Ататүрік

Ататүрік былай дейді: "Мен үшін ең ұлы қорғаныс ұясы, ең ұлы көмек көзі - ұлтымның кеудесі. Сондықтан да мен ұлтымның кеудесін ешкімге бастырмау үшін барымды саламын!"

Осымен қатар, Ататүрік өз ұлтына қатысты мынадай ойлар айтады:

"Мен қажет болса, ұлтым үшін өз өмірімді де қиямын!"

"Ұлтқа қожалық жасауға, қоқаңдауға болмайды! Ұлтқа тек қызмет ету керек! Ұлтқа қызмет еткен адам ғана ұлтқа басие бола алады!"

"Түрік ұлты деген сөз - түрік тілі деген сөз. Түрік тілі - түрік ұлтының ең қасиетті, ең киелі, ең иелі қазынасы. Түрік тілі - түрік халқының жүрегі, ақылы һәм ойы!"

"Біздің бәріміз парламент депутаты бола аламыз, министр бола аламыз, тіпті республика президенті де бола аламыз. Бірақ, өнер адамы бола алмаймыз. Сондықтан өнер адамы біздің (биліктегілердің) емес, біз өнер адамының қолынан сүюге тиіспіз!"

Ататүрік осы ойларды тек айтып қана қойған жоқ, оны орындаған да! Және қалай орындады десеңізші!! Өз ұлтының мерейі мен мәртебесін көтере білген Ататүрік өзінің ақыл-ойы мен іс-әрекеті арқылы халық сүйіспеншілігіне бөленді. Халықтың ықыласына ие болды. Ататүріктің халық ықыласына бөленуінің сыры неде! Енді осы ретте қазақ оқырмандарын Ататүріктің өмірімен жөне қызметімен, саяси-идеологиялық ұстанымдарымен, көзқарасымен таныстыра кеткенді орынды көріп отырмыз.

***
Ататүрік тек өз халқының, өз елінің ғана емес, бүкіл түрік ("түркі" емес, түрік!) әлемінің ұлы презенттерінің бірі. Ол өзінің бүкіл саналы өмірін туған халқының жарқын болашағына, туған елінің тәуелсіздігіне, тұтастығына, бірлігіне, ана тілі мен ұлттық мәдениетінің дамуына, өркендеуіне арнады. Ататүрік қиын-қыстау кезеңде ұлт-азаттық күресін басқарып, туған елін ғасырлар бойына созылған сұлтандар әулетінің өзара қырқысынан, импералистік мемлекеттердің Түркияны бөлшектеп, әлем картасынан сызып тастау жөніндегі арам пиғылынан құтқарды. Сөйтіп, Батыс үлгісіндегі, еуропалық сипаттағы жаңа түрік мемлекетін - бүгінгі Түркия республикасын құрды. Осы күн, яғни 1923 жылдың 29 қазаны күні Түркияның бас мейрамы - республика күні болып белгіленді.
        
        АТАТҮРІК
Ататүрік былай дейді: "Мен үшін ең ұлы қорғаныс ... ең ұлы ... - ... ... Сондықтан да мен ұлтымның ... ... үшін ... ... қатар, Ататүрік өз ұлтына қатысты мынадай ойлар айтады:
"Мен қажет болса, ұлтым үшін өз ... де ... ... ... ... болмайды! Ұлтқа тек қызмет ету
керек! Ұлтқа қызмет ... адам ғана ... ... бола ... ұлты ... сөз - түрік тілі деген сөз. Түрік тілі - ... ең ... ең ... ең иелі ... ... тілі - ... ... ақылы һәм ойы!"
"Біздің бәріміз парламент депутаты бола аламыз, министр бола аламыз,
тіпті республика ... де бола ... ... өнер ... ... Сондықтан өнер адамы біздің (биліктегілердің) ... біз ... ... сүюге тиіспіз!"
Ататүрік осы ойларды тек айтып қана қойған жоқ, оны орындаған да! Және
қалай орындады десеңізші!! Өз ... ... мен ... ... білген
Ататүрік өзінің ақыл-ойы мен іс-әрекеті арқылы халық сүйіспеншілігіне
бөленді. Халықтың ... ие ... ... ... ... сыры неде! Енді осы ... ... ... Ататүріктің
өмірімен жөне қызметімен, саяси-идеологиялық ұстанымдарымен, ... ... ... ... ... тек өз ... өз елінің ғана емес, бүкіл түрік ("түркі"
емес, ... ... ұлы ... ... Ол ... ... ... туған халқының жарқын болашағына, туған елінің тәуелсіздігіне,
тұтастығына, бірлігіне, ана тілі мен ... ... ... арнады. Ататүрік қиын-қыстау кезеңде ... ... ... елін ... ... ... сұлтандар әулетінің өзара
қырқысынан, импералистік мемлекеттердің Түркияны бөлшектеп, әлем ... ... ... арам ... ... ... ... үлгісіндегі,
еуропалық сипаттағы жаңа түрік мемлекетін - бүгінгі Түркия ... Осы күн, яғни 1923 ... 29 ... күні ... бас ... ... күні ... белгіленді.
...Ататүрік Грекияның Салоники (ол кезде бұл жер Осман империясының
құрамында ... ... ... ... ... ... ... бітірді.
Кейін әскери училищені және Стамбұлдағы әскери академияны тәмамдады.
Ататүріктің әкесі Әли Рыза бей ерте ... ... ... ... ... өсті. Аға-інілері болмаған. Мақбүпә есімді қарындасы
болған. Ол да көп жасамаған. Ал ... ... 1923 ... ... өмір ... ... толы күрескерлік өмірінің куәсі болды.
Әскери мектепте оқып ... ... ... бір күні ... ... ... дейді: "Ұлым, екеуміздің де атымыз Мұстафа ... ... ... үшін ... атың ... былай Мұстафа Кемал
болсын". Ұстазы осылай дейді де, журналға ... ... ... ... ... аты сәл ... ... екі сөзден тұратын есім алады
(Мұндай ... ... ... жиі ... Ал ... 1934 ... ... туралы арнайы заң қабылданғанда, түрік халқының
алдындағы орасан зор еңбегі ... ... Ұлы ... ... ... ... ... Кемалға "Ататүрік" деген фамилия
берілді.
Сақария қаласында грек әскерімен болған 21 тәулікке созылған бетпе-бет
ұрыста тамаша жеңіске ... үшін (бұл ... 1921 жылы ... ... ... ... оған ... дәрежесі (бұл кезде 40 жастағы Ататүрік
армия генералы болатын) және ... ... ... ... ... ... ... (ТҰҰМ) ұйымдастырып, оның алғашқы төрағасы
да Ататүрік болды (1920 жылдың 23 сәуірі). Жаңа түрік мемлекеті - ... ... ... дайындап, бекітуге де Ататүрік
басшылық етті (1921). Ататүріктен кейін ... ... ... да екі конституция қабылданды (1960 жылы, 1982 ... ... ... ... ... қабылданса да, Ататүрік
ұстанымдары, Ататүрік рухы, ... ... ... ... күні ... ... ... Түркия республикасының 15 жылдығына орай елді ... ... ... 1938 жылы 10 қараша күні Стамбұлда бауыр церрозынан қайтыс
болады (57 жаста). Оның ... ... ... ... этнография
мұражайына жерленеді. Ал 15 жылдан кейін, яғни 1953 жылы қазіргі кесенесіне
көшірілді. Бұл ... ... ... ... ... қабір") деп аталады.
Түркияның тұңғыш президенті Мұстафа Кемал Ататүрік туралы Түркияда да,
шет елдерде де кеп жазылған. Отанында оның ... күні ... ... үлкен
құрметке ие. Түркияда ғылыми зерттеулерді былай қойғанда, Ататүрік туралы
жазылған естеліктердің, оған ... ... мен ... өзі ... Ол жайында көркем шығармалар, фильмдер, спектакльдер, музыкалық
туындылар да жетерлік.
Қазақ тілінде ... ... 1990 ... ... бері ... ... ... жарық көрді. Аллаға шүкір, қарғыс атқыр коммунистік ... ... ... ... ... соң, ... азат ... оның
ішінде Ататүрік елімен қарым-қатынасы жақсы дамып келеді. Екі ел арасындағы
барыс-келіс, Түркия ... ... ... қазақ газеттері мен
жорналдарында жиірек жазылатын болды, радио, ... ... ... жылы ... ... 75 ... байланысты Ысрайыл Ысмайылдың
"Ататүрік" атты кітабы да жарық көрді.
***
Түрік ұлтын, жаңа түрік мемлекетін заманауи өркениет деңгейіне ... ... ... ... реформалардың (Түркияда оларды "Ататүрік
революциялары" деп ... ... ... принциптердің жиынтығы
"ататүрікшілдік", немесе "кемализм" деп ... Бұл - ... ... ... ... Түркия республикасы мемлекетінің практикалық ... ... ... ... республикашылдық (мемлекеттің және ұлттың тұрақты ... ... ... басқарылуы);
2. халықшылдық (мемлекеттің халық үшін қызмет етуі және оның ... ... ... ... ... ... ұлтының мүдделері мен мерейінің басты
мақсат болып табылуы);
4. мемлекетшілдік (барлық саяси, экономикалық, әлеуметтік және мәдени
шаралар Түркия ... ... өмір ... және ... қамтамасыз етуі
керек);
5. лаицизм (діни емес, зайырлы мемлекет жүйесі);
6. революцияшылдық (тоқырауға жол бермеу, үнемі даму, жаңару ... ... ... ... қалмау).
Бұл принциптер 1937 жылы ресми түрде ... ... ... 1960, 1982 жылға конституцияларға енгізілген
өзгерістер де бұл ... ... ... ... ... негізінде Түркияда Ататүріктің басшылығымен мынадай
реформалар жүзеге асырылды:
саясат ... - ... ... ... ... ... ... жаңа парламенті – Ұлы Ұлттық Мәжілісі ұйымдастырылды,
халифат таратылды, жаңа конституция қабылданды.
құқық саласында - шариғат ... ... ... ... ... ... заңдар қабылданды, әйелдерге еркектермен тең құқықтар берілді,
көп әйел ... ... ... беру ... - ... жазуына негізделген жаңа түрік әліпбиі
қабылданды, жаңа типті университеттер құрылды, білім берудің ... ... ... алу ... - дін ... ажыратылды, дәруіштердің
ғибадатханалары (текелер) таратылды. Әрине, дінге тыйым салынған жоқ;
батысшылдық бағытында - сағат мерзімі мен ... ... ... ... ... ... жыл ... жүйесі жүргізіліп келеді),
ұзындық пен салмақ өлшемдері жаңартылды, фес орнына шляпа кию, ... ... киім ... ... ... ... заң ... және
тағы басқалар;
тарих ғылыми саласында - түрік тарихын шынайы тұрғыда жазу ісі қолға
алынды, бұл үшін Ататүріктің өзі ... ... ... ... атты
бағдарламалық мәні бар арнайы еңбек жазды. Осы саладағы жаңа тұрпатты, жаңа
идеологиялық бағыттағы ... ... ... ... ... ... ... (1931 жыл) және ол күні бүгінге дейін жемісті түрде
жұмыс жүргізіп келеді;
тіл білімі саласында - түрік тілін араб-парсы ... ... ... ... еркін түсінетін және қолданатын деңгейге көтеру басты
мақсат етілді; ... ... және ... ... ... тіл қоғамы" (1932 жыл) өзінің тарихында бұл ... көп ... ... ... ... ... ондаған мың араб-
парсы сөздері түрік түбірлес жаңа ... ... ... ... ... енген сөздерге де түрікше ... табу ісі ... ... араб ... ... латын жазуы енгізілді (1928 жылы);
экономикада - басқа елдердің ... арқа ... ... ... сол ... ... кіріптар болып қалмас үшін ұлттық капиталды
ұлғайтуға, ... ... ... ден ... "экономикалық
тәуелсіздік - дербестіктің басты шарты" деп танылды;
сыртқы саясатта - түрік ұлты мен Түркия ... ... ... ... мақсатында шет елдермен әрі ұлттық, әрі адамгершілік
негіздегі бейбіт қарым-қатынастар жасау кезделінетін болды...
***
Ататүрік КСРО-ның құлайтынын сонау ... ... 60 ... көрегендікпен болжай білген, сондықтан сол кезден-ақ Түркияның бұған
дайын болуы керектігін айтқан. Мысалы, Ататүрік ... ... ... орай 1933 жылы ... ... ... ... тарихи сөзінде
былай деген:
"Бүгін Кеңестік Ресей – көршіміз, ... ... біз ... ... ... не ... ... кесіп айта алмайды. Дәл ... ... дәл ... ... оның да ыдырауы мүмкін,
бөлшектенуі мүмкін. Бүгін қолында мықтап ұстап ... ... ... ... ... ... ... жаңа тепе-теңдік орнайды. Міне, сонда
Түркия не істейтінін білуге тиіс. Біздің бұл ... ... ... ... бір, ... бір ... бар. Соларға қол ұшын беруге
дайын болуымыз керек. ... болу ... сөз - сол ... күтіп отыру деген
сөз емес. Әсіресе, рухани көпірлерге мән беруіміз керек. Тіл - бір ... - бір ... ... - бір ... ... біз ... тіл
тұрғысынан да, салт-дәстүр женінен де, тарихи байланыстардан да ажырап, ... ... ... Біз ... ... дұрыс па, олар тұрған ... ... мұны ... жатудың пайдасы жоқ. Олардың бізге жақындасуын ... Біз ... ... ... Тарихи байланыстарымызды
жаңғыртуымыз керек. ... кім ... ... біз. ... ... Тіл ... ... қоғамын ұйымдастырдық. Тілімізді солардың
тіліне жақындатуға, сөйтіп бір-бірімізді оңайырақ түсінетін жағдайға жетуге
тырысудамыз. Тарихымызды да ... ... ... ... ... ... соңындамыз. Бұл оңай жасалына салмайды... ... ... ... "Ататүріктің басқа жұмысы жоқ па, ... ... ... ... ... көрінеді. Сөз жоқ, жұмысым бастан асады,
мен бүгін озық Түркияны құруға қалай тырысып ... ... ... ... да ... мән ... ... Осы жасап жатқандарымның
бәрі ешбір басқа халыққа ... ... ... ... жақтап қала береміз. Бірақ, тоқтаусыз өзгеріп жатқан ... ... ... ... де ... болуымыз керек".
Сол жылдарда болған бір жиында Ататүрік тағы да былай деген екен: "Мен
ең алдымен біртұтас түрік ұлтшылымын! ... ... ... ортақ
ұлтшылмын!" дегені - Ф.Ә.) Солай тудым, солай өлемін. Түрік ... ... ... ... ... ... ... (түркі
халықтарының бірлігіне - ред.) сенемін. ... ... ... ... ... бірлігімен бастайтын болады. Әлем бейбітшілік пен
тыныштықты сол кезеңдерден табады".
Алайда, ... бір ... ... бір ... іспетті болған
Ататүріктің бұл ... ... ... басшылары тіиісті қорытынды
жасай алмады ма, әйтеуір, 1990 жылдардың басында Түркия ... ... ... болмай шықты деп атап көрсетті сол тұста кейбір түрік
газеттері. КСРО-ның құлауына байланысты пайда болған ... ... ... ... білдірмеді. Бұл әлі де жалғасып келеді. Оның арты
не боларын, ... ... ... Тек ... ... қайтадан
үстемдік құруынан Тәңірім түрік дүниесін сақтағай!
***
Ататүрік түрік жастарына былай ... ... ... ... ... - түрік тәуелсіздігін, Түркия
республикасын мәңгі сақтау және ... және ... ... ... - осы. Бұл ... - ... қымбат байлығың. Болашақта да сені осы ... ... ... ішкі, сыртқы жауларың болады. Күндердің күнінде тәуелсіздік ... ... ... ... ... ... үшін өзің ... жағдайдың мүмкіндіктері мен шарттарынан ... ... ... мен ... өте қолайсыз болуы ықтимал. Тәуелсіздік пен
республикаңа қастандық жасағысы келген жаулар ... ... ... ... қол жеткізуі мүмкін...
Зорлықпен және айламен ғазиз Отаныңның барлық қамалдары басып алынған,
бүкіл теңіз порттарына жау жайғасқан, армиясы түгел ... және ... ... шын мәнінде де жаулап алынған болуы мүмкін. ... ... ... - елдің ішіндегі билікке ие болып отырғандар жаңылысуы,
қателесуі, ... ... ... ... ... осы ... ... жеке мүдделерін басқыншылардың саяси мақсаттарымен біріктіруі
мүмкін. Халық кедейшілік пен ... ... ... ... ... ... ... болашағының перзенті!
Осындай ахуал мен шарттар астындағы сенің міндетің де ... мен ... ... ... ... ... күш-қуат - тамырларыңдағы асыл қанда!"
***
Ататүрік айтқан төмендегі ... да әлі ... ... ... ... Жаңа Түркияның мәні - ұлттық егемендігінде!
- Жұртымыздың иесі және қоғамымыздың негізгі бөлігі - шаруалар.
- Түрік ұлтының табиғатына және ... ... ең сай ... - ... басқару.
- Дүние жүзінде өмір сүрген және өмір сүріп отырған ұлттардың ішінде
рухы жағынан шынайы ... ... ... ... ұлт ... ... әбден
сенулеріңізге болады.
- Бізге шабыт көктен, я ғайыптан келген жоқ, біз оны өмірдің ... ... ... бара жатқан жолаушының көкжиекті ғана көруі жеткіліксіз.
Міндетті түрде ол көкжиектің арғы жағын көруі және білуі ... ... және ... - менің мінез-құлқым. Мен ұлтымның және
ұлы бабаларымның ең құнды мұрасы - тәуелсіздікке құштарлық сезімі ... ... Мен ... ... ... күш бар екендігі айтылып жүр. Әрине, бұл
дұрыс. Менің ойға алып, орындалмаған ... жоқ. ... мен ... ... әрекет етуді білмеймін. Мен адамдарды ренжіту емес,
олардың жүрегін жаулап алу арқылы билік жүргізуді ... Мен істе ... ... ... ... ... не кедергі
болатынын ойлаймын. Кедергілерді жойсам, іс өзінен өзі алға басады.
- Менің күшім және қуатым халықтың маған көрсеткен ... ... ... және ... ... ... шегі қандай
болса, ондай болсын, оларға ең алдымен, бәрінен ... ... ... ұлттық келбетіне, ұлттық дәстүрлеріне жау болып табылатын барлық
элементтерге қарсы күрес жүргізудің қажеттілігі ... ... ... ... ... - Ф.Ә.) ой-пікірі - озат, ар-
ожданы - азат, ... - озық ... ... ешқашан естеріңізден
шығармаңыздар.
- Өнердің ең қарапайымы - ең ... ... ... ағаш ... ... тағашы... - әлеуметтік өмірімізде де, әскери өмірімізде де
сыйлауға және құрмет ... ... ... шеберлер.
- Түркия республикасының негізі - оның мәдениеті. Ұлттық ... ... ... ... ... ... - ең ... ең табиғи дін. Міне, сондықтан да ол
соңғы дін болып отыр. Діннің табиғи ... үшін ол ... ... ... логикаға үйлесімді болуы қажет. Біздің ... ... ... ... - ... тірлігінің, түрік құдіреті мен талантының, түрік
отаншылдығының құрыштанған көрінісі. Әскеріміз - ... ... ... ... ... ... ... жолында біздің сарп еткен
жүйелі еңбегіміздің жеңілмейтіндігінің сенімді ... Мен ... ... ... ... ... ұнатамын.
- Біздерді «ұлтшылдар» дейді. Бірақ біз ұлтшыл болғанда да өзімізбен
ынтымақтастық жасайтын барлық ... ... ... ... ... Түрік ұлтының мінезі - асқақ. Түрік халқы - еңбекқор халық. Түрік
халқы - зерек халық. Өйткені, түрік халқы ... ... және ... ... күштерді жеңе білді. Түріктің түріктен басқа досы жоқ. ... ... адам ... бақытты!
- Әлем бізді құрметтесін десек, өз ұлтымызды және ұлттық бейнемізді
алдымен біздің ... бар ... ... ісімізбен, бүкіл
қимыл-әрекетімізбен құрметтеуіміз керек. ... ... ... таба
алмаған ұлттардың басқа ұлттарға жем болатынын біліп қойғанымыз ... ... ... ... ... тот ... ... мен ұстанымдары - қазақ халқына да қымбат.
Жаулары басып алып, қиратып тастаған бір ... ұлы ... ... ... ... ... державалардың алдында
экономикалық жағынан кіріптарлыққа ұшырап, төменшік күйге түскен Түркияның
етектегі басын төрге ... ... есіл ерді – ... Тұңғыш Президентін
түрік халқының қандайлық қастерлейтіні кім-кімді де ойға қалдырады деп
сенеміз.
***
Мұстафа Кемал ... ... ... он бес ... ... әлем
үшін демей-ақ қояйық, түрік ұлты үшін, ал енді көбіне-көп Еуропа үшін ... ... ... ... оған дейінгі жеті ғасырымен салыстыруға
әбден ... ... ... ... темір құрсанған шеріктерінің
қолынан құлаған 1453 ... ... ... ... (ол кезде Еуропа
экономикалық қоғамдастығы) ... ... ... ... алу жөнінде
уәде еткен 1963 жылға дейінгі аралықты бес жүз жыл ... ... ... ... төрешілдік шешімдерінің кезегін күтіп, Еуропа дарбазасының алдында
тұр. Ол дарбазаның жеңімпаз Кемал-паша ұрпақтарының ... ... үміт ... ... ... ... өткен дәуренінде бірнеше ғасырларға созылған күш-қуат ... жолы ... ХVІІ ... ... ... ... ... теңдесер ешкім
болмаған Осман империясы әлемнің аса ірі мемлекеті еді, оның ... ... Таяу ... ... және ... Еуропаға жүріп тұрды.
Алайда, ХVІІ ғасырдың аяқ шеніне қарай әртүрлі ішкі және сыртқы себептерге
байланысты бір кездегі қуатты ... ... ... ... Оның ... ... өзі екі ... ғасырға созылды.
Он тоғызыншы ғасырдың аяғында тарих майданына ... ... – жас ... шықты. Ағылшын-француз ықпалынан босауға ұмтыла
отырып, жас ... ... ... ... өзгертті де елді Германияны
жақтап бірінші дүниежүзілік соғысқа килігуге ұрындырды. ... өзі ... ... ... мың ... ... ... текетіресі тынуының бастауы
еді. 1918 жылы Мудрос уақытша бітіміне қол қойылған соң ел өзінің ... ... ... ... ... басып алды. Түркияны
жаңғыртудың османдық кезеңі ... ... ... ... ... айналған бірінші дүниежүзілік
соғыстың басында-ақ ... ... ... зілзалада даудан ... ... ... ... ... ... күні не болар екен?”,
деген еді. ... ... ... ... ... тез арада-ақ
бөлініп алынуына әкеліп соқтырды. Антантаның әскери флоты Босфор ... ... ... ... мен ... ... мен ... басып алды. Италиялықтар Оңтүстік-Батыс Анадолыны және ... ... ... Антальяны бақылауда ұстады. ... ... грек ... күштері 1919 жылдың мамырында Измир маңына ... де, ... ... ... ... деген сылтаумен ашықтан-
ашық соғыс интервенциясына кірісіп кетті.
1919 жылдың ... Эгей ... ... ... ... ... соғысы өріс алды. Қарсылықтың бастауында неғұрлым білімді ... топ – ... ... тұрды. Олардың көбі жас түріктердің
жаңғыртушылық көзқарасын қолдайтын. Күресті таяуда ғана ... ... ... ... ... ие ... ... Мұстафа Кемал
басқарды. Әскер мен халықтың көмегіне сүйенген Кемал уақытша үкімет ... ... ... ... ... ... революциясы
басталды. Сұлтан Кемал жасақтарына қарсы “ғазауат” жариялады. Ел ... ... ... ... 10 ... ... ... державалары мен сұлтан үкіметінің
арасында бейбіт шартқа қол қойылды, осы арқылы Түркияның бөлінуі ... ... ... ... үкіметіне іс жүзінде Анкара мен Қара
теңіз ... ... жер ғана ... ... басым бөлігі
Антанта елдерінің бақылауына және ықпалына түсті.
Жаңа парламент – Түркияның Ұлы ... ... ... ... ... ... ... өкілеттіктер берді. 1922 жылдың 26
тамызында түрік әскерлері ... ... ... ... Түріктерге қарсы
әскерлердің негізін құраған грек армиясы тас-талқан етіліп, түрік ... ... ... ... ... ... соғысы жеңіспен
аяқталды.
1920-1922 жылдар аралығында М.Кемал және оның жақтастары шығыстағы,
оңтүстік пен ... жау ... ... ... ... және Италиямен бейбіт келісімге келді. 1922 ... ... ......... ... ... мініп алып, елден қашып
шықты.
1923 жылдың 29 ... ... ... ... ... етілді,
бір жыл өткен соң оның Конституциясы қабылданды. Дәл сол күні Ұлы ұлттық
жиналыс Ғази ... ... ... ... ... етіп
бірауыздан сайлады.
Ол Осман империясының жеті жүз жылдық ... ... ...... ... адамға айналды.
Соғыс барысында қол жеткізген беделі мен Түркияны азат етуші ... арқа ... ... ... ... және түбегейлі өзгерістерге еш
жалтақсыз кірісті. Кемалшылар өткен күнмен ат құйрығын кесісу және ... ... ... алға басудың міндетті шарты деп ... ... ... ... бастау ретінде түрік ұлтшылдығы
идеясы ұлт-азаттық соғысы жылдарында дүниеге келді. Ол ... жас ... ... мен панисламизмнің ... ... екі ... ... ... дерлік жеңіле бергеннен,
империяның іштей іріп-шіруінен түріктердің ұлттық сағы әбден-ақ сынған еді.
Оны қайта көтеруді алдымен зиялы ... сөз ... ... да ... болу ... ... ... атақты сөзі әлемдегі басқа жұрттарға қыр
көрсетудей естіліп, қайта өрлеп жатқан елдің ... ... ... ... ... ... ... революциялық жаңғыруларға
жұмылдырудың басты тетігіне айналды. Түрік ... ... және ... ... ... ... енгізілді.
Ататүрік алға қойған міндеттердің соншама жойқындығын түсіну үшін 1920-
шы ... ... ... мен ... ... арасында түпсіз
шыңырау жатқанын есте ұстау, екінші жағынан алғанда, Еуропа десе әділетті
түрде түрік ... өзін ... ... ... қас ... ... еліне еуропалық даму жолын ұсынған Ататүріктің батылдығы
мен көрегендігіне дес беру ... ... мен ... яғни
мешіт меншігін мемлекеттендіру немесе зайырлануға қайтпастай ... ... ішкі ... тап ... Елде Кемалдың батысшыл үкіметін құлатып,
дәстүрлі мұсылмандық тәртіпке қайта оралуды мақсат ... ... ... ... бәрі ... ... беделге салып, белден басуға, ... ... ең ... ... шын ... ... арқа ... етті.
1920 жылдың сәуірінде сайлау нәтижесі бойынша Анкарада жаңа парламент
(меджлис) – Түркияның Ұлы ... ... өз ... бастады. Жиналыс
М.Кемалды төраға етіп сайлады. Сол ... ... ... қызу ... ... ... Ұлы ... жиналыстың қарауына “саяси, экономикалық,
әкімшілік және әскери мәселелерді қамтитын басқаруды ... ... ... ... рет ... мемлекеті” деген ұғым енгізілді.
Сөйтіп, Осман ... аты да, заты да ... жаңа ... ... ... ... тұрғыдан бекітілді.
Түрік мемлекеті республика деп жарияланды. Меджлис депутаттар арасынан
сайлайтын президент ... ... ... ... президенті
болып М.Кемал сайланды, ол кейін бұл қызметке 1927, 1931 және 1935 ... ... жылы ... ... ... заң ... елдің барлық
азаматтары түріктер деп жарияланды.
Кемал өзінің парламенттік тобын Халықтық-республикалық партияға (ХРП)
айналдыратынын жария етті. Жаңа ... ... ... жаңа ... жеңіске жетті. Оның сардар ... ... ... Кемал
сайланды. М.Кемал ХРП-ға жариялы оппозицияны өз серіктестерінің қатарынан
құруға екі рет әрекет жасады, оның ... де ... ... оппозициялық
партия, кәдімгі бір магнит сияқты, кемалшылар арасындағы ... ... жаңа ... ... ...... қарсы қолына қару алып
шығудан тайынбайтындарды да өзіне ... ... ... ... жұртшылықтың қабыл алуын жеңілдеткен ... бірі ... ... ... ... атап айту ... дәуіріндегі мемлекет ұйымдастырудың негізгі қағидаттарынан бас тарта
отырып, кемалшылар дара билік ... ... ... оны ... ... ... орнығуы – даму деңгейі және саяси мәдениет
дәстүрлері жағынан әрқилы ... ... ... қол ... ... сан ... ... мүмкін екендігінің
жарқын мысалы.
Ататүрік Еуропаға ашылар өз терезесін елде батыстық зайырлы мұраттарды
жападан жалғыз жүріп деуге болатындай ... ... ... Оның ... ... ... аянбас қарсылыққа ұшырады, бұл бағытпен
келіспейтіндер жазалаудан қорыққаннан ғана іштен тынды. Сол ... ... өз ... өзі шешу құқы ... ... ... ... Түркия
классикалық тұрпаттағы мұсылман елі күйінде қалар еді деген де пікір бар.
1920-шы ... ... ... да ешқашан онша күшейіп көрмеген түрік
экономикасы толық қирауға жақын жағдайда еді. Осман империясы ұзақ уақыт
бойы ... ... ... ... ... шикізаттық шылауы болып
келді. Мемлекеттің белді әскери және ... күші ... ... ... және өндірісте империяның өзге этностарына ақысын жіберіп
жататын. ... ... ... осман экономикасында армяндар мен
гректердің ықпалы басым еді: ... ... ... ... бойынша өнеркәсіп капиталының 50 пайызы гректерге, 20 пайызы –
армяндарға, 5 ...... 10 ...... тиесілі
болатын. Тұтастай алған­да, этностық ... ... және ... ... және ... саудамен шұғылданатындардың арасында
тек 5-10 пайызды құрайтын.
Мемлекет ... ... ... ... ... ... құтылу үшін көп жұмыс жүргізді. Шетелдік тәжірибенің бәріне бас ие
беретін әдеттің ... ... ... батыстық жұмысшылардан, кәсіпкерлерден,
банкирлерден, ғалымдардан да артық жұмыс істей аламыз” ... жаңа ... Өз ... ... ... ... ... арқасында түріктер өздерінің
мүмкіндіктеріне көз жеткізіп қана ... жоқ, енді олар осы ... ... игере алатын, нарықтық қатынастарға ... ... ... реформалаудың басты қағидаты ретінде Кемал этатизм
идеясын ұсынды. Этатизм ... тек ... ... және ... ... ғана ... жоқ. ... үкіметі ресми түрде азаматтардың
және олардың қауымдастықтарының жекеменшіктік ... ... ... ... ... үй құрылысына, алыпсатарлыққа сұғына
кірісіп, тек тез арада байып қалуды көздеді, ұлттық мүддені, ... ... да ... жоқ. ... да ... ... пен көліктің
елеулі секторларына мемлекеттік меншік орнатты. Екінші жағынан, үкімет
шетелдік ... ... ашып ... ... ... ... ... үкіметі шетелдік концессияларды жоюға ... бір ... ... бір ... сатып алынды.
Үкіметтің жергілікті тоқыма өнеркәсібін қолдауының қызық бір түрі 1925
жылғы желтоқсанда қабылданған заңға ... ... ... ... ... өндіріс матасынан тігілген киім киюге міндетті болды,
тіпті ол мата шетелдікінен 10 ... ... ... де ... ... ... ... мемлекеттік мекемелер мен муниципалитеттер есебінен
жабылды.
1929-1939 жылдардағы керемет күйзеліс ... ... ... ... ... ... ... лирасы құлдырап кеткен 1929
жылғы күзде үкімет шетелдік ... ... ... ... ... орнатты. Индустрияландыруды жеделдету үшін мемлекет зауыттар,
шахталар мен электр станцияларын салды. 1930-шы жылдардың орта шеніне қарай
Түркия банктердің ... ... ... ... ... дамыта
бастады, фабрикалар салуға кірісті. Мемлекеттің экономикалық өмірге
белсенді ... ... ... ... ... ... келді, онан кейін
Т.Озалдың үкіметі мемлекет меншігінен алу және жеке бастамашылықты ... ... ... экономикадағы этатизм саясатының Түркияға бергені
көп. Елдің өнеркәсіптік дамуының негізі қаланды, тек ... ... ... ... ... құны үш есе ... 1930-шы
жылдарда Түркия әлемде өнеркәсіп дамуының қарқыны бойынша үшінші орын алып
тұрды. Ататүрік билік құрған ... ... ... ... ... көрсеткішін басқа елдермен салыстырғанда да ерекше болды.
Түрік елінің ... және ... ... ... пішіндері
өзгерді. Тіпті бүгінгі күннің биігінен қарағанда да бастамалардың батылдығы
мен ... ... ... ... ... ... ... өркениет жолына түсеміз, соған жетеміз… Кейіндеп жүретіндер
өркениеттің буырқанған толқынына көміліп қалады… Өркениет деген өте қуатты
жалын, оны елемейтіндер сол отқа ... ... ... ... ... ... ... үшін қазір де, арада сексен жыл ... ... ... ... ... ... сөзімен алмастырса жетіп жатыр.
Түрік қоғамын жедел жаңартудың кілті оның секуляризациялануы болды.
Тарихи өлшеммен ... ... ... ... ... ... – ірі ... өзінің өмір сүруін тоқтатты, ал оның орнына келген
ел халқының 90 пайыздан астамы исламды ... ... ... ... ... ... ... айналдырудың жолын тазарта отырып, кемалшылар
исламдық ортодоксияға ашықтан ашық қарсы шықты. ... атам ... ... ...... бірінші үлемі лауазымын жойып жіберді.
Шариғат бойынша соттауға тыйым салынды. Барлық діни мекемелер мемлекеттің
қатаң бақылауына ... ... ...... ... қарсылық
кемалшылар күткеннен күштірек болып шықты. Дінбасылар өздері соншалықты жек
көретін режіммен күресудің кез келген мүмкіндігін пайдаланды. ... ... ... ... “құдайсыз республиканы” құлатып, халифатты
қалпына келтіруге шақырған ... ... бірі ... ... ... ... жүрді. 1930 жылы мұсылман фанатиктері жас офицер Құбылайды
өлтірді. Оны қоршап алып, ... ... да, ... ... деп ... ... тот басқан арамен езгілеп кескен, сол кезде жиналған тобыр
адам өлтірушілерді ... ... ... ... бері ... ... азапкері” сынды саналып келеді.
Секуляристік реформалар өте ұзаққа созылды әрі ауыр ... ... ... ... ... қол ... Түркия зайырлы мемлекетке
айналды, ал ислам бұрынғы ықпалынан айырылды.
Дінді ... ... ... кейін кең ауқымды құқықтық реформа
жүргізілді. Бірнеше жылдың ішінде елде жаңа ... ... ... Ол
қоғамдық өмірдің барлық қырларын қамтыды. Бұл орайда түріктің ұлттық
құқығын ... ... ... дамыған еуропалық елдердің
заңнамалық нормалары пайдаланылды. Университет ... ... ... ... ... ... еткен күлкілі мақала шыққан. “Түрік
азаматы деп кімді айтамыз?” ... ... ... “Түрік азаматы деп
Швейцарияның азаматтық құқығы бойынша үйленетін, Италияның ... ... ... Германияның іс жүргізу кодексі бойынша
соттасатын, Францияның әкімшілік ... ... ... ... бойынша жерленетін адамды айтамыз”, деп жауап берген.
Жаңа азаматтық кодекс қабылданғаннан кейін зайырлы билік ... ... ең бір ... ... – отбасылық-діни өмірге алғаш рет
сұғына кірді. Көп әйел алуға тыйым ... заң ... ... ... ... бұзылуын енгізді. Түрік әйелдерінің құқықтары ер кісілермен
теңдестірілді. Олар ... ... ... ... ... ... парламентке сайлану құқын алды. Моногамия және гендерлік теңдік
қағидаты ... ... ... көп өзгеріс әкелді.
Тарих үкіметтің өз ... ... дәл ... ... ... ... көп біле қоймайды. М.Кемал тіл реформасын жаңа
Түркия мен ... ... ... маңызды бөлігі деп қарады.
Осман империясының шек-шеңберінде түріктер ... ... ... бірі еді. Араб тілі дін мен дін ... ... тілі
болатын. Парсы тілі өнердің, әдебиет пен дипломатияның тілі еді. ... ... ... ... тілі ... ... ... тілінде араб-
парсы кірме сөздері бықып жүретін.
Тіл революциясы ресми түрде 1928 жылы ... Көп ... ... ... әліпбиіне ауыстыру жөнінде шешім қабылданды. ... ... ... жаңа ... бес ... ішінде бірте-бірте
енгізуді жақтады. Алайда Кемалдың тізеге салуымен әліпби реформасы үш айдың
ішінде ... ... ... ... ... ... ... және 1929
жылғы 1 қаңтардан бастап араб әліпбиін қолдануға тыйым ... ... ... енді ел ... ... әліпби түрік тілінің ерекшеліктерін танытуға әлдеқайда бейімдірек
еді. Жаңа ұрпақты араб әріптерін үйренуден құтқара отырып, әліпби реформасы
оларды оттомандық ... ... оның ... мен ... жүйесінен
жұлып алуға тиісті еді.
Тіл араб-парсы кірме сөздерінен түбірлі түрде тазарып, ... ... ... ... Осы ... ... Кемал 1932 жылы тіл
қоғамын құрды. Қоғам ... ... ... жат ... ... жасап,
жариялады. Зерттеушілер олардың орнына түрік диалектілерінен, өзге түркі
тілдерінен, көне ... ... ... ... ... ... ештеңе табылмаған жағдайда жаңа сөздер ойлап табылып ... ... ... ... ... тілге кеңінен кіріктіріле
бастады. Тілдің демократияландырылуы түрік қоғамындағы әртүрлі әлеуметтік
топтардың арасындағы ... ... ... және ... ... тигізді.
Кемалдық жаңартудың сипатты белгілерінің бірі түрік қоғамы өмірінің
барлық қырларын ... ... ... Бұл ... ... ... және жүріс-тұрыс қалпын өзгертуді, ататек енгізуді де ... ... бір ... ... ... ... Өркениетті халықаралық
киім біздің ұлтымызға лайықты әрі жарасады, біз ... ... ... ... ... де, ... көйлек пен пенжакты да киетін,
галстукты да тағатын боламыз. Әрине, мұның бәрі басымызға не ... ғой. ... ... аты – ... сөзінде М.Кемал паранжыға шүйлікті. “Әйелдердің бетін жауып ұстау
әдеті біздің ұлтымызды күлкіге ұшыратады”, деп санады ол.
Шенеуніктердің бәрі ... ... ... ... ... ... ... арнаулы декрет те шығарылды. Кемалшылардың бұл әрекеттеріне
бірбеткей исламның көзқарасы тиісінше ... ... ... және ... бас ... сол ... былай деп жазды: “Мұсылман
еместің киімін киіп, соған ұқсауға тырысқан мұсылманның ақыр аяғында соның
дінін ... сол ... ... ... ... ... бейімделіп, өз дінін жек көргеннен шляпа киетіндердің ... ... ... ... ... кию үшін өзіңнің киіміңнен бас
тарту деген жындының ісі емес пе?”.
Кемалшылардың Осман дәуірінен қол үзуін көрсеткен алғашқы қадамдардың
бірі ... ... ... ... ... ... ... Ыстамбұл десе алдымен еске Осман империясы сарт ете қалатын.
Османшылдық түріктердің өзінің мұсылман уммасына – ... ... ... ондаған миллион мұсылмандар қауымына сіңіп кетуін жоққа
шығармайтын. Анадолы революциясы кезеңінде Ыстамбұлда өз халқына өзі соғыс
жариялап, ... ... ... ... ... үкіметі тұрған болатын. Оның
үстіне Ыстамбұлдың космополиттік сипаты бар: әлі күнге дейін қала ... ... ... еврейлер, армяндар құрайды. Ол кезде Ыстамбұлда
компра­дорлық ... ... ... еді. ... жылдарға дейін текті
де бай түріктер өздерін османдар дегенді ұнататын, түріктер деп ... ... ... атайтын.
Анкараны жас түрік мемлекетінің жаңа саяси орталығы ретінде таңдап алу
әу бастан-ақ оны қаусап қалған Осман империясының астанасына ... ... ... еді. ... ... орталығына жақындығы да Анкараны
басқа қалалардан бөлектетіп тұратын.
Қаланың даңқты тарихы бар, дәуірлеген кездері де болған. Алайда, Кемал
революциясы басталарда ... ... саны 30 ... да кем, шеткері
жатқан шағын қалашық еді. ... ... 1923 жылы ... ... “Ең бір ... бәрі ... қапсын дейтін түріктердің өздері
астанадағы өмірдің ыңғайсыздығын мойындайды, сығырайып тұрған ... ... ... ... беру деп саналады, үйлерде краннан ағып
тұрған су атымен дерлік жоқ, Сыртқы істер ... ... ... ... темір шарбаққа есек немесе жылқы байлаулы тұрады, ... ... ... ашық ағып ... осы ... ... өнер ... жаман арақ – рака ішумен және үрмелі оркестрдің ойынымен бітеді,
парламент мәжіліс ... үй ... ... ... үлкен емес”.
Ол кездегі Анкара дипломатиялық өкілдіктер үшін лайықты үй де ... ... Олар ... ... аз ... ... ... тайып
тұру үшін станса басындағы ұйықтайтын вагондарды жалға алуды жөн көретін.
Астана мәртебесі бәрін де өзгертті. ... ... ... ... Астана халқының өсуі назар аударарлық – 1920 жылы ... ... ... ... 1927 жылы – ... саны 75 ... 1940 жылы – 155 ... жылы – 286 мыңға; 1960 жылы – 646 ... 1985 жылы – 2,2 ... ... 1 ... ататек енгізілді. Түріктердің көпшілігі
өздерінің ататектерін өздері ойлап тауып алды. ... ... онша ... ... ... ... ... жеріне, туған жеріне қаратып
шығара берді. Алғашқылардың бірі болып Мұстафа Кемалдың өзі де ататек алды.
Ұлы ұлттық ... оған ... ... ататек берді. Осы заманғы Түркия
тарихында бұл ататекке ең лайықты адам ... ... ... ... ... ... елді ... жіберген жаңарыстардың
ауқымына сай. Оның бүкіл өмірі қарағайға қарсы біткен бұтақтай.
Ататүрік – ... ... ... ... ... дана ... ... батыл реформатор, патриот, ұлтқа әке болған ұстаз.
Әрбір ірі тарихи қайраткер сияқты, оның да бітімі бөлек. Ол ... ... ... қасаң қалыпты шек-шеңберіне сыймайтын, кәдуілгі
кісі кейпіне келмейтіндей тым ұлы адам ... ... оны ... ... жоқ. ... оны ... Қазірдің өзінде, талай уақыт өткеннен ... ... оны ... ... басты, демократиялық қағидаттарды бұзды деп жазғырады. Солай
деушілер оның ... ... ... ғана ... ... елді ... демократия жолына бұрудың мүмкіндігі туғанын естен шығарып ала береді.
Оның шешімдерінің қуаттылығының ... ғана ... ... қол
жеткенін ұмыта береді. Оның айтуы бойынша орталық биліктің қуатты ... ғана ... сана мен ... ... ... ... ... тыс қалдыра береді. Тарихты жорамалмен жалғастыра береді.
Жағдаятты ескере бермейді. Фактілерді байқай бермейді.
Оның өзі де ... бір ... ... бір бөлігіне айналған.
Түрік Республикасының негізін қалаушы Мұстафа Кемал (1881-1938 жылдар)
1881 жылғы 19 мамырда сол ... ... ... қараған Македония
аумағындағы Салоникиде туған. Оның әкесі кейіннен ағаш материалдарын сатуға
көшкен орта деңгейлі ... ... ... ... ... еді. ... өмірден
ерте кетіп, балалық шағын аш-жалаңаш өткізген Мұстафа ... ... ... ... ... Орта ... ... Салоникиде және
Монастирде (Битола) әскери училищеде алған. 1905 жылы ... Бас ... ... ... ... ... алып ... Оқу жылдарында
Мұстафа өзін қабілетті студент ретінде танытады. Әсіресе ... ... ... ... ... көзге түседі. Оның есіміне Кемал
(“Кемел”) деген атау сол ... ... ... ... және оның ... революциялық идеяларды ұстанатын
құпия “Ватан” (“Отан”) қоғамының негізін қалайды. М.Кемал әскери адамның
биік мансабына тез-ақ жеткен. Ол – ... ... ... 1913 ... Екінші Балқан соғысының және 1914-1918 жылдардағы
Бірінші ... ... ... ... ... бұрқ ете қалған кезде М.Кемал өзі шайқасқан
майдандардың бәрінде де сеніп тапсырылған әскерлерге ... ... ... 1915 ... ... ол Галлиполи түбегінде британ ... ... ... уақыт бойы ұстап тұрды, сол ... ... ... деген атқа ие болды. Бұл түрік әскерінің бірінші дүниежүзілік
соғыстағы сирек жеңісінің біреуі еді. ... ... ... ... шабуылға шығыңдар деп бұйырмаймын, мен сендерге шайқаста жан
тапсырыңдар деп ... ... ... ... ол дәл сол ... айтқан.
Осман армиясының Антанта әскерлерін шайқаста жеңген жалғыз ... десе де ... 1916 жылы ол ... ... ... Эрзурум түбіндегі шабуылын тойтарған. Сакарья өзені бойындағы
жеңістен (1921 жылдың 23 тамызы мен 13 ... ... ... М.Кемал
ұлттық батырға айналды. Ұлы ұлттық ... оған ... ... ... ... ... лауазымын берді.
1922 жылдың тамызында түрік әскерлері барлық ... ... ... ... ... ... ... бітім шарты жасалды. Түрік
Республикасы құрылды.
1923 жылдан бері ол – ... ... ... ... ол ... бірнеше рет қайта сайланды.
1938 жылы 10 қарашада көз жұмды. 1938 жылғы 26 желтоқсанда Түркияның
Ұлы ұлттық жиналысы Ататүрікке ... ... ... “Мемлекеттің мәңгілік
Басшысы” атағын берді.
Кемалдың ресми өмірбаянының ... осы. Оның ... ... ол ... ... ... бастаған. Осынау дара тұлғаның
бөлек бітімін және ол қатысып, ол ... ... ... ... ... ... да жөні жоқ.
Оның өмірі мен бейнесі қандай да бір мифологиялық архетиптің аясына
сыйғандай. Ол ... Азат ... ... Жауынгері, мемлекеттің
Ұйыстырушысы, Дана әмірші, нұрлы болашақ жолындағы Күрескер, түріктердің
Атасы болды.
Пұтқа бас ұрғандай ... ... неше ... ... табынудың
тас-талқаны шыққанын көрген осы заманғы ... ... ... ... ... ... ... сананың кезекті бір
сарқыншағындай сезілуі мүмкін. Жоғарыда айтылған атақтардың ... ... күле ... ... ... Неге ... бұл жағдай – классикалық мифология
парадигмасының сұлбасы нақты адамның шын атқарған ... ... ... аса ... ... ... заңдар мен қоғамдық құрылым тәртібін әперді. Отбасылық
қарым-қатынас жүйесін, киім-кешектегі ынтызарлық пен ... ... Ол елге жазу алып ... белгілі бір дәрежеде жаңа тіл алып
келді. Ол елдің ... ... ... жаңа ... ... ... мемлекеттіліктің бейнесі болып табылатын жаңа ... ұлы адам еді, ... ... ол адамға тән нәрсенің бәрі де
тән пенде де болатын. Барлық бөлек ... ... ... Ататүріктің
артықшылықтары да, кемшіліктері де бадырайып көрінетін, сонысымен де оның
атын аңызға айнал­дыруға қызмет ететін.
Алғыр ... әзіл ... ұста ... да, талай тұста сөздің
отына өзі май құйып ... ... ... көбі ... Кемал
күшті ішімдіктерді дұрысырақ көретін, осы ... да ... ... ... жаны ... және бір ... қоятын. Француздың бір
журналисі Түркияны жалғыз маскүнем, жалғыз ... ... және үш жүз ... ... ... ... деп ... былай деген: “Ол адам қателеседі, Түркияны жалғыз ғана маскүнем
басқарады”.
Кемалды Петр ... жиі ... ... Аңызға айналған орыс патшасы
сияқты, Мұстафа Кемал да жаңа жөн-жосықтарды енгізгенде дәйім өзі жеке үлгі
көрсетіп отырған. Сол ... ... және ... ... ... өте кербез екендігі, талғаммен киінгені
көрініп-ақ тұр. Оның ... көз ... ... жақсы дастархан мен
көңіл көтеретін жөндемді жер десе жанып түсетіндігі ... ... ... ... бірінші жылдығында-ақ ол би кешін ұйымдастырады.
Жиналған ер азаматтардың көпшілігі офицерлер еді. Мемлекет ... ... биге ... бата ... ... ... ... болса
ұялшақтап, билеуден бас тартып жатады. Сонда ол оркестрді тоқтатады да,
даусын ... ... ... ... ... мына әлемде түрік офицерімен
билеуден бас ... ... тым ... бір әйел ... ... ... Ал енді – ... бикештерді биге шақырыңыздар!”. Солай дейді де
өзінің бикешін ортаға шығарып, үйіріп ала жөнеледі.
Ататүріктің кез ... ... оның өз ... ... көрінісі
ғана емес, ең алдымен өмірінің басты ... ... ... да, ... ... да ол бүкіл ел білетіндей реформатор
күйінде қалған. Оның бауырға ... ... ... – жеті қызы мен ұлы
болған. Қыздардың бірі – Сабиха ... ... ... ... ... ... ... өмірінен көптеп келтіре аламыз.
Мұстафа Кемалдың идеялары мен қағидаттары, оның реформалары ... ... ... әлеуметтік өмірін өзгертті. ... ... ... ... ... ... ... болды.
Бүгінгі Түркия өткен ғасырдың басында күлден көтерілген Феникс құстай ... ... ... ... ел. Осыдан біраз уақыт қана бұрын құрлықтағы
ең артта қалған елдің ... ... ... құрметпен қаратпай
қоймайды. Ұлттық психологиядағы өзгерістер қайран қалдырарлықтай. Мәдениет
пен спорттағы, сауда мен ... ... ... пен қызмет көрсету
саласындағы жетістіктер тәнті ... ... ... ... ... ... ... елдердің қатарына қосылуда, Еуропа
достастығына одан әрі ... ... ... және ... ... көз тастауда.
Осының бәрінің бастаушысы бір адам – Мұстафа ... ... ... Атасы.
Авторы: Сауытбек АБДРАХМАНОВ.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 23 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ататүріктің өмірі мен саяси қызметі19 бет
Мұстафа Кемал Ататүрі10 бет
Қазақстанның зайырлы мемлекет ретінде дамуы: мазмұны, белгілері, болашағы5 бет
Қазақстанның тәуелсіздігі Түркияның қоғамдық пікірінде8 бет
Мұстафа Кемаль Ататүрк4 бет
"Гетерогенді және өзгермелі ортадағы сұрыптау"4 бет
Жәнібек батырдың балалық шағы туралы17 бет
Өркениет шамын жағушылар5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь