын
білмейінше және оған ... бір ... ... ... да
мәдениеттің дамуы мүмкін емес”.(1).
Сондықтан да қазіргі Қазақстан елінің ғылымдары мен ... ... ... бай ... мен фольклорын,мәдениетін жоғары
теориялық,зерттеулер дәрежесінде ... білу ... Бұл алға ... ... жүзеге асыру көптеген ... ... ... ... ... ... немесе партиялық позициялардан
емес, жалпы адамзаттық позициядан баға беру керек.
Қашан да болмасын, қоғамның дамуын ұғыну, оның өткеніне ... ... ол ... түсіне білу бүгінгі мәселелердің тамырын ... ... ... ... біз ... ... білуге
тырысқанда,өзіміздің өткенімізге үңілуіміз керек. Қазіргі біз өмір ... ... ... ... ... өзінің ішкі қайшылықтар кернеген
күрделілігі сатылығы жағынан көбінесе ғасырдың басындағы процесстермен өте
ұқсас ... Сол ... өмір ... ... ... ... ағартушылық саяси негізделген ... ... ... ... зиялыларының бірі -Әлихан Бөкейханұлы. ... ... ... ғана ... ол ... ... Оның саяси-қайраткерлік қызметі қазақ халқының ... ... ... тура ... Әлихан Бөкейханұлы - өзінің еңбек
еткен қай саласында болмасын халқына нәтижелі қызмет көрсете білді.
Біріншіден, ... ... ... мен ... ... қызметі
қазақ қоғамының дамуының ең бір күрделі де, қиын ... дәл ... ... бұл кезең XX ғасырдың бас кезіндегі төңкерістер ... ... ... ... ... мен ... ... жерінде
де ұлттық сана-сенімнің , ояна ... кезі ... ... ... осы ... ... ... даму орын алды деседе болғандай.
Осы идеялық қоғамдық -саяси ... ... ... ... ... ... М.Шоқай сияқты белгілі
саяси қайраткерлер, сонымен қатар Ж.Аймауытов, М. ... М. ... ... осы ... ... ... үн қосып, әр тұстан
толықтырған. Жаңғыртқан К.Тоғысов, Ж.Ақпаев, М.Бекматов, Х.Досмұхамбетов,
Х.Ғаббасов, А. Бірімжанов, А. ... Қ. ... Е. ... М.Есболов,
Д.Әділов, Х. Болғанбаев, А.Байтасов, Ж.Досмұханбетов т.б. халқын ... ... ... ... жаңа өң ... саяси бағыт беріп, Саяси-
әлеуметтік еріктілік дарытып, кәсіби деңгейдегі саясаткерлікке ... ... ... бірі ... ... ... ғана ... бүкіл
түркі жұртының азаматы болған, артынан өте бай ғылым, тарихи, саяси-
әлеуметтік, мұра ... ... ... ... мен ... қайраткерлік
қызметі әлі ашылмаған сырға толды. Ширек ғасыр өмір сүрген, оның сол қиын-
қыстау заманда соншама бай мұра ... ... ... те ... тақырыбының зерттелу дәрежесі. Күні ... ... ... ... ... және ... ... мұраларын төмендетіп көрсетуге
бағытталған саясат үстем болып келеді. Социалистік реализмнің , ... ... ... табыла қоймаған дүниетаным атаулыға кемітіп
қарайтын сыңаржақтық шовинистік астамшылықтың кесірінен төл халқымыздың бай
мұрасын әлі де жете ... ... ... келеміз. Тәуелсіздікке бет бұрған
бүгінгі өтпелі ... ғана ... ... ... үшін ... туып ... ... Бөкейханұлының дүниетанмын, қоғамдық-саяси
көзқарастарын зерттеген еңбектер жарық көрді. Аты аталған бағыттағы ... ... ... ... 1991 жылы ... ... баспасынан
и “Обшестввенная мысль Казахстана в1917-1940 гг.” Атты зерттеуі. (1).
Философ ғалым ... ... ... ... ... ... ... Бөкейханұлының өмірі мен саяси қызметіне тоқталып
өтеді. Кейінгі кездегі Қазақстан тарихының ... ... ... ... ... та жүр. ... ... арнаған зерттеулер көптеп
жарыққа шығуда. ... ... ... ... ... ... мен ... қалыптасып дамыған тарихи кезеңге де, сол ... ... ... да ... де енді ... көзқарастар айтылып
жаңа деректер ашылып жатыр. Осы жағынан алғанда мына тарихты ғалымдардың
еңбектерін ... атйа ... жөн ... ... Ж. ... Қ.
Алдажұманов, М.С. Мұқанов және т.б. Бұл авторлардың еңбектері XX ғасырдың
бас кезіндегі ... ... ... ... саяси өзгерістердің барысын сол кездегі тарихи тұлғалардың қызметін
бітім –болмысын терең түсінуге мүмкіндік береді.
Зерттеудің мақсаты мен ... ... ... негізгі мақсаты
Әлихан Бөкейханұлының саяси-әлеуметтік көзқарастарын және ... ... ... мен ... көз ... соған ықпал еткен саяси-
әлеуметтік экономикалық ... ... ... ... отырып
қарастыру ,оның қоғамдық саяси өмір , туындыларының ішкі мәндеріне үңілу.
Осы мақсатқа орай туындалған басты ... деп мына ... ... ... өмір ... туып ... еткен тарихи
кезеңнің ерекшеліктерін айқындау және қоғамдық ... ... әсер ... XІX ... соңы XX ... ... ... ой-сананың, әлеуметтік ... ... ... ... бағдарлау;
- Әлихан Бөкейханұлының саяси-қайраткерлік қызметіне, көзқарстарының
қалыптасуына әрі ... ... ... әсер ... ... жағдайлар
мен негізгі идеялық арқау болған ... ... ... мен ... алғы ... ... Әлихан Бөкейханұлының публицистикалық шығармаларын талдай отырып,
оның қоғамдық -саяси көзқарстарының даму кезеңдерін нақтылау
олардың ... мен ... ... ... ... Бөкейханұлының саяси-әлеуметтік көзқарастарының қазақ
халқының саяси ой-санасының дамуындағы орнын ... оның ... ... ... -әлеуметтік жағдайға байланысты
маңыздылығын ескеру,бағалау.
Дипломдық ... ... және ... ... ... ... аспектілерін зерттеу және сонымен қатар
қазақ халқының саяси-әлеуметтік қазақ философия тарихын ... ... ... ішкі бір ... ... , ... ... қарастыру
, оның өз ерекшеліктерін, ... ... ... ... ... ... дамуының нақты кезеңдеріне сай анықтау, яғни
нақтылы тарихи-саяси талдау жасау деп қарастыру. ... ... ... методы жан-жақты қолданылып, оның логикалық пен тарихилық ,
абстрактілік пен ... ... пен ... ... ... мен
принциптері іске асырылады. Әлихан Бөкейханұлының қоғамдық -саяси
көзқарастарын ... ... ... ... даму ... ... ... өзіндік орны формаларының арақатынасы, адам
мен қоғам, қоғам мен тұлғалы адам, өркените пен мәдениет сияқты үлкен ... ... ... саяси ой дамуының, ... ... орай ... ... ... ... ғылыми жаңалығы: зерттеліп отырған тақырыптың
өзінде тікелей байланысты Әлихан Бөкейханұлының ... ... ... ... ... ... әлі зерттелмеген дипломның осындай
игілікті де жауапты істің бастамасы деп есептеуге ... ... ... және тәжірибелік маңызы - Әлихан
Бөкейханұлы қалдырған бай рухани мұраның саяси қызметінің ... ... ... бұл ... ... ... ... әрі жазушы, әрі ғалым, жан-
жақты дарынды бұл тұлғаның саяси -қайраткерлік қызметін тереңірек түсіну
үшін, сол ... ... ... сол ... тудырған қазақ
зиялыларының ойлау дәрежесін ... ... ... ... ... көзқарасын зерттеу қазақ терихында әлі де
үлкен белестің бар ... ол ... ... зиялыларының XX ғасырдағы
алғашқы оның жылдығындағы өсуі,өркендеу жолындағы байланыстарын білдіреді.
Сол кезде ... ... ... ... ... саяси-
әлеуметтік,экономикалық,рухани ... ... толы ... халқының тағдыры лек-легімен жарқыраған шоқ
жұлдыздай дарындарды дүние келтірген. Соның ішінде дарындарының дарындысы
болған өз заманынан көп озық ... ... ... ... ... Бөкейханұлының саяси -әлеуметтік көзқарастары туралы жоғарғы оқын
орындарында лекциялар мен ... ... ... өткізуге осы дипломның
нәтижелерін қолдануға болады. Бұл қырынан Әлихан ... ... ... мен ... ерекшеліктерін тереңірек білуге
жетелейтіні ... ... ... оның ... ой-толғамдары мен идеялары
осы күші өтпелі заманның ырғағына орамдас екенін бүгінге дейін өз маңызын
жоймағандықыын айта ... ... ... ... алған елінің болашағын түсінуге болжауға
оның маңызы барған ... арта ... ... ... Өйткені Әлихан
Бөкейханұлы бостандықты азаттықты,тәуелсіздікті аңсап өткен, соны ... , ... ... жолдарын меңзеген.
І –тарау: Әлихан Бөкейханұлының саяси көзқарастарының қалыптасу алғы
шарттары.
1. XІX ... соңы XX ... ... ... ... ... ... мәселелері:
2. Әлихан Бөкейханов және “Алаш партиясы”.
XІX ғ. Бірінші жартысындағы қазақ ... ... ... , ол ... ... еді. Олар ... ... Ж.Аймауытов, М.Тынышпаев,С.Садуақасов, Т.Рысқұлов, ... ... ... мен ... ... Бұл екінші буынның ұстаған бағыты ұлттық тәуелсіздік
демократиялық бағыт еді. Әрине, өзімізге тарихтан белгілі XІX ғ. ... ... ... ... мәдени жағдайы өте қиындап, ... ... ... ... халықтың жағдайы өте нашарлауы,қазақ
шаруаларының әлеуметтік езгіге қарсы күресінде петиция жолдау науқаны яғни
ақ патшаға деінгі ... ... арыз беру ... орын алды.
Сонымен қатар Қазақстанда жұмысшы Қазақстанда жұмысшы және аграрлық
қозғалыстың, өлкедегі тұтас азаттық ... ... ... XІX – ... ... шағын интеллигенттік топ белгілі роль атқарды. Өзінің
құрамы және ... ... ... ... бойынша әртүрлі
топтарды біріктірді, әйтсе де олардың негізгі ... ... , ... және басқаларды қоса отарлық ... ... ... ... әр шенді ортадан және қоғамның
төменгі топтарынан шыққандар болды. Олардың көбі нағыз үкіметтік, ... ... ... араларында социал-революционерлер, ... және ... ... ... аз болған саяси жер
аударылғандар өлке ... ... ... ... ... Көптеген қалаларда революциялық және либерал –
демократиялық ... ... ... ... ... ... пайда болды. (1).
Ұлт-азаттық қозғалыстағы қазақ интелегенциясының ролін ерекше атап
өткен жөн. ... ... ... ... ... ... мәселенің әділ
шешілуі жолындағы күресімен тығыз байланысты. Жергілікті ... ... ... ... және ... ... ... тек сан жағынан ғана емес , сонымен бірге
ықпалы жағынан да ... ... , ... бір ... либералды
демократиялық позицияда тұрды. Араларында ... орта жән ... ... да ... ... т.б.), бұлар негізінен
даланың феодалдық,ақсүйектік топтарының өкілдері - Ә.Бөекейханов,
Б.Қаратаев және ... ... 1905 жылы ... олар ... бес
облыстағы қазақ халқы делегаттарының съезін өткізіп, қазақтардың ұлттық
мүдделерін қорғауға тиісті өздерінің ...... ... ... ... ... ... 1906 жылы ақпанда
Семейде қазақтардың екінші съезі болып өтті. Ол съезд кадеттердікіне ... ... ... де оған ... орыс шаруаларының қоныс
аудартылуын тоқтату, Қазақстанның барлық жерлерін ... ... ... ретінде мектептер ашу т.б. туралы талаптар енгізді. (3).
Олар өздерінің ... ... ... алу, ұлттық мәдениетті
дамыту,Қазақстанда қазақ тілін басқа тілдермен теңестіре ... ... ... ... осы ... (1906 ж) ... діни күрес сипатына да бой көрсетті. Оның барысында , ... дін ... ... ... салу діни ... ... ... қазақ тілінде оқыту. Меккеге ... бару ... ... беру т.б. талаптар алға жартылған еді. (4).
Қазақ халқының саяси-мәдени санасының өсуінде . Мемлекеттік ... ... зор роль ... Бұл ... ... ... сайлаушылар дауысы үшін күресі кезінен өрістеді. Олар өлкенің
орыс халқының саны едәуір неғұрлым ірі облыстарында социал-демократтар ... ... ... ал ... ... ... ... ұлт интелегенцияның өкілдері ... ... ... 1- ... ... ... тоғыз
депутат сайланды, олардың ... ... ... , ал ... ... ... ІІ Мемлекеттік Думаға Қазақстаннан енді он үш ... ... ... – бес депутат сайланды. Бұдан біз ... ... ... ... ... ... ... оянып
келе жатқанын қазақ халқының саясатқа араласа ... ... ... ... ... ... ... қоғамында, 1905-1907 ж.ж. бірінші ... ... ... ... ... әсіресе жұмысшылардың
,шаруалардың және интеллигенцияның бас көтреулері, ұлт-азаттық қозғалыстар
т.б. Олардың ... және ... ... қарамастан жергілікті
еңбекшілер үшін саяси мектеп болып қалды. Сол ... ... ... арғы ... және ... ... алу ... күресте пайдаланды.
Әрине, Ресейдегі 1905-1907 жылдардағы революцияның қазақ қоғамы үшін ... ... ... ... Бұл ... ... дәл ... “бүкіл дала саясат аясында тартылып азаттық үшін қозғалыс
тасқыны құр соңына енді. (6). Бірақ ... ... ... ... қозғалыстың Қазақстандағы , қазақ қоғамына тигізген ықпалын
талдауды объективті ғылыми әдіс ... бір ... ... ... сол ... сұрыптау және бағалау үстемдік алып
келді.
XX -ғасырдың басы кезінде ... ... ... ... ... ... ... жүріп жатты. Сөзіміз дәлірек болу үшін
1905 жылдың соңына қарай қазақ интеллигенциясы бірінші ... ... ... ... қызу ... ... ... қоғамында бұл
уақытта белгілі бір қоғамдық айқындамадан үгіт ... ... ... саяси ұйымдар жоқ еді. Міне осындай ... ... ... тар ... ... ... партия құру әрекетін қолға
алды.
1905 жылдың ... ... Орал ... ... бес ... (Ақмола,
Семей, Торғай, Орал және Жетісу) делегаттық съезі “ Қазақ конституциялық
-демократиялық ... құру ... ... ... (7).
Саяси күрес жолында енді ғана түсе бастаған қазақ интеллигенциясының
осы кездегі саяси-әлеуметтік бағдары, белгілі дәрежеде,Ресейдің радикалдық
буржуазиялық партиясы ... ... ... ... ... Ал осы ... ... деңгейіне көтеріле алмаған, саяси ұйымның бағыт-
бағдары туралы не айтуға болады? Ол шынымен де кейбір ... ... бар ... ... кадеттер партиясының қазақстандағы филиалы
ғана ма еді. Жоқ, әлде оның ұстаанған саяси тұғырнамасында өзгешеліктер ... ... ... бағдарламасы 1905-1906 жылдары бірнеше саны Орал
қалсында жарық көрген Камиль ... ... ... ... жарық көрген. Онда қазақ жерін бүтіндей сол елдің ... ... заң ... ... ішкі Ресейден көшіп келіп қоныстау
толқынын тежеу, қазақ жұмысшыларына еркіндік ,теңдік беру, олардың мүддесін
қорғайтын ... ... ... ... үшін ... ... тағы сол ... осы жылы түрлі облыстарда жазылған ... ... ... ... бұл жаңа ғана ... ... саяси ұйымның бағдарламасынан
келтірілген талап-тілектер оның іс бар ... ... ... ... ... ... ... көрсетсе керек. Біздің
пкірімізше : “Қазақ конституциялық -демократиялық партиясын”, ... ... жай ... ... ... ... тар таптық
мүддесін білдіруші ұйым есебінде көрсету тарихи шындыққа сай келмейді. Біз
бұл арада қазақ интеллигенциясының ... ... ... Оған ... ... біз сөз етіп ... Б.Қаратаев, С.
Жантурин, Ә.Бөкейханов сияқты қазақ зиялыларының осы ... мүше ... ... 1917 жылға дейін оның Орталық Комитеті құрамына енгенін
айтсақ та жеткілікті. Кейіннен ... бұл ... неге ... ... ... ... Ал осы ... интеллигенттерінің 1905-
1906 жылдары саяси партия құру әрекеті неге ... ... ... екі ... бар еді. ... қазақ қоғамында жалпыұлттық
негізде саяси партияның құрылуына ... алғы ... әлі ... ... жоқ еді. ... ұлы державалық,шовинистік бағыт ұстаған
кадеттер ... ... үшін ... сияқты аймақта ұлттық
еркіндік пен теңдікті мұрат тұтқан ... ... ... ... ... емес еді. ... да қазақ кадеттеріне қолдау жасап, ыңғай таныта
қоймады. Партияның орталық басшылығы мен ... ... ... ... күн өткен сайын айқындала түсті. Әрине іс ... ... ... ... ... Үкімет Қазақстанда ұлт мәселесін шеше алмас еді,
жер мәселесін шешуге де ... ... ... ... ... қазақтардың
өзін-өзі билеуі немесе автономия алу мәселесіне ол тіпті күн ... ... ... ... ... жер ... бойынша
“Қазақ” газетінде өзінің кадеттер партиясынан шығатындығын жұрт алдында
мәлімдеуіне себеп болды. Ол үшін ... атап ... ... ... ... етіп ... жөн көрді. Біздің қазақ жерді меншік етіп
алса, башқұрттарша көбі ... ... ... жылда сытылып,жалаңаш шыға
келді. Кадет партиясы ұлт автонономиясына ... Біз Алаш ... ... ,ұлт автономиясын тікпек болдық… Біздің қазақ-қырғыз дін ісін
көркейтетін болса,үкімет ісінен ... ... ... Мұны ... ... от государства” дейді. Кадет партиясы менің пікіріме өзгеше ... үшін ... ... биыл ... ... Мен ... соң ... партиясын ашуға кірістім. (9).
Қазақ либералдық қозғалысының басшылары осы жағдайда , дүйемін тез
өзгеріп,жатқанын және саяси ... ... ... ... ... түсіне білді. Қазақ халқы ұлттық-отарлық ерінің күшті ... ... ... ... ... капиталистік
қатынастардың енді қазақ халқының ұлттық сана-сезімінің ... алып ... ... ұлттық қозғалыс әр текті болды, әр түрлі идеялық саяси
ағымдар әрекет жасады.Солардың ... ... ... интеллигенция
–Петербург Мәскеу ,Қазан,Томск Омск, және Орынбор ... ... ... ... ... интеллигенцияның әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... журналы
мен “Қазақ” газеті болды. 1914-1915 ж.ж. ... ... ... журанлы (
шығарушысы әрі редакторы – Мұхамеджан Сералин ( 1871 –1929 ... ... ... ... ... ... бағыттарын
білдерді. (10).
1913 жылдан 1918 жылға дейін шығып тұрған “Қазақ” ... ... ... ... ... Онда ... конституциялық
-демократиялық партиясының және қазақ халқының ... ... ... ... ... Ә.Бөкейханов және басқалар қызмет істеді.
Ең басты мәселе –аграрлы мәселелерде олар жерге мемлекеттік меншікті
жойып, оны қазақтардың меншігіне өткізуді жерді ... тиым ... ... Елдің қоғамдық-саяси ... ... ... ... ... қоғамының эволюциялық дамуын жақтады. Тұтас алғанда
елдің ... және ... ... ... дамуы жөнінде
әр түрлі көзқарастар болғанымен “Айқап” ... мен ... ... ... ... отар шет ... ... қазақ халқының
жалпыұлттық идеялары мен мүдделерін білдіре алды. (11).
Қазақ ... XX ... әр ... әр ... қарсы алды.
Дүниежүзілік техникалық және демократиялық прогресс Азия орталығына да ... ... идея ... ... ... ... азаттық үшін
күресуге ұмтылдырды. Әрине, ұлт –азаттық күреске бүкіл ... ... ... және реформалық қозғалыстар да, әсерін тигізді.
Аайда Қазақстандағы толқулар тек орыс революционерлерінің ықпалымен
болды деу ... ... ... ... саяси ұйым мен белгілі
қайраткерлер империясы таратып, басқа ұлттарға азаттық әперу туралы мәселе,
көтеріледі. Социал ... ... ... ... оянуына
понисоламизм, панторкизм айдарын шығып күдіктене қарады (12) ол тарихи
шындық, әлі де сол.
Қазақ ... ірі ... ... ... сол ... ... ... тікелей көзімен көріп куә болуы, қоғамдық жаңару жолына
қадам басқан орыс қоғамындағы демократиялық күштер мен ... ... ... ... қоғамдық көзқарастарының кемелденуіне , саяси
белсенділігінің ... әсер ... ... XІX ғ. соңы – XX ғ. ... ... ... ... қозғалыстар және саяси -әлеуметтік көзқарасының
қалыптасуына үлкен әсерін тигізбей қоймады. 1917 ж. ... ... ... ... ... ... бүкіл қазақ құрылтайы өтуі керек.
(13).
Орынбор башқұрт жерінде ... ... ... ... де
орталығы. Қала тұрғындары негізінен татарлар ... ... ... ... ... қазақтары. Біздің қазақ тек бірнеше
түтін. Әйтсе де Орынбор ежелден ... ... ... ... орталығы болып келді. Неге бұлай? Біздің қазақ ... ... ... ... жүргізуге ыңғайлы тап осындай қала жоқ
еді. Қалаларда қазақ аз. Қазақ көп жиналған ... ... ... ... ... қала болмайтын.Қазақ зиялылары бас қосатын ұлт тағдырын
кеуесетін кезең туғанда ең ыңғайлы жер қазақ ... ... ... Ташкент,Верный,Семей сияқты қалаларының бірі болуы мүмкін еді.
Бірақ қазақ арасындағы ұлттық қозғалыстың бәріне де орыс ... ... ... ... өңірден аулағырақ бірі қаланы таңдау қажет.бұған
Семей мен Ташкенттен едәуір жырақта темір жол ... ... ... ... жер ... шықты. Орынборда мұғалімдер даярлайтын орыс институты
бар. Онда жыл ... ... ... ... ... Бұған қоса ғұлама
ғалым көрнекті қоғам қайраткері ... ... ... ... ... ... ... тұратын. Бұл екі қоғам қайраткерлерінің қуатты
қаламының арасында ... елді ... ... ... ... ... ... таратылатын. Міне, қазақ сирек қоныстанған ... ... қыр ... ... қозғалыстарының орталықтарына айналып,
мұнда бірінші Бүкіл Қазақ Құрылтай бұрынғы ... ... ... ... Оны таяуда ғана тағайындалған Торғай
облыстық комиссар Әлихан Бөкейханов ашты. Құрылтайға кең ... ... ... сайланып келген делегаттармен бірге бұрынғы
Түркістан Генерал-губернаторлығынан Ташкенттегі “Шоран ... ... ... ... ... ... Сарықұл Алдабергенұлы мен
Жүсіпбек Басқараұлы қатысты. ( 14).
Бірінші Қазақ Құрылтайының бағдарламасында ең алдымен ... ... ... ... ... ... еді. ... алғашқы күні орыс
қоныс аударушыларының көшіп келуін дереу ... және ... ... кезге дейін орыс қоныс аударушыларына берілген ... ... ... ... ... ... шығарды. (15).
Құрылтай орыс қоныс аударушыларынан тартып алынып ... ... ... дейін үстіне үй салынған мал ... ... ... ... де ... өз ... ... жайлы шешім қабылдады.
Келесі күні –ақ құрылтай шығарған ... екі ... ... үкіметтің
ризалық білдіргені жайлы хабар жетті. Ал ... ... қара ... адам алу ... ... ... деген
желеумен қамалғандар түрмеден босатылсын. Осындай себептермен ... ... ... ... үкімет құрылтайдың тілегін де қабыл алды.
Құрылтай бағдарламасындағы басқа ... ... ... орыстардан
айырып, сол жұмысын ,қазақ әкімдері мен бастықтары жүргізетін заң ұйымдарын
құру керектігі және ағарту жұмысын, кең ауқымды жедел ... ... ... да ... ... ... ... қазақ даласында тәуелсіз өмір
негізін қалай ... ... ... ... тұр. (16). Сыртқы саясат,
қаражат, жол, әскери істері. Бүкіл Ресей федерациясы ... ісі ... ... жұмыстары ,жергілікті жолдар мәселесі, жергілікті
мекемелер,заң және жер ... бәрі ... ... ісі деп ... (17). Біз ... жер ... ... беретінбіз. Әскери құрылыс мәселесінде де едәуір елеулі өзгерістер
енгізбекші едік. Мәселен,Бүкіл Ресей үшін ... ... ... бірге түркістандықтардың әскери қызметін Түркістанда ... ... біз үшін ... ... еді. Біздің сол ... міне ... ... ... жоқ. (18). ... көбірек
мән бергеніміз ұлттық кадрлар мәселесі еді. Кейінірек құрылып, қысқа өмір
сүрген неше түрлі ... ... ... орыс ... ... қапа ... ... екіншіден , ашығын
айтқанда , әр өлке ... ... ... өз ... ... орыс
империализмі шеңгелінен өз күшімен ғана қорғап қалады деген ұғымның да ... ... ... ... ащы ... ... ... қайталанбас
деп үміттенеміз. Шынын да елінің бостандығын ... ... ең ... ... сенуден мүлдем үміт үзіп, орыстан басқа халықтардың күшін
ортақ күреске топтастыру ісіне ... ... ... Екінші топтың қатесі
бұдан сәл, басқаша . Шын жүректен Ресейге берілген бұл топ ... ... тек діни ... деп ... де ... дін ... ... шақырды. Бірінші топ революция ресейді ... ... жол ашты деп ... сол жолдағы алғашқы адал саяси автономия
мәселесін ортаға ... ... топ ... ... қарыштап
өркендейтін прогресстің өсуінен қорқып, прогресті жақтаушылардың түймедей
жұмсақтығын түйедей етіп ... ... ... ... ... деп
көрсетуге тырысты. Бұл топ революцияшыл үкімет тарапынан жасалған барлық
реформалар мен өзгерістерге шариғат тұрғысынан қарады.
Ұлттық саясатта ... ... ... ... мақсатты
көздеген бұл екі саяси жүйеде ұлттық ... ... ... ... ... шет аймақтарға бұл ойға қорғау салушылардың ... ... ... ... Міне ... ... бір соңғы уақытқа дейін ... ... ... қайраткерлерінің өмір жолымен,саяси бет –бейнесімен
таныса алмай келдік. Халықтың ... ... ... ... ... бірі Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов.
1916 жылы 25 маусымдағы майданға қазақ жастарын алу ... ... ... ... ... ... Бөкейханов пен оның серіктеріне
жаңа міндеттер ... Бір топ ... ... өз ... тыл ... ... қазақ жігіттерінің артынан аттанды.
Олардың арасында Әлихан нұрмұхамедұлынан басқа ... ... ... ... Алдияров ,студент Жаманмұрынов және т.б. адамдар бар еді.
Кейінірек бұларға қыр баласының бойынша ... ... ... ... ... ... ... кейін олар қазақ
жұмысшыларының ең көп шоғырланған жері Батыс ... ... ... ... қаласына келіп, земскі және қалалық одақтың бұратана
бөлімін ұйымдастырды да ,оны басқаруды Әлихан Бөкейханов өз ... ... ... ... интеллигенциясының майдандағы жұмысшыларға көрсеткен
ағартушылық ,дәрігерлік және басқа қызметі ұлттық ... ... ... ... ... істің басы-қасында Әлихан Нұрмұхамедұлы өзі тұрды. Сол
үшін де ол “Алаштың Әлиханы” деген ... ... ие ... тарау.
Саясаттану контестіндегі Әлихан Бөкейхановтың саяси-әлеуметтік
көзқарасы.
2.1. Әлихан Бөкейханов және 20-30 жылдардағы ... ... ... ... ... Біртұтас Түркістан идеясы қазіргі ... ... ... ... ... ... мен орыстың зорлыққа қарсы ... ... ... ... ... ... ... 1917
жылғы ақпан төңкерісінен кейінгі кезеңде ... , ал ... ... автономиясының ( Қоқанда) , ал оның ... ала ... ... ... бұл ... нақты нәтижелері болатын. Бұл
сияқты құрылымдар 1918-1919 ... ... ... ... ... ... ... саяси күрес сахнасының бірден
кете қойған жоқ. Алаш қайраткерлері ұлт мүддесі үшін күресін ... ... ... яғни ... ... ... ... 20-шы жылдардың
соңына дейінгі кезеңде де ... ... ... да ... ... ... ... айғақ бар.
Бұл күрес әсіресе жер мәселесінде анық көрінді. қазақ шаруалары
түгелдей ... ... ... ... ... ... үшін алаш қайраткерлері бастап берген кеңес үкіметі тұсына да ... ... ... жаңа ... ... да бұл күреске бағыт,
пәрменділік беруші ескі ... ... ... ... мен ... ... ... бітіспес күрестің
шырқау шиі қазақ бұқарасына берілмек жер нормасы төңірегінде ... ... ... ... жүрген бұл күреске атсалысқандардың ... ... ... ... , сол тұстағы Жер Комиссиаратының
басшы ... ... ... ... Сәлімгерей Қаратулов
сияқты қайраткерлер болды. Әлихан Бөкейханов Қазақстандағы отырықшылыққа
көшпек ... ... ... жер көлемін анықтау мақсатында КСРО Ғылым
Академиясы жанынан ... ... ... ... С.П. ... ... ... болумен бірге,өзі де соның құрамына ... ... ат ... ОГПУ ... Мәскеуден шығуға тиым салынған
қайраткерді Ақтөбе қаласында тұтқынға алып жедел түрде кейін қайтады.
Сонымен, ғасыр басында ... жаңа ... ... ... 30-шы ... ... дейінгі тарихи кезеңді қамтыды. ... ... ескі буын ... ең белсенді бөлігін
репрессиялаумен, ... ... ... ... ... қызметтен аластаумен және оларды қудалаумен аяқталады. Күштеп
коллективтендіруге қарсы бағытталған Қазақстандағы 372 шаруалар көтерілісі
бассыз, панасыз ... ... ... ... жүйеге көрсеткен ең соңғы
наразылығы еді.
Ғылымда болып жатқан өзгерістерге байланысты қайта қарауға ... ... -Ұлт ... қозғалыстың кеңістік шеңбері. Негізгі
мақсаты - ... ... үшін ... ... ... ... болған қазақ
ұлт-азаттық қозғалысы бізге қарап отырған. Мезгілде өзімен тағдырлас көрші
түркі ... ... ... т.б.) күш ... өз мүмкіндігінше оларға көмек көрсетуге даяр екендігін танытты.
Егер 30-шы ... бұл ... ... ... ... ... емес ... тарихи әділдікке бет бұрған жағдайда оларды сол жабулы ... орны ... ... тең ... ... осы аталған сауалдарға мейлінше қысқа жауап беруге тырыссақ,
онда біздің пікірмізше, мынандай ... ... тура ... ... ... ... революциясы жүргеннен кейінгі алғашқы
кезеңде социалистік идеологияны бірден қабылдай алмаса, ал оның ... ... ... емес болатын. Олардың ұстанған бағдары бар
болмысымен сол кездегі қазақ қоғамының әлеуметтік ... ... ... ... туындап жатты, сол шындықпен тікелей жанды байланысты
болды. Міне осыған орай ұлттық интеллигенцияның ... ... ... ... ... ... ... факторларды бөліп айту
қажет. Біріншіден, егер социалистік идеологияның негізгі алып жүруші және
іске ... күші ... табы ... ол тап ... ... әлі жоқтың
қасында еді. Ал қоғамның негізгі бұқарасы ... ... ... ... үшін ... ... шығуда әлі даяр емес-тін.
Екіншіден, 1917 жылға дейін қазақ қоғамы алдында тұрған ... ... ... ... ... құтылу болды. Бұл күрсете қоғамның ... ... ... ... ... күш ... еді. ... және әлеуметтік езгідегі ... ... тану ... сол тарихи кезеңде ... ... ... ұлттық интеллигенция арқылы жүрді және бұл ... ... ... сол ... ... ... ұлттық интеллигенция
буынының өзіне тән қалыптасу ерекшеліктері, соған сай ... ... ... ... болмайды. Октябрьге
дейінгі ұлттық ... ... ... негізінен қазақ даласын толық
отардау мақсатына қызмет етуге әзірледі. Өлкені отардау ... ... ... ... ... ол ... отарлау процесін көз алдынан
өткізді, ұлттық,ұлт-азаттық қозғалысты бастаушы интеллигенцияға ... да оның ... ... мүдде,бостандық басым орын алды.
Шығыстың отар және жартылай отар елдерінде революциялық күрес ... ... ... ... ... айтуынша “Шаруа кеңестерін”
ұйымдастырушыдан бастау керек. Көсемнің өзі , ал ... ... ... ... ... ... мысал ретінде
Сталин Түркістанды нұсқайды Әлихан Бөкейханов ондай тұжырымның ... ... ... дәлелдейді. Большевиктік идеология Түркістандағы
кеңес өкіметі жергілікті халықтық өкімет ... ... ... ... ... ... режимнің жаңа түрлері еді. Ташкент “большевиктері”
билігімен ... жаңа ... ... келді.
Жаңа өкіметті большевиктер дің отаршылдық сипаты Түркістан Кеңестері
үшінші съезінің қарарымен ... Ал ... ... кедей
–кепшіктері патша заманында қалай мал сияқты болса,пролетар ... да сол ... ... ... өкілдері капиталистермен күресеміз
деген жаяу мен момын ... ... ... ала ... ... ... халықты қорғаудың орнына тонап, өлтіріп жатты. Дәлірек
айтқанда большевик ВЦИК –тің Түркістан ... ... ... ... ... ... деп ... “Бұл жерде социалистік
деректер” қабылданғанымен олар сөз ... ... , ал іс ... , ... деген сылтаумен жер –жерде малды
халықтан зорлықпен тартып алу орын алған “. “Перовскіде (Сырдария ... ... ... ... билік етуде. Ол тұтас бір халықты қазақтарды
қырғынға ұшыратты. ... ... бір ... ... ... ... Сафаров. Большевиктік идеология және олардың елде ... ... ... ... ... ... Өкімет өкілдері ,өздерінің
орыстарын қорғаштап,жақсылап киіндіріп, тамақтандырды. Ал ... ... , он ... ... ... Осы ... ... басшыларының бірі болған Шған ... ... ... ... ... ... ... жағынан әлсіз қазақтар
бәрібір құрып бітіп жоғалуға тиіс”. (21). ... ... ... ... одан әрі ... жоспарлы түрде мыңдап,миллиондап
халықтың көзін жойып жатты. Ал 1917 ... ... тау ... ... ... соң ... жыл ... кейін , большевиктер басқаша сайрай
бастады. Міне осындай аласапыран кезінде қазақ зиялылары Алаш ... ... ... кірісе бастады. Жалпы Алаш ... ... ... ... бастан-ақ қолдау тапқан жоқ.
Олардың түсінігі бойынша,большевиктер ұстаған бағыт ... ... ... ... де , ... ... ... бағыт болатын. Алаш
қайраткерлері ең алдымен большевиктер ... ... ... ... ... ... қабылдаған жоқ. Олардың түсінігі
бойынша, большевиктер ұстаған бағыт ... емес ... ... ... ... ... әкелетін бағыт болатын. Алаш қайраткерлері ең алдымен
большевиктер бағдарламасындағы ... ... көшу ... ... ... ... жоқ. ... олардың ойы бойынша ,қазақ қоғамы
жағдайында мұндай шараға бару ... ... ... ... оны қабылдауға мүлдем даярлығы жоқ қазақ бұқарасы арасында
түсінбеушілік туғызса,екіншіден, ... ... ... ... апаруы толық мүкін еді. Дәстүрлі шаруашылық түрінің
бұзылуы ... ... ... ... ... ... негізделген
шаруашылық жүргізуге қай жағынан болса да ... ... ... ... ... деп ... Ресейден жеке мемлекет болып бөлініп кету құқы халықтардың өз
еркіндіктеріне сәйкес пайдалынылмай ... ... өз ... өзі ... хұқы ... ұран”
болып,халықтардың мемлекеттік бөліну хұқы – “өз қалаулары бойынша” іске
асырылған жоқ. 1920 жылы ... ашық ... ... , шет ... бөлінуін талап ету – революцияның қазіргі кезеңінде өте-мөте
зиянды контрреволюциялық әрекет ... ... ... де ... болғысы
келмейді. Революция жалғасып жатты.
Осы кездерде Бүкілресейлік Құрылтай таратылғаннан кейін, сол арқылыы
ұлттық автономия алудан үміттенген ... бас ... мен ... ... тереңдей түсті. Егер “Алаш” партиясына ... ... ... ... ... қазақ қоғамына
мүлдем жат әлеуметтік тәжірибиені зорлап танушы, қазақ жұртына іріткі
салушы ... ... Алаш ... ... ... мен
феодалдық топтардың таптық мүддесін жанұшыра қорғайтын котрреволюциялық күш
есебінде қарайды.
Ә.Бөкейхановтың ... ... ... – көп ... ... мемлекет.
Оның құрамындағы әрбір ұлттың төл ... ... ... бар. Ал сол ... тек бір ... бір ... ... деуі сөзсіз қателікке ұрындырылмай ... ... жаңа ... бұл халықтардың еркіндікке деген табиғи құқығын
мойындауы керек. ... ... өмір сүру ... сол ... ... ұлттық кеңесі ғана анықтай алады. Бүкілресейлік Құрылтайдың
таратылуы белгілі дәрежеде ... ... (тек оның ғана ... 1917 ... революциясынан бергі өзінің әлеуметтікэкономикалық, саяси және ... өз ... ... ... беретін біртұтас ұлттық
-демократиялық даму жолына түсу ... шек ... ... ... да ... ... дөңгелегіне мықтап
байлауы кейінде қалғандығын көрсетті. Бұл әрине, Орта Азия ... осы ... ... өткеріп жатты. Жұмысшылар қауымы ашықтан-ашық
революциялық күрсеке әзірленді деп ... ... ... ... ... ... ... салдарынан халықтың әлеуметтік жағдайы
нашарлап кетті. Ет пен нанның жетіспегендігі халықтың ... ... ... ... ... көшеге шықты. (22). Бұл ... ... ... ... ... қалың бұқара наразылығының көтеріліске
ұласуы еді. ... ... ... ... ... : “Әскер жұмысшылар топ-
тобымен көтеріліске халық жағына қарай шығып кетті. Үкімет бұл ... ... ... ... деп ... 1917 жылы 28 ... ... Әлихан Бөкейханұлы оны ой елегінен өткізіп, өзіндік саяси-
әлеуметтік ... ... үміт ... Бұл төңкерісті Түркістанға
,қала ... ... ... ... ... ... деп үміттенді Ұлт
азатттығы залымдардың талауынан жұрты сақтайтын қорған болар еді. Яки,
отарлық ... ... жету ... ... ... ... ... жайлаған түркі халықтарына демократиялық-
қоғамдық қатынастарды қалыптастыруға жол ашады. Ол ... ... ... ... ... бір ... ... Бөкейханұлының өз сөзімен
айтқанда, төңкеріс алдындағы “орыстың революцияшыл-демократтарының ... өзге ... ... қол ... С.П.) ... сол
кездегі ой-пікіріне жақын еді. Революционерлер орыс патшалығы жойылса,
мемлекет құрылымы демократиялық бағытта өзгереді ... ... ... ... ... Әлихан Бөкейханұлы : “Патшалық құлап,революцияшыл
демократтар билік басына келсе, орыс ... ... ... қиянаты
жойылатынына әрі басқа өлкелерде кең ауқымды ... үш ... бұл ... ... орыс қоныс аударушыларының үдере
көшуі тоқаталатынына сенетінбіз”-дейді. (23).
Әлихан Бөкейханұлының саяси -әлеуметтік көзқарасының ... бұл ... ... ... ... деп ... ... қатаң езгісіне
салғанын сыпайлап “қиянат” жасады деп көрсетеді. Ол қиянаттың ... ... ... ... қазақ ұлтын да барынша езіп,
әлеуметтік дамуын тежеп, Қазақстанды бүкіл Түркістанды ... ... және ... келе жатқан орыс капитализмінің рыногына айналдырды.
1. Екіншіден, ұлт мәселесі шешіледі деп үміттенгенде Мұстафа қазақ сияқты
ұлттар өзінің саяси-әлеуметтік мемлекеттік ... ... ... ... өзі ... ... ... құтқарып,халықтың
әлеуметтік халін жақсартады деп күткен еді.
2. Үшіншіден, Қазақстанға орыстардың қоныс аударуы тоқтатылса,қазақ жерін
отарлау да ... ... ... ... шиеленісуі бәсеңдер
еді деген терең ой жатыр. ... бұл ... ... ... іс ... ... өте ... Мен әділмін деп кеуде
соққан революционерлер өкімет ... ... ... орыс ... ... ... ... маңайына жолатпай қойды. Ақпан
төңкерісінің нәтижесінде өкімет басына ... ... ... ... ... ... қолдамады. Осыған орай
Әлихан Бөкейханов: “Қазақ арасындағы ұлттық қозғалыстың ... де ... ... деп жазды. 1917 жылы 10 сәуірде ташкентке ... ... ... ... депутаттары кеңесінің құрылтай
жиналысында сөйлеген халықшыл социалист, ... ... ... орыс ... орыс ... солдат депутаттары
жасады. Сондықтан Түркістанда барлық мекеме билік орыстардың ... ... ... ... ... ... ... айтқанын ашына жазады. (24).
Әлихан өз естеліктерінде демократтарының мақтап ... ... ... ... әрі ... ... ... күшейте
түскенін көрсетеі. Түркістандағы орыс жұмысшысы ... ... ... ... ... ... халықтың заңындағы былай
тұрсын,табиғи құқықтарының өзін аяққа таптап өрескел ... ... ... ... жағдайға осындай саяси-әлеуметтік күйден құтылудың мүмкін
болар жолы ұлттық автономия алу деп есептеген.
Әлихан Бөкейханұлы атвономияның ... ... деп ... ... дербес ел басқаратын мекемелері мен атқару органдары яғни, заң
шығаратын парламенті және іс ... ... ... ... ... жол әскери істер, Ресей федерациясының үкіметінің ісі деп
есептеледі. Оқу, ағарту жұмыстары жергілікті ... заң және ... бәрі ... ... ... ... ашылуына қарсы
болып қоймастан , барлық ... ... құқы тең ... ... ( ... ... бермеуді ойлап, Ресейдегі мұсылман
халықтары өкілдерінің біразы федерацияға кіруді ... ... ... ... ... –бұл орыс демократиясына ,әсіресе ,орыс революцияшыл
демократтарына сену деген сөз. Ақпан ... ... ... ... ... екенін көрсеткені жоғарыда айтылды. Орыс ... ... ... ... аз ... ... ұлы ... қарады, жазылмайтын дерт сияқты. Оныңқазіргі кездегі Ресей
демократтарының іс-әрекетінен де кқруге ... ... ... ахуалды талдай келе Ә.Бөкейханұлы : “Өз елінің бостандығын
тілейтін азамат ең ... орыс ... ... ... үміт үзіп,
орыстан басқа халықтардың күшін ортақ күреске топтастыру ісіне батыл кірісу
керек, деп ... ... ... және ... елде ... ... ... жетік бақылап отырды. Оны ресми деректермен,құжаттарға сүйене
отырып,Қазан ... ... ... ... ... ахуалдың бұрынғыдан бетер шиеленісіп кеткенін,бұрынғы отарлау
саясатының жалғасын ... ... ... 1917 жылы , “Қазіргі уақытта
өлкелік төңкерісінің ... ... ... ... ... жоқ” –деген шовинистік бағыттағы ... ... ... ... ... ... ашып көрсеткен Б.Тағабаевтың 1927 жылғы
жарияланған : ... гүлі мен ... ... ... ... “Жаңа
кеңестік өкіметтік отаршылдық ... ... ... ... бекітілді. (26) – деген тұжырымына Әлихан да
қосылды. Қазан ... ... ... ... ... әкелмей қайта азап әкелгенін дәлелдеу үшін ... ... ... ... ... адамдардың белгілі мәліметтерін ... ... ... ... ... отырды. Өйткені
нақты әлеуметтік жағдайды жасыруға лажы жоқ ... ... ... ... ... мәжбүр болған. РСФСР Халық комиссарлар советінің
орынбасары Т.Рысқұловтың “ Төңкеріс және Түркістанның жергілікті ... ... ж.) ... ... ... де, Түркістан Халық комиссарлары
төрағасы большевик Сорокиннің жазбаларында орынды пайдаланған. Сорокин
кеңес ... мен ... ... ... ... сөйтіп қана қоймай
оларды өлтіріп те тастайды. Біздің ... ... ... тонаумен
айналысады. Мұсылман ұлтшылдары тек қана қорлауды көре ... ... ... ... ... ... ұлтшыл жасаймыз”, деп сол кезде ... ... ... ... ... ... ... мақұлдай келе, “Түркістандағы кеңес ... ... ... ... әйелдер мен балалардың сүйегінің
үстіне ...... . Яки ... төңкерісі бұрынғы бұратана халықтарға
әлеуметті прогресс ... ... жаңа ... ... ... ... растай түседі. Кеңестік Қазақсандағы әлеуметтік ... ... ... ... ... ... Бөкейханұлы
1921 жылы қазақ қоғамының үлкен дертке қатты ашаршылыққа ұшырауының басты
себептерін ашып береді. Оның ... ... ... ... ... ... ... жылғы қатал қыстың ерте түсуі.
3. Пішеннің ... ... ... – халықтың аштықтан қырылуы ождан ғана емес деп түсіндірді.
Қазақтың малдары ... ғана ... ... ... ... ... ... да күрт кеміп кеткенін нанымды деректермен дәлелдеп отырады. Мәселен
, БОКАК –ның Түркістан істері жөніндегі ... ... ... ... деп ... ... жерде социалистік деректер қабылданғанмен
олар сөз ... ... ал іс ... ... “конфискелеу”
деген сылтаумен жер-жерде малды халықтан зорлықпен тартып алу орын ... ... ... төңкерісі қазақ даласына бостандық
әлеуметтік әділдік емес,қайта кедейлік ... , ... ... ... жасайды.
Сонымен қатар Әлихан Қазақстандағы жұмысшы табының ұлттық ... ... ... ... ... қасы ... атап ... қазақардың кем болуының басты себептерінің бірі – (Морозов 6
парт.конференция. баян.) “Орыс жұмыцсшылары ұлы державалық ... ... ... ... ... ... бірге бір үйде тұруға жібермейді”,
“Жұмысшылар шахтада істейтін жұмысшы қазақтарды ... ... ... ... қазақ жоқ”. (28).
Ұлттық қатынастарды сипттай келе: “ Ескі ... ұлы ... төл ... әлі ... ... ... ... өзінің
үстемдігін танытқысы келеді, - деген қорытынды жасалады. Осы сияқты саяси
әділетсіздік, адам құқын өрескел бұзу , орыстардың ... ... ... ... ... отырып, Әлихан Бөкейханұлы қазақ
халқының ... ... жаңа ... ... Кеңес үкіметінің
Қазақстандағы жоғарыда көрсетілгендей ауыр, күрделі де шытырман саяси
әлеуметтік проблемаларды ... ... ... ... ... ... өзін ол ... мемлекеттік құрылымына байланыстырып қарайды.
Өйткені ... шын ... ... -территориялық автономия жоқ деген
қорытындыға келеді.
Әлихан жалпы коммунистердің басшылық етуіне қарсы емес.
Бірақ ол: “Қазақ ұлтының ... ... ... ... ... ... қазақ ұлтынан шыққан пролетаралар елді
басқаруға ... , ... , тым ... оған ... ... ғана ... ... өзін-өзі басқаратын ұлттық ... ... ... ... ... ... ... демократиялық интеллигенциясы, ... ... ... т.б. ... ... ... бір
азаматтар олар большевиктер ... ... ... ... ... ... тап күресі және қоғамдық меншікке көшу
туралы пікірді үзілді-кесілді қабылдаған жоқ. Қазақ зиялыларының ... ... ... ... ... ... қазақтардың өзінің
мәдени-дәстүрі шаруашылығын апатқа ұшыратуға алып келетін болса, екіншіден,
орталық тәуелділігі қазақ жұртына қандай да ... ... гөрі ... мүдде негізінде бірігу қажет еді.
Осы айтылған пікірге байланысты “Алаш”партиясы мен Алашорда үкіметін
большевиктер партиясының басшылығымен болған социалистік революциямен ... ... қою үшін ... ... ... ... құрылымдар
есебінде қарамай,қазақ елінің өз ұлттық ... ... ... ... ... ... ... бері осы бағытта
мақсатты қызмет жасаған қазақ демократиялық ... ... ... ... қарау негізді болмақ. Түркістан өлкесіндегі
басқа ұлт-азаттық күштермен бірігіп, ... ... ... ... ... құралына айналдырғысы келген жаңа билікке қарсы
Қоқан автномисын жариялауынан айқын көрінді.
Әрине, большевиктер ұсынған жолдан Алаштық интеллигенция ұсынған ... ... және ... кем еді. ... ... инттеллигенция ұсынған
балама жоқ қазақ елінің сан ғасырлық даму тәжірибиесін, ... ... күрт ... ... ... 1917 ... жазында
жазған мақаласында “ Кейінгі үрім-бұтақ не алғыс, не ... ... ... зор ... ... – (29) деп жазды. Бұлар қайта оларды
эволюциялық жолмен басқа өркениетті ... өмір ... ... одан әрі жетілдіре түсуді көздеді.
Ең негізгісі, ал бұл жол қазақ еліне өзін-өзі билеуге , ... ішік ... ... ... өз ... өзі ие болуға
мүмкіндік беретін жол еді. Ал, большевиктер партиясы ... даму ... елі үшін ... мол болды. Ол үшін қазақ демократиялық
интеллигенциясының ешқандай да ... жоқ. ... ... ... үшін
соңғы деміне шейін күрескен оның өзі де империялық зорлық құрбаны болды.
Қ О Р Ы Т Ы Н Д ... ... ... өте ерте ... ... берері көп
қайраткердің ғалымының философиялық ой ... , ... ... шегіне жетіп, шарықтай алмай қалды. Оның өзінің жан-жақты бай мұра
қалдырып үлгергені таңақаларлық жай.
XІX ғасырдың ... XX ... басы – бір ғана ... ... ... күл ... ... отырған бүкіл адамзат тарихындағы күрделі кезең
еді. Эволюциялық дамудың ... ... ... ... дамуы қазақтың географиялық картасын кескіндеуді мұрат тұтқан
ұлы дүмпулер кезеңі уақыты болды. Біздің түсінігімз ше ... ... ... ... ... өткен жолын, әсіресе XX ғасырдағы
тағдырдың жаңа тарихи философфиялық контекстінде қорытуға , сол ... ... ... ... тура және жаңа ... түрткі болуда.
Әлихан Бөкейханұлы осы ХХ ғасыр ... ... ... ... ... үшін ... ... көш бастаушыларының
бірі еді. Сондықтан да ол кейін ... ... ... ... ... ... ... үлесіне тиген тағдыр тақсыретін
бөлісті. Кез ... ірі ... ... ... ... сай ... міндетіне байланысты қозғалыс
тарихында алатын орны ... ... ... ... , А. ... ... Дулатұлының ХХ ғасырдың бас ... ... оның ... ... болған Алаш қозғалысының теориялық жән
ұйымдық тұрғыдан даярлаудағы ролі ... және оның бұл ... ... ... ... шатыстыру қиын. Сол сияқты Түркістан
халықтарының қазақ жұртының ХХ –шы ... ... ... ... ... да тек ... тиесілі орны бар. Алаш идеясы
мен Біртұтас Түркістан идеясы Әлиханның, ... ... ... ... ... . ... идеясыз ешқандай халық болмайды. Халықтың сана-
сезімінің өсуі ... ... ... жас тәуелсіздік
мемлекеттердің құрылуы ,саяси және ... ... жаңа ... ... мен ерекшеліктерін достық пен ... ... ... ... ... ... терең де мазмұнды ашып беруіне көп септігін білдірді.
Қоғамдық ой мен ... ... 1917 ... ... ... даму ... ... тұрғысында социализм жеңісінің
бағытымен кетті. Бәтен ... ... ... ... ... Шығыс
қоғам ындағы социалистік қоғамның қалыптасу кезеңі халықтарды мәдени-
рухани ерекшелігі мен ... ... ...... философиялық
ойды тежеді.
ХХ ғаырдың басындағы қазақ ұлт-азаттық ... ... ... ... М.Шоқай
және басқалары өмірдің объективті жағдайларын өзгертуге күшпен емес сананы
сол процесске енгізу арқылы өзгерту керек деп ... ... ... ... , ... , ... ... құтылу жолдары және
қазақ халықын жалпы адамзаттық құндылыққа жақындасытру болды. Осы идеяларды
негізге ала отырып қазіргі Қазақстан оның ... ең ... ... ел, ... ... құрып дамыған қоғамдастықтың терезесі тең
мүшесі болуды мақсат етуде. Әлихан Бөкейханұлының ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік тұтастығына
байланысты деген ойда болды. Осы насихатшысы ... ... ... Өз уағында
айтылған бұл пікір ХХ ғасырдың соңына іске асу мүмкіндігін ... ... ... отырып, сонымен бірге оның стратегиялық ... ... және дәл ... ... өзі ... рет ... біздің ешқандай күмәніміз жоқ. Әлихан Бөкейханұлы арман еткен
Теңдік пен Егемендік те есік ... ... Ары мен ... ... еңсе жаза ... ... зерттеуімізді де тұмшалаған идеологияның
тап басып, шіріген ... ... арши ... Бұл ... ... ... ... ардақты азамат, аса көрнекті демократ, мемлекет қайраткері, заңгер
,экономист бізге көрсетер қызметі үлкен. Ұлылық дегеніміз - ұлы ... сөз бар, ол ... ... ... туралы өз мұратының құлы
болған адам, осы мұраты жолында хас батырларша қайтпай, қалыспай ... ... ... ... ... ... және ... бай мұрасын,
әлі де терең, жан-жақты зерттеуді жалғатыру керек екендігі туындайды.
Біріншіден, ол өмір ... ... ... ... алғы шарттарын салдарын
терең білу, ашу ... Бұл ... ... , ... ... зерттеу жүргізгені мәлім. Екіншіден, Ә.Бөкейханұлының
қоғамдық және ... ... ... зор әсер ... М.Шоқай,
А.Байтұрсынов ,М.Дулатов сынды арыстардың еңбектерін, ойлау ... ... ... ... ... ашу керек. Үшіншіден,
Ә.Бөкейханұлыныңсаяси қызметі мен өмірінің ... ... ... ... мен ... ой ... ... жүйеге
келтіре зерттеу, қажет-ақ. Төртіншіден, философиялық тұрғыдан терең зерттеп
барып ғылыми мұраларының сырына көз ... соң ... ... ... жинағын әзірлеп ,халыққа қайта ұсынса,
халықтың бір туар өз ... ... ... ... Оның ... сай
ескерткіштің бірі болар еді. Беіншіден, ХХ ғасырдың ... ... ... қазақ зиялыларына ортақ ой үндесітігі,замана сарыны, интеллектуалдық
өрістің болғаны хақ, - со ... ... алғы ... ... мен ... дәл ... ... қазақтан туар дарындардың
қалыптасуы кездерін ( сәттерін) жете білуге ... ... еді. ... ... өтпелі сондай ел азаматтарды дүниеге келер кезі болды
деп ... ... дер ... ... ... өсіруге қолайлы
жағдайлар жасау керек деген ой келді.
Дипломның осындай зерттеудің бір сүлбесі ғана жасалған бастамасы деп
қарастырған жөн. Бұл ... ... ... молдығына еш күмән
болмауы тиіс.
Сілтемелер.
Гумилев Л.Н. Көне түріктер. Алматы, “Ғылым”, 1994, 333-бет.
Бөкейхан Ә. ... қилы ... ... ... Алматы, 1992.
Садықов Б. Түркістан регионы. Жазылмайтын жан ... ... 1998. ... А, ... Ж. ... ... ... кіріспе. Алматы
,1996.
Орынбеков М.С. Қазақ философиясына кіріспе. Қазақстан Республикасының
Ұ.Ғ.А. Хабарлары ( Серия “Общественные ... 1993. N ... Ә. ... қилы ... Алматы – 1992 ж. 3-4 –бет.
Қойгелдиев М. “Алаш қозғалысы”, Алматы 1995 ж. ... С.К. ... ... ... ... ( ... Алматы, 1991. 41-бет.
Уәлиханов Ш. Шығармалар жинағы. Т.4 74-бет.
Құдайбердиев Ш. Түріктердің: қырғыздардың және ... ... ... ... Н.В. ... ... ... . Алматы –1981.
91-бет.
Құнанбаев А. Шығармалар жинағы ІІ т. Алматы, 1968.
Бесенбаев К.Б. Идейно-политические течения в Казахстане в ... XІX ... ХХ вв. ... 1961, Очерки общественно-политической и философской
мысли Казахстана ( дореволюционный период), Алматы –1976 .
Қазақ ... ... ... –1994, ... А. ... ... ... движения в современных
государствах. Под ред. А.И. ... Спб., 1910. С ... ССР ... Көне ... ... дейін. Бес томдық . Ш –том.
Алматы-1982. 416-417 –б.
Брайнин С., Шафиро Ш. Очерки по истории ... . Под ред. ... ... ... 1935 . с. 9.
Қазақ ССр тарихы, Ш-том. 388-бет.
Султангалиева Р.С. ... и ... ... ... с ... Среднего Поволжья и Южного Урала ( XІX начале
ХХ вв.) кандидатская ... 1990 . с. ... ... . 811--қ, ... 686-іс,24 –п. М. Қойгелдиев. ... ... ... ... ... үзінді. Қазақстан коммунисі.
Шоқаев М. ,Әлихан Бөкейханов. Алаш ұлына үндеуі. Халық кеңесі. 1992.
30 октябрь.
Сәрсенбаев Р. Совветтер билеген ... 1935. ... ... 16-қаңтар.
Тәкенов Ә. , М.Қойгелдиев, Әлихан Бөкейхан естеліктері. 1997 ж.
Әлімханов Ә. Түркістанның қилы тағдыры , Алматы- 1992. 52-53 ... М. Алаш ... ... 1995, 342-бет.
Ә.Бөкейханов. Яш Түркістан. 1937. N97. 2-Т. 4-бет.
Қойгелдиев М. ,Тәкенов Ә. Әлихан Бөкейхан ... 1997. ... Т. ... және Түркістанның тұркі халқы. Ташкент.1925. 100-
бет.
Әлімжанов Ә. Түркістанның қилы тағдыры. Алматы. 1992. 29-бет.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ДЕРЕКТЕР
ТІЗІМІ
1. Әділғазина Т. Ғасыр сынымен өткен ... “ Ұлт ... ... ... қоғамдық -саяси қызметі туралы. Қазақстан
жоғарғы ... 1997. N ... ... С. Алаш туы ... ... 80 жылдығы қарсаңында.
“Алаш автономиясының құрылу тарихы және оны ... ... ... Орталық Қазақстан. 1997 ж. 13-желтоқсан.
3. Шілдебай С.Қ. Қазақстандағы қоғамдық -саяси күштер және Алашорда.
“1917 ж. Ақпан революциясынан соң Қазақстанда ... ... ... ... ... ... ... Алматы ақшамы.
1997 ж. 12-желтоқсан.
4. Әбеу. Б. Алаш ... : ... ... мен Алаш ... ... Ә. ... туралы”. Сары-арқа.
1996. 18-желтоқсан.
5. Өзбекұлы С. Қазақ мемлекетілігі туралы немесе Байтұрсынов пен
Бөкейхановтың ... Заң. 1998 ж. 11 ... ... ... Қазақтар: “Өткен ғасырдың соңы мен осы
ғасырдың басындағы қазақ ... ... ... мәдени әлеуметтік ахуалы туарлы және ... ... ... ... саясатын қалай жүргізгендігі туралы”. Ана
тілі.1990 ж. ... ... А. ... ... ... ... Әлихан
Бөкейхан, А.Байтұрсынов, Міржақып Дулатұлы, Жараншар мен Халел
Досмұхамедұлы, М.Тынышбайұлы, М.Шоқайлардың идеялық көзқарастары
туралы. Қазақ ... 1999. ... ... ... Б. ... Және ... тағдыры : “ Қазақ зиялысы
Ә.Бөкейхановтың саяси күресі,халқына ... ... ... 1996 ж. ... 6-саны.
9. Қойгелдиев М. “Саяси қайраткер туралы”. Ақиқат. 1992 ж. 6-саны.
10. ... М. “ ... тнде ... күн ... ... ... ... хақында”. Социалистік
Қазақстан.1990 ж. ... ... Н. ... ... ... ... ... қарсы қазақ зиялылары Ә.Бөкейхановтің “Қазақ”
газетіндегі ( 1913 ж. ... ... һәм ... –А.
Байтұрсыновтың “ Қазақ һәм төртінші дума” атты мақалалары туралы.
Заң газеті. 1997 ж. ... ... ... М. ... ... ... Алматы. Қазақстан.
1994.
13. Өзбекұлы С. Арыстары алаштың. Алматы. “Жеті-Жарғы” 1998.
14. Мұхтар Құлмұхаммед. Алаш ... ... ... ... Атамұра. 1998.
15. Нұрпейісов К. Он алтыншы жыл және “Алаш” қозғалысы. Ақиқат. 1996.
6-саны.
16. Нұрпейісов К. Қазақ қозғалысы және Алаш қозғалысы. ... ... ... Б. Ішкі саясат. Парламенттік партиялар позициясын
нығайттық “Алаш партиясы туралы”. ... ... ... М. ... ... ... құру мақсатының қойылу
тарихындағы орны мен тарихи маңызы. Егеменді Қазақстан.1999. 18-
қаңтар.
19. Жанысбай С. ... ... ... Орталық қазақстан обл.
Ақтоғай ауданы. Алаш оыстары Ә.Бөкейханов ,Әлімхан Ермеков ,Жақып
Ақбаевқа орнатылған ескерткіштің ашылу ... және ... ... ... берілген. Орталық Қазақстан.
1998. қыркүйек.
20. Боқанов С. Алаш қозғалысының көсемі. ... ... ... 1997 ж. ... ... Ж. ... құт ... орыстардың: Алаш партиясының
тұңғыш басшысы Әлихан ... заң ... ... ... ... ... Ә. ... туралы.
Сарыарқа. 1997. Мамыр.
22. Домбай Н. Арыстар: Алты алашқа әйгілі олардың есімдері ... жүр. ( ... ... ... заңгері,
Жақып Ақбаев бірінші профессор Әлімхан ... ... ... 1992 ж. Қыркүйек.
23. Жарылғап М. Алаштың ардағы үш арысы. Орталық Қазақстан ... ... ... , ... ... ... өмірлері, қызметтері,ұрпақтары
туралы. Орталық қазақстан. 1998. 12-тамыз.
24. Қашқынов Ж. ақтоғайдан бөй ... ... үш ... ... ... ... Ә.Бөкеханов пен Ә.Ермеков туралы.
Түркістан. 1997. 28-мамыр.
25. Мектептегі А. ... ... ( ... ... ... ... ... хабаршысы. 1995. 10-саны.
26. Қайназаров Ш. Ә.Бөкейханов туралы. Арқа ажары. 1993. 10-маусым.
27. Рахманов М. Әлихан Бөкейханов туралы не білеміз? ... ... ...

Пән: Саясаттану
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 32 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай Құнанбаев - "Қазақтың бас ақыны"11 бет
Азаматтық қоғам дамуының алғышарттары9 бет
Банк имиджінің қалыптасуы47 бет
Банктік қызмет аясындағы банктік құқықтық қатынастардың кейбр теориялық мәселелері7 бет
Банктегі қоғаммен байланыс бөлімі77 бет
Жастардың әлеуметтік құрылымдағы рөлі14 бет
Микроэкономика пәнін зерделеу186 бет
Постиндустриялды қоғам концепциясы4 бет
Шаруашылық субъектінің экономикалық сипаттамасы62 бет
Қазан төңкерісі қарсаңында Оңтүстік Қазақстандағы саяси - қоғамдық ұйымдар54 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь