Абайдың ақындық танымы ( түсіну, пайымдау, аудару)

Дәдебаев Ж. Абайдың ақындық танымы ( түсіну, пайымдау, аудару) ... ... .3
Жаксылыков А.Ж. Поэтика и эстетика Абая ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Ісімақова А. Қазіргі Абайтанудағы тәуелсіздік идеясының зерттелуі ... ... ..
Пірәлиева Г. Абайдың Қиясбайы .қазақ әдебиеттануында ... ... ... ... ... ... ...
Түсіпова А.К. Лингво . культурологический аспект в переводческой
рецепции перевода реалий Абая «Слова Назидания» на английский язык..
Үмбетаев М. Абай өлеңдерінің өміршеңдігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Аитова Н.Н. Абайдың «Сегіз аяқ» өлеңінің танымдық құрылымы ... ... ... ...
Болатова Гульжан. Перевод слов.реалии как актуальная проблема (на
материале романа.эпопеи М.О. Ауэзова "Путь Абая") ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
Әбдікова Қ. Абай мұрасы және Ж.Аймауытовтың тұлға концепциясы ... ... .
Дәуренбекова Л Т. Әлімқұловтың көркем аударма теориясына қатысты
басты қағидалары
Абайдың қазақ поэзиясының жарық жұлдызы екендігі туралы ойда үлкен мән бар. Абай - әлемдік ақындық өнердің алып бәйтерегі. Абайдың поэзиясы да, қара сөздері де қазақ әдеби тілінің көркемдік-эстетикалық байлығын, қазақтың адамгершілік, әлеуметтік, философиялық ойларының салаларын толық қамтумен бірге оларды дамытып, жаңа биікке көтерді. Абайдың сөз өнеріндегі классикалық өрнегі, философиялық ойлары ұлттық ойлау деңгейіне көтерілген ойлы қазақтың бәрінің де жанына жақын, жүрегіне ыстық. Сондықтан да ол ақын әрі ойшыл ретінде қазақ сөз өнерінің аспанында ғана айшықты емес, әлем әдебиетінің биік көгінде жарқыраған шоқ жұлдыздар тобында да ерекше нұрлы және сәулетті. Әйтсе де әлем әдебиетінің білгірлерінің еңбектерінде Абайдың ақындық өнері мен азаматтық тұлғасы, адамгершілік ұстанымдары мен философиялық қағидалары өз деңгейінде бағалана бермейді. Оның бірден-бір себебі – Абай шығармаларын басқа тілдерге аударудың қиындығы. Абайдың өлең сөздегі қайталанбас өнерін, әр шығармасындағы тас бұлақтың суындай бірөңкей келісіммен жарасқан сұлулықтың ішкі нұры мен сыртқы жарығын басқа тілде өз деңгейінде лайықты беру қиын. Аудармада ақынның шығармаларында философиялық категория деңгейінде пайымдалған және көркем өрілген мәнді ойлардың, мазмұн мен мағынының тереңдігін жеткізу де оңай емес. Абай шығармалары аудармаларының көркемдік-эстетикалық әсерін түпнұсқаның көркемдік-эстетикалық әсеріне саймасай жеткізудің жолы мен жобасын да ешкім көрсете алмайды.
Абайдың А.С.Пушкин шығармаларының қазақ тіліне аударған үлгілері, әсіресе, «Евгений Онегиндегі» Татьянаның хаттары, И.В.Гетенің «Жолаушының түнгі әні» Абайдың өз шығармалары секілді айналасы жұп-жұмыр, тегіс келіп, ой мен сезімді қатар баурайды, тыныштық рахатына бөлейді. Мазмұнда не пішінде бұл қалай дерлік бір де бір артық ия кем түсіп жатқан ештеңе табылмайды. Ойдың байлығы, сезімнің шынайылығы, сөздің суреттілігі, көңілдің балбыраған күйі – бәрі де келісті. «Wanderer’s Nachtlied» - «Ночная песнь странника» - «Қараңғы түнде тау қалғып» жүйесінде үш түрлі халықтың үш түрлі дәуірде жасаған үш ұлы ақыны бірін бірі қапысыз түсінеді, бірінен бірі асып түсетін ақындық үлгі көрсетеді. Гете - Лермонтов - Абай арасындағы мұндай үндестіктің сыртқы сәні мен ішкі нәрі жайында біраз пікірлер айтылды. Солардың ішінде Т.Әлімқұловтың [1], Г.Бельгердің [2], Т.Шапайдың [3] талдаулары ғылыми мәнімен де, эмоциялық байлығымен де, эстетикалық әрімен де дара һәм сара. Ал енді Абайдың шығармаларының орыс тіліндегі аудармалары хақында бұлай айтуға болмайды: сөз де, ой да қарапайым, тіпті көп тұстарда қарабайыр; сөз бен ойдың суреттілігі, мазмұн мен пішіннің келісімі түпнұсқадағы деңгейінен әлдеқайда төмен.
1. Әлімқұлов Т. Жұмбақ жан. – Алматы: ҚМКӘБ, 1974 – 365 б.
2. Көркем аударманың кейбір мәселелері.- Алматы: ҚазМем көркем өдебиет баспасы, 1957.
3. Әлімқұлов Т. Адам тағдырыньщ аудармасы //Қазақ әдебиеті. 1960,15 шілде.
        
        Жанғара ДӘДЕБАЕВ, Абай иститутының директоры
АБАЙДЫҢ АҚЫНДЫҚ ТАНЫМЫ
( түсіну, пайымдау,
аудару)
Абайдың қазақ поэзиясының жарық жұлдызы екендігі туралы ойда ... бар. Абай - ... ... өнердің алып бәйтерегі. Абайдың поэзиясы
да, қара сөздері де қазақ әдеби тілінің ... ... ... ... философиялық ойларының салаларын толық
қамтумен бірге оларды дамытып, жаңа биікке көтерді. ... сөз ... ... ... ... ұлттық ойлау деңгейіне көтерілген
ойлы қазақтың бәрінің де ... ... ... ... ... да ол ... ... ретінде қазақ сөз өнерінің аспанында ғана айшықты емес, әлем
әдебиетінің биік көгінде ... шоқ ... ... да ... ... сәулетті. Әйтсе де әлем әдебиетінің білгірлерінің еңбектерінде Абайдың
ақындық өнері мен ... ... ... ... ... қағидалары өз деңгейінде бағалана бермейді. Оның бірден-бір
себебі – Абай шығармаларын басқа тілдерге аударудың қиындығы. Абайдың ... ... ... әр ... тас бұлақтың суындай бірөңкей
келісіммен жарасқан сұлулықтың ішкі нұры мен ... ... ... ... ... ... беру ... Аудармада ақынның шығармаларында философиялық
категория деңгейінде пайымдалған және көркем өрілген мәнді ойлардың, мазмұн
мен мағынының ... ... де оңай ... Абай ... ... әсерін түпнұсқаның көркемдік-
эстетикалық әсеріне саймасай жеткізудің жолы мен ... да ... ... ... шығармаларының қазақ тіліне аударған
үлгілері, әсіресе, ... ... ... ... ... ... әні» ... өз шығармалары секілді айналасы жұп-жұмыр,
тегіс ... ой мен ... ... баурайды, тыныштық рахатына бөлейді.
Мазмұнда не пішінде бұл қалай дерлік бір де бір артық ия кем ... ... ... ... байлығы, сезімнің шынайылығы, сөздің суреттілігі,
көңілдің балбыраған күйі – бәрі де ... ... ... ... ... ... - «Қараңғы түнде тау қалғып» жүйесінде үш ... үш ... ... ... үш ұлы ... ... бірі қапысыз түсінеді,
бірінен бірі асып түсетін ақындық үлгі көрсетеді. Гете - Лермонтов - ... ... ... ... сәні мен ішкі нәрі ... біраз
пікірлер айтылды. Солардың ішінде Т.Әлімқұловтың [1], Г.Бельгердің [2],
Т.Шапайдың [3] талдаулары ғылыми ... де, ... ... ... ... де дара һәм ... Ал енді ... шығармаларының орыс
тіліндегі аудармалары хақында бұлай айтуға болмайды: сөз де, ой ... ... көп ... ... сөз бен ... ... мазмұн
мен пішіннің келісімі түпнұсқадағы ... ... ... ... ... Абай ... ... эстетикалық
әсерімен салыстырғанда, Абай шығармаларының орыс ... ... ... ... ... ... ... А.С.Пушкиннің,
М.Ю.Лермонтовтың мінсіз ақындығы негізінде қалыптасқан оқырманның Абайдың
аудармаларын да сол талғаммен таразылайтынында сөз болмаса ... ... орыс ... ... ... орыс ... ... шығармаларын
қабылдауға эстетикалық сұранысын ояту мен қалыптастырудың маңызы зор. Бұл
орайда ойдағыдай табысқа жете алмай келе жатқанымыз айтпасақ та ... ... ... ... ... ... ... қоса ағылшын (немесе
басқа шет тілдері) тілдерінде бірдей ... ... ... ... ... Олар ... асыл ... да, осы тілдерде салыстырып та оқи
алады. Абай шығармаларының түпнұсұасы мен аудармаларының оқырмандарға әсері
дегенде, тек бір ... ... ғана ... ... ... да
эстетикалық қабылдау ерекшеліктерін ескеруге тура ... Ал ... ... ... әсері мен Абай шығармаларының орыс
тіліндегі аудармасының орыс тілді және екі тілге бірдей жетік ... ... орыс ... ... оқырмандарының Абай туралы
түсінігі түпнұсқа оқырмандарының ұғымындағы ... ... ... ... ... ... Абайдың үш тілге бірдей оқырмандарының түсіну, пайымдау
деңгейі негізінде түйінделетін ойлар да ақын ... ... ... белгілей алмайды. Абайдың сөзі – бүгінде қазақ ... ... сөз. ... орыс ... ... тілге аударылған сөзі орыс немесе
басқа тілді оқырманды дәл осылай ... ... ... ... ...... бас ... Оның шығармаларында қазақ халқының тұрмыс-
тіршілігі, салт-санасы, дүиетанымы, ойлау ерекшелігі, күйіну және сүйіну
сипаты, сөйлеу ... ... ... ... ... Сондықтан Абайды
орыс тіліне аударамын деген жанның орыс ақыны немесе орыс ... ақын ... ... Ол алдымен Абай деңгейіндегі ақын болуы шарт.
Арғын, Найман жиылса,
Таңырқаған сөзіме.
Қайран сөзім қор ... ... 63] ... ... ой да ... сөз де ... ... не бұрма сөз кездеспейді.
Сөздің, тармақтың, жалпы шумақтың астарында қосымша немесе ... ... жоқ. ... қарамастан, осы төрт тармақты аудару аудармашыға ... ... ... ... них ... я – всадник на
коне.
А тобыктинцы, старая родня,
Смеются надо мною ... ...... ... ... ... ... болсақ,
онда Абай өлеңінің төрт жолының ... де ... ... ... әр тармағы жеті буынды, іштей екі бунақтан тұрады. Аудармада
бұл өлшемдер сақталмаған. Буын ... ... ... орай ... ... тобы да, ... ... артып, өсіп
кеткен. Артық сөзге, артық ойға орын берілген. Жолма-жол кері аударғанда,
бұдан мынадай шумақ шығады:
Арғын, ... ... мені ... үшін ... мен – ... тобықтылар, ескі туысқандарым,
Мені сыртымнан күлкі етеді.
Абайдың бүгінгі ... ... ... ... ... ... орыс тіліне аударылғандағы мазмұны мен мағынасы осылай болып
шыққан. Мұнда да ... ... бар. ... ... осы ... ... жайы ... біршама хабар алады. Алайда бұдан ақын өлеңіндегі
поэтикалық мазмұнды, ... ... табу ... ... ... внимает мне») мен «таңырқаған сөзіме» арасында жер мен ... бар. ... мен - атты ... («всегда я – всадник на
коне») секілді бөтен сөздердің тұтас бір ... ... өз ... Аударманың кейінгі екі тармағында түпнұсқадағы кейінгі екі
тармақтың мазмұны да, ... да ... ... ... ... еркіндігі Абай шығармасының мазмұнын, ақынның айтып отырған ойын
бұрмаламай, толық жеткізген ... ... түр мен ... ырғақ пен
ұйқаста кемістік, кемшілік болған күннің өзінде, оған ықылас қойып ... еді. ... ... ... ақын ... осы төрт жолындағы
қарапайым мазмұнның өзі ашылмай қалған.
Абайдың ақындық даналығы, алдымен, оның ... ... ... ... ... мен өмір ... тану ... кемелдігінде. Ақынның философиялық ойларына ... ... ... ... мен мәнінің кемелдігі мен ... ... ... ... ... ... жүйеден тыс алып қарауға ... ... ... ойларының негізін түзетін тірек ұғымдар бір-
бірімен тығыз байланысты, бір ... ... ... ... ... ... жалғасады. Ақынды танудың кілті осы ұғымдар
жүйесінің мазмұны мен мәнін дұрыс түсініп, ... ... Олай ... ... ... әдістеме өлшемдерінің талаптарын орындау
жеткіліксіз, турасын ... Абай ... ... жолма-жол
аударуға жол жоқ деп білуіміз керек. Бұл жерде түпнұсқа туындының тақырыбы
мен ... ... ... назар аударуға тура келеді. Аудармашының
сөз бен сөйлемді ... Абай ... ... ... ... ... мән мен ... осындай құндылықтарды аударуы шарт. Мән ... осы ... ... түр мен ... ... ... еркін
өріп шығарған аудармашыны қанша ... та ... еді. ... ... ... ... ықыласқа лайықты дерлік
қасиет табу қиын. Сондықтан аудармашының мұнысы шығармашылық еркіндік емес,
еркінсу ... ... ... ... түрлері әрқандай: біреу еркеліктен
еркінсиді; біреу еріккеннен еркінсиді; біреу желіккеннен еркінсиді...
Өнерде де ... ... ... Ал ... өнерінде шығармашылық
еркіндікке орын болғанмен, еркінсуге жол жоқ. Көретұғын көз болса, бұл
секілді ... ... ... ... өзі ... ... бірі ... екенін көрмеу мүмкін емес. Мұндай нәтижелерге,
негізінде, аудармашының ... ... ... ... ойын ... ақынның өзі суреттеп отырған өмір құбылыстарына берген ... ... ... ... ... тиек ... отырған шумақтың кейінгі екі жолын ... ... ... ... ... ... они ... [6, 89].
Алғашқы тармақ тұтас тобықтыны ... ... ... Абай ондай ой
айтпайды. Ақын тұтас тобықтыны ез санамайды, тұтас тобықты ... ... ... ғана қатысты сөйлейді. «Тобықтының езі» мен «тұтас
тобықты» екі түрлі ... ... ... ... ... ... ... бөлшектің бүтінге қатысымен парапар. Абай бүтіннің
бөлшегі туралы айтса, Г.Бельгер бөлшек ... ... ... өзі ... ... Бұлардың орнын алмастыру бөлшектің мазмұнын ... ал ... ... ... ... алып ... ... орнына бүтінді қолдану арқылы осындай нәтижеге қол жеткізеді. Бұл
аудармашының қолайсыз, орынсыз жасаған шешімі болды.
Өлсем, орным қара жер, сыз ... ... тіл бір ... қыз ... ма? [4, 178] ... ... ... дәстүрлі дүниетанымының маңызды, концептуалды қыры
көрініс тапқан. Автор ойын қалың жұртқа ... ... ... ... ... ... оқырманның түсіну, пайымдау және бағалау
қабілетінің өрісіне қарай анықталмақ. Бірінші тармақта ... ... ... ... жоқ. ... ... еш ... әсірелеусіз
сипатталған. Екінші жолда сөзбен салынған сурет, ... бар. ... ол ... ... шынайы. Ақын қазақ тілінің ұлттық дара ерекшеліктерінен
туындайтын көркемдік кестенің әсем әшекейінсіз-ақ кемел ой, ... ... ... осы ... былай аударған:
Когда умру, не стану ль я землей?
Язык мой дерзкий - девушкой ... [5, ... ... ... ... ... ... жақын келетін
сияқты. Оның үстіне өлген адамның тәні қара жерден орын табады да, ақырында
топыраққа ... жер ... ... ... ... ... ... Осы тұрғыдан келгенде, аудармашының «өлген кезімде мен жер ... деуі ... ... өзі болмаса да, онымен ұштасып жатыр. ... ... ... ... ... ... Өлеңнің бастапқы төрт
тармағының әрбірінде өмір мен өлім сипаттары ... ... ... дараланады. Соған орай Абай өлеңінің бастапқы төрт
тармағын түгел немесе осы бір ... ... ... ... ... ... сыр сазымен әрленеді. Ойын сұраулы сазбен жеткізе
отырып, ақын өзіне белгілі, анық та ... ... ... тіке ... күйін сездіреді. Енді сол оқырман мына аударманы оқығанда,
одан әлгіндей сыр сазының алыс ... да таба ... ... ... ақын ... қара жер, сыз ... ... көрсетіп отырған жоқ,
шартын көрсетіп отыр («өлсем»). Мұнда терең мән бар. ... мәні ... ... ақындық тұрғысы үшін тармақты түзген тірек сөздердің
мәні мен ... ... ... мен жарасымды қамтамасыз етуде
шарттылық реңктің атқаратын қызметі зор. Аудармада адам орнының қара ... ... ... ... ... да, уақыты көрсетіледі («когда умру»).
Осы тармақты орыс тіліне аударудың басқа, бұдан гөрі орыс ... ... ... еркін пайдалану нәтижесі дерлік келісті үлгісін жасауға да
болар еді. Ондай үлгі өрнектерін М.Дудиннің аудармасынан да, Е.Курдаковтың
аудармасынан да ... ... ... ... да талайсыз болып
шыққан. М.Дудин «Өткір тіл бір ұялшақ қыз болмай ма» ... «И мой ... ... [6, 311] ... ... ... М.Дудиннің «ызалы
күлкісі» («насмешкой злой») Абайдың «бір ұялшақ қызының» табанына төсеуге
татымайды. Қазақ аудармашылары да бұлардан ... кете ... ... ... ... ... аударады:
«Когда я умру, то с землей смешается прах» [7, 148].
Тармақ құрылымы, жүйесі жағынан орыс тіліңнің жалпы ... ... ... деп айту қиын. Тармақта көрініс тапқан екі ой
себеп-салдарлық қатынаста ... ... ... ... ... Әсіресе екінші ойды бастап тұрған «онда» («то») есімдігі орнын таппай
тұрғаны ... ... ... ... мазмұны алдыңғы аудармалар
деңгейінде ашылмады деу орынсыз. Оның үстіне ... ... ... ... осы ... ... алынған. Өлеңнің бірінші
жолы онда мына ... ... I die, will not the damp earth become my ... [7, ... ... ... Ю.Кузнецовтың аудармасында жойылып кететін
болса, ... ... ... ... орнына келеді. Енді осы жолды
орыс тіліне сөзбе-сөз кері ... ... ... ... кері
аударғандар А.Түсіпова мен М.Қожақанова):
Когда я умру, не сырая ли земля покроет мой ... ... ... ... ... бұл ... сазы түсіп қалады:
Mort, la terre humide et lourde me couvrira [8, 167].
Тармақты сөзбе-сөз кері аударғанда, мынадай мағына ... ... ... ... ... сырая и тяжелая меня покроет.
Кері аударма сипатына қарағанда, тармақтың орыс және ... ... ... ... ... ... әлдеқайда
жақын. Аудармашы Ричард МакКейн Абайдың ақындық дүниетанымын ... тани ... ... ... Абай шығармаларын ағылшын тіліне аудару
ісінің бастаушысы һәм қолдаушысы болып жүрген ... ... ... ... ... ... ... үлкен деп білуіміз керек.
Ю.Нейман екінші тармаққа келгенде, бірінші ... ... ... төмен түседі. Түпнұсқадағы «өткір тіл», «бір ұялшақ қыз»
секілді тірек ... жолы да, жөні де ... ... ... екі ұғымның
да маңызы жоғары. Көрініс ... ... ... ... де табиғи әдемі
қасиетімен айшықталады. Өткір ... бір ... қыз ... өзінде бөлуге,
жаруға келмейтін құнды поэтикалық тұтастық бар. Ал түпнұсқадағы «ұялшақ
қыздың» аудармада «мылқау қыз» ... ... ... эстетикалық көзқарасына
тән жарықты - көлеңкеге, күнді түнге айналдырғандай әсер қалдырады. ... қыз» ... әрі мен ... нәрі ... «бір ... жақсы, әдемі, әсем болса, ақын асыл ойын жеткізу үшін соның ... ... еді. Ақын «бір ... ... сөз танымағандықтын таңдап
отырған жоқ. Әр өлеңін іші алтын, сырты күміс сөз жақсысынан өрген, ... ... ... мен ... ақындық кемелдіктің
классикалық үлгісін қалаптастырған ақын бұл жерде де көркемдік шеберліктің
шырайын ашатын ... ... ... ... ... ... тілдің» күндердің
күнінде «бір ұялшақ қыз болуында» оқырман үшін алды ... арты ... ... ... жылы тиетін», жанды жұбататын, көңілге басу айтатын
көп қатпарлы эмоциялық ... бар. ... ... қыз» ... ... ... ... әдемі ұғымы болған. Сондықтан да ақын үшін
мынадай жағдайда таңдап ... ... ... ... «жүрекке жылы»,
эмоциялық мазмұнының таза, әдемі болуы аса маңызды. ... ақын ... ... ... үдесінен шыға алмаған.
«Әуелде бір суық мұз - ақыл ... ... ... ... ... ... ... ұғым деңгейінде сараланған,
олардың өзара қатынасы, тұтастық сипаты көрініс ... ... ... ... ... арқылы ашылады. Сондықтан өлеңді тануда, талдау мен
бағалауда ондағы ұғымдардың ... мәні мен ... ... ... дәл ... тура ... маңызы үлкен. Екіншіден, осы ұғымдардың
өзара бір-бірімен байланыстарын, сабақтастығын, тұтастығын тануда да ... ... ... жолы ... ... туралы.
Әуелде бір суық мұз - ақыл зерек [4, 128],-
дегенде, ақынның ойы да, сөзі де ... ... сөз, ... ... ... жоқ. ... ... да айқын: зерек ақыл. Сонымен біргі «суық мұз»
түріндегі метафоралық образ арқылы ақылдың ... суық ... ... Ақылға қатысты бар сипаттама осы. Тармақтағы өзекті ... ... ... ... мынадай болып шығады: ақыл; зерек; суық
мұз. Кейінгі екі ұғым ақылдың айрықша қасиеттерін білдіреді. Бұл ... оны ... ... ... мен мәнін, арақатынасын пайымдау
және ... ... үшін ... ... Олай ... ... ... бұзылады, ақынның айтып отырған ойының мәні жойылады.
Аудармашы, ақын ... ... бұл ... мына ... берілген:
Холодный ум - нерастопимый лед [5, 65].
Тармақ ... ... ... Кері ... ... ... сөздерді, ол сөздер білдіретін ұғымдарды іздер болсақ,
мыналар табылады: ақыл; суық; ерімес мұз. ... ... ... жөні ... ... байланысты ақын өлеңіндегі маңызды ұғымдар
тұтастығы жойылған. ... ... ... ... ... («ақыл
зерек») ұғымы ғайып болып, оның ... ... ... ... Сөйтіп,
аудармада ақылдың айрықша белгісін білдіретін екі ұғымның бірі («зерек»)
жойылады да, ... ... екі рет ... бірінде эпитет түрінде
(«холодный»), екінші жолы ... ... ... ... ... ... аудармашының осы тармағын қазақ тіліне кері аударсақ, мынадай болады:
Суық ақыл - ... ... ... ... ... осы. ... Абай ... отырған ақыл туралы
оқырман ойында мынадай түсінік тууы негізді: ерімес ... ... ... ақыл. Абайды қазақ тілінде оқып, түсінетіндер үшін аудармада орны
толмай ... ... да, қиюы ... құрылымдық жүйенің де жөнсіздігі көзге
ұрып ... ... ... бұл тармақ басқа үлгіде беріледі:
Острый разум чист, словно пласт ледяной [9, ... ... да ... ... мәні мен ... деңгейде ашылмаған. Аудармашының зерек ақылды «мұз ... ... ... ... таза») деуі ақынның ойын анық, тура жеткізе
алмаған. Ақылдың айрықша ... ... ... ... ... ... ... Абай сипаттап отырған ақылдың «зеректігін» ... оның ... ... ... рет ... ... ... көзден тыс қалдырып, «тазалығы» туралы сипатты жанынан қосады.
Ақылға қатысты «суық» сөзі ... ... ... қызметін ғана
атқармайды. Ақын танымында бұл сөздің «терең философиялық-гуманистік ... [10, ... Ақын ... ... астарын алып тастау - ... ... ... ... ... ... мағыналық,
мазмұндық өзегін түзген ұғымдардың жөні мен жүйесін, мәнін ойсыратып бұзуға
дейін барады. ... ... ... ... мен ... ... тілі мен аударма тілінің ұлттық ... ... ... ... ... ... онда
оларды талдау мен саралау ғылыми маңызды қорытындыларға негіз болар еді. ... ... ... ... тұрғысынан туған сындарлы
шығармашылық шешімінің нәтижесі деуге болмайды.
Өлеңнің бірінші ... ақыл ... ... екінші тармағы
жүректің қызметі туралы:
Жылытқан тұла бойды ыстық ... [4, ... ... ... хақындағы ойлар бірінші тармақта сипатталған
ақылға ешқандай қатыссыз. Екі тармақтағы екі ... ұғым ... ... тең ... ... ... ... арасында бірінің
басыңқы, екіншісінің бағыныңқы қалпын білдіретін мағыналық ... ... ... екі ... осы ... және құрылымдық дербестігі
аудармада сақталмайды:
Его лишь сердце страстное проймет ... [5, ... ... ...... зной ... 76].
Түпнұсқада кісінің тұла бойын ыстық жүректің жылытатыны, ... ... тұла ... ... ... туралы ой ұсынылған. Тармақтың
мағыналық негізін түзетін тірек сөздер қатары мынадай: жүрек; тұла ... Бұл ... ... ... ... ... ... осы
ұғымдардың түпнұсқадағы және аудармадағы мағыналарын салыстырып саралаған
жағдайда, ақын ұсынып отырған ... ... ... да, ... да
жетпегені белгілі болады. Аудармада (Е.Курдаков) жүрек ... ... ... ... ... ... ... Сөйтіп, өлеңнің екі
жолының түпнұсқадағы салаласа байланысқан дербестігі жойылады, соған орай
екі тармақтағы өз ... ... және ... ... екі ой ... бұзылады.
А.Штейнбергте жүректің қызметі («тұла бойды жылытқан») мүлде көрсетілмейді,
Абай «ыстық жүрек» туралы айтса, аудармашы ... ... ... ... («кипучий зной») туралы айтады. Абайдың ақындық
дүниетанымында әр ұғымның өз орны бар. ... ... ... мәнін
екіншісіне беру ақынның ... ... ғана ... ... да бұрмалауға әкеліп соғады.
Абайдың ақындық дүниетанымында ақыл да, жүрек те кісі бойындағы тең
дәрежелі, бір-біріне тәуелсіз, дербес ... бар қуат ... ... ... ... өретін пікірлер мен тұжырымдар жүйесінде
ақыл мен жүрек хақындағы ойлардың орны ... ... ... бұрып,
бұрмалап түсіндіру ақынның ойлау жүйесіне, танымына, көзқарасына, даналық
тұлғасына көлеңке түсірумен пара-пар болмақ. Өлеңнің келесі екі ... ... ... бар:
Но только терпеливой воли власть
Соединить и ум, и сердца ... [5, ... ... ... ... ... ... қайраттан шығады, білсең керек [4, 128].
Ақын ойының тірегі - қайрат. «Қайрат» сөзінің ... ... Оған тән ... мән ... ... пен ... туралы мәлімет ұсынылады. Онда прагматикалық ... те ... ... ... ... ... ... екі жолда көрініс
тапқан ... мына ... ... білдіреді: қайрат; тоқтаулылық;
шыдамдылық. Соңғы екеуі алғашқы ұғымның қасиеттерін білдіреді. Ақын ойының
маңызы осында. ... ... ... ... ... ... түпнұсқа мен
аударма арасынан прагматикалық, денотативтік, сигнификативтік, синтаксистік
сәйкестік ... табу ... Оның ... аудармашы ақыл мен жүректі де осы
жерге алып ... асыл ... ... және ... тұтастығын тас-
талқан қылады. Абай өлеңінің алдыңғы шумағында ақыл, жүрек, ... ... ... ... ... ... ... осы үш
құбылыс (ақыл, қайрат, жүрек) қатар аталып, осы үш ... ... ... ... адам туралы пікір түйінделеді. Бұл пікір ақынның
басқа өлеңдері мен қара сөздерінде дамытылып, ... адам ... ... ... ... ... жүрек, қайрат және ... адам ... мен ... ... ... ... мағыналық және құрылымдық
жүйесінің басты бірліктері қатарына жатады.
«Әсемпаз болма әр неге» ... ... ақын ... ... ... баян ... [11, 161]. Онда ... пен ақыл, олардың
сипаттары анық айтылып, жүректің өзі ... ... ғана ... пен ақыл жол ... да, ... ... кімде бар,
Сол жарасар туғанға.
Бастапқы екеу соңғысыз,
Біте қалса қазаққа,
Алдың жалын, артың мұз,
Барар едің қай жаққа? [4, ... пен ... аты да, заты да ... анық сипатталған. Қашқанға
да, қуғанға да жол табатын қасиет осы ... тән. Ақын ... ... ... жалқы ұғымға жалпының мазмұнын ұялатады. Абайдың тұрғысында
«қашқан» мен «қуған» ... ... ... ... ... түп ... ... танытатын ұғымдар деңгейінде қызмет
атқарады. Бұл жерде шектес құбылыстардың ... ... ... ... ... тәсіл қызметі де қылаң береді. Көшпенді тіршілік
жағдайында аңшылық пен мал шаруашылығы шегіндегі бірден-бір басты қозғалыс
«қашу» мен ... ... ... ... Ал бұл ... түз ... ... тіршілік етуінің алғышарты, амалы мен құралы қызметін атқарады.
Жалпы түз тағылары тіршілігінің қалпына тән басты заңдылықты осы екі ... ... ... ... ... қашқанда құтылу; қуғанда
жету. Бұлай ... жан ... ... ету ... емес. Түз
тағыларының тіршілігіне тән осы ... ақын өз ... ... ... ... Осылайша «қуған» мен «қашқан» Абай заманының ... ... ... ... ... ұштасады. Қайрат пен
ақыл осы тұрпатты заманның қай сынынан да жол ... ... пен ... ... ... ... ... пен ақылдың адам өміріндегі, қоғам
тіршілігіндегі маңызын даралап көрсете отырып, ақын бұл екеуінің ... ... ... екі ... ... түсіреді: әділет, шапқат. ... ... ... ... ... Бұл екеуінің шығатын жерін
ақын ашып көрсетпесе де түсінікті: екеуі де ... ... ... ... ... ақын ... мұндай оралымдары көмескі. Ақынның
«Жүрек - теңіз, қызықтың бәрі - асыл тас» ... ақыл мен ... ... бір қырынан ашылады. Соның бір көрінісі екінші шумақтың
әуелгі екі тармағында былай баяндалады:
Достық, ... бар ... - ... ... ... бір ақыл - күзетшісі [4, 306].
Ақынның жүрек пен ақыл сыпаттары туралы ұғымдар жүйесін тереңірек ... осы ... ... ... артық емес. Бірінші тармақтағы «достық»,
«қастық», «бар қызық» және екінші тармақтағы «ар», ... - бәрі ... ... Ар мен ұят жоқ ... ... та, қызық та болмайды. Ар
мен ұят адамды достыққа бастайды, қастыққа жібермейді. Қызықтың қызуына
өлшем салатын да ... Ақын ... осы екі ... ... ... ... ... аты - ақыл. Ақын танымында осы ұғымдар мен түсініктердің
қатары мен жүйесінің маңызы зор. ... ... бұл ... мен ... ... мына ... ... кипеть - у сердца много дел!
А честь и совесть - разума удел [5, ... ... ... ... ... кері аударып
айтатын болсақ, «жүректің ісі көп: қайнайды, достасады» болып шығады. ... ... ... ... ме? Жоқ, ... Түпнұсқада жүректің
ісінің көптігі туралы ой бар ма? Ондай ой жоқ. ... ... ... Бұл ... ... ... оңай ... оған лайықты жауап табу
қиын. Түпнұсқада ақынның дүниетанымына тән ерекшеліктерді ... мен ... ... мен ... аудармада бұзылған. Ақынның
тілге жеңіл, жүрекке жылы тиетін, айналасы тептегіс жұмыр келген ойының ит
тартқан терідей ... ... ... ... бұдан асып түседі
[5, 68]. Онда Абай ... ... де ... ... қайрат болмаса» өлеңінің өзегіндегі түйінді ойдың
желісі де ақыл мен қайраттың ... ... ... бірінші
шумағында бұл қатынастың мәнісі мына қалыпта ашылған:
Жүректе қайрат болмаса,
Ұйқтаған ойды кім түртпек?
Ақылға сәуле қонбаса,
Хайуанша жүріп күнелтпек [4, ... осы ... ... аударады:
Пока твой ум не подчинился воле,
Разбуженной божественным лучом,
Ты в жизни, не разгаданной дотоле,
Быть тварью неразумной обречен [5, 155].
М.Дудин өзі ... деп ... оған мән ... де болар еді. М.Дудин
мұны жазған оның өзі емес, мұны жазған қазақтың Абайы ... ... орыс ... ... айтады. Абай «жүректе қайрат болмаса» десе,
аудармашы оның аудармасы ... ... ... ... деген ойды ұсынады. Мұны Абай ... ... ... ... ... ойдың елесі жоқ. Абайдың ақындық
дүниетанымына, ... ... ... ... ... ... Ақын дүниетанымында ақылды қайратқа бағындырудың
зұлымдыққа алып келетіні туралы ... ... ... ... ... бағалаулар негізінде анық және жеткілікті түрде дәлелді айтады [10,
249]. Қайраттың «қаруы көп, күші ... ... да мол, ... да мол» [12,
153]. Ақылға келсек, оның қыры көп, ... да, ... да ... ... ... Абай ақыл мен ... бір-біріне билету туралы ойдан аулақ.
Ақын ақыл, қайрат, жүрек үшеуінің басын қосып, ... ... ... іс деп біледі [12, 153]. Осы ұстанымына орай Ақын ... ... ... ... оның ... ... ... оянған қайрат»
демекші болады. Аудармашы «ақылды» «қайратпен» ауыстырады, ақылға қонуға
тиіс ... ... ... шатасады. Нәтижесінде түпнұсқада көрініс тапқан
ұғымдардың әрқайсысының жекелеген қырлары да, тұтас болмысы да бұрмаланады.
Көркем ... ... мен ... түпнұсқаның белгілі
бірліктерінің трансформациялануының жолдары, амалдары алуан ... ... ... ... ... қосу - ... ізденістерінде бұлардың атқаратын қызметі айрықша маңызды.
Сонымен ... мына ... ... ... ... жүйесіндегі бірліктердің
бәрін бірдей қысқартып, өзгертіп, ... ... ... ... ... автордың өзі суреттеп отырған шындық ... ... ... ойын, концептуалды тұжырымы мен бағасын білдіретін ұғымдарды
саралауға, даралауға, ... ... ... шек ... ... өзгертуге, алмастыруға болмайды
Әдеби шығарма негізіндегі ұғымдар мен ... ... ... болады. Оның үстіне әр үғым мен әр ... ... ... әр адам өз ... сай өзінше пайымдайды. Оларды дүрыс түсініп,
лайықты ... ... ... мен біліктілігіне байланысты. Ю.Найда
адам ... ... ... ... пен ... ... ... а) өмірлік тәжірибесі мен сөз байлығы шектеулі жас балалардың
деңгейі; ә) білімі таяз, шала ... ... ... б) ... дұрыс түсіне алатын білімі орта адамдардың деңгейі; в) өз мамандығы
аясында білікті адамдардың деңгейі [13, 115]. Ю.Найда ... бір ... ... ... мен ... ... қабылдаудағы адамдарға тән
жалпы деңгейлер туралы айтып отыр. Әдеби шығарма ... ... ... ... мен мазмұнын пайымдаудың жөні бөлек. Бұл жерде жалпы
қабілет емес, кәсіби шығармашылық қабілет ... ... ... тура
келеді. Әдеби шығарма аудармашысының түпнұсқа туындының негізіндегі ұғымдар
мен түсініктерді қабылдауы мен ... ... ... табиғатымен дараланады. Жоғарыдағы аудармаларда ақыл, қайрат,
жүрек туралы ұғымдар мен ... ... мен ... ... Ю.Найда ұсынған деңгейлердің үшіншісіне (б) жетеқабыл сыңайлы болып
көрінеді.
Абай шығармаларындағы ақыл, қайрат, жүрек секілді ... ... ... мен ... ... ... әрқайсысының мағынасы мен
мазмұнының мәні мен көлемін, құрылым жүйесін, басқа ұғымдармен байланысын
дәл ... ... ... ... ... ... бөтен сөз немесе бөгде ой
қосуға, бірінің ... ... ... ... ... ... өңін
өзгертуге ия бірін алып тастауға болмайды.
Абайдың өлеңдерін аудармашылар қандай жағдайда аударды – оны ... ... жоқ. ... ... ... ... де, ойын ... ұстанымын да түсінбеген, түсінуге мүмкіншіліктері болмаған.
Шығарманың тақырыбы мен идеясын, мазмұны мен ... ... ... ... ... ... жете зерделеп білмейінше, оны басқа тілге
аударуға талаптану бекер тер төгумен бірдей. Бұл ... ... ... ен бір ... ... ... ғана ... Абайдың жоғарыда тілге тиек болған ... орыс ... ... ... ... ... қаншалықты дайындық жұмыстарын
жүргізгенін аударма сапасына қарап ... қиын ... ... ... құралдырының жүйесіне тән ерекшеліктердің
аудармада лайықты көрініс табуы аса күрделі мәселе екенінде дау жоқ. ... ... қол ... нәтижелердің түпнұсқаға саймасайлығы, оның деңгейі
талабы мен талғамы бар оқырманды да, ... екі ... ... ... қарапайым оқырманды да сүйсінте алмайды, сүйіндірмейді. Ақынның
«Күлембайға (Болыс болдым мінеки)» өлеңінің мазмұн ... ... ... қиын ... ... бар ісі ... көз ... суретке, қимылға
айналып, елестеп тұрып алады. Өлеңде ... ... ... ... ... ... түсіну осынша оңай болғанына қарамастан, оны ... ... ... қиын. Оның басты себебі ақынның көркемдік бейнелеу
құралдырының айрықша табиғатында. Өлеңдегі белгілі бір ... ... ... ... білдіретін мына сөздерге көңіл бөліп көрейік: а)
шығындап, ... ... ... ... ... ... ... дікілдеп; дүпілдеп; өкімдеп; күпілдеп; б) далпылдап, ... ... ... ... ... қарқылдап, аңқылдап,
жарқылдап, шартылдап, тарпылдап... Осылардың бәрінде дерлік еліктеуіш-
бейнелеуіш сөздерден ... ... ... құралдарының қызметі
ерекше айшықты. Олардың осы қызметін басқа тілде өз деңгейінде түсінуге,
саймасай ... ... ... ... ... аудармашының қабілеті
жеткен емес. «Түйеде қом, атта жал, Қалмады елге тығындап» деген екі ... ... ой ... ... ... баяндалған. Соған
қарамастан оны басқа тілге аударудың өз қиындығы бар. ... ... ... оның ... ... ... білмейтін аудармашы
түйенің өркеші мен қомы туралы түсініктен мүлдем ... ... ... ... ... ... дәрменсіз халі оның аудармашылық
қабілетінің төмендігінен тумайды, түпнұсқа туындыда көрініс ... ... ... ... ... ... туады. Аудармашының
біліміндегі, түсінігіндегі, түсінуіндегі бұл ... ... ... ... ... уақытты талап етеді. Мұндай талаптың үдесінен
шығу аудармашы үшін оңай ... ... бұл ... алдында да
дәрменсіз екендігін көрсетті. Қайбір ... ... ... ... ... «түйенің өркеші» деп аударып, ... қомы мен ... ... ... ... осы ... ... шешімін іздегенде,
Абайдың: «Адасқанның алды жөн, арты соқпақ»,- деген даналық сөзі ... ... ... ... іші ... сөз ... ... бағалау қолына қалам ұстаған әдебиеттанушылардың бәрінің қолынан
келе бермейтіні түсінікті. Ал оны ... ... ... ... байқауы мен бағалауының деңгейі сын көтермейді ... ... ... ... шығармаларының көркемдік-эстетикалық жаратылысын,
«сырты күміс, іші алтын» бітімін тану қазақ әдебиеттанушыларының өзінен
терең білімді, үлкен ... ... ... Қазақ әдебиеттануында Абайдың
ақындық даналығын зерттеу мен зерделеудің өз ... бар. Бұл ... ... аз ... ... ... өзі жеке сала ... Алайда Абайдың ақындық өнерінің шегі мен шетіне жету ... ... ... да шет пен шек болуы мүмкін емес. Абайтану – үнемі
даму, кемелдену ... ... ... ... ... ... ... мен зерделеу осындай көп қырлы, көп деңгейлі, ... ... оны ... тану ... ... ... да
үлкен екені даусыз. Сондықтан Абайды, алдымен, тану қиын, ... ... ... ... Абай секілді ұлт әдебиетінің дана тұлғасының
шығармаларын басқа тілге аударуға бел ... ... ... ... ... бастапқы көрсеткіштер мынадай болу керек: ақындық
талант; терең білім; мол ... ... ... биік ... ... ... суреткерлік нәзік талғам; жауапкершілік; екі тілге
бірдей жүйріктік; Абайды ... ... ... ... ... Абайдың шығармаларында көрініс тапқан шындық құбылыстарды,
ақынның оларды ... ... ... сырларын, тереңдік
иірімдерін танудың әдепкі шарттарын осындай үлгіде ... ... ... мен ... лайықты аудармашы ғана Абайдың ақындық даралығы мен
даналығын біршама дұрыс тани алуы ... ... осы ... ... бере ... онда ол ... сай ... жасай алмақ
емес. Аталған талаптардың бәріне бірдей жауап бере алатын аудармашы ... ... ... ... алуы ... ... ... аудармашыны жер
жүзінен жарық күнде қолына шам алып жүріп іздеген кісінің де табуы қиын.
Біздің пайымдауларымыз ... ... ... деңгейі
жайында болған жоқ. Түпнұсқаның көркемдік жүйесіндегі ұлттық бояуы қанық,
ұлттық мазмұны бай құбылыстардың аударылуы ... да ... ... Біздің
айтпағымыз түпнұсқаның мазмұнындағы тірек ұғымдардың аудармада көрініс табу
деңгейіне ғана қатысты. Бұл бағытта да аудармашы ... ... ... ... ол ... ... мен еңбегіне, біліміне сенген аудармашы
ойдағыдай орындап шығатынында күмән жоқ. ... ... ... ... ... мен ... ... емес, бөтен біреу жасаған жолма-
жол аудармаға немесе тек қана «талантына» сүйенгендей ... ... ... мәні мен ... ... ... тірек ұғымдарды дұрыс,
толық қамтымаған аударма автордың шығармашылық даралығын, идеялық тұрғысын,
эстетикалық ұстанымын, ақындық дүниетанымын лайықты жеткізе ... ... ... ... ... ... жоғарыда сөз болған өлеңдерінің
өзегіндегі іргелі ұғымдар мен түсініктердің орыс тіліне аударылу деңгейі
осындай пікір ... алып ... ... Т. ... жан. Зерттеулер мен мақалалар. - Алматы,1978.
2. Бельгер Г. Ода ... ... ... ... о ... ... перевода. - Алматы, 2005.
3. Шапай Т. Шын жүрек – бір ...... ... Абай ... ... ... екі ... толық жинағы. - І
том. - Алматы, 1977.
5. Абай. «Свою судьбу от мира не таю...» Избранное / Составитель ...... ... ... ... семь ... / Сост. и пер. М.Адибаев. – Алматы,
2006.
7. Абай. Қарасөз. Книга слов. Book of Words. – Алматы, 2009.
8. Абай (Ибраһим) Құнанбайұлы. ... - ... ... ... өлеңдері.
Қазақ және француз тілдерінде / Құрастырған Ғ.Мұқанов. - Алматы, 1995.
9. Кунанбаев А. Избранное. Пер. с каз. / ... ... ... ... послесл. М.Каратаева. – М., 1981.
10. Мырзахметов М. Мұхтар Әуезов және абайтану пробдемалары. - Алматы,
1982.
11. Әуезов М. ... ... ... жинағы. - ХХ том. Монография,
мақалалар. - Алматы, ... Абай ... ... ... екі ... ... ... - ІІ
том. - Алматы, 1977.
13. Найда Ю. К науке переводить // Вопросы теории перевода в зарубежной
лингвистике. – М., 1978. – ... ... ... ... ... и ... ... новой казахской литературы Абай Кунанбаев не занимался
специально вопросами востоковедения, как ... не ... школ и ... ... свое ... ... педагогической деятельности,
как И.Алтынсарин, однако именно ему было суждено оказать наибольшее влияние
на формирование казахского национального ... ... ... ... в ... 19 века, а также в последующие десятилетия. Это ... как с ... ... его ... ... ... его дарования, так и с тем, что поэт находился в ... ... ... ... ... народа, а именно – в
столбовом нерве ... ... - ... ... ... и
музыки. Поэтическое слово, мелос – это сердце и душа казахской национальной
культуры. Поэт ... силы ... мог ... ... влияние на
сознание своего народа. Историей было суждено именно Абаю ... ... ... художественно–эстетический опыт народа, остроту
нравственного ... ... ... ... ... ... и обостренность нравственного чувства выделили его из среды других
поэтов и сделали его выразителем ... ... и ... Его ... ... ... национальный дух и расправить крылья осознания
единства национального бытия в ... ... и в ... ... выразить это ощущение, боль и сострадание с
огромной силой ... ... ... ... З.Кабдолов очень
точно выразил эту особенность таланта Абая Кунанбаева: ... Абай ... ... ... В ... ... ученый дает более расширенную
трактовку этого тезиса: «Айталық, Абайға дейiн немесе Абайдан кейiн ... па? Абай ... ... ... ақыны бола алады? Гәп
осы арада жатыр.
Бұл тұста Белинскийге бiр соғып кету ... ... ... ұлт ... ... деп ... ғой. Ал ұлт ақыны болу ... ... ... ... ... өрнектерде ғана
жатпайды. Ұлт ақыны болу сол ұлттық сөзi ғана ... ... ... ... ... ... де ... қазақтың сөзiне, сөзi арқылы ... деп бiлу ... ... ... ... личности Абая в национальной культуре
только возрастает, все более выявляются масштаб его ... в ... ... ... роль и ... его ... в ... казахской
литературы. Духовные, нравственно–этические искания Абая, ... ... ... ... в годы ... и ... приобретают особое
значение. В творческой биографии великого поэта как бы психологически
спрессовались века ... ... ... духа, его сущностные
гуманистические факторы и ... ... ... ... в ... ... ... с
духовным ростом народа, развитием его самосознания. Взаимосвязь этих ... в ... ... 19 века ... заметна. Именно с Абая
Кунанбаева и Шангерея Бокеева в ... ... ... ... ... начала. В то же время ... ... ... и ... ... ... ... дух казахского
народа. Впервые в степной поэзии оформляется подлинное ... ... ... ... от экстравертного «я» околофольклорного
жырау, чье сознание было растворено в ... ... ... нравственно зрелый микрокосм как центр индивидуального
самосознания наиболее выпукло ... ... ... в ... ... ... самосознания, нравственные духовные поиски чаще всего
взаимосвязаны, они естественно приобретают ... ... ... ... на метафизическую тему, ... ... ... ... Это закономерно и по отношению к
творчеству Абая.
Духовность в человеке ... к его ... ... ... а ... ... есть ... его души, то есть наиболее чистого,
коренного начала в структуре личности. В рамках кантовских ... ... в ... ... не ... всегда говорит истину человеку в любых
ситуациях, ибо она проистекает из ... ... ... ... решительно абстрагируясь от ... ... ... склонна рассматривать ее в ... ... ... ... ... и
закономерностей социально–исторического процесса. Нельзя не учитывать ... ... ...... ... ... «дух»,
«душа», которые семантически и генетически восходят к ... ... (рух, ... ... ... ... в медресе в Семипалатинске.
Религиозность в сфере его ... ... ... и ... всем ... той эпохи. Абай прекрасно знал поэзию суфиев–мистиков,
Саади, Хафиза, Руми, Джами, А.Яссави, эта ... ... ... в ... хрестоматийной, пропедевтической литературы.
Следовательно, поэзия суфиев для Абая в какой–то период имела ... ... ... ... ... сюжеты не только связывали поэта с духовным миром суфизма, но и
в какой–то степени обусловливали ... ... ... ... Все это обнаруживается при анализе произведений Абая.
Вместе с тем, ... в ... ... ... ... ... в качестве активного борца против религии и ... ... не ... с ... ... ... ... именно таким идеологическим поборником. Данное обстоятельство, на
наш взгляд, ... ... ... ... Абая, созданного
воображением М.Ауэзова в ... ... ... Здесь, как
представляется, следует четко разграничивать следующее. В 3 и 4–й ... ... ... Абая не ... с институтами религии,
сколько с конкретными ... и ... для ... ... ... ... Столкновение поэта с ханжами наиболее ярко изображено в тех ... где ... ... тифа в ... Однако по этим же
страницам ясно и то, что у ... ... ... ... ... ... ... возможностям ислама. Особенно его тревожит
перспектива геополитического объединения ... «От ... и ... обычаев невежественных предков можно и нужно
освобождаться в борьбе. Но идти дорогой ... ... по ... на ... ... ... ... наш народ в кромешную тьму, самим заблудиться и
всех простых казахов ... с пути ... Идея ... ... говоря,– заблуждение, а если сказать начистоту,–
враждебное, вредное для ... ... ... ... ... ... настроенных интеллигентов,
Абай резко отвечает:
«Конечно, религия на свете ... Но ... все ... в ... ... обманывать народ? Европейцы и русские вовсе не от того ... что ... них шли отцы ... ...... достигло истинного знания в борьбе с религиозными ... ты, ... ... ... ... что ... ты ... народу?»[4]
Злободневность этого спора, наверное, уже в ... ... ... ... экономического ... в ... ... ... ... ... с тем,
видимо, не следует отождествлять цивилизованность с атрибутами техногенной
цивилизации, ибо ... ... ... и ... ... оказаться глубже потребительских предъявлений технической эры.
Религия – это сфера сакрального, внелогического сознания ... ... ... ... о ... ... Наука не в
состоянии заменить религию, как и религия не призвана подменять науку, эти
области ... ... ... человеческого знания на пути
освоения все ... ... ... и ... В этом ... ... ... развития мировой онтологии, видимо, заключается
антиэнтропийный фактор религиозно–философской сферы познания ... на ... ... ... ... плодотворной совместимости
религиозного и научного, эстетически развитого планов в ... ... ли ... ... ... ... и ... творец образа Абая? Вопрос остается открытым. Достаточно актуален
и сложен вопрос о соотношении между прототипом и образом ... ибо ... ... Был ли Абай на ... деле так ... по ... к
политическим аспектам ислама, как это показано в последних ... ... ... дать только произведения самого Абая и только произведения.
По тем биографическим и архивным ... ... ... ... ... ... а их ... мало, неизвестны факты
открытого ... Абая ... ... институтов ислама. Это
обстоятельство и некоторые другие ... ... ... ... ... ... художественным мышлением М.Ауэзова.
На наш взгляд, актуализация позиции Абая по ... к ... ... заострение этих черт, было продиктовано сознанию писателя
(М.Ауэзова) в ... ... ... ... жесткого
давления на него полпредов тоталитарного строя, недоверия и подозрительного
отношения к нему ... ... и ... ... ... ... ... для идеологической актуализации
отношения Абая к религии послужили для ... ... ... ... ... ... и ... по отношению к формализму и фальши
в вероисповедании, к фигурам хенженствующих священнослужителей. Это такие
стихотворения, как ... ... ... ойы ... ... боль ... ... в условиях неправильно воспринятого казахами шариата
выражена в поэтическом шедевре «Ѕара јатынЈа». ... ... ... ... наследия Абая приводит нас к выводу, что ... он был ... ... от противостояния исламу, в
религиозной тематической сфере мотивы иронии и ... ... ... ... адресно направлены к ... ... ... ... для ... ... ... ханжества и духовной ... ... ... ... ... ... культовую специфику и
содержательность ритуала, не мог не откликнуться саркастически, ... ... ... ... и ... аульных мулл. Так, в стихотворении
«Абралыға» поэт иронически восклицает:
Мен жасымнан көп көрдiм
Мұсылманды, кәпiрдi
Абралыдай ... ... ... ... едiм, шатылды.
Ниет қыла бiлмейдi,
Не қылады н„пiлдi.[6]
Гораздо чаще встречаются у Абая ... ... ... ... ... метасемантического содержания. Почти в
каждом втором стихотворении поэта мы находим ... ... как ... «алла», то есть традиционные имена бога. Функциональность подобной
лексики, ее ... ... ... о ... в творчестве
поэта тенденций мировоззренческого, концептуального характера. ... ... ... и ... тяготевший к
мифопоэтическому осмыслению действительности, не мог не ... идею ... ... ... Эта идея развивается от
произведения к произведению, драматические события – болезнь и ... ... ... дают ... ... ... ... в этом
направлении. ... ... в ... Абая тема
предопределенности человеческой судьбы, и совсем не ... в его ... ... как ... өзi де рас, сөзi де рас», «Алла ... ... ... ... и ... высшей воли творца в
мироздании, воспринимаемом ... по ... ... ... ... термины, эсхатологические настроения, мотивы
устремления души к ... ... ... ... в ... как ... жүр ... малын сорғалатып», «Патша құдай,
сыйындым», «Сабырсыз, арсыз, ерiншек», «Өлен сөздiң патшасы, сөз ... ... пен – ол екi ... «Қор ... ... «Сен менi не
етесiн?», «Келдiк талай жерге ендi,» «Жазғытұры», ... ... ойы ... ... ... қапа қылды», «Абдрахман науқастанып жатқанда»,
«Абдрахманға», «Лай суға май бiтпес қой өткенде», «Өлсе өлер ... ... ... өлiмiнен сон өзiне айтқан жұбатуы», «Абдрахманның ... ... ... «Абдрахманның әйелi Мағышқа Абай ... ... «Көк ...... ... ... «Алла деген сөз женiл», «Адам
– бiр боқ көтерген боқтың қабы», «Алланың өзi де рас, сөзi де ... ... в ... ... ... немалую часть
поэтического наследия Абая. Коранические ... ... ... ... также в поэмах ... ... ... ... и ... из «Слов» Абая,
так называемых «Гаклий», в частности 38, ... ... ... ... ... И весь этот ... художественный, а
также философско–религиозный, эстетический материал, преставляющий ... ... ... ... ... ... а так ли, на самом деле, мы ... ... не ... ли
книжный стереотип в восприятии его образа?
Эпизодическая тема перерастает в концептуальную, ... если ... ... семантическое развитие в художественном мире
произведений. Концептуальность же бывает обусловлена мировоззрением, ... ... в ... ... ... она ... повлиять на
усложнение и обогащение мировоззрения писателя по ... ... ... ... что в ... Абая 80 ... ... тема
появляется эпизодически, формами ее выражения выступают ирония и сарказм по
отношению к фигурам ... ханж и ... ... «Сөзiнен басқа
ойы жоқ»). Создание этих произведений ... по ... с ... ... Абая как личности,– он уже был известен в ... ... ... бий, ... ... ... положение, интеллект,
острый ум, ощущение силы и ... ... ... в себе,
укореняли бытийность в мышлении. Именно в этот ... ... ... ... ... ... ... своей
силы, уверенность в себе обуславливали феноменальную остроту чувства своего
«я», это естественно приводило к ... ... ... ... ... ... мира. В любовной же лирике этого периода
преобладают воздушная легкость, ... ... ... тона ... ... ... ... жизни как праздника, торжества
творящих сил («Қыс», «Қансонарда бүркітшi шығады аңға», «Жазғытұры» и ... с тем, ... в ... ... где ... панорамные
картины, окрашенные эмоциональным приятием мира, вновь ощутимо ... ... ... ... ... ... тайны
жизни. В светло озвученном пространстве эстетического мира ... ... ... ... как бы ... из
бездны молчания. Острое переживание феноменальности ... ... ... не ... у лирического героя вопрос, кто виновник ... ... ... как ... что есть ... настоящему? И тогда
интиция художника невольно обращается к аксиологическим, ... ... жер ... ... ... ... ... төгер.
Анамыздай жер иiп емiзгенде
Бейне әкеңдей үстiне аспан төнер.
Жаз жiберiп, жан берген қара жерге
Рахметiне ... ... ... семiрер, ақ пенен ас көбейер,
Адамзаттың көнлi өсiп ... ... ... в ... стихотворения «Жазғытґры»
создается путем мастерского ... ... ... ... ... ... ... аспан, ақ, қара, жан;
коранической,– алла, адам, нұр, рахмет и др. Древнетюркская и ... не ... ... ... ... тональностью, но и ... ... ... ... ... ... жизни.
«Тәнiр» – в контексте традиционной этнокультуры это – бог ... ... ... всякой силы, любых жизненных форм. «Жер–ана» (мать–земля)
– это сущностная сила земли, причина живорождения, ... ... ... ... проявляются как результат слияния неба и земли,
плодом их соединения выступает «јґт» – зародыш. Природа в ...... ... перекликается с эмоциональным состоянием в душе человека.
В микрокосме ... ... небо - «ақ» и ... - ... ... этих слов еще ... ... связью с мифологическим
слоем понятий. Внутренняя эстетическая связь с мифологическими временами
расширяет ... ... она как бы ... ритмы вечности,
закодированные в преданиях седой старины, извлекает ... ... ... слова. Душа лирического героя, осознавшая гармонию Неба и Земли,
пережившая ... ... ... ... ... перед чудом единой Жизни, высшей причинности. Здесь появление
коранических формул, апофеозных и в ... ... ... ... по отношению к творцу вполне естественны («Рахметiне алланың
көңiл сенер»).
Слова «ақ» и «ас» ... ... ... ... ... «Ақ» – все ... «ас» – все ... это два атрибута
этнокультуры казахов, наполненные почти ритуальным ... ... ... ... этого символического ряда поистине
бесконечно, оно размыкается в репрезентативности ... ... в ... отношениях, всевозможных календарных праздников, а также
в мифопоэтическом мышлении, по которому жизнь – это ... ... ... ... на праздник бытия.
Высокая лексика, если она обыграна в условиях ... ... ... ... ... ... ... влияет на жанровую
природу произведения. Высокая лексика с ... ... ... ритм ... ... ... интонации
или литургический характер произведения. И это, видимо, связано с тем, что
сакральные термины, религиозные формулировки, ... ... по ... обратной связи требуют целостной формы выражения и
влекут соответствующую атмосфере идейность. Вспомним ... ... ... и ... мечом и правой битвой,
Клянусь вечернею молитвой;
Нет, не ... я ... же в сень ... ... главу его любя,
И скрыл от зоркого гонения?
Не я ль в день жажды напоил
Тебя ... ... я ль язык твой ... ... над ... ж, презирай обман,
Стезею правды бодро следуй,
Люби сирот и мой Коран
Дрожащей твари проповедуй.[8]
Или ... ... ... ... труп в пустыне я лежал,
И бога глас ко мне воззвал:
«Восстань, пророк, и виждь, и внемли,
Исполнись волею моей,
И, обходя моря и ... жги ... ... же ... ... у ... вечным богом созданный из праха,
Служи ему, как раб, исполнен страха.
В ... в ... ... ... не ... ты огнем.
Разбушевалось пламя с грозной силой,
А туча праха пламя погасила.
И дивом стал он, кто надменен ... ... – кто ... ... жги ... людей!»– Абай и душой и разумом воспринял этот
великий императив. Страдания и душевная боль ... в ... ... муками поиска своего «глагола», которым можно было бы ... ... ... ... ... подсказывала, что истина
существует. И ... ... ... с ... силами эпохи проистекала из
непобедимого желания пробудить современников от вековой духовной спячки.
Поэтому стихотворение ...... ... сөз сарасы» в определенной
мере является программным для ...... ... сөз сарасы
Қиыннан қиыстрар ер данасы.
Тiлге жеңiл, жүрекке жылы тиiп,
Теп–тегiс ... ... ... ... ... сөз ...... бiлiмсiз бишарасы.
Айтушы мен тыңдаушы көбi – надан,
Бұл жұрттың сөз танымас бiр парасы.
Әуелi аят, хадис – сөздiң ... ... ... ... ... ... ... айтсын пайғамбар мен оны алласы.[11]
В этом по духу ... ... ... Абай ... ... на самый высокий пьедестал, который только существует в
сознании народа. Вспоминая о былых временах, когда слово акына было ... ... ... поднимало на праведную битву, защищало угнетенных и
оскорбленных, служило инструментом ... и ... ... ... ... ... народ, поэт подчеркивает, что такое слово было ... ... по ... всевышнего. Поэт напоминает, что
ритуальная речь всегда начиналась с хадиса или ... Эту ... Абая ... так: «Вначале было слово...» Сравнивая эпические времена с
современностью, поэт с горечью говорит о невежестве ... ... ... о ... ... родов, чьи потомки ... В ... поэт ... на ... ... слова – быть представителем истины, ибо оно ... ... по воле ... ... ... ... ясный и
многозначный пример эстетической связи поэта с исламской мифопоэтической и
пророческой традицией.
Итак мы ... у Абая ... к ... двойственное, – с одной
стороны, поэт против формализма и фальши в ... ... ... ... ... с другой стороны, ... бога ... ... ... ... для ... ибо ... самое бытие, нацеливая ... на ... ... ... ... добра и зла, и в, конечном итоге, ... и ... Это ... ... ... Абая к
исламу было полемически заострено против невежества и слепого фанатизма,
книжной схоластики, игнорирования вопросов нравственности, ... ... ... по ... к ... ... учения об едином боге землян.
Духовные аспекты мироощущения Абая гораздо глубже светского интереса к
религии. По многим строкам и важнейшим эссе Абая мы ... как ... ... было для него религиозно–философское сознание. Философ Г.Есимов
пишет по этому поводу ... «В ... ... ... ... две ... ... идеологию и философию религии.
Абай далек от идеологии, и потому его взгляды надо изучать в ... ... дал ... ... ... и проявлениям религиозной
философии Абая, ... ее с ... ... мировоззрением,
философией народной религии природы, суфизмом, различными, индивидуальными
теологическими ... ... с этим ... мы можем добавить,
что на каком–то этапе превалирование интеллектуального, философского в
религиозном сознании поэта перешло в ... иное ...... ... на бога, мистическое ожидание милости свыше. И ... ... в ... Абая по ... ... с болезнью и
кончиной сына Абдрахамана. В период болезни сына поэт молитвенно обращается
к ... ... ... уповает и надеется на чудо. После смерти ... ... тем не ... ни в чем не упрекает бога, его ... ... ... он ... ... ... воли, судьбой
– и в этом проявляется коренная религиозная психология мусульманина.
По некоторым принципиальным моментам ... к ... Абай ... ... к ... ... Известно, что многие
выдающиеся суфии, ... ... ... и ... ... ... относились к обрядово–ритуальной, догматической стороне
религии. «Дервишизм первоначально возник в 10–11 веках как ... ... ... ... и, ... ... ... тогдашей
действительности. Основным девизом дервишей было ... ... ... отрицание формальных обрядов ислама и при ... ... ... ... с ним. ... ... ... и многие
дервиши превратились в обыкновенных попрошаек»,–пишет Рустам ... ... к ... ... В связи с ... ... ... ... что ... не выродился окончательно, как и многие другие
конфессии в современном мире, он находится в состоянии возрождения.
Суфийские мотивы в поэзии и ... Абая ... ... он ... на ... ... суфийских мастеров, Саади и Хафиза, чью поэзию
боготворил. В ... ... ... ... он зачастую подражал
любовной лирике Саади и Хафиза, об этом немало написано в ... эта же ... ... поэта ярко изображена в 1 и
2 книгах ... ... ... ... ... что увлечение
суфизмом у Абая было более глубоким и продолжительным, чем принято считать
биографами, однако оно не ... за ... ... и ... поэта. Абаю не было дано пройти путь практика–мистика,
путь, который некогда испытали сполна А.Яссави, Саади, Хафиз, Д.Руми и ... ... ... ряд лет посвятил и Шакарим Кудайбердиев,
ученик самого Абая. Судьба ограничила Абая ... ... ... ... он в ... степени осознавал это, что и ... его ... ... ... на ... ... его на учебу в Турцию. Шакарим осуществил то, что наметил Абай,
он вырос в ... ... и ... стал ... и отшельником,
написал уникальные труды по религиеведению и ... ... в ... Абая ... их ... ... из поэзии классиков суфийской литературы,
ссылками на их ... и ... ... темы ... ... Достаточно проявлены суфийские мотивы и концепты в
любовной лирике Абая, в атмосфере и эмоционально–экспрессивном ... ... как ... ... пен ол екi ... «Қор болды жаным»,
«Сен менi не етесiн?», «Жiгiт сөзi», ... ... ... ... ... қара көнiлiм не қылса да».
Образцами суфийской любовной лирики считаются газели и рубаи ... ... ... Омар ... а ... других классиков
таджико–персидской литературы. В ... ... для ... ... ... оказалась газель. В литературоведении сложились
основные критерии анализа типологии идейного содержания и ... в ... ... ... это: идеализация образа возлюбленной
и экстатическое ее ... ... ... как пути - ... к ... ... – одухотворение энергии любви, то есть
перенос внимания с ... ... на идею ... ... (хак) в ... спонтанного слияния с светом бога. В ... ... ... ... и ... ... ... как мистическая философия особого направления, ... ... путь к ... ... ... Конечно, произведения Абая не соответствуют всем этим принципам,
однако определенная идейно–тематическая и образно–метафорическая ... ... ... все же ... и у ... любовная лирика Абая в эмоциональном отношении подчас
носит безудержно чувственный характер:
Тал жiбектей оралып,
Гүл шыбықтай бұралып,
Салмағыңнан жаншылып,
Қалсын құмар бiр қанып.[16]
В такой же ... ... ... ... ... – қырғауыл жез қанат
Аш бетiндi, бер қарат,
Жақындай бер жуықтап
Тамағыңнан аймалат.[17]
Подобных примеров достаточно в любовной лирике Абая. Абай ... ... ...... ... ... ... лирики в
казахской поэзии 19 ... Абаю ... ... в ... ... ...... центра суфийской поэзии. Не случайно
М.Ауэзов откликается на эту тему в ... Абая ... ... и Айгерим в романе–эпопее «Путь Абая». В казахском литературоведении
эта страница поэзии Абая, языковая ... ... были ... ... ... ... («Сөз өнерi») и др. Для нас основное значение имеет то, ... ... ... ... ... соответствовало суфийским
канонам поэтической идеализации объекта любви. Развитие образа, стилистика,
метафоризация, суггестация экстатического ... ... ... ... на духовно–психологический план ... – все это ... ... канонам суфийской любовной
лирики. Вместе с тем, следует ... ... и на то, что Абай ... ... ... ... красавицы, а вполне конкретный,
содержательно ... ... типу ... ... ... ... бұрым,
Шолпысы сылдыр қағып жүрсе ақырын.
Кәмшат бөрiк, ақ тамақ, қара ... ... ... пе ең ... түрiн?
Аласы аз қара көздi айнадайын,
Жүрекке ыстық тиiп салған сайын,
Үлбiреген ақ еттi, ашық жүздi,
Тiсi әдемi көрiп пе ең қыздың жайын?
Бұраң бел, бойы ... ... ... ... қыз ... алма секiлдi тәттi қызды
Боламын да тұрамын көргендей – ақ.
Егерде қолың тисе бiлегiне,
Лүпiлдеп қан соғады жүрегiңе.
Бетiңдi таяп барсаң тамағына,
Шымырлап бу ... ... ... ряд ... ... о ... ... восточным
изобразительным принципам (пiскен алма секiлдi), то ... ... ... с ... ... ... (бұраң бел,
бойы сұлу). Такое сочетание элементов национально–поэтической и ... ... ... Абая ... ... колорит. С
гораздо большим уклоном в сторону принципов национальной эстетики ... ... ... ... в ... ... ақ күмiстей
кең маңдайлы», где элементы живописной образности, изображение ... ... ... ... художественных обобщений ... о ... ... в ... национальной жизни казахов. Весьма
показательно, что в качестве ... ... ... ... ум, учтивость,
воспитанность в традиционных этических канонах (кең мандайлы; сөйлесе сөзi;
әдептi мағналы...). Вместе с тем, ... к ... ... к ... его ... ... ... в целом
не разрывают устойчивой связи Абая с эстетикой суфизма, ибо ... ... ... чувство по ... к ... ... ... ... ... ... о связях Абая ... ... ... и ...... ... целина. Для этого
надо изучить вначале творчество Ахмеда Яссауи. Яссауизм – ... ... ... ... на религию только зарождается, а без знаний
о суфизме невозможно понять взгляды Абая на религию».[19]
В ... ... ... и ... в ... ... выступают кораническая лексика, темы ... ... ... ... героя к любым испытаниям и страданиям, ... ... ... ... ... показательно, что в данных строках
звучит традиционное клише дервишеской поэзии «п„нд„» (раб божий):
Қор болды жаным,
Сенсiз не ... ... бiттi ... ... ... етсе алла,
Не көрмейдi пенде? [20]
Слова «тағдыр» (судьба), ... ... ... Алла, «пенде»
(раб божий) в данном контексте выполняют подобную же эстетическую функцию,
какая ... им ... ... в ... ... поэзии,
содержательность при этом такова – ... не ... она ... и ... бы ... она ни ... ... с великим терпением и
смирением нести свою ношу.
Казалось бы, несколько формальную лексическую функцию ... ... «Сен менi не ... ... и в то же время сакральный
зачин ко многим сурам в ... ...... ... мен саған
Кейiп жүрсем,
Сенi көрсем,
Ләм – мим деп
Бiр сөз айтар
хал жоқ.
Ерiп кетер бой сол ... что ... ... ... было понятно в свое
время только пророку и ... ... Оно ... на ... плане такое же значение, какое имеет в
латиноязычной ... ... ... ... и ... ... что
смысл этой формулировки таинственен и невыразим. Правомерно ... в ... ... Абая ... ... ... роль некого
суфийского семантического ключа, который ... ... ... ... встречи с чудом, в данном случае – встречи с
красотой («Сенi корсем ... деп Бiр сөз ... Хал ... ... ... ... средств выразительности в текстах
любовной лирики Абая с коранической лексикой метасемантического ... ... его ... к суфийской языковой традиции. Вместе с тем,
необходимо ... что ... путь ... ... и ... ... ... как литературно–эстетический образец, модель и
тип мышления. Не реализовался как дервиш, страстный ... ... в ... даже лирический герой его поэзии. Соблазн – пойти по
пути Саади и Хафиза, видимо, когда–то в юности был, и этот ... ... ... ... ... Сәйхали,
Навои, Сағди, Фирдауси,
Хожа Хафиз – бу х„мм„си
Мәдет бер я ... ... ... что этот ... призыв к духам мастеров
суфийской поэзии озвучен в тональности персидской классической литературы.
Мольба, ... ... ... апелляция к божественной воле
и ожидание чуда – вмешательства свыше – отчетливые черты в ... Абая ... ... трансформация светского философского сознания Абая в
религиозную психологию обусловлена экстремальной ситуацией – ... ... те годы ... был ... ... Поэт ... недоброе,
сердце предвещает беду. Чадолюбивый Абай в ... дни ... ... Абстрактные понятия религии вдруг обернулись эмоциями, чувствами,
терзающими душу. Все это ... что вера – это ... ... ... ... ... и подсознательную
сферу внутреннего мира человека:
Я, құдай, бере көр
Тiлеген ... ... ... ... ... ... ... осы күн
Болып тұр керектi.
Жүрегiм суылдап,
Сүйегiм шымырлап,
Алладан тiлеймiн
Құпия сыбырлап.
Зар етсе бендесi,
Бермей ме ... ... ... боп көз ... этих ... обнажены чувство и мысль скорее не философа–теолога, а
отчаявшегося отца, готового на все ради спасения сына, все ... ... ... ... страх, надежда, смирение, упование, мольба, плач...
Все это демонстрирует порыв веры в ... ... ... ... ... ... ... обострила восприятие
происходящего и ... душу ... на ... ... Поэт ... ... в ... грозных неведомых сил, на его глазах рушатся устои
жизни. Этот резкий ... ... ... к теме ... ... ... ... произведениям Абая 90 ... ... Идея ... ... уже не ... поэзию Абая, а как бы придавливает ее к земле, насыщает мрачными
красками ... ... ... ... перед неведомыми и
грозными силами. Темы смерти, необъяснимости и ... ... ... ... ... на блуждание в
темноте неведения, иллюзорности бытия – постоянные спутники поздней поэзии
Абая.
В нескольких ... ... ... в тот ... к ... Абай ... о ... призывает уповать на Аллаха
(«Әбдрахманға», «Әбдрахманға Какітай атынан хат»). ... ... как ... с ... ... ... ... всю прошедшую жизнь. Эти
поэтические ретроспекции уже ... от ... о ... ... ... бiлдiн бе?», «Лай суға май бiтпес қой өткенде», «Өлсе өлер
табиғат, адам өлмес»).
И вновь на первый план ... тема ... ... на ... ... операций, интеллектуальных форм мышления. Мир
настолько глубок и сложен, тайна так ... что ... в ... попытках постичь непостижимое остается одно – признать свою
беспомощность перед грандиозностью и неописуемостью космоса:
КҐнi–тҐнi ... ... ... ... ... оныЎ „мiрi.
Халијја махлуј ајылы жете алмайды,
Оймен бiлген ... б„рi – ... ... имея в виду это ... высказывание Абая о
принципиальной неописуемости и невыразимости нуменальных ... ... ... ... подчеркивает важную на его взгляд ... ... ... ... значения ума и интеллекта в процессе познания, в том числе ... Он ... ... ... ... ... еркiн ойлылықты талап
еткендiктен: «…рбiр рас iс ақылдан қорықпаса керек»,– деп бiлiп, тҐп иенi
сыншыл ... ... ... ... ... ... талабына
күманданады».[25]
На наш взгляд, это кажущееся противоречие ... ... ... что имел в виду Абай под ... ... ... то есть опытный ум,
для поэта это не ... ... ... ... а
скорее - эрудиция, интеллект, базирующиеся на ... ... ... интеллект импонирует Абаю и за ним он признает ... ... что, ... прочим, согласуется с позициями, так
называемого, интеллектуального суфизма, представителями ... ... ... ... ... ... Абай ... бы видеть
широкое распространение такого вида интеллекта в среде своего народа, и эти
его взгляды хорошо ... в ... ... что ... ... на духовность и развитую
интуицию, способен проникнуть на нуменальные уровни ... по ... ... ... ... ... не отрицали теоретики эвристических направлений мировых религий,
особенно йоги, буддизма, и суфизма. ... ... ... Абая ... ... мировых религий, метафизики, суфизма сегодня у нас ... ... Из этой ... базы и ... ... ... познавательным возможностям одухотворенного интеллекта. На наш взгляд, в
статье М.Мырзахметова произошло ... ... ... ... ... на то, как на ... деле это понимал Абай. Известно, что,
как гуманист, ... он ... ... ... ... и ... ... народа. Однако это не ... ... себе ... в ... ... ... человеческого ума. «Ақыл» Абая – это скорее единство ума и
интуиции. Достаточно ясно он пишет о ... уме в ... ... ... ... жете алмайды, Оймен бiлген н„рсенiЎ б„рi – д„їри». В
годы тоталитарного идеологического ... ... этих ... было ... ... ... ... творческая карьера художника. Абая
же как мыслителя религиозного склада замолчали.
Последний интенсивный период творчества Абая ... со ... ... сына поэт посвятил большой цикл произведений.
Пространство стихотворения, песни, жоктау – это ... ... ... ... где ... душа ... получает возможность
вновь встретиться с гармонией. За многие века народная мудрость ... ... где ... ... ... о ... ... жизни и смерти. Выходя на ... ... ... Абая ... ищет ... для ... отчаявшейся души.
Народный голос, живущий в метафорах, ... ... ... ... ... ... и поднимает душу поэта на высоту
сознания мужества и ... ... в ... ... ... ... сына, звучат ноты призыва к мужеству, смирению. ... с ... ... и ... Абай ... и ... ... как батыра, поэта, юноши с ангельской душой. В этих произведениях
навечно ... ... ... тем ... одерживается победа
над тленом, смертью. Общее число произведений–эпитафий – 10. ... ... ... ... ... ... другие крупные, напоминающие толгау
(«Абдрахманның әйелi Мағышқа Абайдың айтқан жұбатуы», «Абдрахманның әйелi
Мағышка шығарып берген ... ... ... эпитафий, апелляция к
народной мудрости, к вечной истине, связывающей жизнь и смерть, ... ... ... ... и спасения души, но и несут важную познавательную
функцию,– так устроенное бытие ... и в ... ... оно ... смысл. Очевидно, что актуальнейшая для Абая проблема всей его жизни
– поиск смысла существования находит дальнейшее развитие в его ... ... и ... здесь выглядит обращение к идее божественной
воли:
Бермеген јґлЈа, јайтесiЎ
Жґлынарлыј ерiктi,
Ажал тура келген соЎ,
Шыдатпайды берiктi.
¤арiптiкке к†з ... соЎ ... ... ... да берiптi. [26]
Охватывая поэтическим взором масштабное историческое пространство от
Александра Македонского до ... до дня ... ... и плача, Абай
воспринимает череду событий как непрерывный уход в небытие ... ... ... не ... ... ни ... ни раб. ... – пучина времени поглотила и его отца, ... хадж в ... и ... этот закон действовал, действует,– так
будет и впредь, ничто не сможет поколебать абсолютную волю Аллаха, так ... ли ... ... и ... от ... ... Поэт
усматривает предопределяющую волю Аллаха не только в превратностях судьбы
отдельного человека, но и в ... ... ... ... образом, тема судьбы отдельной личности, глобальной ... ... и идея ... ... обусловленности всех событий
мира оказываются взаимосвязанными, ... ... в ... и ... ... ... на макросемантическом уровне они,
в конечном итоге, перекликаются с идеями коранической эсхатологии.
Еще более обостряются и ... ... ... ... в ... ... «Абдрахманның әйелi Мағышка
Абайдың айтқан жұбатуы». Показывая неисчислимые ряды поколений, ушедших ... поэт ... ... ... ... - ... не избежал смерти, даже пророк, ... ... в ... все ... и ... ... как было сказано в Писании.
Образ смерти как ... ... воли ... ... ... фигур, обозначающих тяготение Абая к парадигматическому,
сакральному типу мышления и приобщения к ... За этим ... ... ... Абая к ... ... ... где
достигаются неперсональные, неличностные состояния психики, практикуемые в
различных школах суфизма, однако ... не было дано их ... ... ... и ... второго сына, Магауии, перечеркнули не ... ... но и ... часы его ... ... ... звучит жоктау Магиш, созданый ... ... ... ... с полем смыслов национальных
погребальных обрядов, жанров, обусловленных ими, возвышает оплакиваемого,
воспевает как ... ... ... ... ... молитвенно взлетает к
небу, взывая к высшей воле, покоряясь ему и упрекая его:
Кез келтiрдi, құдайым,
Ѕґтылмас маЈан ... ... ... салдыЎ јараны,
†зi тҐгiл к†рмедiм,
Iзi жој басјан табаны.
КҐйдiрiп, ... ... ... ... ... жоктау продолжает развивать в эпической интонации трагическую
тему неизбежного человеческого исхода под ... ... ... шыдамас,
ЅараЈымды алЈан сон,
СаЈынып к†рген јызыјты
К†ре алмай зарлап јалЈан сон.
АшпадыЎ, алла, јабајты,
ЅылмадыЎ јабыл тiлектi,
†ле алмай шыдап отырмын
Зор ... ... ... ба деп ем, ... ... ... ... показательно, что в данных ... ... ... ... ... сакральными
понятиями, субстратное «құдай» (бог) предварено высоким эпитетом «зор»
(мощный, ... ... ... ... предельно
психологизировано, наполнено эмоциональным драматизированным содержанием,
оно должно было выразить ... ... ... ... ... особой глубиной и нравственной обнаженностью раскрывается в этом
жоктау извечная судьба ... ... с ... ... И хотя в ... явлен упрек женщины всевышнему богу, тем не
менее, в нем нет неуместного протеста против ... ... как ... ... ... ... на фоне всеобщего ... ... ... ... что он ... ... ... оплакивания, и, надо полагать, был исполнен в
полном соответствии с обрядом. В жоктау, ... на ... силу ... горя, нет и тени протеста против судьбы, богоборческого мотива, что
психологически характеризует черту национального менталитета.
Поздняя ... Абая до ... ... ... укорененной
верой в существование бога, это ощущение как бы ... в ... ...... за ... сына. Философская,
мировоззренческая тенденция предшествующего периода полностью подчинена
психологическому фактору – ... ... ... Все эти ... и ... находятся в подчинении парадигмам мифологии и философии
ислама. После смерти ... ... ... ... Абая ... (эссе) Абая – плод наиболее серьезных и зрелых размышлений,
философское ... ... ... ... ... ... ... по форме, емкие по внутреннему смысловому
объему, они были составлены с таким расчетом, чтобы ... ... до ... сердца читателя, не требуя много времени для чтения. По духу и интонации
они не являются назиданиями, наставлениями, ибо Абай ... не ... ... ... и поза поучающего наставника была для него неприемлема. Его
насыщенные нравственностью максимы переполнены болью за ... ... ... ... за ... Они ... гневно, саркастически,
когда речь заходит о пороках, недостатках, свойственных сородичам. В целом
в ... ... ... ... реализована определенная нравственно–этическая
программа воспитания слоев народа, особенно людей, естественно тяготеющих к
религии. ... ... ... честность и
искренность в изложении взглядов, ориентация на ... ... ... людей, учет общинного принципа сознания, свойственные «Словам» Абая,
позволяют говорить об их ... ... к ... ... ... к ... дидактической традиции западной литературы. Совершенно
не случайно во многих фрагментах «Слов» упоминаются Хадисы ... ... из ... ... ... связь с Сунной
ислама естественна, ибо Абай получил богословское ... ... и ... ... обусловленные ориентации на идеологию и
регламентирующие ... ... ибо по ... ... ... известно,
что он отказался способствовать деятельности в Казахстане ... Во ... ... ... ... ... ... сущность центральной доктрины – учения об едином ... ... ... ... и ... языков,
экзегетическая литература – все это и многое другое, имеющее отношение к
религиозной культуре, было ... ... ... ... Абая ... ... ... еще более определенно.
Поэт стремится к разоблачению формально–схоластической ... ... ... ... ... на ниве религии,
корыстолюбцев, лицемеров (38 ... В 38 ... ... ... ... трактат, он воспроизводит суфийскую
точку зрения о неадекватности обряда и истинной ... На его ... ... ... «Пророк Мухаммед, да одарит его Аллах милостями
своими, писал в хадисе: «Без стремления не бывает доброго дела». ... ... что для ... ... ... ... соблюдать все обряды,
требуемые муллами? Ведь сам ... как мы ... не ... ... ... Не идем ли мы по ... ... Абай подробно разъясняет символику жестов и поз в намазе, ее
семантику, что не ... ... в ... ... им ... ... и ее основной сакральной практики. Очевидно, что Абай ... ... ... по ... к ... он ... возможность
реформации в различных эпохах, когда ... для ... ... ... синтеза науки и религии. Идеал ученого для него –
мыслитель, стоящий на ... ... ... тип ... на ... ... бы ... а на мусульманском Востоке – суфий
интеллектуального направления.
Те или иные размышления о душе, роли ... в ... ... высшей
ценности мира – Аллахе, ответственности человека перед ... ... ... в 12, 14, 17, 29, 34, 35, 38, 45–м ... ... ... это - почти полное изложение философских взглядов Абая на мир, оно
не оставляет никаких сомнений в ... его ... ... ... 14, 34, 35–х словах поэт утверждает нравственный приоритет ... ... над умом ... в ... ... ... и его метацентра – Аллаха. Подобные взгляды встречаются, как уже
отмечалось, в стихотворениях. Следовательно, это ... для ... ... ... его ... философии, типологически близкой
к суфийской. Из этой категории и вытекает его ... ... ... ... – это эволюционный путь души, совести, сердца;
восхождение к Аллаху несовместимо с формализмом и ... ... ... ... ... те, кто ... способными к сознательной жертве,
осознанному приятию страдания. В этом ... ... ... ... ... ее тяготами, муками, потерями, страданиями может рассматриваться как
символическое пожертвование. Истинное спасение ... в ... в ... ... ... к ... Данные размышления,
изложенные в 38 слове, наглядно показывают, что ... по ... ... ... разделяет кардинальный сотелогический принцип суфизма.
Тщательно продуманными, продиктованными развитой интуицией, выглядят
тезисы мыслителя о ... ... ... и ... ... и ... философского и теологического типов мышления.
Формирование Шакарима Кудайбердиева, племянника поэта, находившегося ... ... ... ... ... как ... теософа,
писателя подтверждает на жизненном примере не только ... ... ... ... но и их ... или ... ... назвать только того, кто своим умением,
размышлениями и опытностью дошел до ... ... ... сил ... ... в себе ... и правду,» – писал Абай.[30]
Требования нравственного совершенствования, интеллектуального роста и
одухотворения интеллекта, несомненной правдивости и искренности в любви ... а на ... ... – способности к жертве, реализации постулированных
религиозных принципов веры, любви, разума – все это говорит о том, что ... на ... ... ... ... и фанатизм были ему чужды. Абай это доказал своей жизнью
и ... ... ... развитие его мысли, Аллах для него это не абстрактное
божество, идея в ... ... а ... ... ... ... творческой мощью и всезнанием.
«Бытие существует во вселенной, вселенная существует в ... ... как ... ... в священной книге – хадисе, проявляется в
восьми своих основных ... и ... ... ... Абай в 38 ... ... он уточняет:
«И я позволю себе заметить, что ... в ... ... ... но ... ... обладает только Аллах». Далее
следует конкретизация:
«Я просто констатирую: Аллах – это ... ... ... и
взирающий, который видит, но ни одно из созданий его, в том числе человек,
не может этого постичь...» «Он ... ... ... своими». «Он сама
добродетель, и добивается, чтобы люди подражали ему». ... ... ... хотя ... ... не ... среди его восьми основных
свойств, но оно ... ясно ... ... ... ... к
нему, как Всемилостивый, Отзывчивый, Всепрощающий, Любящий, ... ... ... ... Абай ... выше канонического, нормированного мышления,
характерного для многих теологов. Поднявшись до ... ... он ... в ... ... ... метацентра вселенной,
который воспринимал как квинтэссенцию идеальных нравственных качеств. За
словом Аллах он видел ... ... ... ... духа, Альфа и ... ... ... ... творца и
разрушителя космоса. «Самым веским доказательством существования Аллаха
является то, что ... ... люди на ... ... ... об ... том же: о великом и непогрешимом боге»,– резюмирует Абай в 45 слове.[32]
Это утверждение ... о том, что Абай как ... ... вне ... узко ... мышления. За словом
Аллах он видит единого бога всех ... и ... что люди ... ... его. ... ... ... его универсальную
духовную гуманистическую позицию, открытость сознания и души поэта мировым
учениям. Абай был готов к новой ... по ... ... ... к новым
творческим синтезам и интеграциям, его активный ум ... к ... ... ... к ... иррациональному. И только время, превратности судьбы
положили предел развитию его многостороннего интеллекта и ... мы ... ... что ... ... ... ... истины, до сих пор недостаточно известен общественному
сознанию. Задача времени состоит в том, что мы ... ... ... ... портрета великого поэта и ... ... ... и ... аспектов во взаимосвязи
показывает, что духовно–философская тенденция в ... Абая ... ... ... В позднем творчестве Абая эта ... ... ... форму укорененной инстиктивной
веры.
Оформление религиозной тенденции в сознании Абая в ... с ... ... ... и с ... ... ... воздействие на восприятие масс неизбежно привели к ... по ... ... ... ... в том ... и
совершенного (праведного) человека в ... ... идеи ... ... ... ... в восточной мусульманской культуре ряд
веков, получая различные трактовки и формы ... она ... ... ... в трудах суфийских теоретиков аль-Газали, Ибн Араби,
в поэме Ю.Баласагуни «Құтты Бiлiк», в ... ... ... и т.д. При ... ... и ... эта ... оставалась неизменной в главном ...... Хотя ... Абая на ... план вынесли злободневные и
неотложные для ... ... ... и морально–этические
проблемы, предельно ... ... на ... ... на ... ... ... они продолжали
развивать традиционные ... ... и ... по ... ... ... ... согласиться с выводом Г.Есимова,
продемонстрировавшего вариант философского ... ... ... он пишет: «Но как бы то ни было, Абай – поэт ... ... ... ... ... ... ... Әдебиет және
өнер институтының бөлім меңгерушісі
ҚАЗІРГІ АБАЙТАНУДАҒЫ ТӘУЕЛСІЗДІК ИДЕЯСЫНЫҢ ЗЕРТТЕЛУІ
Тәуелсіз қазақ әдебиеті ... ... Алаш ... ... ... оралды. Ә.Бөкейхан, А.Байтұрсынұлы, Х.Досмұхамедұлы,
М.Дулатұлы, М.Жұмабайұлы, Ж.Аймауытұлы, Қ.Кемеңгерұлы, ... ... ... ... ... ... серпіліс берді. Бұл саланың тек кеңестік қағидалармен шектелуі
жеткіліксіз екені айқындала түсті.
Абайтану тәуелсіздік тұсында ... жаңа ... ... 1995 ... 2 ... ... басылымы жарық көрді. Алла, Құдай, мінажат,
тәуба, иман ... ... ... араб, парсы тілдеріндегі сөздерге
ғылыми ... ... ... энциклопедиясы жарыққа шықты.
Абайтанушы М.Мырзахметов Кеңес кезінде айтылмай келген ... ... 1993 жылы ... оқы, ... атты ... ... көрді. Тұңғыш рет абайтанудағы ақтаңдақ осылай ... ... ... ... ... Абай ... ... айтылмады деуге болмайды... Абайды танудың басы, алғашқы
адымдары ... ... ... ... ... мен ... әр ... сипаттарын, өз шамасынша, көпшілікке мәлімдеп отырған
үлкенді-кішілі танытқыш ... ... еске ... ...... осы ... алға тартылған.
Абайтанудағы ақтаңдақ деген ұғым осы ретте нақтыланды. Кітапта
тәуелсіздік ... ғана ... рет ... ... бар, олар ... ақтаңдақ: Бөкейханов Ә. Абай (Ибраһим) Құнанбаев, Дж.Кеннан.
Абайдың орыс достары; Ибраһим ибн ... ... ибн ... ... яки ... тіл ... Ысқақұлы К. Абай (Ибраһим)
Құнанбайұлының ... ... ... ... ... А. ... бас ... Рамазанов Н. Абай Құнанбаев (1845-1904);
Дулатов М. ... М.М. ... ... ... пайдасына жасалған
кеш; Қазақ әдебиеті кеші; Төреқұлов Н. Әдебиетімізге көз салу; Шонанов ... ... ... ... ... Б. Абай кітабы басылатын болды;
Аймауытов Ж., Әуезов М. ... ... һәм ... Әуезов М. Абай ... ... ... І. Абай ... ... Ғ. Абай; Д.А. Абайдың
жиырма жылы; Жұмабаев М. Алтын ... ... ... ... бұл ... он жеті баптан тұратын түсініктемелер
берген. Абайтанулық ... ... ... қай ... ... ... осы ... анықталған.
Алаш ғалымдарының, яғни алғашқы абайтанудың зерттеулеріне Кеңес ... ... 1905 жылы ... ... ... ... ... «Ақжолдағы» Абай туралы жазылған редакциялық мақалаға дейінгі екі
аралықтағы – 20 жылдық мерзімдегі авторларымен бірге ... ... ... мұра тек ... ... ғылымының еншісіне бұйырған екен.
Ол қандай еңбектер? Ең алдымен Ә.Бөкейханның «Абай (Ибраһим) Құнанбаев»
атты мақаласы. Мұнда тұңғыш рет Абайдың айналасы, ... ... ата ... негізгі өмірі мен шығармашылығы тұңғыш рет сөз ... ... ... өлең ... 15 ... ... ... болып билік ісін меңгере
бастауы айтылады. ... ... рет Абай ... ... оқыды деген
сауалға жауап береді: ... ... ... ... ... ... ақыл-ойының дамуы», Н.Г.Чернышевскидің
«Современниктегі» мақалалары т.б.
Ә.Бөкейхан Абайдың аудармаларын да ... сөз ... ... осы
ретте 1904 жылы 14 мамырда Абайдың сүйікті ұлы Мағауияның қайтыс ... ... ... ақын өзі де ... ... айтқан. Әлихан Бөкейхан осы
мақалада Абайдың ұлы Тұрағұл ақын шығармаларын ... оны ... ... ... ... қоғамының Семей бөлімшесі басып шығарады»
деген мәлімет береді. ... ... ... ... мол ... ... ... зерттеуі болып табылады.
«Уақыт» газетінде 1908 жылы жарық көрген ... ибн ... ... ... ... өлеңі Абай аударуымен жарияланғаны сөз
етілген. Абай туралы ... ... ... «Бұл адам ... облысы,
қазақ, нәсілі тобықтыдан еді, Өскенбайдан тараған ... ... ... ұлы ақын ... ... төрт жыл бұрын дүниеден қайтты, 59
жаста еді. Ғылымсыз, қара халық арасында, сахара қазақтары ... ... ... ... тілі шығып оқушыларын оятатын өлеңдері оны бүкіл
атырапқа мәшһүр етті. Шығармалары ... ... ... ... орыс ... үйреніп, орыс әдебиетіне еркін жетіліп, достасып
алды. Өлеңдері есіткеннің жүрегін ... ... ... асыл ... ... ... Мәжілісінде болған кісілердің
айтуынша, тілі ләззатты, араб, парсы, түрік, қалмақ тілдерінен ... ... ... ... кең ... ... тұқымды еді.
Адамшылық ой-қиялы өте ... ... ... сүйген кісі еді.
Марқұмның өлеңдері көп ... да, ... ... тән еді. ... біліп жарыққа шығаруға қайрат етпеген кісілердің басында ... ... ... ибн ... әл-Жауһари әл-Омскауи «Әдебиет
қазақия яки қазақтардың тіл ... деп ... ... ... ... ... дамытушылық ісі әрі өлеңшілігі қадірлі» екенін ... ... ... келтірген.
Алаш Абайтанудың реті мынадай: ... ... ... ... ... өмірі», Алексей Белослюдов ... ... ... бас ... ... 1913, № ... ... «Абай Құнанбаев» (1845-1904) (Керуен уезінің қазағы, Мақала
1914 жылы «Әлшархият» жинағында Петроградта жарияланған); Міржақып Дулатов
«Абай» («Қазақ», 1914, № ... Абай неге ... бас ... ... ... ... ... берген: «Сөзі аз, мағынасы көп, терең. ... ... ... оқып ... ... түсініп, көбінің мағынасына жете алмай
қаласың.
Не нәрсе жайынан жазса да Абай ... ... ішкі ... қасиетін
кармай жазады. Нәрсенің сырын, қасиетін біліп ... соң, ... бәрі ... ... оқушылардың біліміне сын болып, емтихан болып ... ... ... сөз ... да ... ... бұрынғыдай болса, Абай Алаштың атақты ... бірі ... ... би ... жұрт ... заман етіп, таспен би болатын
заманға қарсы туған. Білімі көптер жұрт ... ... ... ... ... ... білімін салғанда, басқалар малын салған, жұрттың беті малға
ауып, ел билігі Абай ... ... ... ... мал ... ... ма
еді?», – деп Абай жұрттың онысына көнбей таласқан» (1:57).
«Абай өлеңге басқа көзбен қарап, басқа құрмет, ықыласпен ... ... ... ... орын берген» (1:59). А.Байтұрсынұлы ақындықтың себебін
осылай түсіндірер еді.
«Жұрт мағыналы, маңызды, терең сөзден гөрі, ... жоқ, ... ... ... ... ... ... өте шығатын жеңіл сөздерді тыңдауға құмар
екендігі Абайдың өлең жайынан жазған сөзінде көрсетілген. Сол ... ... өлең ... ... не керектігін білетіні де көрініп тұр.
Сөз жазатын адам әрі жазушы, әрі сыншы боларға керек. ... ... ... ... ... ... ... орынды, дәмді болуына
сыншылық керек. Мағыналы, маңызды болуына білім керек. Абайда осы ... ... ... ... Абай көсем, үлгі шығарып, өнеге ... ... өлең ... неше ... ... өрнегі табылады. Ол өрнектерді ойдан
шығармай, орыстан алса да орыс ... ... ... ... ... көрсеткені де зор көсемдік. Абай өлең жақсы ... ... ... ... (1:59). Бұл Абай – ... үлгілі ақын
екенін анықтайтын талаптар.
«Басқа ақындар аз білімін сөздің ажарымен толтыруға тырысқан. Абай
сөздің ажарына ... ... ... әр ... бар қалыбын сол
қалыбынша дұрыс айтуды сүйген». Абай шыншыл екені осылай айғақтала түседі.
«Абай көп ... ... ... ... ... мынау халыққа
түсінуге ауыр болар, мынаның сыпайышылыққа кемшілігі болар деп ... ... ... ... ... ... қалыбында жазған.
Хақиқатты тануға, тереңнен сөйлеуге бойына біткен зеректігінің үстіне Абай
әртүрлі Еуропа білім иелерінің кітаптарын ... (1:62). ... ... ... сөз ғибратты болуы қажет екені осылай айғақталған.
Міржақып Дулатұлы «Абай» мақаласында («Қазақ», 1914, № 67) ... ... ... ... ... білмеу қазақ халқының зор кемшілігін ... ... ... ... өзге ... үзеңгі қағысып, тең халық болып
жасай алмауы – тарихы, әдебиеті жоқ халықтың дүниеде өмір ... ... ... ... ... Әдебиеті, тарихы жоқ халықтар басқаларға сіңісіп,
жұтылып жоқ болады. Қай ... ... да оның жаны – ... ... ... ... Қайдан өрбігенін, қайдан өскенін, ата-бабалары кім болғанын,
не істегенін білмеген жұртқа бұл талас-тартыс, тар ... ... ... Сондықтан Абайдың аты жоғалуы, мұнан кейін де шығатын Абайлар ... ... ... ... ... ... атты халықтың
ұмытылуымен бірдей». ... ... не ... ... ... ... ... түсіндіріп кетеді. Асыл сөздің үлгісін ол Абайдан көреді. Сондықтан
былай деп жалғастырады: «Соның үшін ... ... ... ... ... бас көтеруі жас әдебиетіміздің өсуі, белгілі
кісілеріміздің тірлігінде һәм өлген соң да ... ... ... ... ... ... ... Әдебиетіміздің негізіне қаланған
бірінші кірпіш Абай сөзі, Абай аты ... ... ... ... ... алып ... шын ... қазақ әдебиеті дерлік бір нәрсе болған
жоқ еді. Абайдың бізге қымбаттығы да сол» (1:71). ... ... ... ... артық ақындар, жазушылар шығар. Бірақ ең жоғары ... ... ... халқына сәуле беріп, алғашқы атқан жарық жұлдыз – ... ... ... ... Ломоносовпен қатар қойып, ... ... ... ... осы ... ... дәуірі» деген ғылыми түсінігін
енгізген: «Қазақтың ... ... ... ... ... ... бұл
қызметі әдебиетімізге негіз болып, келешектегі көтерілуіне ... ... ... Абай ... ... ... ... кетті.
Жүсіпбек Аймауытұлы, Мұхтар Әуезов «Абайдың өнері һәм қызметі» («Абай»
журналында, 1918) мақаласы «Екеу» деген бүркеншік ... ... ... ... келесі: «Абайдың ең бір артық өзгешелігі заманының ыңғайына
жүрмей ... ... ... ... ... ... ақтыққа, көңілдің шабытына
билетіп, көз тұндырарлық кемшілік, міннің ортасында туып, ... ... ... өрнек алып келген кісідей ашық көзбен қарап, ... ... ... ... ... қылт еткенді көретін қырағы қырандай
сыншылдығы. Мұндай сипат Абай бұл ... ... ... ... зор
мақсат үшін келгендігіне дәлел» (1:95).
Абайдың тағы бір ерекшелігі былай айғақталған: «Абайдың ақындық өнері
тар ... бір ... ... әр ... ... қырлы. Ол тараулар мынау:
мінез түзететіндік (ахлақи), тереңнен ... ... ... ... ... ... мұң-зарын, сырын
тапқыштық (лирика), ащы ... ... ... ... һәм керемет
переводчиктік» (1:96).
Осы ретте абайтанушылар «Ғақлия» туралы келесі пікір берген: ... ... сөз ... ... сөзі фәлсафамен сөйлейтіндігін ... ... ... көп. Сол ... бәрі ... ойға ... жазылған. Ахлақ, адамшылық, дін, халықтың мінезі, неше ... ... ... ... Абайда фәлсафа қуаты барлығына үлкен
дәлел. Абайдың ... ... – өзі ... он алты ... ... ... ... баласы – адамның дұшпаны, адам баласы –
бауырың» деген» (1:97). ... асыл сөзі әр ... неге ... ... айғақтала түседі.
Абайдың қазақ тілін қалай түрлендіргені арнайы айтылған: «Бұрын қазақ
тілі аса ұстарып, өрнекті ... ... ... анық ... ... жаратып түзеген – Абай. Бұл – бір. Екінші – Абайдан бұрынғы қазақ
әдебиетінің беті мақтау, жамандау, асыру, ... ... ... сары
уайым болып келген» (1:99).
Абай үлгісі мен дәстүрі нақты аталған: ... ... ... ... жаңа түр ... Абай ... ақындардың ұстанып келе жатқан бетін
тастап, тыңнан жол салды. Бұл ... ... ... ақыл көзінің
артықтығы болды – бір, ақындығы күшті ... – екі, ... өнер ... – үш. ... Абай ... үлгі алмай қазақ әдебиетінің бетін бұрып
мүйіс шығарды, өлеңшілікке өзгеше түр кіргізді. Осы ... ... ... ... көрсеткен бетімен келеді. Абайдың ақындық күшінің ... ... ... өзіне қаратып алып, кейінгілерді де сол ізбен әкеле жатыр.
Кейінгі жазушылардың бәрін Абай өзіне еліктетіп, соңынан ертіп, шәкірт ... Абай ... неше ... ... ... көп түр ... Бұл күнге
ақындар Абайдың салған көп түріне түр қоспақ түгілі әлі сол түрлерді түгел
сіңіріп ала ... жоқ» ... ...... ... ... келесі теориялық
тұжырым берген: 1) «Қазақта жазба әдебиет Абайдан бұрын басталған. ... ... дін ... жазылған қиссаларды кіргізбесек те, айтыс
өлеңдерді кіргізбеуге болмайды.
Айтыс өлеңдердің ерте күндегілері ауызша әдебиетке кірсе де, ... ... ... ұзақ ... ... Наурызбай мен Біржан-Сара
сияқтылары ... ... ... Екі кісінің айтысуынан немесе ... ... ... ... ... ... ағылшын әдебиетінде
Грандисон, Ричардсон, ... ... ... Орыстардың
«Бедные люди» деген кітабында бар. Мұндай ... ... ... ... ... ... көбі – осы ... роман түріндегі
өлеңдер...». Күні бүгін айтылмаған тың ... ... ... ... ... тек ... зерттеуінде орын алды.
Айтысқа қатысты М.Әуезовтың бұл теориялық тұжырымы әлі ... ... ... келе ... бір ... ... беріде жазба әдебиеттің өз ... ұға ... ... ... ... ала ... да ... бұрын басталады.
Бұл жағынан қарағанда, Абайдың алдындағы ... деп ... ... ... һәм ... алу ... ... түсінігін тұңғыш рет әдебиеттануға қосқан М.Әуезов ол сарын
туралы ... ... ... де ... ... күйден құралған. Осы
ретпен қарағанда Шортанбай жазған «Зар ...... ... ... зор ... Бұл ... ... қазақ тұрмысына жанасқан
кемшіліктің айтылмағаны жоқ деуге болады. ... ... ... ... ... берекесіздігі, бұрынғы мінезден айырылып бара жатқандығы,
дінін жоғалтып, жастарының азып бара жатқандығы, – ... да ... ... ...... ... (2:105).
Абай қандай жаңалық кіргізді? Оның ерекшелігі қандай? Ол ... ... ... ... Абай кіргізген жаңалық көп. Абай – қазақтағы
суретті, сұлу сөздің атасы; тереңге сырлы, кең ... ... ... Қазақ өлеңіне үлгі, өрнек берген, түрін көбейтіп, қалыбын молайтқан
... Ол ... ... ... ... ... өлең-жырға бұрыннан
орнаған теріс пікір, теріс ұғымның ... ... ... ... ... бір ... ... – қырдағы қалың ... ... ... ашқан. Орыстың Пушкин, Лермонтов, Крыловтарын қазаққа
танытушы – ... ... ... ... ... тәтті күй, нәзік сезімдерін
Абай қазақтың дүкен көрмеген жалпақ тілімен өзіндей тәтті қылып, ... ... ... ... Абай ... ... ойымен қатар сезімін де
тәрбиелеген. Қазақтың тіліне Абайдың сіңірген еңбегінің арқасында бұл
тілдің барлық ... ... ... ... ... ... – қазақтың сол күшті тілінің ішінен ... ... ... ... қазақтың осы күнге шейін сөйлеп жүрген жалпақ тілінің
жемісі, ... сыры мен ... ... ... Бұл – ... қазақ
тіліне істеген қызметі» (1:105).
Абай – сұлу, суретті сөздің атасы екенін қазір Р.Сыздықова дәлелдеп
келеді.
І.Жансүгіров 1933 жылы ... ... Абай ... ... ... алғы сөз ... ... І.Жансүгіровтің «Абай кітабы»
мақаласы да Абайтануға қосылған сүбелі үлес. ... ... ... ... ... болғанын айтып, баспа тарапынан кеткен жаңсақ мысалдар
келтірген. Әдебиетші 21 сөйлемдегі ... ... ... ... ... ... Бұл ... анықтағандай Абай
текстологиясының басы болып саналатын зерттеу.
Ғабдрахман Сағди – Абай мұрасын зерттеуші ... (1922 ... ... ... ... САГУ ... ... «Абай» атты мақаласы «Ақжолда»
1923 жылы жарық көрген (№ 335, 336, 354, 372) ... ... ... ... ... ... жағынан тексеру» «Абай өлеңдерінің
табиғаты һәм ішкі рухани жағы туралы», «Абайдың тілі һәм ... ... ... тұңғыш рет Абайдың 5313 жол шамасында өлең ... ... ... ... қылғанын анықтаған (1:136). Тіпті қай жылы
қаншаға дейінгісі нақтыланған. Абайдың ... ... ... «1) ... 20 ... ... ... бар. Соның әуелгі жартысында
Абай күштілік көрсетеді. Соңғы жартысында ... ... ... ... ... ... жібереді. 2) Өмірінің әуелгі жартысындагы Абай
өлеңдері табиғат, ішкі рухы мен ... ... ... Соңғы жартысында (айрықша соңғы 70-80 жылдарында) Алла әм
ахрет туралы терең ойларға кетеді. Яғни Абай ... ... ... ... ... ... болса, соңғы жартысы діни пікірлер әм
машһарға даярлану атымен ... ... ... пәлсапа жолына
тұрақтайды. 3) Абай өлеңдерінде өзінің машық сипаттарын, өздігін ... ... ... пен ... ... ... кейіннен
ойшылдық жеңіп кетеді. 4) Абай өлеңдері ... ... ... [1:142-143], – деп тәмамдайды сөзін Ғ.Сағди.
ХХ ғасыр басындағы Алаш абайтануындағы соңғы еңбек – М.Жұмабаевтың
«Алтын ... ... (1912) атты ... ... ... ... Ақын өз
заманының абайтанулық мәселелерін өлеңмен айқындап берген: Шын хакім, ... – баға ... / Бір ... мың жыл ... дәмі ... / ... хакім
болған сендей жанның, / Әлемнің құлағынан әні кетпес!» [1:151].
Әдебиеттанушы Мағжан Жұмабаевтың «Шын ... ... ... үшін бүгін
қаншама диссертациялар жазылуда! Сөзді ... ... ... білген
М.Жұмабаев осы анықтама өлеңі арқылы Абайтануға зор үлес қосып кетті.
Олай болса, әр сөзінен ұлттың рухы мен ... ... ... бұл ...... ... басты ұстанымы болып табылады.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі:
1. М.О.Әуезов. Абай Құнанбаев. Ғылым. Алматы, 1967. 24-б.
2. Абайды оқы, таңыра // Құрастырушы:М.Мырзахметов. – ... Ана ...... ... ... Қиясбайы –қазақ әдебиеттануында
Қазіргі қазақ әдебиеттануындағы абайтану саласына соңғы жылдары
қосылған соны серпін, жаңа сөз ... ... ... ... ... – бір ... атты ... «Жазушы» 2000 жылы) еңбегінен байқалады.
Өзінің ... ... «Ой ... жатқан сөз» атты зерттеуінде-ақ дара
құбылыс, тосын талдау мен талғамның иесі ... ... ... ... ... де ешкімге ұқсамайтын оқшаулығымен өзгелерден оқ
бойы озық. ... соны ... ... ... бұл ... алғаш рет
«Жұлдыз» журналына жарияланған кезінде зиялы қауым мен қалың ... ... ... ... «Шын ... ... «Асылдың нұры» атты
бірінші тарауындағы тараушалардың аттарын оқып көрелік: «Анық ... ... ... ... пен ... «Кемеңгер», «Абай мен Дулат», «Абайдың
дидары», «Шайтанға көзқарас», «Абайдың досы», «Абайдың Қиясбайы», «Тыныштық
метафорасы» «Шын жүрек – бір ... ... ... ... ... тән ... ... байқалмағанымен оны
тереңдей танып, ішкі табиғатымен ... да, ... де ... ... білген білімпаздықты байқайсыз. Өзінің зерттегелі отырған нысанасына
өлердей ғашық әрі оны терең танып білетін ... ... ... ... ... мен ... келбетін, өмірдегі шынайы да ... ... ... ... «Анық Абайында» былай дейді: «...
Абайша торығып, Абайша күңіреніппіз...
Бәрібір, Абай – ... күйі ... ... ... ... ... пәни ... пенде Абайды түсіндірген жоқ..» «Абайды тану
- ... ... ... ... Абайды әркез қайта тану керек екен – Тойда
соны ұқтық».
Зерттеуші өмірбаян шығармашылықты, сол сияқты ... да ... ... ... ... ... тұлғаның толық танылуы үшін Абай
өмірінің әрбір фактісі, ол туралы ... бәрі – ... ... ... Пушкин, Лермонтов сияқты сирек суреткерлер
туралы мәліметтердің (расы да, ... де) ... ... ... ... ... ... Ұлы адам кешкен өмір бұралаңдары, қайғы-қасірет, жан
азабы, жеңістері мен жеңілістері кейінгінің көзінде, өзін ... ... ... ... ... ... ... эстетикалық
көрініс. Мағына алады... Абай ... ... осы ... ... анық ... өлеңдегі Абайды іздеп көрмек болдық.
Не тауып, нені айқындарымызды келешек көрсетер. Әзірге сырына әркім, ... өз ... ... ... ... талап қылатын жұмбақ
жан, ұлы тағдырды барлап ... ... ... ... дегбірсіз із
шалған көп дәмегөйдің бірі ғана шығармыз-бізге сол да қанағат».
Одан әрі ... өзі ... ... ... адам» шарттарына
ақынның өзі сай ... ма ... ... ... ... өзі ... «Шығармашылық – кемел ой, қуатты қиял, уақыт пен кеңістіктің
әдепкі өлшемдерінен тыс еркін әлемдігін» және ... Абай – ... ... де ... жете ... орта, қоғам барда, жетілмеген адам барда
ешқашан жеткізбейтін Идеал» деп ... ... осы ... ... зерттеудің негізгі нысанасы, өзегі жатыр.Абайдың шығармашылықтағы
ғана емес, өмірдегі өзін, оның ... ... ... ... ... ... тегі мықты тұлғаның тіршіліктегі әрбір ... ... ... ізін ... Осы іздену барысында ол ......... ...... ... «..Абай – ақын. (Жарайды,
ойшыл-ақ ақын болсын). Абайда жекелеген философиялық ой-пікір бар. ... ... жоқ» деп ... да ғылыми дәлелді ой айтады.
ІІ. «Махаббат пен ғадауат» атты ... ... ... ... ... те жоқ. ... ... әділет ашады» деген пікір айтады
және осы ойды «Көп ... бірі ... қала ... Абайға – мадақ» дейді.
Ал, «Кемеңгер» ... ... ақын өмір ... ... ... рухани кедергі болған Абайдың тап сол кезде ... ... ... «рух ... ... белгілі. «Қазақ санасының жаңа
рельефін жасаған Абайдың шығармашылық қажыры да осы ... ... ... ортасына шыжымдап енетін, сол көненің ... ... көз ... ... ... Күн болып кіріп, күндіз бен түнді ажыратқандай ескі ... ... ... ... - «Абай шығармашылығы» деп жар салады. Осы
тұрғыдан ізденеді, табады, оны ғылыми тұрғыдан тұжырымдап, ... ... ... ... ... мен ... ... қазақ топырағында
жаңа поэтикалық құнар мен оқырмандық қабылдау ... ... күрт ... - дей келе,- «Сөйтіп, Абай өлең жазған жиырма
шақты ... ... ... ... ... поэтикалық мәдениеті ең зор
елдердің поэзиясымен үзеңгі ... , - деп ... ... Бұл ... ... Абайдың атақты өлеңдері жазылып, Пушкиннен аударма жасап
үлгерген 1889 -90 жылдар деп шамалайды.
Осы орайда, ұлы ақын ... ... ... ... ... ... қайда деген сауал төңірегенде тың
талпыныстар жаңа ойлар айтуға ... ... ... ... ... ... аударған орыс ақындарының шығармашылықтарындағы көркемдік
құбылыстардың кілтін ... ... ... бір орыс ... ... ... батыс мәдениетінің көз жеткісіз қиыры жатыр» деген
зерттеуші әрбір ойын ақын ... ... мен ... ... ... ... оған ... қазақ өлеңі білмеген талай сыр
мен сезім бой көрсетті. Абайға дейін өрнектелмеген сезімдер сол сезімдердің
болмағынан немесе қазақ ... ... ... сырға жетілмегенінен емес.
Лайықты поэтикалық тілдің жасақталмағандығынан. Дәстүрлі поэтика шеңберінің
тарлығынан »,- деп олқы түскен ... де ... атап ... ... санасы, қазақ рухы, қазақ сезімі Абаймен жетілді» деп
өзінің жоғары бағасын әрі ақын, әрі ... ... ... Әрмен қарай
автор ұлы ақын өлеңдеріндегі көркемдік құбылыстарды, өзгеше өрнектерді ... ... ... ... ... ... ... әлемінің
зерттеушісі ретінде және оның талдауларына тәнті болатыныңыз ... ... ... ... ... ... әр кезеңімен,
өз тұлғаларының шығармаларындағы ізденіс жаңалықтарымен, ... ... ... және ... мәліметтерімен жан-жақты толғай
отырып, талдай білетіндігі, озық білгірлігі. ... ... ... тани ... автор ұлы ақынның өлең өрісіндегі өзгеше өрнек
пен өлкені өзінше ... ... ... ... алдыңғылармен
салыстырғанда, Абайдың әр өлеңін жаңалық деуге болады. Он бір буын ... ... яки ... ... ... ... ... сырты
әдепкі болғанымен, өлеңдегі әр сөзінің салмағы, өрнектерінің мінсіз
келісімі ... Абай ... қиюы екі ... арасында бір қағып алуға
болатын бұрынғы өлеңдегідей емес тығыз. «Ынталы жүректің» ыждаһатынсыз
ұқпайсыз...
Абайда, жаңа ... бір ... ... оралу аз. Көбі – бір-бір
«дана» ғана». ... ... ... ... ... ... ... «...Әйтпесе, осы түр, осы мазмұн тұтасып, ... ... ... ... ... бар ... қалдырса, бүгінгі оқырманға
да, зерттеушіге де аз дүние болмас еді» деген ой айтады. Жалпы, ... ... ... ... ... ... т.б мәселелерін
зерттеу сирек кездесетін қасиет. Ол да бір табиғаттың өзі ... ... ақын ... ішкі жан сезімі мен зерттеушілік зердесі, ... ... ... ... тауып табысып жатпаса құрғақ деректер мен
ғылыми ойларды тізе бергеннен шынайы ... ... ... ... зор
эстетикалық құндылықтар жасалмасы белгілі.
Ғылыми еңбектің жазылу стилі де тосын. ... бір ... ... ... Оның зерттеулерінің маңыздылығы ой астарында, ғылыми
мәнділігінде. Эсселік леп ... ... ... бір ... лебіз, жүрек
жылытарлық күрделілік, тамыры тереңге тартқан білімпаздық, ... ... ... ... сөз, ... ... тұнып тұрған тереңдіктен
танылады, мазмұннан мен ... ... ... ... ... ... ... батырмайтын поэзияның ішкі табиғатын өзіне
тән ақынжандылығымен үйлестірген. Ұлы ақынның ... өлең ... оның ... алатын орнына, оның әлемдік деңгейдегі тең келетін ақындар
шығарамашылығындағы озық ... ... ... ... ... ... емес, жол-жөнекей сөз арасында әр өлең
өлшеміне, әр сөз тіркесінің ... сай ... ... ... зерттеушілік қабілетті көрсетеді. Бейне бір Жүсіпбектің Мағжанның
ақындығын ... ... ... не үшін ... ... Ақан серінің шығармашылығындағы кемістігін
айқындағындай алдына жан салмайтын жүйріктей жосиды .
Зерттеуші былай дейді: ... Абай ... ... ... ... ... және бір жаңа ... ашты, жаңа көркемдік тәсілдер
енгізді. Ең ... ... ... ... ... үстінде және бір сала жаңа поэтикалық тіл жасақтады. ... ... ... ұлы ... бірі ... ... ... жылдан бергі зерттеуінен туған тұжырым. Ол
Абайдың бай кітапханасына , әсіресе ... ... ... ... т.б ... арқылы бүкіл еуропалық өркениетті меңгергендігіне,
аударма арқылы шеберлігін шыңдап, өзгеше танымды игергендігіне мән береді.
“Абай мен ... ... ... ... ... ... осы
күнге дейін теріс бағаланып ,түсіндіріліп келген үш ақынның ( Бұхар, Дулат,
Шортанбай) шығармашылығындағы жаңа поэтиканың ... ... ... үшін ... беделін пайдалану тәсілін тапқырлықпен пайдаланғанын
дұрыс көрсетеді. Жалпы, олардың ұстазы – ... ... ... ... ... ... дидарында” зерттеушінің білімдарлығы
әлем әдебиетіндегі әйгілі тұлғалардың шығармашылығымен шектелмей, олардың
өмір дерегіне де, олардың ... ... қалу ... де ... қайран қалдырады. Бір-екілі фотосуреті ғана бар Абайдың шын ... тек өз ... ғана бар деп ... еңбектегі жаңалықтың бірі - Қиясбай бейнесі. Тараудың ”Адамда дос
көп болмайды. Кемеңгерде-екі бастан..” ... ... ... ... жатыр, мұнда дара тұлғаның трагедиясы, тағдыры ... ... ... ... бір ... бергісіз. ”..Моцарт пен Сальери –аңыз
ғой... Шын өмірдегі, айталық, Руми мен ... ... ... мен ... ... Блок пен Белыйдың қиянпұрыстау,
Верлен мен Рембоның былғаныштау, Сент-Бев пен ... ... ... пен ... ... бәсеке-достығы, Марк пен Энгельстің рухани-
практикалық ... ... ... Ли Бо мен Ду ... ... ... ... Маяковский мен Бриктердің түсініксіздеу “үштігі”. Оның өзі
үлкен ізденісті қажет ететін сала.
Осы орайда, ... да ... ... ... ... ... адамдар, достар жайлы ой толғайды. Соның нәтижесінде қазақ
әдебиетінде ... ... жаңа ... ... болады. ”Жай пенде, жабайы сана
Қия-ағаңдай адамдарды делқұлы, шайқы-бұрқы, жынды, есуас дер еді. Абай-Абай
болған соң ғана, ... ... ... ... ... бітті.”-дейді автор /51/
“Жалпы, Қиясбай еңбек еткен поэзия жанрына “лақпайы өлең” деп ... ... ... ... ... ... Және ... түскен үлгі емес, алыстан тамыр ... ... ... ... ... ... ... Дәстүрді дамытушы. ”Ақ сиырдан туады
жирен айғыр” іспетті мағынасыздықтарды зорлап қосақтап, күлкі шығаратын
үрдіс ... ... келе ... ... ,- деп ақынның өзіне тән
жанрын анықтап, оның сол жанрды қалыптастырудағы еңбегін атап ... ... ... ... ... ... қанша қисық, оғаш болса да, көркемдеу құралдары,
бейнелеу жүйесі сол ішкі логикаға бағынғанда,қисынсыздан ... ... ... мән ... болады. Қиясбай өлеңдерінен шығатын мән-мағына,
идея-күлкі”. “-Абайдың лирикалық шеберлігі мен ... ... ... ... ... ... ... зерттеуші жоғары баға берген
Қиясбай сөздерінің қиысу жүйесін, қалану ... ... үшін өз ... өлең ... жасау керектігін ескерте келіп, оның елге үлгі, Абайға
рухани ... ... ... оның ... ... ... деп сендіреді. ... ... ... ... ... негізгі желі етіп отырып, олардың
әрқайсысынан астар, терең ой теріп, ұлы ... ... ... ... етіп бейнелеуі соншалықты нанымды. ”Қиясбай-қазақтың күлкі
мәдениетіндегі ерекше тұлға. Қазақы ... ... ... ... де оның осы ... ... ... ”Қалың елім, қазағым” деп
бір сәт өмірден түңілген ... ... ... ... ... ... мәнінде өз кезеңіндегі жұлдызы жанған ... ...... алған, Абайдай жанашыр дос, жақсы сыйласы ... ... да ... жоқ. ... ... ... ие ... өнерпаздар өмірде аз.
Қиясбайдай сайқымазақ, қиясқы, қу тілді кейіпкердің жанын түсініп, оның ұлы
ақын өміріндегі алар орны мен ... мән ... де осы ... ... ... осы кезге дейінгі абайтанушылар еңбегінде көрінбей
,көлеңкеде қалып қойған ,бірақ , ... ұлы ... ... ... ... серігіне айналған кейіпкерді көңілі зерек ... ғана ... ... тұлғаға айналдыра алды. Оған ,әрине, терең ... ... ұға ... ... мен ... бес ... киімі жоқ,
Жалғыз ат мың жылқыдай –көңілі тоқ.
Халыққа “баламын”деп өзі айтады-
Бір нәрсе иегінде көрінген көк”,- Медетбай ... бір ... ... ... ... тұлғасын, шынайы тағдырын шеберлікпен
бейнелеп, тарихта қалдырды. Ал, әдебиеттануда ол Тұрсынжанның талдауы
арқылы ... ... ... ... ... талданған “Қараңғы түнде тау қалғып” Гетенің
“Жолаушының түнгі жырынан” жасаған Лермонтовтың еркін аудармасы Абай арқылы
қазақша сөйледі. Зерттеуші үш ... түп ... ... ... ... стиліне, мәнеріне мән береді. Үш ақынға ортақ түн
тыныштығының тынысын ... рух, ... ... ... ... тау ... табиғатқа тіл бітіреді. Әр нұсқаның ... не ... ... ... ... ... аудармалардың
салыстырулары мен ақындардың айтпақ ойы, бейнеленер ... ... ... Өлең ... ... ұйқас пен ырғақтың, стиль мен
жанрдың поэтикасына ақындық зердемен зер салған зерттеушінің бір ғана өлең
айналасындағы ой ... ... ... танытады.
“Шын жүрек-бір жүрек” деп аталатын тарауында да осы үрдіс жалғасын
тапқан. ”Сен мені не етесің” атты ... ... ... ... ... ... тумаған, одан кейін қайталанбаған, алдында үлгісі, соңында
жалғасы жоқ өлең ... ... ... мені не ... -.81 б/ .
“Сен мені не етесің
Мені тастап,
Өнер бастап,
Жайыңа
Және алдап,
Арбап,
Өз бетіңмен сен ... ... жыр ... алданған ғашықтың жан азабы, арман-назы жайында ... Өлең ... өзі ... ... жан ... ... үзік-үзік болған көңіл күйін әрбір тармақ сайын ... ... ... арқылы айшықтала түседі. Әдемі сөздермен әспеттелмей
қарапайым ... ... ... ... қиюы ... суық ... салады. Бұл өлеңнің өзгешелігі зерттеуші: “Ақынның
сөзге сараң,мағынаға қалың төл стилі. Тіл бояуының ... ... ... бір реті ... не ... ... ... жан дүниесі
суреттелмейді, сипатталмайды-қозғалыс, процесс ретінде көрінеді”,-дейді ... ... ... сөзден өрілген өлеңде сыртқы қимыл-
қозғалыс, сол арқылы ішкі жан ... ... ... ... тәсілдері мінсіз мүсінделген. Оны автор да ... ... ... ... ... ... тасымалданған өлең әуезі қыстыққан
ыстық өксіктің үзік-үзік лебі болып шарпиды. Ырғақ пен интонациялық ... ғана ... бұл ... ... ... ... ақынның теңдессіз шеберлігі туралы тағы ... ... /86 ... тілмен-ақ адамның ішкі жан ... ... ... ... шыққан шерді соншалық шеберлікпен бейнелеу ,әрине,
Абай сынды дара дарындарға ғана тән ... ... ... Бір ғана ... ... сырлары мен тілдік, стильдік ерекшеліктеріне әр ... ... ... ... өлең ... ... алабөтен сөз өрнегін
арнайы зерттеуге алғашқы адымын жасапты. Соңғы кездері ... ... ... поэзиядағы прозаизм мәселесі осы ... ... сөз ... ... ... өлеңнің мәнерінде ,жалпы ... ішкі жан ... ... ... серпіні, ой ағысы бар. Бір
ғана кейіпкердің көңіл-күйін көрсететін өлең ... ... ... ... поэтикасын айқындайды. Лирикалық кейіпкердің ішкі
толғанысын, сол сезім шарпуынан туындап жатқан санадан тыс, еріксіз түрде
жүзеге ... ... ... ... ... ішкі ... ,ішкі қайшылықтарды бейнелері хақ.
Бір өлең төңірегінде ой толғаса да бүтін бір ... өлең ... ... мәселелерге мән бере сөз қозғаған автор: ”Лирикалық
мазмұнның көп астарлы, алуан үнді полифониялық ... ... ... ... ширығысы, көркемдік-психологиялық тұрғыдағы қапысыз өрілімі
бұл өлеңді лирика тарихындағы айтулы құбылыстың бірі деп ... ... ой ... ... ... ішкі жан ... бойлаған Абайдың суреткерлік шеберлігін қарапайым сөзбен ... ... ... ... ... өз деңгейінде сөйлеп,өз пікірін
ғана айта ... ... ... тануға талпыныс жасап жатса ол да бір
қуанарлық, құптарлық жәйт.
Тұрсынжан Шапайдың осы еңбегінің ... ... ... тағы ... ... Ол - ... Қиясбайы.
Мүбарак ҮМБЕТАЕВ
Әл-Фараби
атындағы ҚазҰУ-дың доценті
Абай ойларының өміршеңдігі
Біздің данышпан ақынымыз Абай ... ... ... ... бірі - ... жастарына білім беру, оқыту ісі екені
рас. Жастарды оқытудағы мақсат не, балаларына ... ... ... ... үлкендердің көздегені не еді, ал оқуға ұмтылған сол ... ... алға ... арман-мұраты қайда жатыр – ... ... ... ұлы ... көп ... ... ... Мұны ойшыл ақынның «Жасымда ғылым бар деп ескермедім», «Ғылым
таппай мақтанба», ... оқып жүр» атты ... ... ақын өз ... ... бастайды:
-Жасымда ғылым бар деп ескермедім,
Пайдасын көре тұра ... ... соң ... ... ... кеш ... бір қызығы – бала деген,
Баланы оқытуды жек көрмедім,-
дейді. Дейді дағы балаларын оқытуға, ... ... ... беру шараларына
айрықша ден қойғандығын ашық айтады, баланы оқытуды жек көрмегендігін паш
етеді. Әсіресе, осы ... ақын ... ... ... ішкі ... ... аударған. Ең алдымен, адамның ішкі жан сарайы таза болуы шарт
деп ... ... ... сол – ... ... менмен жандардан еш
жақсылық шықпайды, тіпті, ол дүниенің оқуын тауысса да. Әнекей, сондықтан
да ұлы Абай ... ... ... ... ... адамды құртатын бес
түрлі бәлені атайды. Олар: өсекшілдік, өтірікшілдік, ... ... мал ... Осы ... біздің өз тарапымыздан
қосып айтарымыз: ғылым тапсаң да ... ... ... ... ... ... ... Ел соқыр емес қой: көріп қояды,
сезіп қояды. Сосын, қанша ... ... де ... ... ... ... ... қаласың, өле кетсең көметін адам табылмайды.
Ал, қамшының сабындай ... ... ... ... ... мен ... ... алудың жол-жобасын тағы да Абай көрегендікпен
дәл меңзеген. ... ... ... ... ой, қанағатшылдық,
рақымшылдық(1,92). Ақынның пайымдауынша, нақ осындай бес асыл, ... ... ... ... ... ... өспірім, көкөрім талай қазақ
баласы»(1,99) талаптанып ... ... ... ... жетер ме еді!? Шынында да ... ... ... пен ... кенендік әрқашан да жан-жағына жарық-
сәуле шашып, жұртты тек жақсылыққа ... ... ... ... ... өзі аясы кең бе дейміз.
Шамасы, оған дүниеауи қол жеткен өнертабыстың, өнегелі мінез-құлық
атаулының бәрі кіреді. Тек, бұл ... ... ... ... ... жараса, соған қызмет етсе ғана жемісті болары ... Абай ... ... ... ... ... ... жұлдыздай жарқыратып, жоғары ұстайды. Қай ... ... ... жүру ... қай ... ... ... қай елдің оқуын үлгі
тұтсақ ұтатындығымызды, тәп-тәуір табысқа ... ... ... ... ... ... қалудан, оғаш-оспадар қылықтардан
сақтандырған. Мәселен, «Интернатта оқып жүр» атты өлеңінде ол өз ... ... орыс ... білуге ұмтылысының «Прощение» жазуға ... «Я ... я ... болсам деген өлермендіктен аспай жатқандығына
ашынады. Ондай жастар азын-шоғын, үзіп-жұлқып алған татымсыз оқуын ... ... ... «Көп ... епсінсе, кімге тиер панасы»(1,99)
деп налиды ақын. Демек, қарапайым шаруа баққан халықтың үмітін ... ... ... шала ... биік ... да), ... жоқ! Өйтіп, «Қу менен сұм боларды ойлаған, қаны бұзық»(1,99), залым
ойлы ... ... ... ... ... ... ... қатарға қосқан туған халқына қарсы жұмсайды, қарақан қара
басын ғана ... ... ... ... ... ... бол деп
оларды»(1,99) дейтін ақын сөзінде керемет сындарлы да салмақты мән -маңыз
бар.
Шынтуайтына ... орыс оқуы бола ма, ... өзге ... бола ма ... ... ... керек. Бірақ, бір өкінішті,
ақиқат жай - әуелден жаратылыс-бітімі, ... ... ... ... ... сүйкімсіз-сұмырай, бұзақылыққа бейім жандар
қай қауымнан да табылып жатады. Әлбетте, көпшілік ... ... ... да, аяры да ... ... анық. Олай болса, жат жұрттың
жақсысын жаманынан ажырата тану - білім қуған жастың өзіне ... ... ... ұлы ... адам баласына ақыл-ес, таразы-талғам, ми беріп
қойған. Қайсысын таңдау еркі - әркімнің өзінде.
Осылайша, ... Абай ... ... ... ... ... талаптылық-талапсыздық, еңбекшілдік-еріншектік, арлылық-
арсыздық сияқты қадау-қадау жайттарға өте көп ... ... ... ... ... талданған, безбенделген - адам бойында
ұшырасатын жақсылықтар мен ... ... ... ... ... қара
сөздерінде одан ары дамыта, тереңдете толғайды. Өзінше бір ... ... ... ... ... ... ... болад7
Ақырында, тұжыра келе оқудағы, білім қуып ... ... тоқ ... ... Мысалы, жиырма бесінші сөзінде «...Орысша ... ... те, мал да, өнер де, ... да – бәрі ... зор. ... ... пайдасына ортақ болуға тілін, оқуын, ғылымын білмек керек. Оның
себебі олар ... ... ... ... ... Сен оның ... ... ашылады... Орыстың ғылымы, өнері – дүниенің кілті, оны
білгенге дүние арзанырақ түседі. ... осы ... орыс ... ... жандар соның қаруымен тағы қазақты аңдысам екен дейді. Жоқ, олай
ниет керек емес... ... ... ... деп, біз де ел болып, жұрт
білгенді біліп, халық қатарына қосылудың қамын жейік деп ... ... деп, ақын ... ... ... жөн ... ... тұрғандай.
Және де бір қайран қаларлығы, ойшыл ... ... де, ... де ... туралы білдірген ой-толғаныстарының құнар-нәрі
қазіргі тәуелсіз жаңа ... ... ... ... өсе ... да ... жоқ. Өзіміз куәсі болып отырғандай, бүгінде ұл-
қыздарымыз Европа ... ... асып - ... ... Жапония, Үнді,
Араб мемлекеттерінде оқып жатыр. Ендігі жерде сол үміт ... ... ... ... ... ... жақсысынан үйреніп, жаманынан
жиреніп қайтса құба-құп. «Бір-ақ секіріп шығам деп, бір-ақ қарғып түсем
деп»(1,106) ... ... ... ... Өз ... өзі жеріп, ата-ана
тілінен, ұлттық ділі мен ... ... ... ... ... ұлып ... Өйткені, жан дүниенің, ақыл-естің мертігуінен, кемістігінен ... ... ... ... Сондықтан, оқу қуған жастарымыздың
кемеңгер Абай ... ... ... үдесінен шыққаны абзал
дейміз.
1. Абай ... ... бір ... ... жинағы. –Алматы:
Қазмемкөркемәдеббас, 1961. - 695 бет.
А.ТҮСІПОВА
Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дың доценті
Лингво – культурологический аспект в переводческой рецепции реалий Абая
«Слова Назидания» на ... ... ... ... есть ... ... которые постоянно питают
его своей влагой, и творения ... ... суть души ... ... ... ... является выдающийся поэт и мыслитель, основоположник казахской
письменной литературы Абай Кунанбаев. Творчество этого поэта – ... ... ... в ... казахского народа. Творческое наследие Абая
остается безмерным интеллектуальным пространством, которое ... из ... не ... не ... со временем своей новизны и актуальности, но
и востребованность которых возрастает из года в год. Абай – одна из ... ... во всей ... поэзии. Он был мудрецом с неизлечимой
душевной ... сам я ... ... свой ум,
И равных себе в красноречье не знал!
Но труд мой не ценят в народе, и я
Покой ... в ... ... ... ... ... поэзию философски. Он открыл новую
поэзию, осуществив синтез философского и ... ... С ... в ... рождается новая казахская поэзия с сознательной философской и
стилевой направленностью. Из ... двух ... ... и ... ... ... настоящая новая поэзия. Поэзия Абая усилена
цветом, литературными и ... ... ... ... изобильной щедростью художника, ему доступно все: ... ... ... ... изящная стилизация,
ироническая ... ... ... С ... Абая
приходит большое дыхание мысли и чувства – дыхание истории ... ... ... ... бытия. А с его ... ... ... ... ... и ... ... В его
сознании все было связано к единому центру-поиску нравственной целостности,
который помог бы человеку преодолеть страх ... ... в ... Абаю ... ... и ... только человек, только его
нравственное, духовное существо. Именно поэтому в стихах поэта не ... в ... а ... умещается во внутреннем пространстве
человека.
Абай сумел ... ... ... ... ... и Запада.
Степному поэту Абаю удалось сплавить формальные художественные особенности
Востока и ... ... ... ... синтез.
Абай во все времена останется одним из тех мыслителей, которые ... ... ... ... найти достойные ответы на самые главные
вопросы жизни.
Одним из его ... ... – это ... проза «Слова Назидания».
Они, бесспорно, отвечают высоким эстетическим ... ... ... ... бы, чтобы это произведение нашло отклик в
первую очередь, у ... ... ... ... вступают в самостоятельную
жизнь. Наверняка мудрые размышления Абая будут для них ... из ... ... в ... ... ... Они дают возможность
разобраться во множестве нравственных проблем , ... ... ... ... Назидания» продиктованы Абаем его любовью – ... ... к ... ... и её людям, заботой об их жизни и ... об ... и о ... ещё, но тревожном и угрожающем завтрашнем дне. В
пронзительной, зоркой и трагически ... ... эта ... охватившая
измученное сердце великого человека выражена с покоряющей силой, и голос
автора встревожено ... ... и ... ... и
привлекательна тем, что ... ... ... ... и ... его ... и чувств, полная
озабоченность Абая какими – либо привходящими соображениями, ... ... ... ... ... и ... творческого сознания полностью
гармонирующего с необозримостью и свободой казахского степного простора.
Абай сам и его ... ... ... миру как ... человеческой мысли. Всегда было сложно переводить его произведения
на другие языки. Каждое слово поэта, ... ... до сих пор ... ... ... ... ... и употребление новых слов,
огромное количество открытий в казахской ... - все это ... ... гения Абая. Интересно, что выделено около 65
казахских ... ... в ... к ... и ... текстам
произведения, а также в самом английском тексте из них 47 ... ... ... как в ... так и в ... ... Также выделено 10 реалий только в английском переводе,
которые не имеют ... ... и 8 ... ... ... с помощью
приёма калькирования , т.е. дословно.
В классификации предложенная Г.Д, ... при ... ... специфических реалий лингво-культурологического ... ... ... ... с ... языка на русский, осуществленным
К. Серикбаевой и Р. Сейсенбаевым и его перевода с ... ... ... “Book of ... Таким образом, этнографические реалии быта -
жилище, например:
● Аул – деревня казахов.
AUL – village , nomadic ... да ... едi : ... ... ... , ... ... орыс”
“Рыжеголовый урус, этому стоит завидеть аул, как скачет ... ... ... себе всё, что на ум взбредёт…”[1.Слово Втоое].
“The red – headed Urus, once he spies an aul, gallops fit ... his neck towards it, permits himself to ... comes into his head ... , ... ... ... – одежда наездника.
Chapan – horseman’s cloak or mantle.
… воздев глаза к небу, словно образумив, потеряв в пылу шапку и не ... на то, что полы его ... ... бока ... ... lifting his eyes to the sky as if crazy and having lost his cap in ... off his goes and does not see that the edge of his chapan ... ... rear ... Чалма – головной убор мусульман.
Turban – Muslim’s head - dress .
… басына шалма орап, бірәдар атын ... ... ... болып жүргенi
көңiлге қалың бермей тұрып, жыртысың салғанға ұқсайды.
…Если некто обвернув ... ... ... в ... ... ... постами …
… If he winds a turban around his head, keeps the fasts ... us prayers and affects ... , ... , ... ... ...... из молока кобылицы.
Koumiss – mare’s milk.
… өздері етке, қымызға тойып, сұлуды ... , ... ... отырмақ.
… а сами вести празднуют жизнь – досыта есть ... пить ... gorge ... on meat and koumiss …
Ономастические реалии ; а ) Прозвища , например :
● Сарт – сурт – ... – surt – rattle, over ... ... ... «әке ... десіп, шығып кетсе, қызын боқтасқан, «сарт – сурт
деген осы» деп ... а за ... друг ... ... ... ... ... трещите без
умолку, за что и прозвали – то вас «сарт - сурт».
You are afraid of every bush; you rattle on without ... and ... they you call you “sart ... ... и ... ; а) ... , ... :
● Иман – вера в единого и всемогущего Cоздателя
Iman – faith
Енді мұндай иман сақтауға ... ...... екен.
… to keep iman within one’s self, a person must have a courageous heart…
Чтобы сохранить в себе ... ... ... ... сердце.
Музыкальная культура , например:
Кобыз – струнный музыкальный инструмент
Kobyz – stringed musical instrument
Географические реалии - географические названия
Аның үшін бұл жер «Дар әл – ... ... ... мал табу керек, онан сон
ғараб, парсы керек.
Но наша земля, Дар-аль-Харб, к тому же чтобы ... ... ... ... богатство, необходимо знать персидский и арабский языки.
Yet such is our ... land that before we send our children ... we have to asquire wealth; besides, they ought to learn the ... the Arab languages.
Погодные явления , например :
Джут – ... ... во ... ... скот не ... ... корм и гибнет.
Dzhut – mass starvation of cattle in winter resulting in famine.
Жұт келсе, елдiң бәрінің ... ... ... ... is better: if it all of the people suffer from dzhut or at least ... ... ... что все выделенные реалии являются разными по
характеристике и присуще только казахской ... ... ... ... произведений на английский язык (наличие языка-
посредника) можно определить, что многие реалии ... с ... ... ... ... и ... Как правило, прием
транскрипции дополняется ... ... или ... ... ... Слов. Books of Words.- Международный клуб Абая. – А.-
2009.с.338.
2. Томахин Г.Д. Реалии-американизмы.- М,: Наука,1988.
Қарлығаш ӘБДІКОВА
Әл-Фараби
атындағы ... ... ... ... ... тұлға концепциясы
Ұлы Абайдың жарық дүниеге келген адам баласының ... ... оның ... ... орны мен рөлі ... философиялық пайымдауға,
санқилы да күрделі адам ... ... ... ... ... ... түсіруге ұмтылысы ХХ ғасырдың басындағы ақын-
жазушылардың шығармашылықтарынан өзінің жалғасын тапты.
Абай мұрасына мирасқор болған сөз шеберлерінің ішінде Жүсіпбек
Аймауытовтың бар ... ... ... жөн.
Ж. Аймауытовтың “Қартқожа”, “Ақбілек” романдарында тұлға болмысы мүлде
жаңа қырынан көрінді. Оның ... ... ... ... ... ең ... ... деген ықыласты бұрын-соңды болып ... ... сол ... ... ... ... ... дәуір
атмосферасының ықпалымен тікелей байланысты. Жүсіпбек романдары жазылған
жылдары қоғамдық құрылыстың тоталитарлық ... ... көше ... ... ... ... теңдік, бауырластық мұраттарына
әлі де сенетін кезі ... ... ... қолға алған роман жанры
қашанда “жеке тұлғаның тағдырын, оның қалыптасу және даму ... ... пен ... ... ... ... етіп көрсететін”
(1,330).
Адам туралы жалпыгуманистік концепция, яғни адамды ... ... ... ... ... ... ежелден тән құбылыс. Бұл
концепцияның тамыры қазақ әдебиетіне дейінгі көне ... ... ... фольклорында жатыр деп қараған жөн. Қазақ әдебиетінің бастауы – Асан
Қайғы, Қазтуған, Марғасқа, Шалкиіз, Доспанбет, т.б. жырауларды сөз ... ... ... ықпал жасаған айрықша тарихи жағдайды ескеру
қажет. Бұл ... ... ... ... ... ... ... қалмақ,
жоңғар басқыншыларынан отанды қорғау, мемлекеттік тұтастық үшін ... ... ... ұлы ... ... ... шығармаларында адам
бейнесі сол тарихи оқиғалардың мәні мен мағынасы ретінде көрінді. Олардың
толғауларындағы ... ... биік рух пен ... адам ... пен оның ... ... өз ... тигізді. Кез келген
құбылыстың қоғамдық мәні бірінші ... ... ... ... оның
мемлекеттің игілігіне сіңірген қызметімен өлшенді. Жыраулардың негізгі
қаһармандары – Жәнібек, ... ... Ер ... ... Абылай хан,
Бөгенбай, Қабанбай, т.б. хандар мен батырлар, бір ... ... ... алып ақыл мен ... ... Олардың бейнелері тарихи
ерліктермен, ұлы оқиғалармен көркемделген. Бұлар – биік ... ... ... ... ... мен ... қазақ мемлекетін
орнықтыруға, өркендетуге, сырт жаулардан қорғауға бағытталған. Ірі де кесек
тұлғада суреттелген бұл ... ... ... ... тән ... ... ... өз мүддесін ұмытып, Отан үшін ерлік ... ... ... ... ... ... Соған сәйкес адам бойындағы
батырлық пен қайсарлықты, даналық пен табандылықты, Отанға, ханға, ... ... ... ... ... ... Кейіпкерлердің ерекшелігін
білдіретін, оларды тобырдан бөліп жоғары ... бұл ... ... ... ... тума ... ... сипатталды.
Кейбір көріністердегі суреттеу ерекшеліктеріне қарамастан, тіпті ... ... ... ... бірнеше жыраудың толғауларында кездессе
де, бұл бейнелер өзінің негізгі ... ... ... кейпкердің
ішкі дүниесін, жан толқыныстарын сипаттап жатпайды, адамның ... ... ... ... ... ... күш салады.
Жырау шығармаларындағы көркемдік амалдар, көтеріңкі стиль негізінен сол
кездегі адам ... ... ... ... рух, ... ... ... мәселен, Махамбет поэзиясында жарқын көрініс тапты.
Егер жыраулардағы батыр тұлғалардың бейнесі қоғамдық өмірдің әлеуметтік-
тарихи жағдайына байланыссыз жасалса, ... ... (Шал ... Көтеш
ақын, т.б.) шығармаларында адам туралы бірсыдырғы демократиялық түсінік
қалыптасты, ... ... ... ... да ... ... ... маңызды еңбегі бар асқақ, батыр тұлғалардың орнына әдебиетке
қарапайым ... келе ... Ақын ... бұл жеке ... ұлы
ерліктің, кесек мінездің иесі емес, күнделікті тіршілік мүддесімен жүрген
адамдар: “… ақын ... ... ... ... ... елгезек, сол
себепті де ақын жырларының тақырыбы сан алуан. Өмірде күнделікті ... ... ... ... ... жайлар, көңіл-күй, міне,
осының бәрі ақын назарына ілінуі мүмкін. Ақындар тіпті жырау өлеңге қосуды
айып көрген ... ... де жыр ете ... (2,46). ... ... ... өлеңдерінде әлеуметтік сипаттың алғашқы белгілері
пайда бола ... ... ... ... ... Дулат, Мұрат секілді зар-
заман ақындарының шығармаларында керісінше сипат алды. “Жырау ... ... келе ... жаңа ... улы ... ... суретін сөз қылатын,
одан қорқып толғанатын. Олар қазақ жайлаған Сахараның бір шетінен шыққан
қара бұлтты ... ... ... шошып, содан келетін бәле қандай екенін
болжап, тұспал қылып айтатын.
Соңғы ақындардың заманында сол бұлт бір ... ... ... ... өтті. Сондықтан бұл күннің ақындары ... ... ... ... ... түскен бұршақты, үй жыққан дауылды, малықтырған ... ... Дала ... ... ... ... түскен қаза мен дерт қандай
болды, соларды айтып күңіренетін болды” (3,194).
Сол дәуірдегі тарихи жағдайға байланысты қолға қару алып ... ... ... ... өз ... ... халіне байланысты
Мұрат, Шортанбай ақындардың көзқарастарында пессимизм, торығушылық пайда
болды. Олардың кейіпкерлерінің бойында ... ... де, ... та ... ... басыбайлы. Әйтсе де, ... мен ... ... ортақ белгілер бар. Олардың ортақ көркемдік
амалдарын айтпағанның өзінде, азаматтық ... ... бен жеке ... ... ... жағдайлар мен характерлердің
байланысы, т.б. белгілер поэзияны ... ... ... ... әдебиетінде кең етек алмаса да, романтизм ағымына жатқызылып
жүрген ... ... ... Бұл ... ... адам бейнесі романтика дүниесін шындық өмірге
қарсы қою арқылы ерекшеленеді. Олар ... ... ... (ал, ... зар-заман ақындарының шығармашылығында историзмнің элементтері болатын)
өмірдегі жағдайларға, әлеуметтік шындыққа қатысы жоқ. Солай бола ... ... ... өз ... өз тұрғысында адам мағнасын іштен
ашуға ... атап ... ... ... мен ... ... қоғамдық ойының одан әрі дамуына
айрықша ... ... Абай ... адам ... оның табиғи
және әлеуметтік жақтарының арақатынасына жаңаша қарайтын, адамгершілік,
кемелдену, ... ... ... ... жаңа ... ... Бұл, шын мәнінде, рухани ... ... еді. ... ... мен ... ... ... жетістіктерін, сондай-ақ
Батыс пен Шығыс мәдениетінің озық идеяларын бойына сіңіріп қана қойған жоқ,
адам мен әлем ... ... жаңа ... ... Оның шығармаларында
адам бұрын-соңды болмаған шыншылдығымен, толыққандылығымен, адам характерін
қалыптастыратын тарихи-әлеуметтік, рухани жағдайларымен көрінді. Әсіресе,
адамның өзін-өзі кемелдендіру ... ... ... ... түседі.
Рухани кемелдену мәселесі Абайда ағарту идеясымен байланысты. Ал, ағарту
идеясы ол үшін тек қана ... ... ... ... ... ағарту тек қана адамның сауатын ашып, білімін жетілдіру емес,
сонымен бірге оның жан ... ... ... өзін-өзі өнегелілік
тұрғысынан кемелдендіруге ықпал жасау. Адамның әлеуметтік және тарихи
сипатына ақын ... ... де ... ... ... бірақ
Абайдың адам туралы құрамы көп, қыры көп концепциясы кейіпкердің тарихи-
әлеуметтік сипатын ғана емес, оның тума ... ... ... сұранысын, т.б. қамтиды. Тұңғыш рет адам ... ... ішкі ... ... ... ... ... Абайдың
адам туралы түсінігі, оны суреттеу тәсілдері қазақтың ... ... ... ... кезеңіне айналды. Абай шығармаларында тұтас
дәуірдің бейнесі жасалды. Бұл ... ... ... ... ... құрайтын бір орталыққа бағынған билік жүйесі, яғни
мемлекеттілік пен ... ...... ... ... Бұл ... ... қару алып, өзіңнен әлдеқайда күшті ... тұру ... емес еді, ... ... қиын ... ... ... қадір-қасиетін, ішкі әлемін сақтау арқылы ғана ұлтты ... ... туды және ол ... ... Абай ... Абай ашқан бұл
жаңалық бір ғана ... ... ... жалпы ұлттық идея
дәрежесіндегі жаңалық еді. Оның шығармаларындағы белгілі бір ... ... ... дәрежеге, ал әлеуметтік-психологиялық сипат жалпы
адамгершілік психологияға ұласады. Абай көркемдігінің құдіреті де ... ... ... жаңа ... ... ... ... тануын, адамгершілік сілкінісін суреттеді. Білім, ...... үшін ... ... адамгершілік ағарудың бір
жолы.
Ары мен намысы аяққа тапталған ... ... ... ... ... ... белгілі бір парасат деңгейіне көтерілгеннен кейін ғана
рухани түлеуге, кір-қоңнан тазарып, дүниеге жаңа ... ... ... ... қарауға мүмкіндік табады.
Дүниеде ең үлкен дерт надандық екенін талай ғұламалар айтып кеткені
мәлім. Өйткені жақсы мен ... ... үшін ... ... ол ... ... кітаптан оқыған біліммен, әрі түйсікпен ... ... ... қол жеткізу арқылы дүнияуи ортадан, ауыл-үйдің өсегімен
ғана анықталатын құндылықтардан биіктеп, тұлғаға ... ... ... ... ... тазару, адамгершілік кемелдену, тұлғаға айналу
жолымен шешеді.
Тереңірек ұғынған адамға бұл концепцияның аржағында халықтық ... ... қиын ... ... жағынан жетілу, кемелдену қазірдің өзінде
де көкейкестілігін жоғалтпаған ұлттық идеологиялық бір ... ... ... ... қанша ықпалы болса, адамның да ... ... деп ... ... ... ... ... ғалымдардың,
жазушылардың біразы қоғам тіршілігіндегі келеңсіздіктерді адам бойындағы
кемшіліктерден көрді. ... Абай ... ... негізгі жолы
адамдардың өзін-өзі кемелдендіруі деп тұжырымдаған болатын, Жүсіпбек
туындыларынан ... ... ой: ... кілт - ... оның
табиғатында, тәрбиесі мен парасатында, адамгершілігінде.
Адам жақсармай, қоғам жақсармайды. Бәлкім бұл тұжырым да тым ... ... ... адам ... оның ... деңгейінің жалпы
қоғам тіршілігінде шешуші роль атқаратынын ... ... ... ... өз ... бір ... қоғамдық әділетсіздіктің
негізі тек әлеуметтік құрылымда ғана емес, адамның табиғатында, мінездеме,
ішкі дүниесінде деп таниды. Сондықтан да, ... ... ... және оның ... ... ... ... жүгінсек, кейіпкердің басқа
түскен қиындықтан, сыртқы ортаның қысымынан құтылуының ... сыры – ... ... ... ... өзгерту, рухын күшейту болып
табылады. Автор сонымен бірге бұл істе сенімді қолдаушы – ... ... ... ... кемелдендіру екенін білдіреді.
Әдебиеттер:
1. Литературный энциклопедический словарь. Под общ. ред.
В.М. Кожевникова и П.А. Николаева. Москва: Советская энциклопедия, ... ... ... ... ... ... М. 20 ... шығармалар жинағы. 6 т., Алматы: Жазушы, 1979.
Нұрлыхан АЙТОВА
Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе ... ... ... ... аяқ» өлеңінің танымдық құрылымы
Қазақ елінің ұлттық мақтанышы әлемдік деңгейдегі алып тұлға Абай
ғылым ... ... ... ретінде қала бермек. Осыншама
құдіреттіліктің сыры неде? Ақын ... ... ... ой-сана кеңістігі ұшан-
теңіздігімен ғана емес, оқшау өрнегімен, оқыс, ойға келе ... ... ... өңді ... ... ... бүтін бітімімен уақыттың илеуі
мен билеуінен тыс тұр.
Бұрынғы дәстүрлі талдаулар, ғылыми ... Абай ... ... ... ... ... Абай ... – адамзат дамуындағы,
қазақтың ұлттық санасын танытудағы ерекше феномен. Ғасыр ... ... ... ... үні ... ... бұл ... ашық жүйе
ретінде қарағанда ғана оң қабақ таныта бастайды.
Ойшыл ақын Абай тілдік рухтан ұлттық рухты ажыратпай ұстайды, ... ... және ... (кодтау), тіл арқылы берілуі/алынуы
тиіс шынайы ақпаратты қайыра байымдауда (декодтау) ерекше епті.
Біз талдамақ ... ... аяқ» деп ... оның ... ... негізделіп түсіндіріледі. Бөтен емес. Алайда мынаны да ескерудің
маңызы бар: Сегіз (∞) – шексіздік белгісі. «Сегіз ... бір ... ... ... түрлі қасиетті иемденумен шектелмейді, шексіз сапалық
қасиетті меңгеруді меңзейді. Поэзиядағы «сегіз қырлы ... - ... және тік ... ... түсінік. Абайдың «Сегіз аяғы» да
бұдан шетін емес. Өлеңнің логика-семантикалық, танымдық ... ... ... ... ... ... кіріп, бойды алар
- Қозғалыстағы тұтастық: трансформация. Алыстан сермеп, жүректен тербеп,
шымырлап бойға ... ... ... ... ... ... ... тауып, Тағыны
жетіп қайырған.
- Күрделі болмыс: метафора. Толғауы тоқсан қызыл тіл.
- Хас шеберлік: бүтін – бөлік. Өткірдің жүзі, ... бізі ... сала ... Құндылық: метафора. Білгенге маржан, Білмеске арзан.
- Наданға жоқ: трансформация. Надандар бәһра ала алмас. Көңілсіз құлақ –
ойға олақ.
2. «Надандық» бейне-үлгісі
единица ... не ... ... ... Көн ... ... көз: ... Басында ми жоқ, Өзінде ой жоқ,
Күлкішіл кердең наданның.
- Ерме: бүтін – бөлшек. Көп айтса, көнді, жұрт айтса ... Ой ... ... пәс: ... ... ... ойда көз, ... айтпа сөз.
3. «Ез» бейне-үлгісі
Өсек, өтірік, мақтаншақ…
- Ұяты ұмыт: трансформация. Ұятсыз, арсыз салтынан.
- Жалқау: трансформация. Қалғып ... ... Бос ... құмар: метафора. Аулаққа шықпай, сыбырлап бұқпай,
Мейірленбес еш сөзге.
- Өсекшіл: трансформация. ... ... ... кесек, Құмардан әбден
шыққаны.
- Мақтаншақ: метафора. Күпілдек мақтан, табытын ... - ... ... ... ... болам десеңіз
- Кекті таста: трансформация. Болмасын кекшіл.
- Пейілден: бүтін – бөлік. Болсайшы көпшіл
- Еңбек ет: трансформация. Жан аямай кәсіп қыл. ... ... ... ... тіленбей.
- Адалдық – байлық: метафора. Адам бол – бай тап (рухани байлыққа, ... ... ...... метафора. Адам бол – мал тап ... ... ... Дос бол: ... Біріңді, қазақ, бірің дос, Көрмесең істің бәрі
бос. Малыңды жауға, Басыңды дауға Қор қылма, қорға, ... ... түбі – ... ... ... ... Тоғышар ↔ қарекетсіз: трансформация. Тамағы тоқтық, Жұмысы ... адам ... ...... трансформация. Таласып босқа, жау болып досқа, Қор
болып, құрып барасың. Өтірік шағым толды ғой.
- Барымташыл: ... ... ... ал ... кім бар ... ... ... әдетің, Өзіңе болар жендетің.
6. «Торығу» бейне-үлгісі
Қайран елім, қазағым..
- Тән тоқ, жан ... ↔ сана сан, іш ... тоқ, өнер ... ... ... ... ... Қаңғыртты, қысты басымды.
Сүйеніп күлкі тоқтыққа, тартыпты өнер жоқтыққа.
- Қайрат түгес: бүтін – бөлшек. Қайратым мәлім, келмейді әлім.
- ... ... ... ...... Өмір өлшеулі: метафора. Өмір – шақ.
- Базар тарқап, ажар ... ... ... соң ... ... ... Не ... құр қожақ.
- Керіге жол алыс, ілгеріге өмір аз: метонимия. Кеш деп ... жол ... ... мол ... ... ... ... Бір кісі мыңға, жөн кісі сұмға Әлі жетер
заман жоқ. Болмасқа болып қара тер, ... ... қу ... ... бейне-үлгісі
Болыс болдым мінекей...
- Закүншік: трансформация. Сөзуар білгіш, Закүншік, көргіш, ... ... ... ... ... ... жер ... Алқағанын зор қылмақ.
- Жарамсақ: трансформация. Басы-көзі қан боп, Арқа басы шаң боп, Және
тұрып жалпылдап.
- Өлермен: ... ... ... Буыны құрып, Тағы қуып
салпылдап.
- Арсыз: трансформация. Абұйыр қайда, ар қайда? Әз басыңа не пайда?
8. «Түңілу» ... ... ... ұйқы ... ... пен даналық қайшылықты бірлігі: Бүтін – бөлік. Білгенге жол
бос,
Болсайшы қол бос, талаптың дәмін татуға. Білмеген соқыр, ... ... ... жатуға. Не ол емес, бұл емес, менің де ... күн ... ... ... көздеп, екі жаққа үңілдім. Құлағын салмас, тіліңді
алмас Көп ... ... Екі кеме ... ... жетсін бұйрығың.
- Саналылық пен санасыздық қайшылықты бірлігі: Бүтін – бөлшек. Баяғы
жартас – бір ... Қаңқ етер ... ... (өзі мен өз ... Атты мен жаяу ... тұтастығы: Бүтін – ... ... ... ... ... ... кім ... Мазасыздық пен бейғамдық қайшылықты ... ...... ... боп ... ... ... ұйқы жоқ. Сыбыр боп сөзі, мәз
болып өзі, Ойланар ... сиқы жоқ. ... ... бір ... ... ... жан ... Көпшілік мен жалғыздық қайшылықты бірлігі: Бүтін – бөлшек. Атадан
алтау,
Анадан төртеу, ... ... ... жоқ. ... бек көп, ... ептеп,
Сөзімді ұғар елім жоқ. Моласындай бақсының Жалғыз қалдым – тап шыным!
«Сегіз аяқтың» танымдық құрылымдық ... де ... ... ... ... 1. «Тіл» бейне-үлгісі;
2 «Надандық» бейне-үлгісі;
3. «Ез» бейне-үлгісі;
4. «Ізгілік, пейіл» ... ... ... ... ... ... ... «Түңілу» бейне-үлгісі.
Кемеңгер ақын бір өлеңіне жоғары-төмен тік бағыттағы және ілгері-
кейінді көлденең бағыттағы ... ... ... – іруге
(бүлінуге), бірігуден – жіктелуге, ұлттанудан – тұйықталуға, жапанданудан ... бет ... ... ... ғана ... әр ... өз шығармашылық санасының һәм халықтың уыз әдеби-мәдени-пәлсафалық
толғамын тоғытып жіберген. Тілдік сана кеңістігін түрен түсірмей сақтаған
жалғызсыраған ... жан ... өз ... ғана ... ... ... ... сақтандырады. ... ... ... ... сана - ... ұлының ұлттық поэтикалық ойлау
кеңістігінің үздіксіз интеракциясын, ... ... ... ... ... ... тыс ... қол жеткізе алғанын
түсіндіреді. ... ... ... әдіспен емес, кеңістіктік-
жағрафиялық ... ... ... ... ... ... аяқ» Абайдың
бүкіл шексіз шығармашылық қарымының ғана емес, қазақы поэтикалық ойлаудың
танымдық, синергетикалық үздік үзігі және толықтай дерлік ... ... аяқ» ... ... ... эволюциялық-кеңістіктік моделі деуге
болады.
Пайдаланылған әдебиет:
1. Абай. Қалың елім, қазағым... Алматы, «Атамұра», 2007. 68-73 ... ... ... им. ... ... как ... проблема
(на материале романа-эпопеи М.О. Ауэзова "Путь Абая")
Что является словами реалиями? Этот вопрос волнует специалистов ... ... с ... ... ... ... ... переводов. Мир
художественного перевода достаточно объемен, ... ... ... ... и прочих элементов ... ... в ... ... ... ... мы непроизвольно ... с этой ... как с иным ... ... как с иным миром
представлений и отношения к действительности. Важно усвоить одно: ... ... свою ... ... ... а ... это ... пласты языка и смысла. Вот почему столь остро встает проблема ... ... этих ... ... культурных ценностей, но ... и ... ... их ... корпуса еще на
подготовительном этапе к переводу.
Слова, в значении которых ... ... ... природные, климатические особенности, в которых отражается
свообразие психического склада нации, его истории, неповторимости его ... ... ... ... наиболее сложный для переводчиков пласт того
или иного ... ... Сила ... ... ... в ... ... может заключаться в том, что они ... ... души и ... ... И чем ... произведение, тем больше оно обнаружит свои истоки в
национальной почве, в ... ... ... ... ... художественному переводу, являются, например, произведения М.
Шолохова, Л. Толстого, М. ... ... в их ... ... всемерно
воплощен не только язык народа, но и его быт, ... ... ... ... Эти ... в ... перевода получили
название слов-реалий.
К этой проблеме очень часто обращались выдающиеся теоретики перевода.
Системно и глубоко она освещена в современных ... по ... и ... ... теоретиками, как З. Ахметов, Г. Гачечиладзе, И. Кашкин,
Вл. Россельс, Н. Сагандыкова, П. ... С. ... К. ... ... Ю. ... ... на достаточно основательную разработку
основных теоретических вопросов, связанных с воссозданием ... ... ... в ... ... ... позитивных примеров
полноценного соответствия мы почти не встречаем. Вопрос о ... ... ... ... ... все еще остается краеугольным камнем
отечественной науки. Вот ... ... ... ... и ... ... фона, этно-бытовых и символических
элементов представляется наиболее важной, ответственной задачей тех, ... ... ... ... ... сущности национальных реалий, и их организующей роли в
национальном художественном ... ... свое ... в ... 60, 70 ... особенно в 80-е годы. Наиболее ярким выражением этой тенденции в ... ... ... двух ... С. Влахова и С. Флорина «Непереводимое в
переводе» /1/. Важной стороной их ... ... ... то, ... ... ... ... что для правильного перевода национальных
реалий на переводящий язык необходимо сначала определить их ... ... ... мы ... что ... ... ... в
произведениях казахской литературы не может ... ... ... и ... ... в ... ... художественного
произведения. Для этого также необходимо культурологическое и философское
обживание языкого бытия казахского ... ... ... касается когда мы переводим казахскую классику.
Поразительная сила романа-эпопеи М. О. Ауэзова «Путь Абая» ... том, что это ... ... ... ... ... ... народа. Роман наиболее полно воплощает в себе ... ... ... и ... ... в частности, в ... ... ... ... и элементы кочевой и духовно-
религиозной действительности.
Национальное своеобразие таких художественных произведений, как ... мир", ... ... или ... Дон" ... ... сложную систему
взаимосвязанных закономерностей, отражающих широкий ... ... ... и ... ... натуры, живые и неповторимые
речевые характеристики, природу национального образа мышления, ... ... ... традиций и обычаев народа. ... ... как ... ... ... лексики закладывает
фундамент национального художественного строения и задает основные
параметры языковой ... ... ... в ... М. Ауэзова «Путь Абая» мы видим как
этнокультурные элементы служит для организации ... ... и ... ... роль в ... ... средств.
Оригинал: "Сойыл соғарға келгенде, қолға, санға келгенде Құнанбайдың
мықтап ... сол ... елі — ... /2, ... ... " ... нужна поддержка и когда требуется ... ... ... ... или ... ... Кунанбай всегда опирается на род
Байсала — Котибак" /3, 40/.
А. Ким: "В тех случаях, ... ... были ... в ход ... ... ... на подмогу прежде всего Байсал с его ... ... ... /4, 31/.
Переводчику важно знать, что "сойыл" означает боевое оружие казахов.
Таким образом перед нами не только ... ... ... и ... прием, в ... ... ... ... ... прием, характер и природу поведения котибаков, их
функцию как ... в ... ... ... ... сам ... Ауэзов специально и не думал об этом, тем более это не пришло в голову
переводчице А. ... но ... это ... ... ... В этом ... его смысловая емкость и, ... ... ... ... ... В ... ... такой важной этнокультурной детали деформируется художественная
система миропредставлений и исчезает психологическая мотивировка заданные в
этом фрагменте. У А. Кима хоть и ... в ... ... но ... ... ... отсутствует в оригинале, что не ... не ... ... но ... от точности и лаконичности
ауэзовского стиля. Если, как мы ... выше ... ... ... то шокпар, напротив, снижает художественную логику автора и
исключает задачу, поставленную ... в ... ... ... ... ... перевода реалий является то, что ... ... А. Кима ... ... М. Ауэзова лишилось своего
лаконизма, точности, емкости, ... ... и ... Так, ... у ... мы ... ... слово как
"воинственные", отсутствующее в оригинале, а также ... ... ... ... исторический фон.
С необычайным художественным мастерством автор использует культурные
реалии, ... ... ... ... ... языка. Как
правило эти реалии восходят к ... ... ... вековой
мудростью, несут в себе громадный интеллектуальный и культурный потенциал
языка, а для ... ... ... ... ... его
художественной системы, значительно обогащая и одухотворяя ... ... Не ... ... М. ... называют сокровищницей
национального языка. Для иллюстрации сказанного приведем отрывок из романа:
Оригинал: "Осы ... ру ... ... артта жүрген үлкенді-
кішілі атқамінер, ақсақал, қарасақалынын, бәрінеде ... ... ... /2, ... Никольская: "Все, что сделают, скажут или решат сидящие здесь
старейшины, будет бесспорно и ... ... ... — и ... ... и ... ... аксакалами, и зрелыми мужами" /3, 40/.
А. Ким: "Общинная деятельность и ... ... ... на ... ... ... примером для множества других
правителей родов и племен, а также всех ... и ... ... и карасакалов - бесчисленных аулов" /4, 32/.
В процессе сопоставления двух вариантов одного и того же фрагмента мы
убеждаемся в том, что ... из ... ... ... в ... ... в ... перевода, как самостоятельная лексическая единица,
организующая полноценный национальный мир. Так, например, в ... ... ... ... ... ... и характеристики как "қарасақал" и
"атқамiнер", а между тем они ... ... роль в ... ... наглядно представляя структуру подчинения и соподчинения
одних элементов кочевого управления другим, но ее ... ... ... ... автора, хотя и значительно ... фон ... В то ... как у А. Кима ... ... структура кочевого общества, идет смешение различных элементов в
силу непонимания переводчиком важнейшей ... ... ... ... ... и "чернобородый" ... ... ... и ... важнейшее художественные идеи
писателя в простые суждения, беседы.
Национальные реалии играют важнейшую организационную роль, ... ... о ... формы и содержания. Ведь наполняя национально-культурным
смыслом те или иные предметы, ... ... они ... сущность, материальную и ментальную неповторимость предмета,
выступают эффективно действующим ... ... что ... реалии всегда выражают национальное содержание
художественного произведения.
Являясь эпопеей мировой значимости, роман М.О. ... ... в ... мир ... ... которых отражают почти все
стороны жизни казахского народа. Вот, по ... ... лишь ... ... ... ... в ... быта и истории
произведения: бай, мырза, ... ... ... ... с обычаями и традициями народа (той, ... ... ... ... ... игры ... көкпар, серке
тарт...); реалий, связанных с ведением скотоводческого ... ... ... ... с ... ... ... шариғат, молла,
хазрет...); реалий, называющих рода и ... ... ... Сыбан,
Бошан...); реалий, обозначающих родственные отношения ... ... ... ... ... ... (жыр, ... ақын...) и
множество реалий быта (текемет, қоржын, алаша, тымақ, сәукеле, шолпы и т.
д.). Национальные реалии ... ... ... бесконечно разнообразны по
своему характеру, что ... их ... ... ... ... является предметом специального исследования.
Особенностью исследуемых национальных реалий является то, что ... них ... в ... и ... ... Это тоже ... прием. Такие реалии, как «барымта», «болыс», «шабарман»,
«би», «нөкер» и ... ... ... ... с ... ... ... и продуктивной лексикой языка, описываемой в романе ... ... ... ... ... ... исторический
колорит. Идейно-эстетическая оценка явлений достигается писателем ... ... ... ... Это личностный почерк писателя,
егo стиль, его творческая манера.
Необходимо указать еще на одно ... ... ... ... ... ... как ... ведущие элементы языка, могут иметь
стилистическую ... ... ... ... ... в ... М. Ауэзова
«Путь Абая» свидетельствует о том, что для них ... ... ... признаки.
М. Ауэзов широко использует в своем романе такие стилистические
средства, как метафоры и ... ... ... ... ... ... образно-эмоциональный характер, но и яркий национальный колорит.
Символы и реалии играют при этом ... ... ... их ... и сравнениях усиливает ... ... ... В ... ... приведем следующее сравнение:
Оригинал: "Қой көздеу, сұлуша Майбасар" /2, ... ... ... /3, ... Ким: ... ... Майбасар" /4, 32/.
У А. Никольской описание Майбасара "қой көздеу, сұлуша" - не переведен.
Но это ... ... ... так как в большинстве ситуаций
Майбасар выступает как ... ... ... сила писателя М.О.
Ауэзова как раз заключается в том, что ... не дает ... ... ... и ... ... у него ... не только внешними
качествами и необходимыми характеристиками, но и как цельный образ ... ... ... ему ... ... ... ... эпопее он действительно красив, и эта объективная характеристика, ... ... как ... ... ... и ... ... в качестве ведущих художественных средств,
воссоздающих ... ... мир ... то ... анализ
показывает, что в произведении М.О. Ауэзова - они не хаотический набор
лексики, а ... ... и ... для ... содержания
произведения материал, который имеет свое определенное место и назначение ... ... ... ... ... заключается в том, что они
наиболее ярко и наиболее ... ... в ... ... ... ... ... т.е. национальные реалии - ... ... ... ... ... произведению особый
национальный колорит, отличный от других национальных картин мира.
Национальные реалии романа М.О.Ауэзова "Путь Абая" представляют собой
в ... ... и ... ... художественный мир, в основе
которого древнейший и богатейший ... ... Из ... ... ... процессе писателя, создаются реальные предметы, явления и
понятия жизни целого народа и эпохи, ... с ... ХIХ и до ... ХХ в.
Употребление национальных реалий как компонентов других стилистических
средств, например, в сравнениях, ... ... ... образно-эмоциональный характер и национальный ... ... ... ... ... ... что ... реалии в
художественном произведении зачастую выступают в качестве ... ... ... ... ... активности. Их
функция заключается еще и в том, что они могут нести ... или ... ... или быть ... нейтральными. Это также
придает художественному произведению национальную неповторимость.
Список использованной литературы:
1. Влахов С., ... С. ... в ... //Мастерство перевода,
сб. №6. - М., 1970. - С. ... ... М. ... ... ... томдық шығармалар жинағында. 3
том. - Алматы: Жазушы, 1979. - 423 б.
3. Ауэзов М. Путь Абая. Перевод под ред. ... - ... ... - 605 ... ... М. Путь ... Книга первая. Перевод А. Кима. - Алматы: ... 2007. - 467 ... ... А. ... ... ... В кн. "М.Ауэзов. Племя младое.
Ибранные произведения". – Алма-Ата: Жазушы, 1977. - ... ... ... ... ... орыс ... ... қарастырылған. А.Никольская және А.Ким жасаған аудармалардан
мысалдар келтiрiлген. Екi аударманың жақсы жақтары көрсетiлiп, кемшiлiктерi
анықталған.
Annotation
This article is devoted to the research of the problem of ... "The way of Abai" by M.Auezov into the Russian ... Here we ... for example ... from ... made by A.Nikolskaya and
A.Kim. Also show positive and negative sides of ... ... ... аға ... Әлімқұловтың көркем аударма теориясына қатысты
басты қағидалары
Аудармашы, әрі аударматанушы Т. ... ... мен ... ... ... ... бір ізге ... айтарлықтай еңбек
сіңірді. Поэзиялық шығарма, прозалық шығарма болсын қай-қайсысын аударуда
да ең ... ... ... әр ... баламаның сәйкес, үйлес
келуіне мән беру ... ... ... ... Ол үшін көркем аударма
жасауда ең алдымен көркемдік ... ... ... ... ... ... қабылдау жоқ. Түпнұсқаны түсініп алмай, бірден
аудармаға кіріседі. Т. Әлімқұлов ... ... ... ... ... қынжылады. Сондықтан да, «Аудармашыға керегі көркемдік
логика. Бұның өзі неше ... ... екі ... ... ... ... көз алдыңа елестеуі. Екіншісі сол бейненің желісінің үзілмеуі»
дейді де, ... ... ойын ... ... ... ... ... алдымен мәтінді қабылдап, түпнұсқадағы ... бір ... ... ... мәндес келетін бар сөздерді ... ... нақ сол ... ... ... бейнелеп отырған өмір
көрінісін дәл беру ... ... ... жәй ... ... дәл ... ... құрылысына қарай дәл сәйкескестендіре
алады.
Аударма туынды өз деңгейінде ...... ... ... ... ... сондықтан да аудармашылар ... сөз ... ... шарт ... айта келе Т. ... аудармада контекстер мен подтекстерді аса ... аса ... бай, ... өте бай, өте ұтымды, ұғымды, нәрлі Абайдан
үйренгеніміз жөн. Абай тәжірбиесі нағыз көркем ... ... 96-б.], – деп, ... ... үлгі тұтып, аудармаға қатысты
мақалаларында қайта-қайта айналып соғып отырады. Мәселен, 1957 ... ... ... әдебиет баспасы «Көркем аударманың кейбір
мәселелері» деген жинақ ... Онда ... «А.С. ... ... ... ... аудармалары жөнінде» ... ... ... А.С. Пушкиннің ... ... ... ... ... ерекшеліктерінің сақталуында
қандай кемшіліктер болып, кандай жетістіктерге қол жеткізілгені жөнінде
тиянақты тоқталып ... А.С. ... ... ... тіліне аударған
ақындардың аудармаларына талдау жасамас бұрын, Абайдың аудару тәсілдерін
үлгі етеді. Абай негізінде үш ... ... ... ...... ... Екіншісі – түпнұсқаның төркініне сайма-сай балама табу.
Үшіншісі – өз мүддесіне, өз ... ... ... топырағына бейімдеу.
Осының алғашқы екеуі ... ... үшін ... ... ... гөрі творчествалық еліктеуге жуық» [1, 37-б.], – деп ... ... ... ... ... ... «Ол ... қолтаңбасын терең, нәзік түсінеді.
Өлең жолдарының мәнін, астарын сол ... ... ... Таба біледі. Барабар балама осыған соғып жатады.... Абайша балама
іздейді» ... Т. ... ... үлгі ... әр ... ... балама
табу шеберлігіне баса назар аударатынын байқаймыз. Әрине, ... ... ... ... аудармашыларға үлгі ете алмаймыз. Т.
Әлімқұлов Абайдың аудармасын бүтіндей алып, үлгі етпейді. Тек, ... ... ... ... ... баламасын дәл
беретіндігіне назар аудартады. Яғни, ол ақын ... бір ... Абай ... ... ... ... пайдаланып
отырғандығын, сондықтанда ол ... ... тым ... ... өз ... өз ... қосып, соған үндегенін өз мақсатына
аударманы қазақ даласының тарихи ... ... ... бейімдеп
жібергендігін тәптіштеп айтқан тұстары осыны аңғартады. «Аударма саласында
біздің көбінесе сүйенетініміз Абай. Бұл заңды. Бірақ өз эстетикасын ... ... Абай ... ... ... демеген. Деуі қиын да еді. Неге
десеңіз, Абай заманында ... ... ... дәстүрі болмады.
Абайдың Евгений Онегиннің Татьянаға деген сезімін ... сен, ... деп ... тарихи жағдайдан туған үстірттік жатады. Рас, жалпы
араби сөзден қашу орынсыз. Осы кейінгі орысша «макулатураның» ... ... ... яғни ... ... сөз. ... бұл орыстың төл ... ... Ал ... ... ... ... оқитын орын. Сондықтан оны
орыстың аузына салу орынсыз» [1, 96-б.], – деп мін де тағады.
Т.Әлімқұловтың 1976 жылы ... ... ... жан»
кітабында «Маяковский шығармаларын аудару жөніндегі кейбір ой» ... да ... ойын ... ... ... мен ... кез-
келген адам аудара алмайтыны сиякты, Маяковскииді аудару үшін де ... ... ... ... ... ақын ... іріктеп алу жөн
болады. Бірақ солардың өздері Маяковскийді терең зерттеуші болу ... ... - деп, ... ... ... ... көп іздену
керектігін тәжірбиеден көрсетіп береді. «Әрбір шумақгың сырын жеке ... ... ... ... концепсиясынан іздеу керек. ... ... алып ... өзінде тарихи деректердің тигізетін
себебі мол» [1, ... - ... ... өлең ... ... әрбір
ақынға көрсетілер бағыт деп білеміз.
«Түпнұсқа қай елде, қай тілде, қай дәуірде туды, автордың өмір ... өсу жолы ... ... ... ... білу ... деп, ... кезде жиі айтылып жүрген фондық ақпараттың маңызды екендігін алға
тартып отырады. Тағы. бір ескертетіні ... өлең ... ... ... ... деп, ... кара өлең ... беталды бөлшектеп
мағынасыз шашыратумен Маяковский ... ... ... ... Өлең ... ... сөз ... көрнеу керек етіп тұратын
болсын. Ішкі, сырткы форма ... ... ... жуықтайды. Ұлттық
дәстүрдің жөні осылай деп, Маяковскийдің ... ... ... ... тағы болмайды. Бұл турада ... ... ... ... бір ырғақтан аумайтын бәйіт әуеніне немесе желдірме
жыр әуеніне салып жүргенін ... ... [1, 23-б.] - ... ... ... ... ... дейін
мұқият қарап, аударманың міндетін автордың міндетінен кем санамай, ... өз ... ... ... ... ықыласпен қарауға шақырып
отыратындығы байқалады.
Даулы ... ... ... ... ... тәсілі көбінесе поззиялық
шығармалардың аудармасында көрініс тапқан. Т.Әлімқұлов жолма-жол аударманың
поэзиядағы орнын кеңірек қарастырған. ... ... ... ... ... ... құрып келе жатыр. Әрине жол санын сақтау ... ... ... ... – тым ... ... оның ... шумақтың
фактурасын еске алу шарт. Оны ... ... ... ... шағы бар» [1, 41-б.], – ... де, осы шақ ... қайсібір аудармасында бар.
Кавказ менен төмен жатыр. Биік шыңда –
Мен тұрмын қар үстінде қиясында.
Осы екі жол бір-біріне ... ... Ақын биік ... ... ... қалай? Шың әсіресе биік шың қиядан жоғары емес пе?
Кавказ подо мною. Один в вышине
Стою над снегами у края стремнины...
Ақын Кавказдың шың ... ... ... айтады. Сол шың
басынан (Қиядан емес) құрдым басталады. Оның ... қар ... Қар ... ... ... ... [1, 42-б.], – деп екі ... отырып, Қ. Бекхожиннің аудармасын сынайды. Түпнұсқа мәтінді дұрыс
түсінбегендіктен жолма-жолдыққа ... ... ... ... ... ... ... мұңлы океан.
Ау, океан – орыс сөзі емес пе? Оның қазақшасы мұхит шығар. Әлде ұйқас
үшін керек ... ма ... Гәп ... ... ... ерке болса
шуламайды. Мұхит мұңлы болса шалқымайды. Бұйрық рай, бұл ... ... [1, 44-б.], – деп ... ... ... сыншы еңбегінде
өте көп. Жалпы, аудармадан байқалған осындай ... айта ... ... талдап тексереді. «Бұл аударманың жанрын, табиғатын ... ... бе, ... ... Осының бәріне мән бере отырып,
сынға алады. Әр сөздің орнымен қолданылмағанын дәлелдеп көрсетеді. Қынжыла
сын ... өзі ... ... Әлімқұлов, Абайдың аударған өлеңдерін түпнұсқалармен ... ... ... Жолма-жол аударма жасауда да көркемдік логикаға
сүйену ... ... ... әрбір жолдың орнын ауыстырып та
көрсетеді.
Жалпы, Т. Әлімқұловтың көркем аудармаға ... ... ... ... ... ... ... жеткізуге тиіс. Сөзді аудармау керек,
ой-пікірді аудару керек. ... ... тіл, ... стиль
ерекшеліктерін сақтау шарт» [2, 40-б.].
«Көркем аударма контекстер мен ... аса ... аса ... тілі бай, ... өте бай, өте ... ... ... Абайдан
үйренгеніміз жөн. Абай тәжірибесі нағыз көркем творчествалық аударма» [1,
325-б.] – деп, аудармашыларға Абайды үлгі тұтып әр ... ... ... ... ... оқып отырғанда өзіміздің төл ... ... ... ... ... ... ... кем
санамағанымыз дұрыс. Автор өмір сырларын қалай шертті, аудармашы ... ... ... жеңіл, жүрекке жылы тиетіндей етіп оқушыға жеткізе алды
ма — ... ... ... [3, 3-б.], - деп, ... ... ... басты талап етіп қояды.
«Әсілі аудармаға бейім ақындардың өзін кей-кейде ... ... ... ... бір сөзін немесе бір жолын түзетсең өмір бойына ғибрат болмақ»
[2, 41-б.] – деп, ... ... ... Ғали ... ... ... ... Куандық Шанғытбаевтың аудармаларына ара-тұра
пікір айтып, талдау ... ... Оған түсу үшін ... ... ... ... үстіне еңбеккерлік қосылады. Пушкиннің бір
өлеңінің бірнеше ... ... ең ... алғаны белгілі. Олай болса
Пушкинді аударғанда өзіңе бара бар ... ... [2, 50-б.] – ... көп ... ... «Әр ақын ... ... бейіміне, ішкі әлеміне сай аударма
таңдауға тиіс. Біреу лирик, біреу эпик, біреу сыршыл, біреу ... ... ақын әр ... ғой. ... екеш ... өзі түр-түрге бөлінеді.
Асқан әннің де, майда қоңырдың да, желдірменің де өз орны ... ... есте ... ... [2, 52-б.]. Шынында да,
аударылатын шығарма аударушылардың табиғатына сай ... оған ... ... ... өнерін көтере алмайтынымыз анық.
Көркем аударманы қай тұрғыда ... да, ... ... ... ... да аударманың сәтті
шығуын көздейді. Зерттеушінің ... ... ... ... ... ол тек аудармашы ғана емес, аударма тарихы мен теориясына ... ... ... ... ... болғандығына көз жеткіземіз.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Әлімқұлов Т. Жұмбақ жан. – ... ... 1974 – 365 ... ... ... кейбір мәселелері.- Алматы: ҚазМем көркем өдебиет
баспасы, 1957.
Әлімқұлов Т. Адам ... ... ... ... 1960,15 шілде.
МАЗМҰНЫ
Дәдебаев Ж. Абайдың ақындық танымы ( түсіну, пайымдау,
аудару).........3
Жаксылыков А.Ж. ... и ... А. ... ... тәуелсіздік идеясының
зерттелуі..........
Пірәлиева Г. Абайдың Қиясбайы –қазақ
әдебиеттануында............................
Түсіпова А.К. Лингво – культурологический аспект в ... ... ... Абая ... ... на ... язык..
Үмбетаев М. Абай өлеңдерінің
өміршеңдігі....................................................
Аитова Н.Н. Абайдың ... аяқ» ... ... ... Перевод слов-реалии как актуальная проблема (на
материале романа-эпопеи М.О. Ауэзова "Путь
Абая").....................................
Әбдікова Қ. Абай ... және ... ... ... Л Т. ... көркем аударма теориясына қатысты
басты қағидалары
-----------------------
[1] Кабдолов З.Арна.–Алматы:Жазушы, 1988,с.9
[2] Кабдолов З. ... ... ... 1997, ... ... М. Путь ... 1978, ... Там же, с. 533
[5] КП–273; КП – 272 –3 ... ... ... Абай ... ... 1968, т.1, с.13
[7] Абай Ѕґнанбаев. ШыЈармалар.–Алматы: Жазушы, 1968,т.1,с.144
[8] Пушкин А.С.Стихотворения.–М.: Художественная литература, ... Там же, ... ... ... ... ... 1971, с.230–231
[11] Абай Кунанбаев. ШыЈармалар.–Алматы:Жазушы, 1968, 1968, т.1, с.71
[12] Есимов Г. Хаким Абай.–Алматы: Бiлiм, 1995,с.38
[13] Там же, с. ... ... ... Бустон.–Душанбе:Ирфон, 1971, с.436
[15] Бельгер Герольд. Гете и Абай.–Алма–Ата:Жалын, 1989, с.66–67
[16] Абай Ѕґнанбаев. ШыЈармалар.–Алматы: Жазушы, 1968, т.1, с.123
[17] Там же, ... Там же, с. ... ... Г. ... Абай,– Алматы: Бiлiм, 1995,с. 38
[20] Абай Құнанбаев. ШыЈармалар.–Алматы: Жазушы, 1968,т.1,с.114
[21] Там же, с.118
[22] Там же, с. 9
[23] Там же, с. ... Там же, ... ... М. ... …уезов ж„не абайтану проблемалары.–Алма–Ата:
¤ылым, 1982,с.196
[26] Там же, ... Там же, с. ... ... М. ... ... ... Атамґра –
Ѕазајстан, 1993, с.8–11
[29] Абай. ... ... ... ... 1983, ... Там же, с. 131
[31] Там же, с. 110–115
[32] Там же, с. 157
[33] Есимов Г. ... ... ... ... шеберлік
құндылық
Наданға жоқ
тұтас
түзетуші
Күрделі болмыс
надандық
Көн кеуде, ойсыз көз
ерме
Ой ойық, қайрат пәс
ез
Бос сөзге құмар
өтірікші
мақтаншақ
Ұяты ұмыт
жалқау
өсекшіл
Ізгілік, пейіл
Дос бол
ет
Адалдық ...... ... ... тоқ, өнер ... ... өмір
Тән тоқ, жан дертті
Мақсат шалғай
Сана сан, іш дүлей
өмір өлшеулі
Базар тарқап,
ажар оңды
Керіге жол ... ... өмір ... ... мен жаяу ... пен ... пен жалғыздық бірлігі
Надандық пен даналық бірлігі
Саналылық пен санасыздық бірлігі

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 97 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абайдың жетінші, отыз алтыншы, отыз жетінші, отыз сегізінші қарасөздерінің ағылшын тілі аудармасындағы тілдік ерекшеліктері, аударма мәтініне салыстырмалы талдау жасау, лексикалық, грамматикалық, стилистикалық ерекшеліктері54 бет
Пікір — ойлау формасы11 бет
Пайымдаудың коммуникативтік- мағыналық статусы67 бет
Қазақ халкынының өнері мен музыкалық мәдениеті5 бет
"абайдың ақындық мектебінің қалыптасуы."17 бет
«қазақ тілінен ағылшын тіліне машиналық аударудың лингвистикалық сөздіктерін apertium платформасының негізінде жасау»33 бет
«Қоныс аударушы» дамыған капиталистік елдер5 бет
А.С.Пушкиннің шығармаларын аударудағы Шәкәрім Құдайбердіұлының шеберлігі80 бет
Абай лирикасындағы азаматтық сарын. Абайдың қара сөздері. Абай және Толстой9 бет
Абай Құнанбаевтың өмірбаяны, ақындық жолы17 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь