Дәстүрлі қазақ қоғамындағы мемлекеттік билік

КІРІСПЕ 3
1 ДӘСТҮРЛІ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНДАҒЫ МЕМЛЕКЕТТІК БИЛІКТІҢ ТАБИҒАТЫ ЖӘНЕ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
9
1.1 Дәстүрлі мемлекеттік биліктің түсінігі және мәні 9
1.2 Дәстүрлі мемлекеттік биліктің эволюциясы және негізгі даму кезеңдері
13
1.3 Дәстүрлі мемлекеттік биліктің қайнар көздері 23
2 ДӘСТҮРЛІ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНДАҒЫ МЕМЛЕКЕТТІК БИЛІКТІҢ ҚҰРЫЛЫМЫ ЖӘНЕ ЖҮЙЕСІ
37
2.1 Дәстүрлі мемлекеттік биліктің құрылымы 37
2.2 Халық билігі 43
2.3 Хан билігі 46
2.4 Сот билігі 57
2.5 Әскери билік 65
ҚОРЫТЫНДЫ
74
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 77
Дипломдық жұмыстың жалпы сипаттамасы. Дипломдық жұмыста дәстүрлі қазақ қоғамындағы мемлекеттік биліктің табиғаты мен ерекшеліктері, дәстүрлі мемлекеттік биліктің түсінігі және мәні, дәстүрлі мемлекеттік эволюциясы және негізгі даму кезеңдері, дәстүрлі мемлекеттік биліктің қайнар көздері, дәстүрлі мемлекеттік биліктің құрылымы және жүйесі, халық билігі, хан билігі, сот билігі, әскери биліктің кейбір қырлары қарастырылады.
Дипломдық жұмыстың өзектілігі. Қазіргі кезеңде Қазақстан дамыған елу елдің қатарына көтерілуде мақсат етіп отыр. Сонымен қатар, еліміз құқықтық, демократиялық, зайырлы мемлекетті орнықтыратындығы конституциялық деңгейде белгіленген болатын. Қазақстанның алдында тұрған бұл мақсаттар мен міндеттері өте ауыр және үлкен жауапкершілікті талап етеді. Қазақстанның алдында тұрған бұл мақсаттарға еліміз гүлденген экономикалық дамуы бар, мәдени, саяси жағынан озық үлгілерді, тәжірибелерді негізге ала отырып, соны орынды жұмылдыра пайдалана білгенде ғана жете алады. Тәуелсіздігімізге ие болып, егенмен ел болғанымызды әлемге әйгілегелі бері рухани-мәдени өркендеуімізде оң өзгерістер бола бастады. Осы мезгілге дейін кешегі патшалық өкімет, кейінгі кеңестік жүйе әсерінен халқымыздың рухани-мәдени мұрасы солғын тартып, тіпті өшіп кетуге сәл-ақ қалған, ата-бабаларымыздың бар шындығын жариялауға мұрсат бермей, ондай қадамға барғандарды “ұлтшыл” деп айыптап, бас бостандығынан айырды. Ал егемендік алғалы, асыл мұраларымызбен қайта табысуға мүмкіндік туды. Соның нәтижесінде қазақ халқы өзінің ұлттық алып тұлғаларының өмірі мен қызметіне қанығып, өздерін жаңаша сезіне бастады. Қазақстан Республикасының Президенті 2011 жылғы Қазақстан халқының әл-ауқатын арттыру – мемлекеттің басты мақсаты атты өзінің жолдауында Қазақстанның дамуының басты бағыттары туралы былай дейді: “Қазақстан халқына арналған 2009 және 2010 жылдардағы Жолдауларымызда мен ағымдағы міндеттер туралы ғана емес, біздің дамуымыздың келешегі жайында да айтқан едім. Осыған орай, әлемнің бәсекеге қабілетті 50 елінің қатарынан нық орын алу мен 30 корпоративтік көшбасшыларын қалыптастыру негізінде елді индустрияландыру міндеттері біздің басты стратегиялық мақсатымыз болып қала бермек”. Міне бұл биіктерге қол жеткізу үшін біз қазіргі кезеңдегі экономикалық инфраструктураны дамытумен қатар, мәдени әл-ауқаты жоғары қоғамдық сананы да қалыптастыруға байланысты шараларды жүзеге асыруымыз керек. Әрине, бұл бағыт бойынша елімізде мәдени мұра бағдарламасы жүзеге асырылуда. Мәдени мұра бағдарламасының аясында қазақтың өткен тарихындағы ақтаңдық беттердің барлығын орнына келтіріп, оның түпкілікті толық көрініс тапқан шын бейнесін жасау мүмкін емес. Соңғы кезде академик С. З. Зимановтың тікелей басшылығымен 10 томдық “Қазақтың ата заңдары” жарық көрді. Бұрын мұрағаттарда, сирек қолжазба қорларында, болмаса жеке адамдардың қолдарында шашырап жатқан құнды материалдарды жинап томдықтарға еңгізіп отыр. Бұл қазақ құқық жүйесін зерттеушілер үшін өте пайдалы жұмыс болып табылады. Мемлекеттік биліктің қазақ дәстүрлі қоғамында қандай орын алғандығы, қандай нысанда болғандығы толғандырады. Демек, зерттеудің негізі сол ойлар мен сұрақтардың өзінен-ақ туындайды.
1. Қазақ әдет-ғұрып құқығының материалдары. Құраст. Кенжалиев З.Ж., Дәулетова С.О., Андабеков Ш.А., Әділбаев М.К., Тоғжанов Е.Л. – Алматы: Жеті жарғы, 1996. – 208 б.
2. Кенжалиев З. Көшпелі қазақ қоғамындағы дәстүрлі құқықтық мәдениет. – Алматы: Жеті жарғы, 1997. – 192 б.
3. Омарбеков Т., Омарбеков Ш. Қазақстан тарихында және тарихнамасына ұлттық көзқарас. – Алматы: Қазақ университеті, 2004. – 388 б.
4. Нұрпейісов Е.Қ., Котов А.К. Қазақстан мемлекетік: хандық биліктен президенттік республикаға дейін. – Алматы: Жеті жарғы, 1996. – 96 б.
5. История Казахской ССР в 5-ти т-х. – Алматы: Ғылым, 1979. – Т. 2. – 424 с.
6. Қозыбаев Б. Қазақстан тарихы. Төрт томдық. – Алматы, 1996. – Т. 1. – 544 б.
7. Толстов С.П. Генезис феодализма в кочевых скотоводческих обществах. – Москва, 1934. – 215 с.
8. Бичурин Н.Я. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. – Алматы: Жалын, 1997. – 352 с.
9. Гумилев Л.Н. Көне түріктер. – Алматы: Білім, 1994. – 480 б.
10. Д’Андре Л. Материалы по казахскому обычному праву // Сост.: Культелеев Т.М., Масевич М.Г., Шакаев Г.Б. – Алма-Ата: АН Каз ССР, 1948. – 350 с.
11. Белозеров А. Материалы по казахскому обычному праву // Сост.: Культелеев Т.М., Масевич М.Г., Шакаев Г.Б. – Алма-Ата: АН Каз ССР, 1948. – 350 с.
12. Сартаев С.С., Өзбекұлы С. Политическая и правовая история Казахстана (документы и материалы конца XIX – начала XX вв.). – Алматы, 2000. – 485 б.
13. Тельман Э. Проблемы казахского обычного права. – Алма-Ата: Наука, 1989. – 144 с.
14. Султанов Т.И. Поднятые на белой кошме. Потомки Чингиз-хана. – Алматы: Дайк-Пресс, 2001. – 276 с.
15. Федоров-Давыдов Г.А. Общественный строй золотой орды. Москва, 1966. – 233 с.
16. История государства и права Казахской ССР. – Алма-Ата: Мектеп, 1982. – Часть 1. – 182 с.
17. Маймақов Ғ. Қазақстан Республикасының саяси-құқықтық тарихы. – Алматы: Ғылым, 2000. – 176 б.
18. Культелеев Т.М., Уголовное обычное право казахов. – Алма-Ата: АН Каз ССР, 1955. – 302 с.
19. Қазақ совет энциклопедиясы. – Алма-Ата, 1975. – Т. 6. – 640 б.
20. Қуандықов Б.Ж. Қасымның қасқа жолынан “Есімге дейін” // Қазақтың ата заңдары. – Алматы: Жеті жарғы, 2004. 4 т. – 139 б.
21. Зиманов С., Өсеров Н. “Жеті жарғы” жайлы. // Проблемы казахского обычного права. – Алма-Ата, 1989. – 283 б.
22. Созақбаев С. Тәуке хан. Жеті жарғы. – Алматы: Санат, 1994. – 80 б.
23. Макиавелли Н. Князь / Итал. тілінен ауд. Роговин С.М. – Москва, 1910. – 560 с.
24. Бартольд В.В. Сочинения, в 9 томах. – Москва: Наука, 1966. – Т. 4. – 496 с.
25. Гродеков Н.И. Киргизы, кара-киргизы Сыр-Дарьинской области. – Ташкент: Типо-лит, 1889. – 398 с.
26. Телеуова Э.Т. Тауке (Тәуекел-Мұхаммед-Батыр хан) тұсындағы қазақ хандығының саяси, әлеуметтік және экономикалық ахуалы.:тарих. ғыл. канд. дисс.: 07.00.02. – Алматы, 1999. – 136 б.
27. Сейдімбек А. Тәуке хан реформалары жөнінде бірер сөз. – Алматы, 1993. – 361 б.
28. Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих или киргиз-кайсацких орд и степей // Под. ред. Козыбаева М. К. – Алматы: Санат, 1996. – 656 с.
29. Кашанина Т. В. Происхождение государства и права. – Москва: Юрист, 1999. – 333 с.
30. Зиманов С.З. Қазақтың билер соты – бірегей сот жүйесі. – Алматы: Атамұра, 2008. – 216 б.
31. Әден С.Т. доцент, Котошева Ғ. Халық билігінің ғылыми принциптері және саясат // Ақиқат журналы. – 2010. - 7 шілде
32. Әділасан Ә.А. Көне сөздер құпиясын зерттеу. – Алматы, 1995. – 145 б.
33. Бартольд В.В. Халиф и султан. – Москва, 1912. – 324 с.
34. Зиманов С.З. Политический строй Казахстана конца XYIII и первой половины XIX веков. – Алма-Ата: АН Каз ССР, 1960. – 296 с.
35. Бикенова А. Қазақ қоғамындағы хандар билігі // Заң газеті. – 2000. - 19 қаңтар
36. Мағауин М. Қазақ тарихының әліппесі. – Алматы: Қазақстан, 1995. – 208 б.
37. Кенжахметұлы С. Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары: көпшілік оқырман қауымға арналған. – Алматы: Ана тілі, 1994. – 80 б.
38. Бернштам А.Н. Очерк истории гуннов. – Ленинград, 1951. – 256 с.
39. Кареев Н. Происхождение современного народного-правового государства: Исторический очерк конституционных учреждений и учений до середины XIX в. – Санк-Петербург, 1908. – 254 с.
40. Черниловский З.М. Всеобщая история государства и права. – Москва: Юрист, 1996. – 645 с.
41. Зиманов С.З. Қазақ даласында әділ соттың “Алтын ғасыры” болды ма? // Қазақтың ата заңдары. Он томдық. – Алматы: Жеті жарғы, 2004. – Т. 3. – 616 б.
42. Билер сөзі: Шешендік толғаулар, шешендік арнаулар // Құраст.: Кәкішев Т. – Алматы: Қазақ университеті, 1992. – 160 б.
43. Төле би // Араб харпінен көшірген, құрастырған, алғы сөзін жазған – Сәрсенбі Дәуітов “Мұраттас” ғылыми зерттеу орталығы. – Алматы, 1999. – 96 б.
44. Зиманов С.З. Общественный строй казахов первой половины XIX века. – Алма-Ата: АН Каз ССР, 1960. – 296 с.
45. Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі (Жалпы және Ерекше бөлімдері). – Алматы: ЮРИСТ, 2007. – 296 б.
46. Өсерова А.Н. Қазақ әдет-ғұрып заң нормаларындағы тәлім-тәрбие тағылымдары: заң ғыл. канд. дисс.: 12.00.01. – Тараз, 2007. – 128 б.
47. Үш пайғамбар // Құраст. Нысаналы А. – Алматы: Дәуір, 1992. – 184 б.
48. Султанов Т.И. Кочевые племена Приаралья в XY-XYII веков. – Москва: Наука, 1982. – 136 с.
49. Вяткин М.П. Батыр Срым. – Алматы: Санат, 1998. – 344 с.
50. Бекмаханов Е. Қазақстан XIX ғ. 20-40 жылдарында. – Алматы: Санат, 1994. – 416 б.
51. Қайырханова Ф.К. XVIII-XIX ғасырлардағы Қазақстан // оқу құралы. – Семей, 2004. – 98 б.
52. Уәлиханов Ш. Ш. XVIII ғ. батырлары туралы тарихи мағлұматтар
53. Тасбулатов А., Аманжолов К. Военная история Казахстана: Очерки. – Алматы: Рауан, 1998. – 176 б.
54. Назарбаев Н.Ә. Тарих толқынында. – Алматы: Атамұра, 1999. – 296 б.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ӘЛ–ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
ЗАҢ ... ЖӘНЕ ... ... МЕН ... жұмысы
Тақырыбы: «Дәстүрлі қазақ қоғамындағы мемлекеттік билік»
Орындаған 3 курс
күндізгі оқу бөлімнің студенті __________________ ... ... ... ... ______________________ ... ... ... ... ... ... меңгерушісінің
рұқсатымен қорғауға жіберілді
т.ғ.к., профессор ... ... ... ... |3 |
|1 ... ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНДАҒЫ МЕМЛЕКЕТТІК БИЛІКТІҢ ТАБИҒАТЫ ЖӘНЕ | |
| ... |9 ... ... ... ... ... және мәні |9 ... ... ... биліктің эволюциясы және негізгі даму | |
| ... |13 ... ... ... ... қайнар көздері |23 |
| | | |
|2 ... ... ... ... ... ҚҰРЫЛЫМЫ ЖӘНЕ | |
| ... |37 ... ... ... ... ... |37 ... |Халық билігі |43 ... |Хан ... |46 ... |Сот ... |57 ... |Әскери билік |65 |
| | | |
| | | |
| ... |74 |
| | | |
| ... ... ... |77 |
| | | |
| | | ... ... жалпы сипаттамасы. Дипломдық жұмыста дәстүрлі қазақ
қоғамындағы мемлекеттік биліктің табиғаты мен ... ... ... ... және ... дәстүрлі мемлекеттік эволюциясы
және негізгі даму кезеңдері, дәстүрлі мемлекеттік биліктің қайнар көздері,
дәстүрлі мемлекеттік биліктің ... және ... ... ... ... сот билігі, әскери биліктің кейбір қырлары қарастырылады.
Дипломдық жұмыстың өзектілігі. Қазіргі кезеңде ... ... ... ... ... ... етіп отыр. Сонымен қатар, еліміз құқықтық,
демократиялық, зайырлы ... ... ... ... ... ... ... тұрған бұл ... ... өте ауыр және ... жауапкершілікті талап етеді. Қазақстанның
алдында тұрған бұл мақсаттарға еліміз гүлденген ... ... ... ... ... озық үлгілерді, тәжірибелерді негізге ала ... ... ... ... білгенде ғана жете алады. Тәуелсіздігімізге
ие болып, егенмен ел ... ... ... бері ... оң ... бола ... Осы ... дейін кешегі
патшалық өкімет, кейінгі кеңестік жүйе ... ... ... ... ... тіпті өшіп кетуге сәл-ақ қалған, ата-бабаларымыздың
бар шындығын жариялауға мұрсат бермей, ондай қадамға ... ... ... бас ... айырды. Ал егемендік алғалы, асыл
мұраларымызбен қайта табысуға мүмкіндік туды. ... ... ... ... ... алып ... өмірі мен қызметіне қанығып, өздерін жаңаша
сезіне бастады. Қазақстан Республикасының Президенті 2011 ... ... ... ...... басты мақсаты атты өзінің
жолдауында Қазақстанның дамуының басты бағыттары ... ... ... халқына арналған 2009 және 2010 жылдардағы Жолдауларымызда мен
ағымдағы міндеттер туралы ғана емес, біздің дамуымыздың ... ... ... ... ... ... ... бәсекеге қабілетті 50 елінің қатарынан
нық орын алу мен 30 корпоративтік көшбасшыларын қалыптастыру негізінде елді
индустрияландыру ... ... ... ... ... болып қала
бермек”. Міне бұл биіктерге қол жеткізу үшін біз ... ... ... ... ... ... әл-ауқаты жоғары
қоғамдық сананы да қалыптастыруға байланысты шараларды жүзеге асыруымыз
керек. Әрине, бұл ... ... ... ... мұра ... ... Мәдени мұра бағдарламасының аясында қазақтың өткен тарихындағы
ақтаңдық беттердің барлығын орнына келтіріп, оның түпкілікті толық көрініс
тапқан шын ... ... ... ... Соңғы кезде академик С. З.
Зимановтың тікелей басшылығымен 10 ... ... ата ... ... ... ... ... қолжазба қорларында, болмаса жеке
адамдардың қолдарында шашырап ... ... ... ... томдықтарға
еңгізіп отыр. Бұл қазақ құқық жүйесін зерттеушілер үшін өте ... ... ... ... биліктің қазақ дәстүрлі қоғамында қандай орын
алғандығы, қандай нысанда болғандығы толғандырады. Демек, зерттеудің негізі
сол ... мен ... ... ... да, осы ... ... негізге ала отырып, бұл бағыттағы
жұмыстарды тоқтатпай жалғастыра беру керек. Біздің ұсынып ... ... да, осы ... ... бірі ... табылады.
Қазақ халқының тарихының өшпес белгілері болып табылатындығын айтып
кеттік. Ғасырлар бойы қалыптасқан мемлекет, өзінің демократиялық ... ... ... дамыған, өркениетті қоғам құруға жол ашты. Бұл
белгілері ... ... ... ... ... ... ... мен отырықшы халықтың басын біріктіріп, екі түрлі
мәдениетте бір ... ... ... ... ... билігінсіз
жүзеге аспайтын мәселе. Яғни, ханның билігі, халықтың ... сот ... ... ... арқылы жүзеге асқан экономикасы мен мәдениеті тығыз
байланысты, ... ... ... ... ... ортасында, жан-жағынан алып мәдениеттер мен халықтардың
арасында бой көтеріп, саяси ... ... ... тұру оңай емес ... ... елі атынан өзге елдермен тең қатынасқа түсуі, өз мүдделерін қорғау, ... ... ... ашып ... ... ... Батыс, Шығыс жүйелеріне қарағанда неғұрлым
демократиялы қоғамымызда хан билігі ашық жүргізілген. Ол өз қызметін жария
етіп, басқа ... ... ... ... өз жеке ... ... тек елінің қамын ойлаған билеушіге үйренген ... ... ... ... патриоттық сезімдерді ұялатты.
Биліктің дәстүрлі қазақ қоғамында тек қалыптасқан дәстүрлі ... ... ... ... реттеуші құқықтық нормалардың да байланысты
болғандығын ескере кету ... ... ... ... ... ... ... құқықтық қатынастарды архаикалық түрге
жатқызуы мүмкін. Бірақ, олай болғанмен бұл қатынастар елде адам ... ... ... ... жол ... ... нәтижеге жеткен өзге
елдер бар ма? Еуропада әрбір қоғамда мемлекеттіліктің дамуы ... ... ... ... ... ... дәстүрлі
мемлекеттілігінде керісінше бірлесу арқылы дамыған.
Мемлекеттік билік құрылымдарының құрылуы, оның ішінде хан ... ... ... ... түсінігін қалыптастырды. Әлемдік мемлекеттану
ғылымында таралмаған бұл басқару нысаны, болашақ зерттеушілер үшін ... ... ... ... ... ... хандығының Ресейге қосылу сәтіне
дейін қазақ жерінде көшпелі және ... ... ... мен ... Сол ... бір басқарушының билік жүргізуі, басқа ешбір жерде
көрінбеген ерекшеліктерді тудырады. Қазақ жеріндегі саяси билік өзге ... ... ... ... өз ішінде жаңаша жүйе қалыптастырған.
Түрік қағанаты он тайпа одағы болып басқарылған жүйе ... ... ... ... ... Ал, ... ... таралуы, қазақ жерінде алғаш
ислам дінін ресми қабылдаған Қарахан мемлекетінің келуімен ... ... ... қазақ жеріндегі әрбір мемлекеттегі билік ең алдымен
сенім, парасаттылық, ар-намысқа негізделген. ... ... ... билік басшысына деген сенім, ол мемлекеттің дамуының кең өріс
алуына әсер етті. Сол даму ... ... өзге ... ... ... ... ... Қарахан мемлекетіндегі жүйе Бағдад
халифаты мен Саманидтер мемлекетінен қатты ажыратылады. Тарихшылар айтуынша
Қарахан мемлекеті көшпелі шаруашылықты ... ... ... ... қала
мәдениетін де дамытты. Ежелгі Сақ, Ғұн, Үйсін, Қаңлы мемлекеттері мен Түрік
қағанаты дәуіріндегі мемлекеттер, Шыңғыс хан ... ... ... көптеген мемлекеттер қазақ жерін мекендеген халықтардың мемлекеті
болды және оның тарихында өшпес із қалдырды.
Мемлекеттілікті ... оның ... және ... ерекшеліктерін
басшылыққа алып отыру, мемлекеттің ... ... мен ... пәнін
түзейді. Ол биліктің ұйымдастыру, жүзеге асуы, қоғаммен байланысты
сұрақтарына жауап ... ... ... келе ... ... мен мемлекеттің негізін
қалаушы қатынастардың ... ең ... ... ... ... ешкімге
ұқсамас тарихымыз бар, елімізде мемлекеттің даму ... ... бар. ... бір ... ... ... бой ... біздің елде
өркениеттіліктің қалыптасуына жол ашты.
Өзіне мәдениет, дін мен ділді ұштастырған қоғам, ... өмір ... ... Бұл ... ... ... пайда болуына әкелді. Міне, сол ... ... және ... өмірін зерттеу құқық
ғылымының басты мақсаттарының бірі.
Уақыт өте келе, ... ... ... ... ... тіл, ... ... дамуының мүмкін еместігін түсінгендей. ... ... жүйе ... ... бе? Қазақ дәстүрлі қоғамында
мемлекеттілік қандай нысанда ... ... Бұл ... осы жұмыстың қалаушы
негізін салады.
Еуропа мен ... ... ... мен ... бір нысанына
байланысты, ол құрылымының жан-жақты зерттеуін қамтамасыз етті. ... қиын ... бұл ... ғасырлар көлеңкеде қалуына себепші
болды.
Өзгеге ел зерттеушілерімен қарастырылған біздің дәстүрлі мемлекеттілік,
қазіргі мемлекет және ... ... ... ... ... әсер етіп
жатыр. Мәселен, кеңес заманының ... ... ... ... сан түрлі
пікірлер келтіріліп, оның дамыған тобы болғандығын көрсеткісі келгендей.
Көне Еуропа мен ... ... ... ... ... ... араластыра келе біздің дәстүрлі қоғамымызға дұрыс емес ... ... көп ... ... ... ... үшін ең ... жалпы қазақтың
дәстүрлі мәдениеті, санасы мен тілін білу керек. Оны білмей теория құру
дұрыс жолға түспейді.
Бұл еңбекте ... ... ... ең ... ... ... Ол дәстүрлі қазақ қоғамындағы мемлекеттік билік деген атпен
танымал. Тақырыптың өзі тарихи жолдағы құқықтық механизмнің ... ... ... ... ... ол ... ... тұрады, ол жүйе
қандай болғандығын бәріміз білгіміз келеді.
Мемлекеттік биліктің қазақ дәстүрлі қоғамында қандай орын ... ... ... ... ... ... негізі сол ойлар
мен сұрақтардың өзінен-ақ ... ... ... ... қоғамында басқа
халықтардың жүйесіне ұқсады ма немесе ешкімге ... жүйе ... ... ... ... ... ... формациялық критерийлер
арқылы сараптайды. Оның теріс болғандығын қәзіргі жас мемлекетіміздің
ғалымдары дәлелдеуде. ... ... ... ... ... ... немесе жоғалтылған рухани-мәдени құндылықтарын қайта жаңғырту
үстінде. Соның нәтижесінде қазақ халқы өзінің ұлттық ... ... елі, жері үшін ... пида ... ... өмірі мен
қызметіне жаңаша көзқараспен қарай бастады.
Қазақ тарихының жұлдыздары саналатын билер мен батырларымыз, хандарымыз
мемлекет билігіне қандай қатысы бар? Бұл ... ... ... тасын қалады.
Қазіргі кезде, судай қажетті демократияның негізгі белгілерінің қазақ
дәстүрлі ... орын ... айта кету ... Ол ... ... ... де ... тапты. Жалпы, қазақ дәстүрлі қоғамында
ханның, бидің, батырлардың кім болғаны, олардың ... ... ... нысанда болғаны, қазіргі кезеңмен салыстырғандағы бейнесі туралы
ойларды осы еңбекте ашуға тырысамыз.
Тақырыптың зерттелу дәрежесі. ... ... ... әдет-ғұрып
құқығындағы мемлекеттік биліктің табиғаты мен ерекшеліктері ... ... ... ... ... келе жатыр. Қазақ әдет-
ғұрып құқығындағы мемлекеттік биліктің табиғаты мен ерекшеліктері, оның
бастаулары қазақ даласында өмір ... ғұн, ... ... дәуірлеріне барып
тіреледі. Оның болмысын зерттеуде Ресей мемлекетінің А. И. Левшин, Л.
Д’Андре, А. ... В. В. ... Н. Я. ... С. П. ... Н. ... және т. б. ... XIX ғасырда өмір сүрген озық ойлы ... ... көп. ... ... ... ... ... С. З.
Зиманов, С. С. Сартаев, Т. М. Култелеев, Н. Өсерұлы, С. ... ... Б. ... Т. И. ... С. ... Ғ. Маймақов және т.
б. ғалымдардың ... ... ... алынды. Сондай-ақ, өзге де
қоғамтану ... ... ... Б. ... Ә. ... ... С. ... М. Мағауин және т. б. ... ... де ... Сонымен қатар, Қазақстан Республикасы мен Ресей
мұрағатындағы сақталған деректер және осы мұрағаттағы белгілі ... ... ... қатар, бұл жұмысты жазу барысында Қазақстан
Республикасының Ұлттық ... ... ... Қазақстан тарихына
байланысты қолжазбалар кеңінен сараланып пайдаланылды.
Дипломдық жұмыстың объектісі. Дипломдық жұмыстың негізгі объектісін
XYII-XYIII ... ... ... ... ... және қазақ әдет-ғұрып құқығындағы мемлекеттік биліктің табиғаты
және ерекшеліктері, ... және ... даму ... қайнар көздері
құрайды.
Дипломдық жұмыстың пәні. Дипломдық жұмыстың негізгі пәнін ... ... ... ... ... ... табиғаты, ерекшеліктері,
құрылымдары, оның алатын орны құрайды.
Дипломдық жұмыстың мақсаты мен міндеттері. Қазақ ... ... ... мәні мен маңызын ашу, халық билігін, хан билігін, сот
билігін және әкери биліктің ... ... ... ... ... жету ... ... шешу көзделді:
- дәстүрлі қазақ қоғамындағы мемлекеттік биліктің табиғаты ... ... ... ... ... ... биліктің мәні және түсінігін
беру;
- дәстүрлі қазақ қоғамындағы мемлекеттік биліктің ... ... даму ... ... ... ... ... көздерін саралау;
- дәстүрлі мемлекеттік биліктің құрылымы және жүйесін, ... ... ... сот билігін және әскери биліктің кейбір қырлары қарастырылады.
Дипломдық жұмыстың ... ... ... ... ... ... ғылымында қолданылатын әдістерге негізделіп
жазылды. Бұл ... ... ... анализ бен синтез
тәсілдері пайдаланылды.
Дипломдық жұмысты жазуда белгілі заңгер ғалымдар С. З. ... С. ... Т. М. ... Н. ... С. ... З. Ж. ... Б. ... С. Созақбаев және т. б. ғалымдардың ғылыми еңбектері басшылыққа
алынды.
Сондай-ақ өзге қоғамтану ғылымы саласының зерттеушілері М. Қозыбаев, ... М. ... Т. И. ... А. Н. ... А. И. Левшин, М. П.
Вяткин және т.б. еңбектеріне де сүйендік.
Зерттеу ... ... ... ... ... құқығындағы
мемлекеттік билік мәселелерін толық көлемде, ... ... ... қойылып, зерттеліп отыр. Оған дейін, хан институттарының тарихи,
саяси және өзге де нысандарда ... ... Ал, ... ... ... ашып беру осы ... негізгі мақсатына айналды.
Дипломдық жұмыстың тәжірибелік маңызы. Зерттеу жұмысы нәтижелерінің
нәтижелері қазақтың ...... ... жаңаша көзқарас
қалыптасыруға септігін тигізеді. Сол арқылы ол ... ... ... ... ... негіз бола алды. Елімізде жүргізіліп жатқан
құқықтық реформалардың тарихи – мәдени бет бейнесін ... заң ... ... ... ... ... ... ескеруге ұйтқы
болмақ.
Дипломдық жұмыстың құрылымы. Жұмыстың ... ... ... ... ... ... және пайдаланылған әдебиеттер
тізімінен тұрады.
1. ... ... ... ... БИЛІКТІҢ ТАБИҒАТЫ ЖӘНЕ
ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
1. 1. Дәстүрлі мемлекеттік биліктің түсінігі және мәні
Мемлекеттік билік және оны қоғам, адам игілігіне қызмет еткізу ... ... ... күн ... ... Мемлекеттік билік өзіндік
бітім болмысы бар жеке-дара құбылыс есебінде ішкі ... ... ... мүдделерден өзін бөлек ұстауға тырысады, тіптен, оларға
өзін қарсы қойып алуы мүмкін. Сондықтан, ... ... ... ... ... және ... ... шектеліп, рухани өмір
құндылықтары аясында арқандауы тиіс.
Билік, оның ... ... ... ... өте ... ... Оның ... ізгілік, жасампаздық, адамдық қабатына шығып, тек осы
режимде пайдалану оңай жұмыс емес. Бұл бағытта атқарылар шаралар көп. Соның
бірі – ... ... ... ... ... оны ғылыми тұрғыдан
зерттеп-зерделеп, жүйелі түрде ой елегінен өткізу. Бітім-болмасы ... ... ... құбылысты игеріп, пайдалану әлдеқайда оңай болары белгілі.
Көшпенді қазақ қоғамындағы билікке, оның ішінде мемлекеттік билікке
көзқарас өзінің ... ... және ... ... ... негізінде те байлық іспеттес өткінші дүние, мәңгілік
емес деген ой-әуен жатты. Билік те, байлық та ... кірі деп ... ... олар адам ... мәңгі тұрмайды, уақытша ғана тұрақтайды.
“Байлық – бір жұттық” дейтін қазақ мақалдап. Оның ... ... ... ... оның ... ... да қатысты еді. ... пен ... ... ... ... болып елестейтін. Сондықтан билікке
қызығуды, оны өмірлік мақсат тұтыду ізіне түсіп ... ... сана ... ... ... деп ... [1, 166 ... билік қазақ қоғамында ешқашан да басты құндылықтар, ... деп ... ... Ең ... ... айнымас асыл мұраттар
деп қазақ жұрты ар, ұят, намыс, имандылық, ... ... ... ... деп ... адамгершілік қасиеттерден айырылып
қалма деп уағыздайтын ел даналығы.
Ал билікке қолы жеткен жан енді оның қадірін біліп, халық игілігі ... ... ... ...... негізгі және тірегі, оның қайнар
көзі. Сондықтан билік игілігі халыққа ... ... ... ... ... ... ... керек. Ондай болмаған жағдайда биліктің
тұрақтап тұруы неғайбыл, оның ... ... ... ... ханды
да тақтан тайдырады” дейді қазақ. ... ... келе ... ... ... ... “хан талапай” рәсім-дәстүрлері
мемлекеттік биліктің басты тұғыры халық ... ... ... және ... ... ... ... оларға қорқа, үрке ... ... ... тән еді ... ... ... ... елге қызмет
етеді, ал билік иесі – ел қызметшісі. Сондықтан ... ... ... керек, қадірін біліп, қасиетінің парқына жету керек деп ... ... ... ... ... ... үңілу дәстүрлі қазақ
қоғамындағы саяси билік ерекшеліктерін егжей-тегжейлі ескеруді талап етеді.
Дәстүрлі қазақ қоғамы көшпелі өмір ... ... ... бойы ... ... бұл ... ... табиғатын және құпиясын зерттеу
әлемдік қоғамтану ұшін берері көп ... ... ... ... ... ... билік мәселесі-әлі күнге дейін
ғылыми әдебиетте арнайы қойылып, жеке кеңес ... ... ... тарихына менсінбеушілік көзқарас еді. Әдістемелік
дәрменсіздік ірі жұтаңдық (таптық идеология), теректемелік тапшылық және
басқа да ... бұл ... ... ... ... ... ... саяси, құқықтық тарихына
арналған тың деректер, жаңа зерттеулер жариялануда. Республиканың жалпы
тарихына ... ... де ... ... ... мемлекеттік
құрылымға арналған мәліметтер келтіріледі. Дегенмен, бұл зерттеулер
дәстүрлі қазақ ... ... ... ... ... ... алғашқы қадамдар, талпыныстар, бастамалар деп
бағаланғаны абзал.
Көшпелі ... өмір ... ... ... ... ... өмір өте ... де нәзік құбылыс. Оның жеке-дара өмір арнасы
есебіндегі тұр-тұлғасы, бітімі, ішкі ... ... ... ету
аясы, ерекшеліктері, құралдары, өзіне сай көзқарасты, зерттеу әдісін талап
етеді.
Дәстүрлі қазақ қоғамында табиғи күш факторы, қоғамдық бедел және ... ... ... өзара астасып жатты. ... ... ... ... ... ... оңай ... емес екендігі
анық. Тек, қоғам ғылымының оның ішінде заң ғылымының, ... ... ... әлемдік дәрежедегі әдістемелік, теориялық деңгейдегі биіктерін
ұтымды пайдалана білу және ... ғана бұл ... ... ... қамтамасыз ете алады.
Бұл тақырыпты өз дәрежесінде игеру қоғамда қалыптасқан мемлекеттік
билік, саяси өмір ... ... ... ұғым ... ... етеді. Сондай-ақ, мемлекеттік билік ұғымының пайда болу,
(ел, отан, жер, заң т. б.) ... ... да ... ... қазақ қоғамындағы мемлекеттік биліктің құқықтық жүйемен
байланысын зерттеу бұл тақырыпты ... ... ... ... ... ... “қорған” бола білу мүмкіншіліктері және осы
бағыттағы ... ... ... ... ... заң ... ... көптеген сұрақтардың пердесін ашады.
Қазақ қоғамындағы мемлекеттік билік және жеке ... ... де ... ... етеді. Себебі, қазақ қоғамында жеке тұлға ... ... ... ... болып есептелді, “малым жанымның, жаным арымның садағасы”
деп ... ... ... Ар, жан иесі – ... Адам – ... ... тұлғасы. Адам болғанда – нақты, жеке адам. Оның өмірбаяны, туған-
өскен жері, туған-туысқандары, жекжат-жұрғаттары – ... ... ... ... ... шежірелік сынақтың және сананың болғаны
құпия емес және ұланғайыр ... ... саны аса көп те ... ... (шежірелік) алып, ұрпақтан-ұрпаққа қалдырып отыру қазақи
өмірдің ерекшеліктерінің бірі. Қазақи қоғам ... ... ... ең ... ... ... ... жеткен жетістігі,
кемшілігі, таланты, талабы, іс-әрекеті, мінеки, ... ... ... ... ... ... ... билік, әрине, бұл факторды
аттап өте алмады.
Оның ... ... ... өзі ... ... ұғым емес, оның
иесімен тығыз байланыстырылатын, тіптен, ол екеуін (билік және оның ... ... ... хан, би, ... ... ... қатар,
қандай би билігі екендігі арнайы аталатын және жеке тұлғаның қасиеті ... ... оның ... ... мен сипаты егіз деген түсінік қоғамда
үстем болатын.
Қазақ қоғамындағы ... ... ... ел, ... ұлт, жер ... ... болып, еншісі бөлінбеген күйде араласып-құраласып, тонның
ішкі бауындай астасып жатады. Сол ұғымдардың құрамдас бір бөлігі, қабаты ... ... ... ... ... ... күйде өмір сүрген. Сондықтан,
жер меншігі, территория, тіл мәселелері қаралғанкезде қазақи сана оны жеке-
дара мәселе деп емес, мемлекет ... отан ... ... ... ... деп есептейді.
Дәстүрлі қазақ қоғамындағы мемлекеттік билікке ... ... ... айшықталатын. Оның негізінде жалпы билікке, оның ішінде
жеке ... ... ауыл ... ру ... ел ... т.
с. с.) билігіне деген көзқарас жатты. Билік ұғымы кең ... ... ... ... ... ... ... бағыт-бағдар беру, жол көрсету ретінде
түсінілетін [2, 94 ... күш ... ... ... жасау – билікке жат құбылыс
деп саналады. Екіншіден, билік ұғымы билік айту, билік құру ... ... ... бұл ... ақыл ... ... ... бірлесіп
ортақ шешімге келу жағдайларын қамтиды. Сонымен ... бұл ... ... (қызметінің) дербестену, даралану болмысының көрінісі еді.
Мемлекеттік биліктің бұл ... өз ... жеке ... ... ол билік орнату, билік жүргізу, ... қылу ... ... ел ... мүмкіндігіне ие болуы халыққа басшылық ... ... ... сай келеді. Төртіншіден, биліктің (билеу), (билеп-
төстеу), (билеп-жаншу) ... ... Бұл оның ... (көлеңкелі)
қатпары болатын. Күш (зорлық-зомбылық) көрсету, өктемдік оқиғалары осы
аталған мағынаға сай ... сана ... кең ... ... ... баға ... ... және деңгейді құптады, биліктің осылай іске асуына және ... ... ... сол ... ... бақылау жасауға тырысты. Биліктің
кең мағынасындағы ... оның ... ... яғни сот ... ... ... тұрды.
Қазақ қоғамындағы мемлекеттік биліктің мәні, мазмұны, сипаты, әсіресе,
оның пайда болуы мен қалыптасуы, соған сай ... әлі ... ... ... өз ... ... жоқ. Ал, көшпелі қоғамдағы мемлекеттік
биліктің ағымы, құрылымы, іске асу ... оның ... ... ... ... ... ... нысандары (монархия,
халықтық демократия) жайлы мәселелер тіптен тыңнан игеруді талап етеді.
Мемлекет және ... ... ... ... әдет ... шұғылданып, оның мемлекеттік өмірін ой елегінен жүйелі түрде
өткізуді естен шығарып алды. Енді ... ... ... мына дәуірде
мемлекеттік болмысымыздың тарихын ғылыми тұрғыда ... ... ... ... ... ... ... халықтардың мемлекеттілігі
жайлы мәселе арнайы қаралмайды. Олар формациялық ұстанымға негізделген
мемлекеттік дамудың ... ... ... ... мұндай жалпы
мемлекеттік таным ... ... ... ... ... ерекшелігін жеріне жете айқындап бере алмайды. Сондықтан, бұл
қоғамдағы саяси (мемлекеттік) ... өз ... бар ... ... ... абзал. Көшпелі қоғамдағы мемлекеттік биліктің негізгі
нысаны – монархия болғаны белгілі. Әдебиетте феодалдық монархияның ... ... Ерте ... ... ... ... дәуірдегі
монархия, сословиелік-өкілдік монархия, абсолютті монархия. Ал ежелгі ... ... ... ... ... ... ... шығыстық
деспотия түрін анықтайды. Көшпелі қоғамдағы монархияның өз ерекшелігі бар.
Өйткені, бұл қоғамды ру-тайпалардың жоғарғы ... ... ... ... болды. Одан кейін бұл қоғамдарда әдет құқығы негізгі
реттеуші роль ойнады да, оның ... ... ... ... ... ... ... жоғары болды. Қоғамда “тұлғалық” (личностный)
фактор өте ... орын ... Жеке ... ... ... ... ... жақсы дамыды. Барлық дерлік әлеуметтік мәселелер жариялы
түрле ... ... ... ... ... ... биліктің қатпар-
қатпар иірімдері, әлеуметтік қабаттары монархияның ... ... ... ... “көшпенділік” бейнесін сомдады.
Бұл тақырыпты зерттеудің болашағы мол. Мұны зерттеу өткен ... ғана ... ... және ... саяси болмысымыздың да
бетпердесін ашып, жаңа ... ... ... ... барынша мол пайдалануға жағдай жасайды [3, 16 б.].
Ерте заманнан бастап, адамзат қоғамының саяси-құқық дамуының әр ... адам ... ... басқару және әділ сот қағидалары мен
принциптерін қалыптастыру, оны іске асыру адам, қоғам ... үшін ... ... бірі ... ... ... негізгі мән-мазмұнын қарастырмас бұрын, бірнеше ғылыми құқықтық
әдебиеттерде тұжырымдалған адам құқығы түсінігіне мән беріп тоқтала ... ... деп ... ... ... адам ... ... “барлық адамдар
дүниеге келген табиғатында ерікті, құқықтық тұрғыдан тең, лайықты өмір
сүруге ... бар, олар ... ... иесі ... ... ... ... керек” Осы құжаттың ... ... өмір ... ... ұмтылуына, жеке басына қол сұғылмауына
кепілдік алуына құқығы деп ... ... ... заң
энциклопедиясында адам құқығы түсінігі, оның ... ... ... ... ... адамның қоғам өмірінің
экономикалық, саяси және мәдени саладағы ... ... оның ... ... ... одан ... ... еместігі сипатталады.
1. 2. Дәстүрлі мемлекеттік биліктің эволюциясы және негізгі даму
кезеңдері
Тәуелсіздік алғалы бері қазақтың дәстүрлі құқығын зерттеу жаңа ... Өз ... ... ... ... ол елді ... ... Қазақ халқы, ежелгі халық ... бәрі ... ал ... ... дәрежеде болғандығы көптеген ғалымдардың ... ... ... ... ... ... ... үлкен
мектеп құрылуда, ол мектептің осы уақытқа дейінгі еңбегі де жоғары, мәселен
егер кеңес заманында ... ... ... тек ... ... ... бүгінгі күні ол ғалымдар үлкен мектептің бастауы болуда.
Біздің ата-бабаларымыз қандай қоғамда өмір ... ... ... білу ... ... құқықтық зерттеулердің болуы қажет. Тарихтан біз
қазақ жерінде мекендеген ... ... ... ... туралы
білеміз. Ал олардың саяси-құқықтық құрылымы, басқару нысаны мен түрлері,
мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... асу процессін бірнеше кезеңге
қарастыруға болады.
1. Далалық-көшпелі қауымның билік нысаны (бұл ... ... ... бар, ... мен ... ... қатынас жалпы
тәуелділік емес, жекелей тәуелді сипатта дамыған ... ... ... ... Адамдардың үлкен тобын және
олардың мүдделерінің әр алуандылығын қамтымауы себепті билік қатынастарының
саяси сипатта болмауы)
2. Далалық ... ... ... ... ... Қазақ хандығының құрылуы және дамуы кезеңіндегі биліктің нысаны
4. Қазақстанның конституциялық жолмен дамуы [4, 7-8 бб.].
Осы кезеңдердің ... ... ... үшін алғашқы үш кезең
қарастырылды. Далалық ... ... ... ... ... әр ... бар, бір ... ең ежелгі мемлекеттер біздің жерде пайда
болған десе, басқа біреулері олай ... ... ... ... ... ... алғашқы қауымдық құрылыстың әсер ... ... ... не? Осы ... жауап беріп алайық. Қауым –
дегеніміз ортақ ... мен ... ... ... туыстық
байланыста болатын саналы адамдардың ... ... ... ... де ... ... емес. Қазақ жерінде сол секілді алғашқы
қауымдардың пайда болған ... ... ... б. д. д. ... жатқызады. Ол кезеңде билік тайпаның ортақ мүддесіне ғана
негізделген, ал адамдар арасындағы қатынастар ... ... ... ... ... ... құрылыста қоғамдық билікпен тәртіп
нормалары сол кездегі адамдардың экономикалық, ... ... және ... ... ... ... [5, 26 б.].
Қазақ жерінде алғашқы мемлекеттік құрылым ретінде ... ... Ол б. д. д. YIII ғас. ... ... Азияда сол кезде ең
мықты әскери одақтардың бірі болған, сақ мемлекеті көптеген грек және шығыс
тарихшыларының ... ... Олар ... дала мен ... ... дәуірінде, мал шаруашылығының сан алуан түрлерін жаппай
дамытып, жетекші салаға айналдырған және оны егіншілікпен ұштастырғандықтан
ол ... ... ... ... ... ... ... сақтар
туралы (олар әсте егіншілер емес, көшпелілер) деп ... ал ... ... кеңістікте, отпен судың молдығына қарай, бір жерден
екінші жерге көше береді) – деп ... ... Шын ... ... түр-түрі табиғи жағдайда, қала орталықтары мен ... ... ... анықталып отырған. Олардың
шарушылығын көрсетуіміз бекер емес, ұлы ... А. ... ... ... байланысын анықтау үшін сол жердегі және сол кезеңдегі
тұрғындардың айналысқан ... білу ... - ... Оған ... ... ... далалы өркениет деген түсініктің қалыптасуын
келтіруге болады, ол өркениеттің дамуы және пайда ... ... ... еш
қандай қоғамның пайда болуы, даму процесіне ұқсамайды.
Сақтар қоғамы қалай ұйымдастырылған еді ... ... осы ... дейін
ғалымдар таласын тудырумен келеді. Жазба деректерде өздерінің дәулетіне,
шұғылданатын ... ... ... сақтар қоғамына адамдардың
қандай тобы кіргені туралы мәліметтер аз. Тек Рим тарихшысы ... ... қана ... тәңір егіншілерге соқа мен қамыт, жауынгерлерге сүнгі мен
оқ, абызға табақ сияқты сиқырлы ... ... ... ... ... ... сүйеніп, сақ қоғамында халықтын үш тобы ... деп ... ... олар ... ... жігі ... ... белгісі
құрбан табақ пен айырықша бас киім болған; ... ... ... яғни ... ... екі өгізі барлар жігі. Аты аталған осы жіктердің
әрқайсысының өзінетән дәстүрлі түсі болған. Жауынгерлерге қызыл және сары-
қызыл, ... ақ, ... сары мен көк ... ... ... [5,
28 б.].
Көсемдер мен патшалары сақ дәуірінде ерекше мәртебеге ие ... ... ... ... ... ... болған Гректер оларды
“басилевс патша” деп атаған. Жауынгерлер мен патшалардың белгісі жебелі
садақ екен. ... ... ... әрі мұрагеріне тапсырып отырған, ... де ... мен ... ... ... пен ... бірге
қойған. Садақты мейлінше шебер ату патшаларға тән қадыр-қасиет болған.
Мерек-мейрам атаулының бәрінде де ... ... ... дәл ... білуде
сынап көру тегіннен тегін өткізілмеген, ежелгі дәстүр бойынша садақшылардың
ең мергені әлгідей мейрам ... елді ... ... ... ... жігіне жатумен қатар ол тағы құдайлардың қалаулысы, көк ... ... ... ... ... жердегі бақ даулет көзі болған
[6, 31 б.]. Халық ... оның дене күші мен ... қуат ... ... Ол халықтың барша жіктерінің бейнесі деп танылған.
Жалпы сақ мемлекетін ... ... ... ... ... танимыз. Батыстың түсінігі бойынша барлық формациялық критерилер
бойынша нақты ... де ... ... ... ... ... ... сараптама өткізейік!
Құл иеленушілік мемлекет. Бұл батыстық түсінік ... ... ... ... ұйым ... бірігуі. Құл иеленушілік ... ... ... құл иелену қоғамдық-экономикалық формациясында саяси
билікті ұйымдастыру [7, 41 б.]. Жәй ... ... құл ... ... ... ... құл ... арқасында олардың
мүддесін қорғау. Ел билеушісі көбінесе ... ... ... ... мемлекеттегі беделі сәйкес болған. Ал егер сақ мемлекетіне ... олар ... мал ... ... ... құл ... қажеттілігі болған жоқ. Демек ... ... ... ... ... ... ретінде феодалдық типтегі мемлекет. Бұл Формацияда құл
иеленушілік мемлекет жойылып, жаңа қоғамдық қатынастардың пайда ... ... ... бойынша бұл бай, шонжарлардың өзінің
мүліктік материалдық мүддесін шаруалардан қорғау мақсатында пайда ... ... б.]. ... ... ... ... ... беріп, ол жерге деген құқықтарын
қоғаумен айналысады. ... ... ... ... ... ... ... оларға тираниялық әрекеттер жүргізген. Және басшының құқықтары тек
ақсақалдар кеңесімен және жоғарғы таптың жиналысымен ... Егер ... ... ... ол мемлекеттің ерекше уникалды болғандығын
түсіндіруге болады. Сақ мемлекетінде, ... мал ... ... бірдей құқықтарға ие бола келе, құл ... ... ... ... ... ... ... немесе болмағаны нақты
дәлелденбеген, бірақ уақыт өткен сайын ... ... ... ... сұраныстың өскені сөзсіз. Жермен қамтуы, шекаралас жатқан ... алуы ... ... ... Мемлекеттік билік көшпелілердің жерге
құқықтарын қорғаумен айналысқан, бірақ феодалдық мемлекетте бұл ... ... ... ... қорғаса, сақ мемлекетінде бұл құқықтар
көршілес мемлекеттерден және теңдес адамдардан қорғаған.
Қазақ жерінде далалы ... ... ... үлес ... ... ... қаңлы және ғұндар мемлекеттері. Бұл мемлекеттер б. д. д. ... пен б. д. 3 мың ж. ... өмір ... Ежелгі тарихшылардың
жазбасына қарасақ “үйсіндер бақ егу мен жер ... ... ... ... және бір орыннан екіншіге көшіп отырады”. Олардың
ел билеушісі Гуньмо деп аталынған. Үйсін мемлекеті қазақ жеріндегі ең ... ... ... ... Олай ... ... ел билеушісінің
нақты функцияларының болуы және мемлекеттік механизмдердің жетілуі [8, 69
б.]. Бичурин Н. Я. айтуы ... ... ... Гуньмо көбінесе сыртқы
мәселелердің шешуімен айналысқан, ал ішкі ... бай және ... ... ... ... құрылымы жағынан үйсін
мемлекеті, алғашқы қауымдық құрылыстан таптық ... ... ... ... ... ... тапқан. Рулық аристократия өз қолында үлкен
жайылымдар мен мал басын ұстаған және ... ... ... ... ... ... ... басқа халықтармен бірге ғұндар
әскери одағына қарсы соғыс жүргізу нәтижесінде, гуньмоның билігі ... мен ... ... ... ... Сонымен қатар
жерді тайпаларға бөлгеннен кейін, ол ... ... ... ... ... әлеуметтік топтардың жіктелуі көрініс тапқан оларда
тайпа мен ру байлары, абыздар және қатардағы мал ... ... ... ... ғана ... ... ... жер мен суға таралған. Ру байлары
өздерінде құлдарды ... ол ... ... ... тұтқындарынан
құралған [8, 72 б.].
Мемлекетте қарулы халықтың авторитеті басым ... және ... ... ... батырлары келесіде елдегі, жеке тайпалардың
бектері мен ақсақалдары ... ие ... Сот ... ... ... ... ... үкім етілген.
Сол кезең де, Сыр бойында қаңлылар мемлекеті құрлық ... ... ... ... жағынан, үйсін мемлекетіне ұқсас болған.
Билеушісі, хан деп аталған, ордасы Сыр бойындағы Битэн ... ... ... көршілес ғұн мемлекетінің алғашқы билеуші Чжичжи ... ... ... ... ал ... билеушісі үйсін
мемлекетіне қарсы күресте Чжичжиге атты ... ... ... ... ... мемлекетінде, ақсүйектер мен билеуші арасында тартыс
туады. Қаңлылар билігімен әдет-ғұрпын мойындамаған ... ... ... [9, 36 ... ... рет бой ... б. з. 93 жылы ... олар бір қатар
тайпалар мен руларды бағындырып, Сыр бойын ... ... ... қарым-қатынастардың белгілері өте күшті болған. Тарихи
деректерлер бойынша, ғұндар 24 руға бөлінген, ... ... ... ... ... Ағамандар кеңесі мен халық жиналысы болған.
Деректер “ғұндардың жыл ... үш рет ... бас ... ... бар ... жылдың бірінші, бесінші және тоғызыншы айында сол күні ... ... ... ... ... ... ұлықтары мемлекет істері
жөнінде кең отырып кеңескен ат жарыс пен түйе қызықтап көңілдерін көтерген”
[10, 26 ... ... сол ... ... ... ... ... туралы
мәлімет қалдырған. Мемлекет басшысы Шаньюй деп аталған, ол шексіз ... оған ... ... аты ... деп ... ... ... деректер бойынша оларда шаньюйдің ұлдары мен туысқандары басқарған
және меншігінде жер мен су ... ... ... олар қара ... ... ... дәуірдің ең мықты мемлекеттердің бірі, ғұндар секілді Еуропа
мемлекеттерін бағындырған елдердің бірі ... ... ... мен ғұндар сияқты олардың мемлекеттік дамуы қай сатыда болғандығы
жөнінде зерттеулер жалғасуда. Тарихи деректер, әсіресе ... ... ... ... ... көшпелі өркениет бастаушыларының бірі
ретінде қарастырады. Сарматтарда мемлекет басшысы мирасқорлық жолымен емес,
елдегі ең мықты, тапқыр және ... ... ... ... ... Олар сол ... Орта Азия ... мекендеген көптеген
мемлекеттер сияқты түрік тілінде сөйлеген.
Халықтардың ұлы қоныс аудару дәуірі, қазақ даласының саяси ... ... ... ... Олардың саяси аренаға келуі жуан-
жуандар мемлекетін қиратуы ... ... ... Бұл ... ... Ашина әулеті басқарады. “Түрік” тұңғыш рет ... ... ... және ол 542 ... ... [10, 99 б.].
Түрік қағанаты шаруашылығы жағынан көшпелі және жартылай көшпелі әдісі
басыңқы және отырықшы-егіншілік түрі қоса ... ... ... ... қала мен дала ... рөл ... ... халқы түріктер және
соғдылар, бірдей сауда-саттық, ол ... ... және мал ... ... – қаған басқарған, ол мемлекеттегі ... ... ... ... ... ... қолбасшы қызметін атқарған.
Сонымен қатар қағанаттағы ішкі билік-жабығу, шад және елтебер ... олар ... ... ... ... ... ... Басында тайпалар одағы ретінде қалыптасқан ... ... ... ... ... Осыған сәйкес мемлекетте ел сөзі алғаш
рет пайдаланылады, бұл қоғамда алғаш демократиялық белгілердің ... ... ... ... ... ... ... және олармен
тақтан алынған. Елдегі сот билігін, бұйрықтар мен ... ... ... ... қағанат тайпалары әлеуметтік жағынан ақсүйек
және бағынышты тайпалар болып бөлінген дейді. ... ... ... ... ... ... бағынышты тайпалар адамдарын жеке құлдар
ретінде таратпаған, бұл мемлекеттегі әлеуметтік қатынастардың дамығандығын
көрсетеді. Түрік қағанатымен жаңадан басып алынған ... егер олар ... ... ... ... өз ... ішінен ол елге басшылық
жүргізетін бектерді тағайындаған. Қағанның қызмет етуі тек ... ... ... салықтар басып алынған қалалар мен Ұлы Жібек
жолы торабымен жүріп ... ... ... ... орта ... түріктерді әлемнің арамтамақтары деп атауының негізі бар ... мен Орта Азия ... ... ... ... ... ... жүргізіп жатқан кезде, 704-756 жылдары, түргештер Жетісу мен шығыс
Қашқарияда билікке келеді. Олардың билеуші ... ... ... ... ... ... елде ірі реформа жүргізумен танылады. Ол ... ... және ... ... ... ... және сот органы
болған. Реформаға сәйкес мемлекет бұрынғыдағыдай тайпалық белгілері бойынша
емес, территориалдық қағида ... ... ... ... 20 ... орталықтары ретінде ірі қалалар алынған. Ал жоғарғы ... ... ... Бұл ... ... ... мен қытай мемлекеттерінің
шапқыншылығының әлсіреген түрік елін бір билікке ... ... ... ... ... ... өз діні мен мәдениетін уағыздау түрінде
көрініс тапқан [10, 114 ... ... ... қағанның жақын туыстары тағайындалған.
Түргештер мемлекеті түрік қағанаты тәрізді, елде ... мен ... ... ... ... Ол ... Орта Азия мен Жетісу ... ... өте ... ... ... ... түргеш мемлекеті қазақ жеріндегі ұлы түрік қағанаты дәуірінің
соңғы кезенің құрайды. Түргештерден кейін бұл дала ... ... ... мұра ретінде қалдырылады.
Түргештер мемлекетінен кейін Жетісу өңіріне шығыс түріктерді құлатқан
ұйғыр және қарлұқ ... ... ... Олар ... ... ... және қоғамнның даму ерекшелігіне өзінің ... ... Араб және ... ... ... 9-10 ғ. Қарлұқ бірлестігі
толып жатқан рулық-тайпалық топтардан құралады. Араб жағрафшысы ... ... ... ... бар дейді. Олар тек түрік тілдес ғана емес,
сонымен қатар иран ... ... және ... ... ... ... б.].
Шаруашылығы жағынан халқы көшпелі және ... ... ... ... бойынша, қарлұқ мемлекетінде 8-10 ғ. арасында халықтың
түріктендіру процессі жүріп жатты.
IX ғ. Қарлұқтардың ... ... ... ... жүйенің дамыған
түрі болатын. Жабғу тек тайпа басшыларының кеңесінде ғана билік ... ... ... ... тайпалардың басшылары қолында болған [11, 75-76 бб.].
Қарлұқтарда дербес бытыраңқы, “жабғулық” мемлекеттердің қалыптасуына
әлеуметтік – саяси және ... ... YIII ... ... Оған қарлұқтардың қазіргі Жетісу мен Оңтүстік Қазақстан территориясына
келіп, отырықшы ... ...... типімен тығыз қарым-қатынасының
басталып, Ұлы Жібек жолының үстіне орналасуы себеп ... еді. ... ... дамуы мен сан жағынан өсуіне алып келеді. Басқа түркі тайпа
бірлестіктеріне ... ... ... ... көп ... ... бар ... өзара дербестікке ұмытылуына ықпал
етеді [12, 25 ... ... ... ... және ... ... ... басқаша жолмен жүрген. Қарлұқтар заманында түркілер ... ... онша ... бола ... жоқ. ... оған
шаруашылықтың даму ерекшелігі тікелей ықпал ... Бұл ... ... ... және оған ... ... етіп тұрған қарлұқтардың
қауымдық қоғамдар мүддесімен сәйкес ... ... ... жүйе құрылымының болуы бұл қауымдық қоғам дәстүрінің одан ... ... ... жасайтын еді. Сондықтан да түркілердің ... ... ... ... ... ... ... қайта
бір-бірімен толыса дами берді. Екінші жағынан, бұл түркілер ... ... ... ... өмір сүруіне де ықпал етті.
“VIII-IX ғасырда Жетісу, Сырдария бойы ... және ... ... ... ... мәдениетінің көп тұрғыда жақын ... ... ... ... ... өзі бұл ... әр ... этникалық
топтардың болуына қарамастан бір жүйеден ... ... келе ... ... ... ... ... болғандығын
аңғартады. Қарлұқтарда өзіндік мемлекеттік құрылымдардың бар болғандығын
араб жазбалары да ... Онда ... және ... ... ... олардың ішінде қарлұқтар, тоғыз-оғыздар, қимақтар
және оғыздар бар. Түріктердің әрбір тайпасында өз ... ... ... олар ... ... ... деп жазылған.
Түркі қағанаттарының құрамында болған кезде басқа ру-тайпалар сияқты
қарлұқтардың қоғамдық саяси ұймдары тайпаны құрайтын ру құрылымдарының ... да ірі ... ... Алайда елдің құрамындағы ру-тайпалар үнемі
қозғалыста болып, бір-біріне ... ... ... ... ... құра
алатын еді.
Кезінде Э. Телман мал көшпелілерде ертеден жеке меншікке айналғандықтан
оларды мүліктік және әлеуметтік жіктелуі де, ... ... ... процесстері де тез жүруі мүмкіндігін айтқан болатын [13, 67 ... ... ... ... ... ... ... болса, Шығыс
елдерінде ол өндірістік қатынастардың субъектісі ретінде ... ... ... ... мемлекет үстем тап қоғамының мүддесін
қорғады, ... ... ... ... ... ... арасында
катализаторлық рөл атқарды. Ал ... ... ... ... ... жеке меншіктің өзін де бақылады. Мемлекет және осы өкіметке қатысты
әлуметтік үстемдік етуші топ Шығыс елдерінде өзара ... біте ... ... ... жеке ... шектен тыс байып кетуіне тыйым салып
отырды. Өйткені жеке меншіктің күшеюі мемлекет қазынасын толтырып отыратын
қоғамның ... ... ... ... ... ... еді.
Әрине, біз қарастырып отырған ... ... ... ... ... ... бар күшті әскери үкімет
құрыла алған жоқ. Ортағасырлық деректерде қарлұқтардың ... ... ... иеліктері болған [13, 66 б.].
Қарахан мемлекеті құрылғанға дейінгі бұл кезең дала ақсүйекері мен
демократиялық элементері ... ... ... ... ... ... ... созылуына Араб басқыншылығы, Қытай экспанциясы ... ... ... бірлестіктермен күрес себепші болды. Қарлұқтар өз
иеліктерін ерте феодалдық мемлекет қоласына біріктіру үшін күрескен. ... жылы ... күл ... хан ... ... ... ... кезде өзін қаған
деп жариялауынан көреміз.
Қарлұқтарда ерте феодалдық бір орталыққа ... бір ... ... бастағандығын араб шығармалары айқын көрсетеді: “Қағандардың қағаны
солардан (қарлұқтардан) болды, ол түркілердің ... ... ... ... өз қол ... ... Шана (яғни Ашина) да
солардан (қарлұқтардан) болды”. Бұл ... ... ... ... ... ... ... қаған болғанын көруге болады. Мұндай
саяси басқару жүйесі 840 жылы ... ... ... ... жыл
сайын болмашы сыйлық жіберіп отырды. Ал Испиджап өмірінің өзіне Талас ... ... Орду ... әмірі бұрынғысынша сыйлық жөнелтіп тұрған.
Елдің батысында халық Бағдад халифатының ... ... және ... ... арасында ислам діні мен мәдениеті кең етек алған еді.
Сонымен қатар ... ... ... ... ... ... ... ашады. Бұл екі мәдени ... ... ... мемлекетінің
жабғысының беделін төмендетеді. 840 ж. билікке келген қарлұқ жабғысы, Білге
Құл Қадырхан мемлекетті ... ... өз ... ... Бұл реформа бойынша әрбір бос түрікке жер ... ... ... қорғалды. Сонымен қатар, жабғу билігі тікелей халыққа таратылып
ескі түрік заң нормалары ... ... Бұл ... ... ... мемлекеттің күшті болуына әсер етеді. Алғаш рет ... ... ... ... ... етуі осы ... Құл Қадырхан реформасы кезінде танылған
[12, 26-27 бб.].
Жалпы қарлұқтар ... ... ... ... қалыптасуы
Қарахан әулетінің негізін салушы Сатұқ Боғра ханның 942 жылы ... ... ... етіп ... ... ... ислам дінінің кең етек алып баратқан кезінде шығысынан
келген Шыңғыс ханмен біріктірілген түркі-монғол тайпаларының басып ... жаңа ... ... ... ... ... қалалар мен
тоналған халық өз жерінде бес жүз ... ... ... ... ... билеу астарында қалды. Шыңғыс хан бастаған шапқыншылық
өзімен бірге мәдениетін, тілін, діні мен ... ... Оған ... ...... ... қатынастар өз тәртібін жоюға мәжбүр болды.
“Көшпелілер жерін өзге Көшпелілер баспаса, жаулап алмайтындығы” сол ... ... ... ... жылда жауланған жер, көптеген ғасырлар бойы бір
жүйенің астарында қалды. Әрине, тарихтан ақ пен қараны ажыратуға болмайды,
бірақ ... келе ... ... ... өзгеге көз қараспен қарауға
бермейді. Сол кезеңнен бастап қазақ мемлекеттілігінде “хан” ... ... орын ... хан ... оның алдында болған Қарахан мемлекетінің саяси-
құқықтық жүйесінен қандай айырмащылықта болды. Ең ... ... ... ... ... ... негізделгенін ескере кету
керек. XII ғ. соңы мен XIII ғ. бас ... ... пен ... ... ... Тимучиннің билікке келуі мемлекеттегі қоғамдық
дағдырысты тәртіпке салу арқылы түзейді. Бұл ... ... мен ... ... орын алған Қарахан мемлекеті ішкі және ... қала ... ... негіздеген. Ислам діні қанат жайған
жерде сол кездегі ең дамыған инфроқұрылым ... ... ... ... сол ... ... қоғамында дамыған мемлекеттің көрініс болған.
Мемлекет пен адам арасында пайда ... ... ... құқықтық
нормалармен реттелінген. Түрік қоғамы ішінде архитектуралық өнердің түрін
көрсеткен. Қарахан ... ... және ... ... тайпаларының
біріктіруге тырысқан. Сонымен қатар, бұл мемлекетте жоғарғы ... ... ... хан ... ... арасында енгізген заң нормалары
бойынша, әрбір қылмыстың ауырлығы үшін өлім ... ... ... ... ... ... ... әкелді. Бір қол астында
біріктірілген түрік-моңғол тайпалары мемлекеттің ... ... ... жақын көршілерін тонауға кіріседі. Сөйтіп, XIII ғ. ... ... ... байланыстырды. Қаталдыққа үйренген Шыңғыс хан тұқымдары
бұл ... ... ... ... де ... ... ішінде аса
қаталдығымен есте қалған Шағатай ... ... ... ... ... ... өйткені әрбір теріс қылық үшін өлім жазасы
қолданылған, көне ... ... әдет ... жаңа ... ... жоқ. ... үйреншіктік қатынастарға түсе алмады [13, 95 б.].
Тіпті мал ... ... ... ... ... бойынша түркілерге тек
арам етті жеуге болатын, сондықтан адамдар малды түнде сойған [14, 94 ... ... ... ... ... ... ... жеріндегі
мемлекеттілікті төмен сатылы санаған, оның себебі көшпелі қоғамның негізгі
белгілері болуы керек. Кейде көшпелі ... ... ... өткенімен сақталып қала берген, бірақ ... ... ... ... де ... бергенін ескере кету керек еді.
Қазақ хандығынын пайда болуына тікелей себепші болған Алтын Орда ... ... Г. А. ... “...у ... же те ... которые наблюдаются в конце XII в. не привели к ... ... ... ... ... Государственная власть у них
развивалась по линиям родоплеменных отношений (семья-род-племя-союз племен,
во главе с ханом), что ... для ... ... от ... ... ... ... Именно это и обусловило тот факт, что половцы так и не
создали ... ... так и не ... ранний,
патриархальный, неразвитый этап процесса классоброзования” [15, 25 б.].
Моңғолдардың саяси ... ... ... ... ... ... саясат мемлекетте негіз қалаушы қатынастар қатарына ... ... таза ... ... ... ... ... ханның билікке келуі мемлекеттегі саяси құрылыс пен ... ... ... Ол ру мен ... ақсақалдарының беделін
төмендетеді. Шыңғыс хан үшін қатал тәртіппен ақсақалдар кеңесінің рөлінің
төмендеуі, мемлекетте әскери режимнің ... ... ... мен ... ... ... ... мемлекеттегі әскери ... ... ... еді. Ал бір адам ... ... ... хан мемлекетте жаңа идеологияның келуіне себепші болды. ... ... хан ... оған ... ... туралы идеяның
таратылуын қалады. Оның өте сәтте әрекетінің барлығы ... ... ... кең етек ... ... Саяси режимдегі деспотия саяси құрылыстағы
диктатура мен теологиялық ... ... ... ... ... сол ... ең ... әскери державаға айналуына әкеледі [14,
67 б.].
Шыңғыс хан қайтыс ... ... оның ... Сары ... бен ... ... ... өздерінің жеке ұлыстарын ... ... ... Жошы мен ... ... ... Жошы ұлысы кейін
Алтын Ордаға айналып, Шыңғыс ханның ... ... ... тайпаларының
қалыптасқан нормаларының қосындысынан пайда болған ... ... ... ... ... ... Бұл ұлыс ... хан
жүйесінің көшпелі елде таралғандығының бейнесі болған, өзге ... ... ... ... ... отырықшы шаруашылық болғаны белгілі.
Қазақ хандығы кезіндегі саяси билік ерекшелігіне ... ... ... өңіріне қазақ хандығының келуімен, одан кейінгі қазақ этносының
қалыптасуы, ұзақ жолдағы мән-жайлар мен тарихи факторлардың нәтижесі болды.
Жалпы қазақ ... ... ... аталуының да, арнайы заңдылығы бар.
Қазақ хандығын зерттеумен айналысқан кез-келген ғалым, ең алдымен қазақ
этносының ... әр ... ... ... деген еркін
адам, тұрандық ұлт, діні бір де нақты ислам, бір де әлі тәңір діні, бейнесі
сары және ... ... ... ... ... кейде европеоид халық екені
белгілі. Бұл халық ерекшелігі бекерден бекер ... ... ... сол ... жан-жақты тануымен басталады.
Қазақ хандығы құрылған кезде (XY ғ. 50-60 ... сол ... ... жартылай көшпелі және көшпелі шаруашылық жүргізген
[13, 115 б.]. Тарихи деректер ... Шу мен ... ... арасына,
жартылай көшпелі халық тұратын жерге, Керей мен ... ... ... мен рулар келіп қоныстанады. Олар қазақ хандығының ірге ... ... ... жоғарғы мемлекеттік билік Шыңғыс хан ұрпақтарына
тиесілі болған және “хан” титулымен ... ... ... ... Шыңғыс хан ұрпақтарының билеген ... ... жеке ... ... ... ... отырған. Жалпы мемлекеттік билік
қалыптасқан ... ... ... ... ... ... хандығының
құрылуы кезінен-ақ хандық таққа отыруынның ерекшелігі көріне бастады. ... ... ... ... Жәнібек бір-біріне деген силаушылдық пен
сенімділік көрсету нәтижесінде Шу мен ... ... ... ... ... ... ... Сенека-кіші айтқанындай “билікте
сенімділік пен ырыс орын алса, жерде бақыт ... ... де ... ... қазақ хандығы үшін ең тиімді хандардың келуі оның үлкен
болашағын жорамалдағанындай.
Қоғамдық құрылымы бойынша қазақ хандығы патриархалдық-феодалды мемлекет
сатысында ... ... ... ... оған ... ... бар екендігін ескеру керек. Ел билеу мирасқорлық жолымен беріліп
отырған. Хандықтағы ... ... ... хан қолында болғанымен,
кейбір кезеңдерде ол билік сұлтандар мен билердің ... ... ... ... ... үшін күрделі және маңызды институттардың бірі
болғаны айқын. Өйткені ... ... ... елін ... тайпалар мен
руларға емес, Шыңғыс ханның ұрпақтарына тиесілі болған. Яғни қара ... ... ... деген үлесін қосудан алшақтау болған. Ал ... ... мен ... сақтау үшін сол билікті мойындауға мәжбүр болған.
1. 3. ... ... ... ... көздері
Дәстүрлі мемлекеттік биліктің қайнар көздері ... ... ... және ... өзара байланысы, қарым-қатынасы, осы
қарым-қатынастың ... ... ... алға ... мақсатымызды
айқындауға әлдеқайда нәтижелі болардай.
Әрине мемлекеттік билік (оның иегерлері, органдары) және әдет-ғұрып
құқығы нормалары арасындағы қарым-қатынас тікелей, ... да ашық ... Ол ... мол, ... ... көзге көріне бермес мөлдір, қолға
ұстап болмас нәзік ара қатынастардың бірі. Әсіресе, бұл ... ... ... басталар бастауы, аяқталар шегі қайда ... ... беру – ... ... Бұл екі ... арасындағы өзара жақындық,
бірін-бірі тауып-табысуы және бұл қатынастың өрбіп дамуы ... ... ... ... ... бұл ... дәл басып айтып, дөп
басып айқындау, нақты дәлелдер келтіру - әзірге мүмкін болмай отыр.
Әдет-ғұрып құқығы ... мен ... ... ... ... даму эволюциясын бірнеше кезеңге бөлуге ... Ең ...... ... ... оның ... ... пайда бола
бастаған дәуірі. Бұл уақытта үстемдік және жетекші роль ... ... ... ... олар ... ... ... туындайды және
қоғамдық өмірдің белді де басты факторлерінің, беделді компоненттерінің
бірі еді. ... бұл ... ... ... ... ... ... нормаларымен жақындасуға, солармен “тіл табысуға” өздері
мүдделі болды. Сол ... олар ... ... ... ... ... ... арттыруға тырысты. Бұл кезеңде мемлекеттік билік әдет-
ғұрып құқығы нормаларын барынша ... ... ... ... Оның ішкі
мәнін, мазмұнын өз бойына сіңіруге тырысады, соның іс-қимыл жүйесіне,
барлық ... ... ... өзін де осы ... ... ... ... ой-ағымдарға лайықты етіп сомдауға ... ... ... ... ... ... ... балаң
кезі еді. Оның әлі қоғамдық өмірде өз орнын алып, жалпы қоғамдық биліктен,
оның органдарынан бөлектеніп, жеке-дара, ... ... ... ... ... бұл ... ол ... нормаларымен танымдық
(таныстық) байланыс орнатқанына қанағат тұтатын. Бұл нормаларға талғаммен
қарап, оларды, алалау, ... әлі де ... оның ... жоқ ... бұл ... ол ... ... нормаларына әсер етейін, оларды
белгілі бір ... ... ... ... ... деген талпыныс-
талаптан, ой-әуеннен таза еді. Оның бар ... ... ... мен ... аймағында болу, солардан нәр алып өсіп-өну, толып-толысу
еді [2, 73 ... ... пен ... ... ... арасындағы
байланыстың дамуының екінші кезеңінде, олар арасындағы ... жаңа мән, жаңа ... бере ... Енді олар осы ... және ... юридикалық (арнайы) мағынадағы құқытық мәнге ие
бола бастайды. Бұл ... ... өз ... өзі ... белгілі бір
жүйе дәрежесіне көтеріліп, қоғамдық өмірдің ... ... ... тұсы еді. ... осы ... ... әдет-ғұрып құқығы мен
мемлекеттік ... ... ... жаңа ... ... ... ... әдет-ғұрып құқығы нормаларымен жәй жанасқанға, олар жәйлі
хабар алып беріскенге, өзара біліп танысқанға қанағаттанбайды. Ол ... ... ... қылып, іс-әрекет жасауға ұмтылады, өзара байланыстың
тығыз және ... ... ... ... ... ол ... құқығы
нормаларына деген талғамын күшейтеді, олармен белгілі бір талап, мүдде
тұрғысынан қарым-қатынас жасауға ... ... ... ... нормаларының ішкі мәніне ғана емес
сыртқы келбетіне де назар ... ... оған ... бір ... ... ... ... әдет-ғұрып құқығы нормаларының сыртқы ... ... ... керісінше олардың ішкі сыр-сипатынан, абырой-беделінің
қуатынан, айбарынан айшықтауға тырысады. Себебі, мемлекеттік билік әлі ... ... ... нормаларының, соған сай көзқарастардың, ойлау, өмур
сүру мәнерінің ықпалында және жетегінде болатын. ... ... ... ішкі ... малғаммен қарап, сыртқы нысанына
өзгерістер енгізуде не қайтадан ... ... ... оларға
“юридикалық” мағынадағы, құқықтық мән беру барысында) мемлекеттік билік өз
тарапынан өзгерістер енгізе бермей, ... ... ... ... ... ... ... соның сұранысын қанағаттандыруға
ұмтылады.
Мемлекеттік билік пен әдет-ғұрып ... ... ... ... ... ... – ол әдет-ғұрып құқығы нормаларының
жоғары ... ... ... ... бір ... және деңгейде
қамтылып, сын көзден өткізіліп, керекті жерлеріне түзетулер енгізіліп, ... ... ... ... ... ... биліктің құралы
есебінде, олардың қоғамдық қатынастарды реттеу, елді ... ... ... ... кезеңі – мемлекеттік биліктің негізі
күшейіп, қабырғасы қатайып, оның құрылымдық жүйесі ... ... ... тұсы. Бұл кезде мемлекеттің құқық түзу қызметі де
қоғамдық қатынастарды реттеудің ... ... ... Осы ... ... ... ... мемлекеттік билікке тәелділігі шырқай шегіне
жетеді, оның ... ... ... ... еселенеді.
Әрине, бұл жерде мемлекеттік билік пен әдер-ғұрып құқығының нормалары
арасындағы байланыстың шартты ... даму ... ... ... ... қазақ қоғамындағы құқықтық нормалардың мемлекеттік
билікпен байланыс тарихын осы ... сай ... ... беру ... ... ... ... Дегенмен, көшпелілердің құқықтық нормаларының
өмір сүру нысандарын ... ... және ... бұл ... біздің
теориялық болжам-пікірімізді жоққа шығармайды.
Қазақтардың құқықтық жүйесін әдет-ғұрып құқығы құрайды. Бұл жүйені
“адат” дет атады. Бұл ... ... ... барлық жақтарын реттеп
отырды. “Адат” араб тілінде әдет-ғұрып деген ұғымды білдіреді. “Адат” ... ... ... көптеген өзгерістермен және толықтырулармен қазақ
қоғамындағы негізгі реттеуші нормалар ретінде 1971 жылға ... ... ... ... ... ... ... үлкен
өзгерістерге ұшырамады.
Қазақтардың әдет-ғұрып құқығы мынадай ерекше белгілермен сипатталады:
1. Рулық, патриархалдық әдет-ғұрыптардың ұзақ ... ... ... ... ... ... ... Ру қазақ
қоғамының негізі болды. Қазақ отбасының басшысы немесе отағасы отбасындағы
шешуіш фигура болды. Бұл ... бәрі де ... ... ... ... ... ... әдет-ғұрып құқығы барымта, қанға-қан, жанға-жан, әмеңгерлік,
өз бетімен сот ұйымдастыру сияқты ... ... ... ... Бұл ... ... қоғамында және оның құқықтық
жүйесінде ерекше орын алды. Қоғамдық пікір бұл институттарды ... ... ... ... ... істер мен азаматтық істердің
айырмашылықтарға ерекше мән бере берілмеді.
4. Жерге жеке меншік ... ... ... ... ... ... ... аристократиясының (сұлтандар, билер, ... ... ... ... әсіресе сұлтандар мен
қожалардың ... ... ... Ал ел ... ісі ... ... ... рәсімделді. Мұндай тәртіпті қоғамдық пікір де
мойындады.
5. Жазаның түрлері салыстырмалы түрде гуманистік ... ... ... жүйе мен оның ... демократиялық және компромистік
сипатта болды.
7. Әдет-ғұрып құқығының партикулярлық сипаты. [16, 62-63 бб.]. Әдет-
ғұрып нормаларындағы ... ... – ол ... ... гөрі ... мәні еді, ... негізінде жатқан принциптер еді. Ең басты нәрсе сол
принциптердің өз мәнін, мазмұнын жоймай іске асуы ... ... ... жаза саласында – қанды кек не құн төлеу қағидасы, неке саласында – жеті
атаға ... қыз ... ... сот ... ... ... ... Әдет-ғұрып құқығы құқықтық әдеттер жинағы ғана ... ... ... ой ... ... де болып табылады [17, 59 б.].
Қазақтың әдет-ғұрып құқығы мынадай бастаулар негізінде қалыптасты: а)
әдет-ғұрыптар – адат; б) ... ... ... ... ... ... ... г) шариғат нормалары.
Қазақ әдет-ғұрып құқығы нормалары ресми және биресми нысандары өмір
сүрді. Бидің билігі, ханның жарлығы, жол, ... ...... ... ... ... өмір сүру ... болатын. Биресми
түрде әдеттік нормалар өсиет-өнеге, бата, үлгілі сөз, ... ... ... ... билігі – әдет-ғұрып құқығы нормаларының ұзына бойғы өмір сүру
тарихына тән құбылыс. Дегенмен, оның ... ... және ... даму ... ... ... қалған емес. Билік
шешімдердің ерте кездегі сұлбасы қағидалық (принциптік) ... ... ... ... сай келсе, бірте-бірте олар ... ... ие ... ... ... ... ие хан жарлықтары көшпелі қазақ қоғамындағы ерекше
құбылыстардың бірі. Хан жарлықтары ... ... ... ... ... көші-қон мәселелерін реттеу салаларында ... орын ... ... с ... и по ... верхушки феодалов важнейшие
государственные налоги и другие сборы и порядок их взыскания” – дейді Т. ... [18, 48 б.]. ... ... ... ... ... тәртібін реттеу де хан жарлықтары жүзінде іске ... ... ... кеңесі институтын қалыптастыруда басты қызмет атқарған
құқықтық нысандардың бірі. Әсіресе, олардың ... және ... ... ... белгілеп қызмет бағыттарын салалау, құрылымдық
жүйесін айқындау барысында хан жарлықтары негізгі роль ... ... ... ... ... ... ... хан жарлықтары арқылы
әкімшілік, ал кейде қылмыстық жазаның жаңа ... ... ... ... ... ... қамау, өлім жазасын кесу, т. с. с.). Тіптен,
қоғамда діни бағдар ... және діни ... ... ... да хан
жарлықтарының ең соңғы роль ойнамағаны белгілі.
Қазақ әдет-ғұрып құқығы нормаларының келесі бір ... ... ... ... ... қоғамы мұндай құқықтық құжаттардың екі түрін
біледі. Бірі – “Қасым ханның ... ... ... ... ... ... ... ескі жолы” (1598–1645).
“Жолдар” – көшпелі қоғамдағы орталық мемлекеттік биліктің жеке-дара
дербестенуінің бір көрінісі, оның ... ... ... ... ... сай ... ... талпыныс жасауының
нышаны. Мемлекеттік құқық түзу қызметінің қалыптасуындағы үлкен бір құбылыс
және белес.
“Жолдар” ... ... ... ... елді ... ісін, қоғамдық
қатынастарды реттеу мәселесін жаңа негізде – құқықтық – мәдени арнада және
сатыда құруға ... ... ... ... Және осы ... ... тұрақты да жүйелі бағыты есебінде орнықтыруды ... ... ... дәлелдері.
Ал, Қасымның да, Есімнің де хандық құрған кездері Қазақ мемлекетінің
аумақтық жағынан кеңейіп, ... саны ... ... ... ... ... ... және күшейіп, өз заманындағы ірі де қуатты
монархияға айналған ... ... бұл ... ... Қазақ
мемлекеті әрі толық қалыптасып бітпеген еді, ол даму және ... ... ... ... пайда болған әдет-ғұрып құқығы ... ... ... – “жолдар” ауызша дайындалып қабылданған.
Бұл жиңақтарда әдет-ғұрып құқығы нормалары тұтастай қамтылмаған. Жоғары
мемлекеттік билік органдары өз уақыттарының талабына сай ... тек ... және ... ... ... ... ... белгілі бір өңдеуден
және түзеуден өткізіп, ал ... ... ... қарап және толықтырып
қоғамды басқару мақсатында пайдалануға тырысты. Академик Ә. ... ... ... ... қасқа жолында” әдет-ғұрып құқығының
нормаларының бес саласы қамтылған. Олар: 1) Мүлік заңдары (жер ... ... 2) ... заңы ... кісі өлтіру, талау, шабу). 3) Әскери заң
(аламан міндеті, қосын жасау, қарақазан, ердің құны, тұлпар ат). 4) ... ... ... ... ... ... 5) ... заңы (шүлен тарту, ас, той, мереке үстіндегі
ережелер, ... ... ... ... [19, 542 б.].
Белгілі ірі ғалым Ә. Х. Марғұлан “Қасым ханның қасқа ... ... ... “Қасым ханның қасқа жолының” негізі орта ... ... ... ... ... ... алынған, қазақша “жарғы”
хақиқат деген ұғымды білдіреді. Түпкі мәні жарудан, нәрсенің ... ... ... дәл, әділ айырудан шыққан. Даудан әділ, тура ... ... ... ... “Қара қылды қақ жарған” деп мадақтаған.
Өзінің ... ... бұл ... ... ... ежелгі әскери-демократия
арнасына барып тіреледі. Шындығында да Қасымның жинағында қомақты орын
әскери және емшілік нормаларға ... [19, 543 ... ... мемлекеттік негіздері, қоғамдық қатынастары да осы
“Қасқа жолда” көрініс тапты. ... осы заң ... ... “Жаса”
заңы үлгілерінен құралған – дейді тарихшы ғалымдар. Бұл ... ... және ... ... ... жақ. ... та осы Алтын
Орда, яғни ... ... ... “Жаса” заңы осы айтылып жатқан заң
жүйесінде, оның бір ... ... бір ... ... сақталуы ықтимал.
Себебі қазақ мемлекеттігінің өз негізінде ... ... ... ... жалғасы болғаны күмәнсіз. Мұны Алтын Орда да айқын
дәлелдейді. Ал, бұл дегеніміз қазақ ... ... ... ... ... ... ... ханның
яғни, Алтын Орданың оның мемлекеттік құрылысының, онымен бірге оның
“Жаса” заңының қазақ халқында қолданғандығын ... ... та ... заңын
қолданғаны белгісіз. Тарихтағы қазақ халқының тарихына шолып ... ... ... Қасым ханның өзіндік бір құқық жүйесін құруда
бір әсерін тигізді деп ойлаймын. “Қасымның қасқа жол” аталуының бір
айғағы немесе көрінісі, ол ... ... ... мен ... Ол өз ... ... ... өтіп, өз саясатында жеңіске жетіп отырды. “Қасқа жол”
аталуының өмірі мен жүргізген саясатына байланысты шықты ... ... ... ... ... ... билікке өте қартайған кезінде келді. Ресми түрде
1511 жылдары хандық билікке ... ... ... ... адам ... яғни ... білімді болып келді. Нәтижесінде елді саясатына байланысты елді
біріктіру және реттеу мақсатында “Қасқа жолды” енгізеді. Бұған ... ... ... оны ... ... ... ... деп атады.
Қасым хан кезіндегі жарлықтардың бір ерекшелігі ... ... ... ... ... ... қанды өткел салып, қарғыс зауалындай суық
түсті, суық ажалын ... ... ... жанға-жан” дейтін тоқтам-
байламды барынша жеңілдетіп, енді құн ... ... ... кесік түрлерін
далалық правоға енгізген болатын. Көшпелі ... ... ... ... ... баяу ... асса да ... жанға-жан” принципімен
толықтырылып отырған.
Қылмыстық іс-әрекеттер үшін жауапкершіліктің мүліктік түрлері де ... кең ... ... ... ... ғана ... келтірілген
шығынның орнын толтыру және кекті қанағаттандыру деп саналған.
Мүліктік талаптар құн және айып ... екі ... ... ... ... ... болды. Ер адамды өлтіргені үшін 1000 қой, ал
әйелді өлтіргені үшін 500 қой ... ... ... ... заңы
бойынша кісі өлтіруші айыпкердің шаңырағы ортасына түсіріліп, қара ... ... түк ... ... таланып, өзі өлім ... ... Оны – ... ... төлеу деп атаған.
Айыптың жоғарыда атаған үш түрін қолданған. Енді ... ... әдет ... ... ... ... болды, яғни өлім
жазасы (халық жиналысының ... ... ... ... ... ... ... – найза не пышақпен бастың терісін тіліп жіберетін);
дене жазалары (негізінен үй ішіндегі жаза) сияқты түрлері ... Сол ... ... ... де ... мысалы – «қара найза». Айыптыны
жерге қағылған, жоғарғы ... ... үш ... ... отырғызып
қоятын. Көшпелілердің ежелгі сенім-нанымдарымен байланысты жазалаудың ... де ... ... ... ... сызылған дөңгелектің немесе киіз
үй керегесінің ішіне отырғызып қоятын. Бұл аса қорқынышты ... ... Тағы да ... ... ... ... және “түкіріктеу” сияқты
жазаны қолданып жүрді.
Енді сот туралы айтсақ, көшпелі ... ... сот ... ... ең кең ... ... ... жақын әрі түсінікті,
оның құрметіне бөленген және соған арқа ... ... да ... әрі ... ... бірі еді. ... сот билігі ханда болып,
биге билік ауыса бастады. Нәтижесінде би – сот болды. Олар (билер) жайлы
Шоқан ... өз ... ... жайлы хатында” анық жазған еді. ... ... ... ... ... ... онда ... “Қасым ханның қасқа жолының” ұзын ырғасы төмендегі жосындарды қамтуы
ықтимал. Бірінші һәм негізгі сала – жер ... ... ... ... ... ... Қыс ... жаз жайлау, қоныс, құдық-мал баққан елдің
атадан ... ... қып ... еншісі. Өткені жер-атамекен, кіндікжұрт,
отан. Жер – тіршілік етер ортасы, баба моласы, кіндік байлардың қасиетті
тұрағы. ... ... үшін ... ... ... жоқ. Жер ... қиын
дау да жоқ.
Екінші сала – ұрлық пен қорлыққа, барымта мен сырымтағы кедергі қойып,
бұқараны адалдыққа ... ... ... ... ... ... “Арам жемейік, адал өлейік” дейтін пікір сол кезде қалыптасса
керек.
Үшінші тармақ – ел ... ... ... ... сыртқы жауға
тойтарыс беру, жасақ құру, сардар сайлау, сауын айту ... ... ... ірі ... ... ереже-қағидалар шоғырын түзсе
керек.
Төртінші тармақ- ел мен ел, халық пен халық, ру мен ру арасындағы ... ... ... ... Ынтымақтық тілеген ел Дауды білекпен
емес, билікпен тындыруды көздегені ақиқат. ... бұл ... ... үшін мәні зор ... ... сала – үй ішілік тірліктегі сыйластық, той, ас, байланыстылық,
әке мен ... ене мен ... ... ... ... мен ... сыпайыгершілік, ата-анаға деген құрмет, қонақжайлық, жастарды
тәрбиелеу, баулу сияқты инабаттылық шаралары. Өйткені, ... ... ... ... ... халқымыз ұл-қызын ибалыққа үйретті, имандылық
қасиетке икемдеп отырған.
Ә. Марғұланның пікірінше “Қасым ханның ... ... ... ... ... Есімнің кезінде “Есім ханның ескі жолы” деп аталған [19, 542
б.].
1598 жылы туған ағасы Тәуекел-бахадұр ... ақ ... соң ел ... ... ... ... Ер Есім хан атағына да, ата тағына да, асқарлы
жұртына да лайықты тұлға ... Ол ... ... ... бойлы Ер
Есім” деген атпен әйгілі болды, оған бұндай атақ 1598 жылы ағасы Тәуекел
ханмен ... ... ... ... ... ... ... үшін
берілген екен.
Есім хан – Шығай ханның баласы, ол ... ... ... ... хан ордасында тұрған. Тәжірибелі қолбасы ғана ... ... 1598 жылы ... ... әміршілерімен арада жасалған тиімді бітім
шартынан соң Есім хан Қазақ Ордасының сыртқы ... ... ... ішкі ... да әбден орнықтырады. “Есім ханның ескі жолы” аталатын
заң желісі осы кезде қабылданған. Есім хан ... ... бір ... ... етіп ... ... Есім ... қазақтарды бір орталыққа
бағындыру саясатына қарсы болған сұлтандар қазақ хандығын ... ... 1603 жылы Есім хан ... ... бастайды. Себебі Бұхар
хандығында ежелгі Шибан әулетінің орнын басқан жаңа әміршілер – Хажы-Тархан
әулеті бұл қазақтарға көнгісі келмейді. ... ... ... ... ... жылы басталып, 1624 жылы аяқтаған қазақ-бұхар соғысының ... де ... ... ... жағында болады. Тынымсыз жүргізілген
жиырма жылдық қазақ-бұхар соғысында екі ... ... ... ... ... ... жеті ... шайқас болыпты. Ең бірінші ұрыс –
Айғыр-Жарда болған екен. Жиырма жылдық ... ... ... ... ... ... 1624 жылы ... жазирасында, Ахсы қамалының түбінде
болады. Қазақ Ордасының ... ... ... – Есім ... өзі. Бұл жолы да
алаш ұраны өктем шығады. Осымен бұл соғыс бітеді, Есім хан билігіне келген
кездегі оңтүстік ... ... ... Ауыр ... ұлы ... ... ... Азияның шулы базарына – сол арқылы бір жағы Ұлы ... ... ... бір жағы Иран мен Орта ... ... жол ... Енді Есім хан
ежелгі жібек жолының ... бір ...... Түркістан үшін күрес
бастайды. Шығыс Түркістанға жорық жасап, оларды жеңіп алады. Ташкент қаласы
қазақ хандығына ... соң, оны ... ... ... ... ... Тұрсын Мұхаммед сұлтан басқарған еді. Ол көп ... ... ... әрекет жасады. Тіпті өз атынан ақша соқтырып, “баж және хараж” ... ... ... қазақ хандығын екіге бөліп, бірі Түркістан
қаласын орталық еткен Есім хан, Ташкент ... ... ... Тұрсын хан
билеген еді. бұлардың арасында соғыс қақтығыстары болды. Бұл екі жақ ұйғыр,
қырғыз, ... ... ... ... іздеуге
кірісті. Есім хан Яркент хандығына қарсы болып ... ... ... ... Ал ... ... Яркент билеушісі Шамай Ахметтің жақтасы
болды. Бұлармен одақтасып ... ... мен ... де ... отырған билеушілер болатын. Есім хан өзіне мықты сүйеніш ету ... ханы ... ... құдандалық байланыс орнатты. Есім хан
Әбдірахимнің қызы Патша ханымға үйленеді де, ... ... ... ... ... Есім мен Тұрсын хан арасында күрес шиеленісе ... жылы Есім хан ... ... өлтіріп, қазақ хандығын өз ... Есім ... ... ... ... ... хандығын
біріктіру жолындағы күрестері қазақтың “Еңсегей бойлы Ер Есім” атты тарихи
жырына өзек болған. Есім хан ... ... ... ... кіріп, хан
сарайының күзетшілерін байлап тастап, Тұрсын ханды қаперсіз ... ... ... ... Есім шошып оянған Тұрсын ханның басын
алады. Есім хан ... ... өз ... ... ... мен
бірлігін нығайту жолында көп қилы да қиын күреседі. Есім хан өз хандығында
ішкі саясатта ғана ... ... ... ... ... өте ... болған.
Сондықтан соғысу тақтикасын жақсы меңгерген екен. Соның бір ... ... ... ... Тағы ... есім хан қазақ-
қырғыз ынтымағын орнатуға күш ... ... Ер Есім хан ... Қазақ Ордасы кемеліне келіп тұрған
заманда, ойрат, яғни қалмақ жұрты мен алаш ... ... ... ... ушығады, бұдан жетпіс-сексен жыл бұрын басталған ... ... ... ... ... Махмуд ибн Уәлидің айтуына қарағанда
Есім хан 1628 жылы қайтыс ... Ал ... ... ... қарағанда Есім 1645 жылы қайтыс болған көрінеді. Олай ... ... ... ... ... 1643 жылы ... ықтимал.
Б. Ж. Қуандықов аңыздар мен деректерді саралай келе, “ескі жолда” сол
кезеңге дейінгі ... ... ... ... ... мен ... деп ... 1) Елдік тәртібіне қатысты жоралғылар ... ... абыз ісі, би ... 2) Құн ... ... (өнер
құны, сүйек құны және құн ісін жайғастыру); 3) Жесір ... ... ... және ... ... шешу ... 4) Жаза белгілеу
жоралғылары (жан жазасы, мал жазасы, ар жазасы және оны ... ... ... ... ... ... “Билер Кеңесінің” талқысынан ... ... ... ... Есім ханның әкесі құрметтеген
Досмұхаммед, ... ... ... ... ... ... ... [20, 139
б.].
Сонымен Есім ханның саясаты мен күшті әскерін оның маңызды еңбегі десек
те ... яғни ... ... ескі жолы” аталатын заң желісі, Есім ханның 40
жылдан артық хандық етіп тұрған кезінде, ... ... ... ... ... ... ... қалдырған “әдет-ғұрып, салт-сана” заңдарына ... ... кәде ... ... ... Есімнен кейінгі қазақты
билеген хандардың ... ... ... ... ескі жол-жоба”
болғандықтан, кейінгілер “Есім ханның ескі жолы” атандырыпты. Есім ... ... ... ... ол ... ... қасқа жолына” көп
өзгертулер енгізбеген. Деректер бойынша Есім хан ... ... 100 ... ... түйе (6 ... ... ... Бұдан басқа ол өнер құны, сүйек
құны деген үстеме құн белгілеген. Әйел құны ... ... малы ... Біз ... әйел құны ... ... ... төленіп, сол
дәуірдегі тап теңсіздігінің көрінісіне куә ... Есім хан заң ... ... көп ... ... Мүмкін Шыңғыс ханның “Жаса” заңына
жақын болуы ықтимал.
Сонымен, Қасымның да, ... де ... ... кездері Қазақ,
мемлекетінің аумақтық жағынан кеңейіп, ... саны ... ... ... ... ... ... әне күшейіп, өз заманындағы ірі
де қуатты монархияға айналған ... ... бұл ... ... ... әлі ... қалыптасып бітпеген еді, ол даму және құралу
жолында болатын. Хандық билік қазақ ... ... ... ... ... қосу мақсатында әр түрлі әскери жорықтар ұйымдастырып жатты.
Сырдария қалалары үшін аумалы-төкпелі, қиян-кескі ... ... ... ... ... ... ... Яғни, бұл
кезеңдері мемлекеттің сыртқы саяси ахуалы толық орнықпаған, соған сай ... да ... ... ... құрылысы аяғына дейін қалыптасып бітпеген
еді. Мінеки, осы жәйттің барлығы ... ... ... тыныс-
тіршілігіне әсер етпей қалған жоқ, оның ішкі мәнін және сыртқы ... ... ... пен ... құқығы нормаларының
арасындағы өзара байланысты анықтауда негізгі рольдердің бірін ойнайды.
Көшпелі қазақ қоғамында пайда болған әдет-ғұрып ... ... ... ......... дайындалып қабылданған. Бұл
жинақтарда әдет-ғұрып құқығы нормалары тұтастай қамтылмаған.
Көріп отырғанымыздай Есім мен ... ... ... орын ... ... нормаларға берілген. Бұл түсінікті де. Себебі, жас мемлекеттің
ең басты мақсаты – күн астындағы өз ... табу және ... ... ... және мемлекетаралық қатынастардың жеке-дара субъектісі есебінде
өзін таныту және сол деңгейде әркез ... білу ... ... ... жаудан қарғана білу, дер кезінде ... ... ... ... ... аумақтан алым-салық жинау мәселелеріне арналған әдет-
ғұрып нормаларын, жол-жораларын ... ...... күттірмес
қажеттілік болатын. Сондай-ақ, ел мен ел, ... пен ... ... ... ... ... оны өз жөнімен қолдана білу
де – ең жоғары ... ... ... ... және ... тиісті
құқықтық саясаттардың бірі болу керек еді. Есім мен Қасымның жинақтарында
бұл нормаларға да арнайы орын ... ... ... ... ...... ... пен
патриархалдық-феодалдық өндірістік қатынас болды. Оның міндеті: феодалдық
базиске қызмет ету, феодалдық меншікті қорғау және нығайту, феодалдық ... ... ... ... езіп – қанауын заңды ету, еңбекші халықтың
феодалдық қанауға қарсы күресін басып-жаншып ... еді. Бұл ... ... ... және ... ... дау ... шешуге баса
мән берілді. Феодалдық құққа қайшы келгендер қатал жазаланып отырды.
“Есім хан негізінен “Қасқа жолдың” қағидаларын сақтады”, - ... ... және Н. ... ... құн ... ... құн” белгіленген (“өнер
құны”, “сүйек құны”). Ердің құны 100 жылқы, 6 жақсы болған (“Жеті ... 100 түйе ... 1000 қой). Әйел құны оған ... ... мал ... белгіленген (“Жеті жарғыда” әйел құны еркек құнының жартысындай ... 138 ... ... ... қызметінің сапынан ерекше орын алатын мәселе-
қазақ қоғамының құқықтық жүйесін ... ... ... ... үшін тиімді, халық мүддесіне сай келетін, орындалуы ... ... ... заң ... ... шарт. Бұл қағиданы Тәуке
хан аса ... ... ... жүйесін жасау қызметіне қазақ
қоғамынан өздерінің қара ... как ... әділ ... елге ... ... ... білді. Олардың негізгі өзегін Төле би, Қаз ... және ... би ... Соның негізінде дүниеге келген қазақ
қоғамының ұлттық хартиясы – “Жеты Жарғы” дүниеге келді. Ол тек қана ... ... сай ... ... ... емес. Оның мәні және
мазмұны жағынан көшпелі қазақ ... ... ... ... географиялық ерекшеліктерге сай қабылданған аса кұнды құқықтық
ескерткіш болып табылады.
“Жеті Жарғының” ... бабы ... ... ... ... ... қорғау үшін, көшпелі қоғамдық қатынастарды тиімді реттеуге
қабылданған және талқылау ... ... ... билердің
данагейлігінің қорытындысы. “Билер кеңесі” бекіткеннен кейін ауызша түрде
ел арасына таралған. Тарихи, ... ... ... ... қай жылы
қабылданғаны туралы мәліметтер жоқ. “Жеті Жарғыны” тұңғыш ... ... ... ... оны 1680 жылы қабылдады деген пікір айтады.
Басқа әдебиеттерде қабылданған жыл көрсетілмейді. Біздің ... ... ... жылдары қабылданған құқықтық құжат. Олай дейтін себебіміз,
қазақ қоғамына аса ... бар бұл ... ... аралық ішінде қабылдау
ешқандай ақиқатқа сай келмейді. “Есім ханның ескі жолын”, “Қасым ханның
қасқа ... ... ... ... заңдарын бір жүйеге салу, жаңа нормалар
енгізу, ескі ... ... сай ... ... ... ... Тәуке хан 1680 жылы таққа отыра салып жасап ... ... ... сай келмейді. Заң шығару үшін арнайы дайындықтар қажет,
пікірталас болуы шарт. Үш жүздің өздеріне тән ... ... ... ... жүйесін бір арнаға тоғыстыру уақытты, ... ... ... ұзақ мерзімнің шаруасы. “Күлтөбенің басында күнде
кеңес” деген сөз сол мағынаны берсе керек. ... ... аса ... ... қайраткері Мағжан Жұмабаев “Түркістан” деп аталатын ... ... ... жүйесі ісінің күрделі, қиын және ... ... ... ... ... аз болды Назардайын,
Алашқа Есім ханның жолы дайын.
Тәукедей ... хан ... ... ... ... ... Тәуке ханның әрі елшісі, әрі кеңесшілердің бірі ... ... ... ... ... ... ... былай дейді:
Шығатайдан соң орнына Тәуке қалды,
Кезінде әз-Тәуке деп атақ алды.
Қазыбек, Төле, Әйтеке ақылшы боп,
Дейтұғын “Жеті ... заң ... ... ... ... ... тұғырдан талдау жасап
қарасақ оның ... ... ... мен ... ... сол заманның
тарихи жағдайларына дәлме-дәл сәйкес келетінін байқаймыз. ... ... заң ... ... ... ... асып, көрегенділіктің
нағыз данышпандылығын танытқанын аңғармасқа болмайды. Атап ... ... ... ... халқының ұлттық бірлігін нығайтуға, рулар арасында
алауыздықты тежеуге, жоңғар шапқыншылығына қарсы елді бір ... ... ... рел атқарды.
Тәуке хан 1718 жылы дүние салды. “Жеті Жарғыны” қазақ халқы негізінде
XIX ғасырдың ортасына ... ... ... Ал, ... ... Қазан
төңкерісіне дейін толығынан қолданылды, қоғамдық қатынастарды реттеу
функциясын ... ... ... Көп жылдар бойы Кеңес өкіметі тарапынан
“Жеті Жарғыны” “феодалдық қатынастардың сарқыншағы, керітартпа, ... заң ... ... ... ... Сонымен қатар “Жеті
Жарғы” ұлттық философиялық, этникалық, көшпелі қоғамның болмыстық мәніне
сай келетін тәуелсіз ... ... ... ... ... ... барлық нормалары бізге түгелдей жеткен жоқ. Оның көптеген
бабтары К. Шүкірәлиевтің, Я. Гавердоскийдің, А. И. ... ... ... ... жеті ... құқықтық жүйеден тұратын қоғамдық
қатынастарды реттейтін салалардың жиынтығы. “Жеті жарғының” ішкі мазмұнын:
“...жер дауы, жесір дауы, құн ... бала ... және ... қылмыстық
жауапкершілік, рулар арасындағы дау, ұлт қауіпсіздігін қамтамасыз ету”, –
деп салалайды С. Созақбаев [22, 24 ... ... ... Қазанғап Байболұлының “Төле бидің тарихы” деп
аталатын әйгілі дастанындағы идеяларға негізделген. Бұл ... ... жеті ... ... баяндалады:
Жер дауы, баяндайтын, біріншісі,
Ру, қоныспен меншікті ісі.
Иеленген жеріне жанжал болса,
Біреуге басымдылық қып озбыр кісі.
Үй іші мен ... ... ... ... ... ... қарлық, барымта – үшінші заң,
Баян етер бәрін де білген кісі,
Төртінші боп саналған мынау заңы.
Бір халықпен басқа ру ... ... ... қорғамақ – бесінші бұл,
Алтыншы, жетінші – құн дауы, жесір дауы.
Тәуке ханның “Жеті Жарғысында” қазақ қоғамының мемлекеттілік ... ... ... ... ... ... мемлекеттік құқықтың
институттары бекітілмеген. Бұл саяси ... ... ... нақтылы
дәлелдегендей. Керісінші, қауымдық-патриархалдық ... ... ... ... жеке ... беделінің негізінде басқару өте тиімді
болып, ру ... ... ... ... пен территориялық
тұтастықты қамтамасыз етуге қызмет етті. Бірақ “Жеті Жарғы” жылына бір ... ... ... жерде қазақ елінің барлық ру, тайпа ... ... ... ... ... ... екенін міндет ретінде бекітті.
Және Қатысушылар қару асынып келуі ... ... ... ... ... ... ... бойынша дауыс беру құқынан айрылған.
Тәуке ханның бұл ... ру ... ... ... ... ... ... бергенде “семсер ұстап серт бердім” деген мағынамен
ұштасқан, яғни, құрылтай-кеңестің шешімін орындауға, іс жүзіне асыруға ... ... ... қазақ мемлекеттілігінің жариялық өкіметін қамтамасыз ету
мақсатында қару асынуға жарайтын әрбір жанұя жыл ... өз ... ... ... ... төлеп отыруды өлшем ретінде бекітті.
Мемлекеттік маңызы бар мәселенің бірі - әрбір ... ... ... ... ... ... рулардың символдары ретінде танылды.
Ал меншікті иемдену, пайдалану, билеу барысында әрбір жанұяның ... ... ... ... ... ... ... рулық көлемде
пайдаланса, ен салу әрбір жан ұяның жеке белгісі ... ... ... және ... ... ... Қазақтың қылмыстық
құқығы “Жеті Жарғы” талаптарына сай “Қасым ханның қасқа жолы”, “Есім ханның
ескі жолы” ... заң ... ... ... Қазақ қоғамының
көшпелі өмірі, патриалдық – ... ... ... ... ... оның жеке ... өте зор болғаны анық. Сондықтан қазақтың
әдеттік-қылмыстық құқығының талаптары еліміздің ... ... ... тіршілігінің көрінісі ретінде танылады.
“Жеті Жарғы” өзінің бабтарында “қылмыс” деген ұғымды ешқандай мазмұнда
түсіндіріп, мәнін ашып ... ... ... тек ... әлеуметтік практикасында жиі-жиі кездесетін зиянды ... ... ... ... қолданылатын жазалардың түрлері
көрсетілген. Негізінде “Жеті ... ... ... ... кісі ... ... ... бүлік шығару, әйелдің ерінің
көзіне шөп салуы, денеге, мүшеге зақым келтіру, әйелді зорлау, әйелді алып
қашу, экзогамиялық табу, күйеуі бар ... ... ... ... ... ... ... өту сияқты әрекеттерді жауапқа тартуды көздейді.
Қылмыс істеген адамдарды қылмыскер деп танымайды, керісінше ... ... ... ... ... ... деген мағынада бағалайды, қылмыскерді
“күнәһар” деген ұғыммен алмастырып қарайды.
Қылмыстық ... ... 13 ... толған мөлшерден басталған. Қылмыс
субъектісінің ақыл-есі дұрыс, өз ... ... ... Бере ... ... “Он үш ... отау иесі” деген сөз әр адамның әрекетіне жауап
бере алатынының нышаны болса ... ... ... ... ... ... емес ... жауапқа тартпаған. Сонымен қатар қылмыс субъектісі
болып құлдар саналмайды. ... ... ... үшін ... ... Екі қабат әйелдер кісі өлтіргені үшін де жауапқа тартылмайды, бірақ
олар елдің қарғысына үшырайды.
“Жеті ... ... ... бірі – ... қылмыстық
әрекетіне сай жаза тарту, яғни ... ... ... қан, ... ... талион принципі “Жеті Жарғыда” ... онша ... ... жаза ... ... ... ретінде мүліктік композиция
қалыптасты. Құқық бұзушылық тек жеке адамның ісі, яғни жәбірленушінің тілек-
талаптарына сай ... ... ... ... өздері құштар
адамдар шешеді”.
Талдау жасап қарасақ ... ... ... бабтары қазақ
мемлекеттілігінің негізгі құрылымын қорғауға және оның ... ... ... ... ... ... ... кездеспейтін, жаңадан ғылыми айналымға түскен “Жеті Жарғының”
бір бабы мына ... ... ... ... ... ... кісілерге
өлім жазасы бұйырылсын”. Бұл талаптың мазмұнына зер салатын ... ... ... ру ... ... алтыбақан алауыз болған қимыл-
әрекеттерінен туған ... ... әсер ... ... ... бабтың мәні дәл қазір де әлсіреген емес.
2. ДӘСТҮРЛІ МЕМЛЕКЕТТІК БИЛІКТІҢ ҚҰРЫЛЫМЫ ЖӘНЕ ЖҮЙЕСІ
2. 1. Дәстүрлі мемлекеттік биліктің құрылымы
Кез-келген мемлекеттік ... ... ... зерттеу үшін, ол
мемлекеттің әлеуметтік жағдайы мен экономикалық ... ... ... ... ... тек ... мал ... айналысқан деп
дөп басып айтуға болмайды, сондықтан да қоғамның экономикалық ... ... ... ... қыр-сырын қарастыру дұрыс болар еді.
Қазақ жерінде регионалды, әр түрлі ... ... ... ... діні және менталитеті бір ұқсас халықтың тарихи қалыптасу
жолындағы ... ... ... ... жартылай көшпелі шаруашылық
жүргізсе, солтүстік пен батыста көшпелі ... ... ... ... қажет етпейтін шаруашылық қазақ халқы
еркін халық ретінде тәрбиеленген [17, 53 б.]. Ешкімге ... ... ... ұнаса көшіп келіп басып ... ... ... ... ... ма? ... ... туындайды. Егер осы сұрақтарға жауап тапсақ
қазақ жеріндегі мемлекеттік-құқықтық механизмдердің негізі ашылар еді.
Осы ... біз, ... ... қандай саяси тұлғалардың болғандығын,
қандай органдардың қызмет еткендігі туралы айтып кетеміз. Бұл ... үшін ... ... бастауы, мемлекеттік жүйенің қайнар көзі,
ежелгі қазақ жеріндегі мемлекеттерден бастаймыз.
Тарихта, өзінің тек ... ғана ... ... ... ішкі қатынастардың жоғарғы деңгейлігімен терең із ... ... ... ... нысаны жағынан еш бір ... ... ... мемлекеттері секілді билік деспотиясы көрінген ... ... ... ... ... ... болған жоқ. Мәселен қазіргі
ғалымдар ежелгі Түрік ... ... ... тұрғысынан қарастырды. Ал
батысшыл көзқарастағы ғалымдар ол ... ... ... ... ... ... сынау үшін ең алдымен монархия
дегеніміз не? Деген сұраққа жауап берейік. ... – бұл ... ... жүргізілетін және мұрагерлік жолмен берілетін басқару нысаның бір
түрі. Берілген негіздер ... ... ... ... ... ... мемлекеттік басқару тек Ашина әулетімен жүргізілген. ... де ... және ... ... ... жүргізген, сонымен
қатар билік бір басқарушының қолында шоғырланған. Демек, Түрік қағанатының
басқару нысаны бойынша ... ... ... ... болады, бірақ
әр нәрсе “бұл ғаламда оңай ... ... ел ... ... ... кеткендей қаған деп
аталады. Қаған Түрік ... (552-704 ж.) ... ... заң ... сот ... жоғарғы инстанциясы ретінде болған. Қаған титулына тек
Ашина әулетінен тараған, беделді адамдарға тиесілі болған. Л. ... ... ... ... ... көрсеткен және халыққа,
вассалдарына қатысты шектен шығып кетушілікті көрсетпеген. Бұл биліктің
мәдениетті түрде ... ... ... Түрік қағанатының
экономикалық жағынан кіріс ... ... ... айта кету ... ... ішкі ... ретінде:
А) Халықтан салық жинау.
Ә) Түрік қағанатына жаңадан қосылған тайпалардан материалдық сыйлықтар
алу.
Б) Қалалардан алынатын салықтар ішкі кірісін құрған.
Ал сыртқы көздер ... ... жолы ... пайдаланған керуендерден жиналатын қаражат.
Ә) Өз боданы астарындағы сырт елдерден жиналатын алымдар.
Б) Өзге елдердің саудагерлерінен алынатын алымдар.
В) Ішкі ... ... ... елдерде өткізілуі.
Түрік қағанатында кәзірдің өзінде тауар – ақша қатынасының кең ... ... ... ... сол ... ... “әлемнің
арамтамақтары” деп атаған [9, 121 б.]. ... ... ие ... себебі
мемлекеттің сол заманғы өзге мемлекеттерден, бай ... ... және ... ... “ұлы жібек жолының” торабында ... ... ... көре ... Жалпы экономикалық қатынастар ... ... ... ... ... ... ежелгі қалаларда
жүргізілген қазбалар болады.
Мемлекеттік органдар жүйесі ұлы Макиавелли Н. мен Ж.-Ж. ... ... ... ... десе ... [23, 4 б.]. ... билігі
беделді адамдардың жиналған кеңесімен тежелінген. Қағанды тақтан ... ... ... ... ... ... шад ... мен оғландардан тұрған.
Оның қандай мерзімде жұмыс ... ... ... ол ... ... ... істеген орган болды ма? Бірақ Бартольдтың еңбегінде
қағанмен бектер ... ... ... белгіленген құқықтық
нормалардың болғандығын көрсетеді. Кеңес мүшелері елдегі әр ... ... әр ... бір ... ... ... ... белгілі лауызымды атқарып жүрген, қағанның жақын туыстары,
рулар мен тайпаларды басқаратын ... ... ... ... [24, ... ... саяси билік деңгейлеріне келсек, ... ... ... ... ... монғол дәуірінде, қазақ
тарихының тұсында өз ерекшелігімен ... ... ... ... XIII ... ... ... билікке Шыңғыс ұрпақтары орнақты.
Қазақ қоғамындағы жоғарғы әлеуметтік ... осы ... ... ... ... сұлтан немесе жалпы атаумен төре деп атаған.
Сұлтан атауы бастапқыда жинақталған түсінікті, билеп төсету ... ... ... ... ... ... ... Алғашқы болып жеке
адамға қатысты мемлекет билеушісіне сұлтан деген атақ ... ... ... мен ... ... сұлтан атауы әр Шыңғыс ұрпағының
мүшелеріне XY ғасырда тағылды деген ... бар. ... ... қатар
билікте жоқ әр Шыңғыс ұрпағына оғлан немесе төре ... ... ... ... ... ... төре ... атау көне түркі тілінде ханзада
деген түсінік берді делінген. ... ... және ... тарихын
зерттеуде Құрбанғали Халидидің еңбегінің орны ерекше. Оның 1910 жылы ... ... ... бес тарихы) атты құнды ... ... ақ ... ... тулы төре деп атайды. Төре сөзі өз кезінде
Шыңғыс хан ... ... ... ... ... оның ұрпақтарының
лауазымына айналды деп көрсетеді. оның түсіндіруінше төре сөзі ... ... дүре ... ... ... Төре – бұл ... ... төмен тұратындарды айтады. Төренің ... ... Оған ... ... ... төре ... ... билігі бар көрнекті ... ... ... ... сот орынды көрсетеді [25, 3 б.].
Шыңғыс ұрпағының мүшесі дүниеге келісімен ... ... ... ... және ... да ... жеке ... қарамастан
сол әлеуметтік топтың мүшесі болып қала берді В. В. Бартольд және басқа
авторлардың пікірлеріне ... ... ... ... ... ... Моңғол империясының дәстүрлері сақталған жерлерде
хан билігі тек қана ... ... ... тиесілі болды [24, 67 б.].
Қазақтарда хан тек ... ... ... ... Бұл
қағида қазақтардың соңғы ханы жойылғанша сақталады. Осының ... ... ... ... ... басқару жүйесін өз ... ... ... ... ... ... және ... су құдықтарын иелену құқығын берді. Әрбір ұлыс сұлтаны ұлыста билік
жүргізуге және ... ... ... ие ... жеке ... ... аспады. Ұлыс сұлтанын сайлау құқығы ханның қолында болды. ... ... ... ... ... ... қоғам мүшелерінен
айырмашылығы заңдастырылған болды. Осыған ... Жеті ... ... ... ... ... пірі әзіреті қастан өлтірілсе ... жеті ... құны ... құн ... ... ... ... үшін тоғыз айыбын төлейді делінген. Осы заңдағы ... ... ... ... оның ... ... орнынан
шығып отырған. Сұлтандар ешқандай ... ... ... ... ... ... ғана ... Арқар ұранын ұстанды.
Сұлтандардың басқа қоғам мүшелерінің алдындағы тағы бір артықшылығы ... ... және ... ... ... босатылады. Шыңғыс ұрпақтарын
хан ... ... ... ғана ... ... ... ... қол
астындағылар олардың есімдерімен атауға ... ... ... ... ... ... оларды ақ киіз үстіне отырғызып
құрметтеуге тиіс болғандығынан көруге болады. Егер Ақсүйекке жатпайтын ... ... ... жұртты алдайтын болса, ол жазаға тартылады.
Жеті Жарғыда ... ... ... атап ... мысалы,
сұлтанды өлтіргені үшін құн мөлшерін ... ... ... гөрі ... ... ... Сұлтандардың осы артықшылық жайын көрсететін тағы
бір жағдай барлық ... ... ... ... алым-салықтарынан
босатылған. Мысалы, әрбір қару алынған қауым мүшесі (сұлтандардан басқа)
ханға ... ... ... ... ... тиіс ... ... артықшылықтары бола тұрса да ханның саяси үкіметтегі билігі дала
ақсүйектеріне тәуелді болған. Жеті Жарғы бойынша ... ... ... XYIII ғ. басында ақсүйектердің қолындағы билік тізгіні
әлсіреген, хандық ... жәй ... ... ... жеке басының қасиетіне
орай ерекшеленген дала ақсүйектерінің билігі күшейген кезең екендігі ... ... ... [26, 93-94 ... ... ... қалдырған Г. Спасский, А. Левшин
еңбектерінде XIX ... ... XY-XYIII ... ... саяси
маңыздылығының құлдырау кезеңі болғандығы көрсетіледі.
Кейбір қазақ сұлтандары, хандары жоғары деңгейде білімді ... Олар ... ... ... бөлген. Хан ставкаларында жылнамашылар,
әдебиетшілер болғандығы туралы ... ... ... ... хандары Шығай,
Тәуекел ірі саясаткер, қолбасшы ғана емес, ақын, әдебиетші болған. Хафиз
Таныш Шарафнаме-ий шахи ... ... өлең ... ... ... Тағы бір ... тілінде жазылған “Раузат ар-ризван ва хадикат
ал-гилман” атты шығармада, Тәуекел ханның орта ... ... ... ... ... Қазақ хандарының ставкаларында мұсылмандық білім алу
таралған. Екі ғасыр Ташкент, Сыр өңіріндегі қалаларда билік құрған ... ... ... осы ... жұмыстарына пайдаланған. Сонымен
қатар, жоғарыда айтылған пікірге қайшы келетін мәліметтер де бар.
Сонымен XYII-XYIII ... мал ... ... ... ... ... күмән келтіруге болмайды. Жерге қатысты жеке
меншіктің болмауы сұлтандар билігінің шексіз еместігін айқындайды [27, ... ... ... ... билеуші топ болған, олар әдетте ... ... ... ... жүргізген. Ресей үкіметі қазақ
даласындағы ішкі саясатында, ... ... ... яғни ... ... ... ... араздықты туғызу арқылы өздерінің отарлау саясатын
жүргізді. Хандық биліктің жойылуы сұлтандардың қазақ ... ең ... ... бөліп тастайды. Сұлтандардың билеуші әлеуметтік топ
ретінде үстемдігінің әлсірегендігі Д’Андренің мына ... ... ... ... ... шығу тегін Шыңғыс ханнан тартады. Олардың ... ... ... кеңестерінде мұндай сұлтандардың ... ... тең ... ... XYI ... ... ... ғана сақталған. Бірақ бұл рәсімде өзінің мәнін жоя бастады.
Ендігі жерде төре мен жәй ... ... ... Оларды қараман деп
атайды [10, 127 ... ... төре ... ... ... экономикалық
тәуелділікке түсті. Олардың арасында бай, кедей төрелер де ... ... ... атауы өзінің әлеуметтік мағынасын жоғалтып тарихи маңызға
ие болды [28, 24 б.].
Номадтардың саяси жүйесін зерттеушілер, ... ... ... билік бөлінісінің ерекше көрінбегенін айтады. Бұл ... ... ... құқықтық тарихын зерттеушілер екі ұдай пікір
ұсынып, пікір-сайысқа түседі. Номадтар мемлекеттілігінде ... ... ... алмаған деп айтушылар, көбінесе ... ... ... ... арқылы дәлелденген. Ал, оларға қарсы ... ... ... ... саяси бөліністің болғандығын
айтады. Ол мәселені ашу үшін біз, ең алдымен саяси билік ... ... ... ... ...... ... және оның негізгі мүдделерін
қорғау арқылы ... ... ... ... ... ... ... жиынтығы. Бұл берілген ұғымға сәйкес, ... ... ... ... [29, 29 б.].
1. Саяси билік жүйесінің құрамы, яғни органдар мен ұйымдар, аранайы
мемлекеттік басқару қызметімен айналысатын адамдардан тұрады (заң
шығарушы, ... ... ... және т. ... Ол арнайы мемлекеттік органдар мен ұйымдардың бір-бірімен тығыз
байланыстағы, механизмінен ... ... ... жүйесіне кіретін ұйымдар мен органдар қызметті,
мемлекет атынан ұйымдастырушы және қаржылық ... ... ... ... ... ... өмірі, денсаулығы мен заңды
мүдделерін қорғауға бағытталған.
5. Саяси билік органдары мен ұйымдарының әрекет ету шеңбері.
6. ... ... ... ... бекітеледі.
Адамдардың дамуының әрбір сатысында саяси билік өзінің ... ... ... ... қоғамның саяси даму процесін ... ... ... ... үнемі мемлекетке дейінгі сатыда қала ... ... ... айтылғандай, көшпелі қоғамның қоғамдық саяси
қатынастарында батыс мемлекеттеріне тән емес белгілер көрініс алған.
Саяси билік жүйесін екі ... ... ... төменге
2. Тең деңгейлі, бір-бірінен бөлек
Яғни, мемлекетті қалыптастыру органдары жеке ұйым ретінде императивті
немесе диспозитивті қатынастарда болды. Тарихи шолу ... ... Т. ... ... ... шешімдер шығарғанда бір бағытта ... ... ... барысында дербестігін танытады [29, 18 б.].
Көне Еуропа жерінде мемлекеттіліктің қалыптасуы ... ... ... ... ... ... көрінген. Мәселен, қоғам мен
мемлекеттік ... ... ... императивті көрініс алса, жеке
органдар мен ұйымдар арасындағы қатынастар тең дәрежеде болған. ... ... ... мен ... функциялар беру арқылы оларды бір-
бірімен байланыстырып ғана қоймай, өз қызметі аумағын кеңейтеді.
Кашанина Т. В. ... ... ... шеңберінің кеңеюі ол
мемлекеттерде билік көзі ретінде мемлекет аппараты танытты [29, 19 ... де ... күші ... ... мемлекеттік аппарат елдегі биліктің
қайнар көзіне айналды. Қоғам мен адамдар басты емес, керісінше мемлекеттік
аппарат ... ... ... ... Бұл екі ... қатынас Еуропа
мемлекеттерінде, көбінесе ... ... ... ... ... аппараты, яғни органдар мен ұйымдар жүйесінің саны
мен әралундылығы көбейген. ... орта ... ... ... ... және жергілікті билік тараған. Бір-бірінен ... ... өз ... тағы да ... ... ... және әрбір кезеңде
бұл ... күші ... ... мықты болғанын тарихтан көреміз. Осы
процесстер ... ... ... “мемлекеттік құқық” кейіннен
“конституциялық құқық” кең дами бастады.
Қазақ дәстүрлі ... ... көзі ... жеке ... ... ол
халықтың шешімін басшылыққа алған десек қателеспейміз.
Мемлекеттік аппарат күші демократиялық қағидаларды басшылыққа ... ... ... жоғары санаған. Бірақ дәстүрлі қазақ мемлекеттілігін
зерттеу барысында ол ... ... ... ... ... төмен
болмағаны анық. Дешті Қыпшақ даласынан келген жауынгерлер, Еуропаны әрбір
үш жүз жыл ... ... ... ... ... жүзеге аспайтын іс
екенін біліп, ол кезеңдердегі мемлекеттік жүйені қарастырғанды жөн ... 25 б.]. ... ... мен ... ... әлемді жаулауы, сол
кезеңде ол мемлекеттердегі тәртіптің қатаюы мен мемлекет аппаратының қызмет
аясының кеңеюі мен байланысты болған. ... ... ... ... ... ... халық бір жұмырдырылып жоғары дамыған мемлекет
кезеңдері бастан өтті.
Көптеген ғылыми әдебиеттерге қарағанда ... ... ... ... ... көрінбеген, мемлекет тек жеке
билеушінің әрекеті мен ұйымдастырушылық қабілетіне байланысты болған.
Ол ... ... Л. Н. ... ... ... ... жеке ... арасында бөлінген және олар бір бас ... ... [9, 4 ... ... ... мемлекет аппараты болған және ол тұрақты әрекет
еткенін айтуға болады:
1. Орталық
2. Жергілікті
Орталық билік тікелей хан қолының ... ... ... ал
жергілікті, жеке сұлтандар қолында болды. Бірақ өзге елдермен салыстырғанда
билік бір ... жүйе ... ... пен Монтескье ұсынған биліктің тармақтары, яғни “тежемелік
механизм” ... ... ... ... ... ... Биліктің
тармақталуын былай көрсетуге болады:
1. Заң шығару функциясы – құрылтай кеңеске;
2. ... ...... ... Сот ...... ... болған.
Бұл биліктердің барлығына ханның да қатысы болды. Кейбір авторлар бидің
өкілеттігін кейде ханның да билігінен көп болғанын айтады. Ол менің ... ... ... өз ... ... ... “билігі”, шынымен де
жоғары болған және ... ... С. З. ... бұл ... ... ... білдірген: “билер өз шешімін шығарғанда ешкімге
бағынбайды, ханның өзі бұл ... ... ... ... ... ... ... түсіндірді [30, 68 б.].
Атқару билігі қазақ мемлекеттілігінде сүлтандар аппаратына және ханға
тиесілі болған дегеніміз, хандықтың әлеуметтік, ... ... ... ... байланысты болу керек. Салық жинау, әскери
функциясы, елдегі тәртіпті сақтау қызметінде жоғарғы хан мен ... ... ... ... қызметінде қазақ хандығы, қазіргі кездегі “президенттік
басқару жүйесіне” ұқсаған. Негізгі заң шығару ... ... ... ... Олай ... ... құрылтай кеңесі мемлекеттегі
заңдардың негізгі қайнар көзі саналған, ал ханның шығарған ... ... ... үшін ол ... мақұлдану керек еді. Демек,
ханның қолында ... ... ... ... ... ... хан мемлекеттің
кейбір функциялары бойынша құрылтайдың шешімінсіз де ... ... ... ... ... ... жерді бөлу, қалаларда басқарушы-
билеушіні тағайындауда хаң өзі жеке дара шешім қабылдаған.
2. 2. Халық билігі
Халық билігі ... ... ... қоғамның әр мүшесінің теңдік
құқығын сақтап пікірін анықтауды талап етеді. Халық билігі ... ... ... еркіндігін орнатуды қажет етеді. Еркіндігі жоқ адам ... ... ашып айта ... ... ... ... тек ... ұжымының толық еркіндігінен туады. Қазақ мұны “жаяудың шаңы шықпас,
жалғыздың үні ... – деп ... ... адам ... ... қоғам мәселесін қоя ... ... т.б. ... Рудың толық еркіндігіне сүйенген көшпелілердің
Шығыс тарихындағы орны елеулі болуының нәтижесінде, ұжымшылдық, ... ... ... ... ішкі ... айналды. Кіші ұжым
еркіндігі әр дәрежеде ... да, ... ... ... сақталды.
Отаршылыққа дейінгі рухы күшті қазақ байлық пен бостандықты ... ...... ... деп ... ... ... Қазақтың
еркінсүйгіштігі шын мәнінде кең даладағы мал шаруашылығының ... Мал ... ... ... көшпелілер үшін ол тамақ, киім, үй, көлік, тіпті
отын да. Керек жағдайда ... кіші ... ... жеке отбасылар ұзақ уақыт
өздігімен өмір сүре алған. Бұл басқалармен – хан, сұлтандармен де тек ... ... ... ... ... жағдайда халық билігі заңды түрде
төменнен бастап құрылады: кіші ұжым өз биін, олар ... ру, ... ... ... ... ... ... Мемлекеттің көрінген
заңы билер арқылы халық талқысынан өтеді және әркімге де түсінікті болады,
яғни заманына сай қарапайымдылығын ... ... ... заң ... мен
сот қызметтерін қатар атқарған, сондықтан Тәуке хан кезі ... ... ... ... ... ... заман” аталған [31, 8
б.].
Қазақ ... ... ... ... мен таптардан, феодалдар мен
феодалға тәуелді ... ... ... ... ... үстем тап өкілдеріне хандар, сұлтандар, байлар, ... дін ... ... ... ... ... ... төлеңгіттер, құлдар және жатақтар жатты.
Дәстүрлі қазақ қоғамының көпшілік бөлігін шаруалар құрды. ... ... ... ерікті қоғам мүшесі. Шарушының жеке шаруашылығы өзіне ... ... ... кейбір бөлігі егіншілікпен айналысты. Қолөнермен
кәсіп қылған ... да ... ... ... өкілдері аңшылықпен және
балық аулаумен күн көрді.
Шаруалар өз отбасын өзі асырады. Жеке басы ... ... ... ... экономикалық жағынан байларға, сұлтандар мен
билерге тәуелді болды. Салықтың негізгі ауырпалығы шаруаларға ... ... жыл ... ... ... мал (40 малдан бір бас мал) салығын, ... ... ... ... ... бірін төлеп отырды. Онан басқа ... ... ... ... ... да шаруаларға түсті.
Шаруалардың ауқатты тобы біртіндеп ... ... ... ... ... өз ... қамтамасыз ететін, өз шаруашылығын өзі
атқаратын жалдамалы еңбекті пайдаланбайтын орта шаруалар болды.
Кедей шаруалар ... ... ... ... ... ... ... болды.
Кедей шаруалардың бір тобы көшіп-қонуға мүмкіншілігі болмай жатақтарға
айналды. Жатақ ұғымы жатып қалу, көшке еруге жарамай қалу ... ... ... өз ... ауыл ... үй ... мал шаруашылығын егін
егумен ұштастырды, қол өнерімен айналысты.
Қоңсы ... ... ... ... ... ... ... малын бағып, солардың көмегімен көшіп-қонып ... ... тобы ... Өзен сағаларындағы тұрғындар, әсіресе Сырдария ... ... ... ежелден егіншілікпен айналысты. Мұнда
ирригацияның терең тамыры ... ... орай ... ... ... ... ... Қазақ қоғамының ең қорғансыз және мал-мүлкі, үй-жайы,
тіпті отбасы да жоқ тобы ... деп ... ... балалар да
байғұстардың тобын көбейтті. Олар ... ... ... бай адамдардың
есігінде малайлықпен, жалшылықпен күн ... ... топ ... деп аталды. Олар жаугершілік жағдайда
хан, сұлтандар, билер мен батырлардың төңірегіне олардың нөкерлері ... ... ... ... ... ... ... салық жинау
мен хабаршылардың жұмысын атқарды. Төлеңгіттер өз ... ауыл ... ... Өз руластарынан түрлі себептермен бөлініп кеткендер де ... ... ... ... (үй ... ... та болды.
Құлдың ешқандай құқығы да еркі де болмады. Қожайыны құлды ... ... да, ... да ... ... ... құны бір аңшы ... теңеліп те
кете берді.
Құлдың әйелін немесе құлдыққа түскен әйелдерді күң деп ... ... ... борышқа батқандар түсті. Құлдардың саны көп болмаған
және олар материалдық игіліктерді молайтуға ерекше үлес ... ... ... бұл ... мемлекеттік билікке ешқандай
ықпалын тигізбеген. Бірақ саны жағынан көп ... ... ... ... болмаған деп ойлаймын.
Қазақ қоғамында үстем тап өкілдерінің негізгі көпшілігі байлар болды.
Қазақ байлары ірі мал иелері. Байлардың малының саны ... ... ... он ... ... бар ... болған. Байлар үстем тап өкілдері
ішіндегі саны жағынан да ең көп әлеуметтік тап. ... ... ... ... көп ... ... ... керек. Байлар малын бақтырып үй
шаруашылығында жұмыс ... үшін ... ... малайлар, ішінара
құлдар да ұстаған. Малшы, жалшы, малайлардың киімі, тамағы және арзымайтын
еңбек ақысы байдың ... ... XIX ... соңы XX ғасырдың басында
байлар малшылары мен жалшыларына келісім бойынша бір жылдық ... үшін ... бие ... бір ... сиыр ... сондай-ақ байлығының арқасында үлкен жайылымдар мен тоғандарға
иелік еткен.
Байларға халықтың көпшілік болып ... ... да ... ... ... Шаруалардың көбі байдан сауын малын алатын немесе
оған малшы, жалшы ретінде жалданатын.
Қазақ байлары таза ауада көп ... киіз ... ... ... әйелдер
алып, құс салып, ит жүгірту арқылы аңшылық құрып, қымыз сыпыртып, жал мен
жая жеп, сәнді ... ... ... ... ... да ... ықпалы үлкен болды.
Олармен сұлтандар, ... кей ... ... да ... ... ... негізгі бөлігі байлардың қолында шоғырланды.
Көшпелілік өмір, табиғаттың стихиялық апаттары жағдайында ірі байлар
көп сыр ... ... және ... ... қыстарда байлардың малы
қырғынға ұшырап, содан “Бай бір жұттық” деген мақал қалған. Қазақтың әдет-
ғұрып заңдары да ... ... ... ... ... ... қисық болса да байдың ұлы сөйлесін” деген мәтел туған [17, 51-52
бб.].
Қазақ қоғамының демократиялық ... ... Оның ... ... ... халық жиналыстарының да жиі шақырылып онда аса маңызды
мемлекеттік мәселердің талқыланып ... ... ... екі ... ашық
тыңдалуы; құлдықтың көп болмауы; ру мүшелерінің туыстық қатынаста болуына
байланысты қанаудың қатаң болмауы және ... ... ... ... ... ... жағынан ешкімге тәуелсіз ерікті болуы, қазақтың
қыздарының еркін ... ... ... ... ... орай ... тап ... билік көзі болып табылады. ... ... ... ... билікті жүзеге асырса; сұлтандар – ханнан
кейінгі жоғарғы мемлекеттік ... ... ... және де тағы басқа
маңызды обьектілерде басшылық етті; билер – сот ... ... ... жүзеге асырды; батырлар - әскери жүйелер құрып, әскери билікті
жүзеге асырған. Ал, ... ... ... ... анық көруге болады. Олар
өзінің мүліктері мен малдары арқылы ... ... ... ... сол арқылы өзінің әсерін тигізіп отырған.
2. 3. Хан билігі
Дәстүрлі қазақ қоғамындағы хан титулының ерекшілігі айқын. Хан сөзінің
этимологиясына келетін болсақ, ... бойы ... ... ... хан ... мәні мен ... ... “Хан” десе
“шашы тік тұратын” қазақ оның қандай мағына беретінін түсінгендей. Қазақ
дәстүрлі ... ... ... ... мен ... ... ... нақты халық билеушісі ретінде “хан” сөзі Шыңғыс ... ... ... Оған ... ... ... мемлекет билеушісіне берілгені туралы
дәлелдеген тарихи зерттеулер жоқ. ... ... ... шығу тегі ... ... бар. Олардың қайсысы дәл, қайсысы нақты ... ... ... ... бірақ оны зерттеп көреміз.
“Көне сөздер құпиясы тарихи зерттеу” атты Ә. А. Әбіласанның еңбегінде
“хан” сөзі сақ ... ... ... ... кеткен . Олардың
пайымдауынша “хан” сөзі адамдар үшін “құс” ... ... ... көкке табынуының белгісі. Көк тәңір – хан, таң елшісі – шаман деген
байланысты көрсетеді. Оның пікірі бойынша ... ... ... бейнесі “хан” сөзімен белгіленген. Түрік сөзінде (ильчи) – ... (хан) ... бір мәні – ... ... ұғымда) бұл кейінгі ел билеуші
“хан” ұғымымен қатар қоладанылған хан әуелде тәңірге тән көк атауымен бірге
шыққан болу ... ... Діни ... ... ... ... – хан
ильчи сөзінің орнында қарастырылған. Бұл ... шын ... ... қолдау тапқандығының айта кету керек [32, 72 б.].
Келесі ... ... ... кең ... хан – көне ... сөзі ... ... қоһан дегеннен шыққан деп қорытындылайды. Монарх, тайпа
көсемі, әмірші ... ... ... ... ... лауазымымен
өзі батыр немесе басшы деген мағынада болуы мүмкін дейді.
Ұсынылған екі ... ... ... ... ... ... жеке ... мәні бар шығар, қаған сөзіне оның ұқсас болуында әбден
мүмкін. Сондықтан сөздің өзгеруі нәтижесінде ол ... ... ... ... ... “Хан” сөзінің этимологиясына келгенде тарихи
кезеңдерді де нақтылай кету ... ... ... ... ... ... ... тарихшылардың екі ұдай пікірі бар [13, 82 б.]. Б. з. д. II ғ.
Y ғ. дейін Сыр ... ... ... ... ... ... жоғарғы
билеуші атауы “хан” болған деген пікір бар. Бұл ... рас ... ... сөзінің “қаған” сөзінен шыққандығын жоққа шығарады. ... біз ... ... ... ал ... сөзі таза ... ... күмән жоқ. “Хан” сөзінің жалпы қазақ жеріндегі
мұсылмандыққа ... ... ... ... шығар. Бұған екі
гипотезаның болуы дәлел. Біріншісі, “хан” атауының ресми түрде ел билеушісі
ретінде ... ... ... хан ... ... ... ... қазақ
жеріне басып кіруі кезінде мұсылмандық тек Жетісу мен ... ... ... ал Шыңғыс хан ордасы көбінесе шығыс түркілер ... ... ... ... сөзі ... сөз және ол ... ... Екіншіден, В. В. Бартольдтің “Халиф и султан” атты
еңбегінде, мұсылмандыққа дейінгі Персияда ... ... ... ... (патшалар патшасы) деп аталған. Бұл жерден “шах” сөзі көне парсы
тілінде – патша мағынасын білдіреді, ал “тахан” сөзінің не ... ... [33, 54 б.]. ... ... дейін Орталық Азияда Түркілер мен
Парсылардың бір-бірімен жақындастығын тарихтан білеміз. Олар ... ғана ... ... ... ... ... саяси және мәдени
қатынастар орын алған. Сондықтан да “тахан” – ...... ... ... ... байланыстың болғаны анық.
Мемлекет басшысы ретінде, оның тек саяси аренада ғана емес, сонымен
қатар халық өмірінде ... орны зор. Хан ... ел ... ең ... болғандықтан, халық арасында әрбір хан бейнесі жеке қарастырылған.
Қазақ жеріндегі алғашқы ... ... ... оның саяси
тұрпаты да тарихшылар үшін актуалды мәселе екендігін ... ... Сақ ... ұлы билеуші Томирис туралы ... ... ... ... соның айғағы. Қазақ жеріндегі мемлекетке дейінгі
құрылымдар мен мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... әлі де қалыптасуда.
Әр кезеңде жеке мемлекеттік және оған дейінгі құрылымдарда билеуші
титулының саяси-құқықтық тұрпаты ерекше ... Б. з. д. YIII-IY ... яғни ... ... сақ ... ... билеген кездерінде қоғамның
матриархалдық-рулық сипатта болғандығы мәлім. Билікті әскери қуат пен ... ... сақ ... ... діні мен тілі бар ... ... өз дүниесінде өшірілмес із қалдыруы, ең алдымен
қоғамдық құрылысының жетік ... ... ... ... ... болып
дамығандығының дәлелі, бұл кезеңде, қазақ жеріндегі шаруашылығы әртүрлі
халықтар, сырттан төнген ... ... ... бере ... ... ... қатынасының озақтығын көрсетеді. ... ... сақ ... ... ... өз ... негізі ретінде сақ
тайпаларын санаған. ... ... ол ... сақ ... ... және оның ең ... функциялары ретінде, сырттан төнген
қауіп кезіндегі соғыста бас қолбасшылықты жүзеге асыру ... ... ... ... ... ... ... одақ типіне жатады.
Алғашында әскери одақ мақсатында құрылған мемлекет жаңа саяси-экономикалық
функцияларды игере бастайды, сонымен ... жаңа ... ... ... ... патшаға тиесілі болады. Қоғам ішінде, көшпелілер арасында
жерді ... ... ... ... арбитр ретінде болу, салық
салу, халықаралық қатынастарға мемлекет атынан ... ... ... ... бас діни ... ... ... Мемлекет тұрпаты
іргелене бастаған ... ... ... ... ... ... Қоғамның топтарға бөлінуі, шаруашылықты жаңа ғылыми техникалық
дағдарыс үлгілерін пайдалануы, ... ... ... ... Сақ ... патша рөлі жоғары саналып, оған бағыну уақыт өткен
сайын күшейе берген. Патша ... ... ... ... ... және сақ дәуірінің соңғы кезеңдерінде патша билігіне ер адамдардың
келуімен ... ... ... әсер еткен, сақ әскери одағына
қалыптасқан патриахалды-рулық қатынастары бар жаңа тайпалардың енуі болды.
Сонымен қатар, ... ... ... ... әйел ... ... болуы, соған үйленген басқа біреудің билік ... ... ... Осының дәлелі ретінде Томириске дейін ... Сақ ... ... аңыз ... Бұнда көрші мемлекеттің патшасына ғашық ... ... өз ... ... ... ... ол
патшамен некелесуден бас тартады. Сақ мемлекетінің ыдырауы қазақ даласында
жаңа әскери бірлестіктер мен мемлекеттердің ... ... ... Сыр ... ... мен Жетісу жеріндегі Үйсін ... ... ... ... жаңа ... ... ... сәйкес келеді [13, 14-16 бб.].
Көшпелілер өркениет келесі өзара байланысты ... мен ... ... ... ... пайда болды:
➢ аумақтық-географиялық ... ... ... ... ... ... ... материалдық өндіріс әдісі (барлық жерде дала
аумағының мал шаруашылығына саналы түрде пайдаланылуы);
➢ әлеуметтік (әлеуметтік-мәдени дамудың ... және ... ... ... ... ... тегі мен тілдерінің ұқсастығы);
➢ қоғам ұйымдастырылуының идеологиялық және ... ... ... ... ... және хандық);
➢ сыртқы саяси (грек-римдік Батыс пен ... ... ... ... ... билік XYIII ғасырға дейін мұра бойынша қалдырылды және ... ... ... ... Хандар орталықтандырылған басқару үшін
арнайы аппаратты иемденген жоқ. Мемлекеттік билік пен басқару жер-жерлерде
сұлтандар, билер, ру ақсақалдары ... ... XY-XYI ... ... ... мен мырзалардың бөлініп шығуы, яғни ... ... ... ерекше орын алуы қазақ тайпаларында жеке ... ... Мал және ... құралдарына жеке меншік отбасылық
формаға ие болады. Отбасы жеке меншік субьектісіне айналады [34, 21 ... ... ... бірі ... түрде жайылымдарды бөліп беру.
Оның ... ... ... заң ... ... де ... Дегенмен де,
мүліктік меншік қазақ әдет-ғұрып құқығымен немесе ... ... ... ... реттелу формасының немесе тайпа
аралық қатынастардың реттелуі қазақ мемлекеті пайда болғанға дейін бір шама
100 жыл ... өмір ... ... түсінігіне тоқталатын болсақ, дала өркениетінің
құрамды бөлігі болып табылатын дәстүрлі қазақ қоғамында биліктің екі ... және ... ... орын алғандығын қазақ мемлекеттігінің
қалыптасуы мен даму ... ... ... байқатады. XYIII ғасырдағы
қазақ хандығы мемлекеттің далалық дәстүрлерін бойына жинақтаған иерархиялық
әлеуметтік-саяси құрылым болып табылады.
Қазақ ... ... ... ... ... ... мен хандар
қолында шоғырланған. “Хан” деген атақ Еуразия кеңістігінде өмір сүрген
түркі және моңғол ... ... ... осы екі ел көне ... ... ... орай ... ... еңбегінде “хан” түркі тілінде
ерекше көңіл бөлінетін шен, ұлық, арабша “әмір”, “ажам”-“падишах” деген сөз
осымен байланысты [35, 2 ... да ... ... ... яғни ... ханы, кейбір батыс
елдеріндегі “император” деген осыған сай ... деп атап ... ... ... ... орыс ... бір шама ... Солардың ішінде хандық билік туралы “Бротгауз-Ефранда” арнайы
мақала берілген. Онда “хан” – татар тектес шығыс халықтары ... оның ... түрі ... болуы мүмкін дей келе хандық билік
институттарының құрылымы мен жүзеге асу ... ... ... ... ... ... ... болған. Харизма
сөзін грек тілінен аударғанда “тәңір сыйы” деген ұғымды білдіреді. ... ... ... “ел үшін ... ... ... немесе ерекше
қасиеттер дамыған “иелі, киелі тұлға” деген ұғымды білдірген [35, 3 б.].
Еуразия кеңістігінде өмір сүрген ... ... ... ... ... және ... ұқсастығын айта келе “құт” сөзіне анықтама
берген. Зерттеуші түркі ... ... ... сөзі көне ... сәйкес патша билігінің харизмалдық екенін анықтайтын “фарн”
термині мен қатар қойған “фарн” терминін аударғанда ... ... ... ... ... ... ... атап өткен.
Дала өркениетінің құрамды бөлігі болып саналатын дәстүрлі ... ... ... ... қастерлеп сайлаған хандарынан халыққа бақыт, байлық,
тыныштық әкелді деп көп үміт күткен.
Қазақ менталитеті салт-дәстүрін жақсы білетін ... хан ... ... ... ... яғни этно-әлеуметтік құрылымынан орын ... ... ... ... жаза келе ... ұғымында олар күн
нұрынан жаратылған, демек ерекше жаралған, тәңірлік тегіне қарай билік пен
құрметке ... ... деп атап ... пікірді XYIII ғасырда қазақ даласына саяхат жасаған неміс этнографы
И. Георгиде қуаттайды, оның ... ... ... ... қатты
көнбеген мен ерекше қасиетті тұлға ретінде құрмет тұтады.
Ғасырлар бойы сақталып келе ... ... ...... ... баласы көпір болса, басып өтпе” дейтін ұғымдар хан ... ... ... ғана ... ... ... ... ел санасына
орнықтыру міндетін ... ... хан ... ... ... ... санасынан берік орын алғанын ... Осы ... ... ... ... ... ... бірі – шыңғыс-
шылдық белгісі болды. Қазақ мемлекеттігіне тән саяси ... ... ... көне түріктер дәуірінен бастау алған. Ұлы далада өмір сүрген Алаша
хан, Уыз хан, ... хан ... ... ... дәстүрлі мемлекеттілік
іргетасын нығайта түсіп, бұдан әрі даму барысында Шыңғыс ... ... ... ие болу ... ... ... ережелері далалық
құқық тәртібін нығайтып ... ... ... ... және ол
уақыт өткен сайын идеологиялық, психологиялық ... ... [35, ... ... ... ... бері ... хандық биліктің
мирасқорлығы сақталып келген, бірақ тікелей атадан-балаға мұраланудың қатаң
тәртібі болды ма?
Қазақ ... ең ... ... ... асыруды ұйымдастыру,
қоғамда басымдылық орнату. Өз мәні бойынша мемлекеттілік бұл адам күштерін
пайдалану күшті және ... ... ... ... ету, ... күшімен сыртқы жаулардан қорғану. Қазақ мемлекеттілігі жүздер
арасындағы тепе-теңдікті және ... ... ... ... ... айналады. Оның тәжірибесінде келесі қағидалар сақталады:
ұрпақтар сабақтастығы, үзіліссіздік, тәжірибені ... ... және т. б. Бұл ... ... ... деп айта алмаймыз.
Оның жүзеге асуда жүйелілігі болған жоқ.
Солай ... да, ... ... болашаққа бағытталған және тұрақты
дәстүрлі Қасым ханға Московиямен дипломатиялық ... ... ... ханға Ресейге елшілерін жіберуге мүмкіндік берді. Ресеймен сауда
қатынасы Руське Астрахань және ... ... ... ... ... ордасының байлықтары ... ... ... ... ... ... ... қайраткерлері Есім хан (1598-1643) және әз-Тәуке хан
(1680-1715) мемлекеттіліктің конструктивті мәнін күшейту туралы ... хан ... ... деп ... ... жаңа ... енгізді және қазақ
ордасының астанасын Түркістанға көшірді (1599 ж.). Есім хан ... ... ... ... жаулап алған Сыр қалалары мен Ташкентті
өзіне бекітті. Оның баласы Салқам Жәңгір 600 ... ... ... етіп,
50 мыңдық жоңғар жаулап алушылардың тасталқанын шығарды.
Қазақ ордасының тарихында Тәуке хан рөлі де кем ... ол ... ... ... ... ... келтіру үшін көп еңбек етті. Әрбір жүз ішіндегі
мәселелерді шешу үшін ол ... ... мен сол ... ... ... Олар Әлібекұлы Төле би, Келдібекұлы Қазыбек би, ... би. ... ... не халық жиналысы – бұл өзінің
демократиялық ... бар жаңа ... XYII ... ... ... ... ... тұрақты органына айналды [26, 37-38 бб.].
Әз-Тәуке ханның басқаруы: біріншіден, қазақтардың моральдық ақиқат ... ... ... ... жақын екендігінің көрінісі; екіншіден,
рулық тұрмыс пен мәдениеті көшпелі қоғамның ... ... ... ... ... ... қазақ мырзаларының
басымдылықтарын сақтау ... ... ... пен меншікті
қорғау, мұсылмандық дінді қолдауға алғашқы бағытталу ... ... ... ... және ... ... аттамау қағидасына
негізделді. Олардың гуманды позициясы қатаң бағыну қағидасымен сәйкес
келген жоқ. ... ... ... және ... ... негізіне айналды. Көшпелілердің өмірі табиғи адам өміріне сәйкес
болды. Тұрмыстық және ру аралық қиыншылықтар ... ... ... жоқ. Күшті көршілерінен жеңілген жылдардың ... ... ... ... ... ... жоқ.
Хандық билікке кем дегенде бес функция тән болды:
• хандық аумағының ... ... ... құқығы;
• соғыста жариялау мен бейбітшілік орнату құқығы;
• шет елдермен келіс сөз жүргізу;
• өзіне ... ... не тірі ... заңдар шығару және қоғамның барлық мүшелеріне міндетті бұйыру.
Дәстүрлі ... ... ... ... ... ежелгі қазақ
жеріндегі мемлекеттіліктердің мирасқорлармен белгіленген.
Хан тұлғасының жалпы саяси билікте алатын ... ... үшін ... ... ... ... және көп кезеңді қазақ мемлекеттігінің
қайсысында жүзеге асқандығын ... ... Көп ... ... астарында Үйсін, Қаңлы мемлекеттерінен ... ... ... ... ... мен өзге саяси тұлғалар арасындағы қатынастарды
зерттеуде оның беделін ... ... ... ... екі ... етіп
анықтауға болады, алдымен ресми, екіншіден ресми емес. ... және ... ... ... ... ... ... жоғарғы билеуші
титулы харизматикалық нысанда болуы және саяси қатынастарды архаикалық
белгілердің болуында. ... ... осы ... ... ... тұлға
болғандығын анықтау үшін, келесідей мәселелерді анықтау керек:
1. Мемлекеттің ішкі функцияларының арасында ... ... ... ... ... мөлшерін анықтау;
ә) елдегі тәртіп пен тыныштықты сақтау;
б) мемлекет ішіндегі әртүрлі топтар мен ... ... ... ... орны;
в) территориалдық бөліністердің ерекшелігіне сәйкес саяси маңыздылығы.
2. Хан мен ... ... ... қолында болуы:
а) әскери әрекеттер жүргізу кезіндегі ханның алатын орны;
ә) жаулап алған территорияға байланысты ханның құзыреті;
б) сыртқы мәмілегерлік ... ... ... орны.
3. Қоғам ішіндегі ханның беделі.
4. Мемлекет ішіндегі ру басылары мен ... ... ... ... билігіндегі қатынастар негізінен осы белгілерге
байланысты болған. Демек, қоғам ішіндегі ханның да, өзге де ... ... мен ... ... ... ... отырған. Жалпы мемлекеттің саяси тұлғалары арасындағы ... ... ... ғалымдар Қазақ мемлекеттігінің өзге ... ... ... Т. И. ... “...в ... ... ... силы знали своё место хотя она ... ... - ... ... ерекшеліктер тек қазақ қоғамына тән
екендігін жасырудың қажеті жоқ [14, 59 б.]. ... ... де ... ... негіздерін сақтап қалды. Т. И. Султанов өз ойын
жалғастыра келе “...так правещие династий ... с ... ... в ... и ... покарённых народов”, ал қазақ жерінде
олар келген бетте-ақ жергілікті халықтың кейпін алды [14, 68 б.]. ... ... ... ... ... ... өзгермеген. Бұл
көшпелі демократияның жетістігі деп айтса болады.
Патша мұсылманға жамандық не қылмыс ... үшін ... ... мүмкін болса кешіргені дұрыс. Дінге нұқсан ... ... ... оған ... ... ... Бірақ дүниелік істерді кешіру – ... кім ... ... хақ ... оның ... қиямет күні
кешіреді.
Хақ тағала Жүсіп Сыддыққа оған ... ... ... аян ... ... сен өз бауырларыңды ... біз ... ... [36, 116 ... ... табиғатында оның іске асуы мәселесі ең негізгі орын алады.
Өйткені, билеушінің барлық саяси, экономикалық және әлеуметтік қызметі ... оның ... іске асуы ... ... ... ... титулы ең жоғарғы саяси деңгей ретінде қарастырылады. Оның бастауы, яки
қайнар көзі қазақ ... ... ... ... ... кезеңді бастан кешіріп тұрған кезімізде, басқарушының
қызметі сол ата заң ... ... ... Конституция мемлекет
басқарушысының барлық қадамына ... мән ... ... ... ... ... ... қазақ дәстүрлі мемлекетінде жоғары
заңдылық кездесті десек қателеспейміз. Кейбір авторлар “Жеті Жарғыны” дала
конституциясы десе, өзгелері ... ... дала ... ... ... қазақ мемлекеттілігі қалыптасқан, ғасырлар бойы әрекет еткен
нормаларға бағынған.
Хан өз қызметін атқару ... ... ... ... ... ... сонымен қатар ел арасынан да бақылау астарында ... ... ... ... ... ... ... Көшпелі қоғам
басымшылығы, қазақ мемлекеттілігінің ерекшелігін қалыптастырады. Отырықшы
халық түсінбеген өзге дінмен мәдениет ... ала ... бұл ... ... ... ... ... негізгі қағидалары көрініс тапқан қазақ
дәстүрлі мемлекетінің жоғарғы билікті өзінше бөлек, ешкімге ұқсамайтын
түрде қалыптастырды.
Хан ... іске асу ... ең ... оның ... ... ... ... Хан өзінің билігін қандай қағидалар ... ... және ... ... ... ... Ханның билікті
қолына алуы, оның ашық түрде ... ... ... ... ... ... ... танымал, белгілі би, батырлар, ру ... және ... ... ... ... ... елді ... мүмкіншілігі бар
кандидаттар жіберіледі. Жалпы сайлау мәселесінде, қазақ дәстүрлі қоғамы
монархия мен ... ... ... ... ... кейін таққа отырған хан, өз ... дала ... ... ... ... асырады. Хан билігінің харизматикалық
белгісі, билік етуінің алғашқы жылдарынан бастап қалыптасқан қатынастарға
өзгеріс әкеледі. Томас Пейннің ... ... ... ... ... ... механизмінде өзгерістер әкелуімен сипатталатындығын
айтқан, ойды ары қарай жалғастырғандай. ... де, әр хан ... ... ... ... әр ... сипаттама беруге болады.
Жоғарғы билігін атқару барысында хандар, бекітілген функциялар атқаруға
кіріседі. Ол ... ... ... ... ... тууы ... ... қалыптасқан мемлекеттік қатынастармен реттеледі және әрбір ... хан бұл ... ... ... Бірақ бұл қалыптасқан нормалар да
өзгеріске ұшырап отырады. Ең ... бұл ... қиын ... ... ... хан ... механизмге өзгерістер әкелген.
Дәстүрлі қазақ қоғамында хан билігі, саяси және ... ... ... ... қазақ қоғамында хан өзіндік саяси тұлға болғанымен
сипатталады. Оның қызметі билер мен ... ... ... жүзеге
асқан. Хан титулы саяси өкілеттіктер ішінде ең жоғарғы лауызымға ие ... ... жеке өзі, ең ... ... ... Хан ... адал
қызмет ету керек болған, ал халық оған бағынышты ... ... ... ... ... ... ... үшін біз ең алдымен халық пен ... ... ... ... ... ... өздерін қазақ ордасының
азаматы саналуы үшін, сол ... ... ... ... ... ... ... ордаға жеке кәсібі үшін салықтар мен
алымдар төлер тұруы, отан үшін шет ... ... тұру ... орда ханы мен ... ... ... ... Қазақ
мемлекетінің басқарушысы өкілеттігімен қоса халық алдында ... ... ... мен оның тақтан кету жолы тек халық мақұлдауымен
байланысты болған [37, 36 б.]. Хан ... ... ... сипатты алып
қарайтын болсақ, мемлекетпен байланысты саяси билікті атқаруда болған.
Қазақ хандығындағы қара ... пен хан ... ... ... ... ... болғанын түсінеміз. Таза түріндегі қара халық пен орда ханы
арасында байланыс тек халықтың билері мен ру ... ... ... ... пен ханның қатынасқа түсе алатын жалғыз уақыты – қазақтың ұлы мейрамы
наурыз-байраммен байланысты. ... ... ... ... ... ... мерекесінде хан өзінің хан екендігін ... ... ... ... ... қара халық арасында солармен ... ... ... Бұл ... ... мерекесінің демократиялық сипатын
көрсетеді.
Қазақ қоғамында ханның ... ... ... ханы ма, әлде ... ... ханы ма деген сұрақ ... ... ... ... әр
кезеңде әр түрлі саяси сипатта болғанын көрсете кету ... ... ... ... хан ... 18 ғасырдағы жағдаймен
салыстырғанда өзгеше болған. Егер ... хан ... ... ... ... ... болса, Тәуке хан кезінде бұндай жағдай ... Э. Т. ... ... ... хан тұсында билер үстемдігі
күшейтілгені соншалықты, ... ... Ұлы ... – Төле би, Орта
жүзде – Қазыбек би, Кіші жүзде - Әйтеке би, ...... ...... биге арқа сүйеді. Билердің қоғамдық функциясы саяси-
қоғамдық қатынастарды реттеу функциясын орындады [26, (4, 37 бб.)]. ... ... ... ... ... ... әлсіретпеді, керісінше, хан
билігін нығайтты, оны тұрақтандырды. Өйткені, ... аз емес күші ... ... ... жою үшін қажет болды. Демек, бір ... мен қара ... ... ... ... мен ... арқылы жүзеге
асқан. Қазақ хандығында, хан мәртебесі оның шығарып тұрған жарлықтарымен
негізделген. Хан ... ... ... ... арасында міндетті
орындалу керек, сонымен қатар олардың орындалуын хан ... ... ... Бұл ... хан шешімдерінің өз ру, тайпаларында орындалуын
бақылаған. Билердің шешімдері, нақтылай айтсақ ... өз руы ... ... ... ... ... ... мемлекетінде ханның мәртебесі оның саяси және құқықтық
ықпалымен анықталған. Ханның бүкіл қазақ ... ең биік және ... ... болғандығы анық. Жоғарыда көрсетіліп кеткендей, қазақ қоғамының
ханы өз халқының қамқоршысы болуы қажет және оған ... ... ... ... таңдауға тиіс болды. Көшпелі хандықтағы ханның атқаратын қызметі мен
міндеттерін былай көрсетуге болды:
1. Ол бүкіл ... ... ... ... ... жерді
иеленуге құқылы болғандықтан, мемлекеттік территориясын сыртқы жаудан,
агрессиядан қорғау үшін әскери қолбасшы ... ... ... Соғыс және бейбітшілік жариялауды хан шешеді.
3. Ханға көрші мемлекеттермен қарым-қатынас орнатуға, сыртқы ... шешу ... ... Хан ... ... арналған заң шығару қызметі жүктелді және де
осы заңның орындалуын қадағалау хан мүддесін білдірді.
5. Хан ... ... ... ... ... басқарып отырды. Хан
ордасының тұрақты жері қазақ хандығының тарихында үнемі ... ... ... ие хан ... ... қазақ қоғамындағы ерекше
құбылыстардың бірі. Хан жарлықтары алым-салық төлеу, астана ... ... ... ... реттеу салаларында бір шама орын ... ... ... ... ... ... оның ... тәртібін орнатты.
Сондай-ақ, кеңес жиналысының шақырылу орны, мезгілдік тәртібін реттеу де
жарлықтары жүзінде іске асты. Хан ... тек ... ... ... сонымен қатар жанындағы кеңес қозғауымен пайда болған. Мемлекет
ішінде хан жарлықтары мұқият орындалуы тиіс еді. Ал жарлық ... ... ... кез ... ... жауапкершілікке тартылған [37, (3,
18 бб.)].
Ханның өз қызметін атқару барысында, мемлекеттік ... ... жеке дара ... ... Осының нәтижесінде функцияларын
атқаруға байланысты, яғни оның ... ... ... ... және өзге ... тұлғалармен жүзеге асатын болып екіге
бөлінеді. Хандардың атқаратын функциялары бекітілген нормалармен ... ... ... ... С. П. ... айтуы бойынша: хандар мен Орта
Азияның өзге де басқарушыларының қолындағы ... ... ... ... ... оның ... мемлекеттік қызметі, оның жеке тұлғалық
қасиетіне байланысты болған. Бұл пікірді белгілі қазақ ... Қ. ... ... хандарының әрбір шешімі оның тұлғалық қасиетіне
байланысты, хан мен өзге ... ... ... ... әр ... ... өзге болған” [7, 4 б.]. Қарсы пікірлерде болған “...монғол
хандарының құзыреті, құрылтай кеңестері берген шектерде ғана жүзеге асты”.
Ол ... Жошы ... ... байланысты болғанын айта кету керек. Хан
және өзге тұлғалардың функциялары қазақ дәстүрлі мемлекеттілігінің саяси-
экономикалық негізін қадаған. Қазақ ... ... ... ... ... ... ... отырғандығын білеміз. Ханның,
тәртіпті қорғау функциясы кеңеспен мақұлданып отырған.
Мемлекет ішіндегі ... ... ... ... ... ... ... жинау мен қоғам ішіндегі тәртіпті
сақтау негізгі функциялар ретінде саналған. ... орта ... ... ... ... экономикалық категория ретінде салық
жинау саналған. Егер Еуропада салық ол өнершілер, қала ... ... ... ... ... салық жинаудың негізгі көзі
мал шаруашылығы болған. Бірақ салық ... ... ... әр кезеңде
әртүрлі жағдайдың кездескенін айтуға ... ... ... ... ... отырықшы халықтан 10 бастан 1 бас малды ... ... ... 100 ... 1 бас ... [38, 246 б.]. ... ... даласындағы Алтын Орда мемлекетінің де ... ... ... бұл ... отырықшы халық деген ұғымның да пайда
болғандығын ескерсек, оның қандай ... ... ... ... сұрақтар
туады. Отырықшы халық астарында, жалпы тараған түсінік және оның ... ... ... ... ... Н. ... ... халық-тарихи сатыларының даму барысында, жергілікті
шарушылықпен айналысқан, әр ... ... ... ... ... ... ... мекені [39, 39 б.]. Ол отырықшы халықтар арасында
бір неше түрге түрге бөліп ... ... ... ... ... бөледі. Әрбір модельдің өзіне тән ... ... ... ... ... кездескен отырықшы шаруашылықты бөліп
анықтауға болатын шығар. Г. А. Федоров-Давыдов өз ... ... ... Орда ... арасындағы отырықшылар қатарына
жатқызады. Сонымен ... ... ... ... ... ... өзге де ... мемлекеттерінде қала өркениеті мен отырықшы шаруашылығының ... ... ... жинау мәселесіне оралсақ, Қазақ мемлекеттілігінде
В. В. ... ... ... ... және ... ... жиналған. Ал Г. А. ... бұл ... ... жан ... алғандығын айтады [15, 149 б.].
Салық салу аясында, қазақ дәстүрлі мемлекеттілігінде жоғарғы билеушінің
өкілеттігінің жоғары болғандығын айта кету ... Бұл ... ... ... ... ... негізде – жоғарғы басқарушы салық жинау және салу өкілеттігін
өз ... ... бұл ... ... келе С. П. ... основы государства были в руках правящей семьи, так же ... не было ... ... ... ... бы финансовые
возможности всего государства” [7, 4 б.].
Шынымен де, барлық ... ... ... ... ... ... ... мүмкін. Ал мемлекетте феодалдар мен
құл иеленушілер таптарының ... ... ... мақсатын өзгертеді. З.
М. Черниловский, орта ғасыр Еуропада салықтың құл иеленушілерден жиналуының
негіздерін көрсете келе ... ... ... с ... ... - ... [40, 14 б.]. ... қоғамында құл иелену формациясын көрсете
алмаймыз. Сондықтан жалпы салық көздері мен мақсаттары ... ... кету ... айтылғанға байланысты салық салудың экономикалық негіздерін
көрсетеміз. Көшпелі қоғамда халықтың басым көпшілігі көшпелі шаруашылықпен
айналысқаннан кейін, халықтың ... көзі ... таза мал ... Демек, салық салу ерекшеліктері оның көзіне және тәсілдеріне
байланысты.
2. 4. Сот билігі
Ел ...... ... білу – ... ... ... өнер
дәрежесінде жүргізу керек, ұлыс тағылымы солай. Ол ... ... ... ... ... ... көпшілікке бағынуға тиісті деген қағида
болмаған. Халықшылдық ұранымен партия құрып, пара ... ... ... ... ... пайдаланып, ел арасын ала ... ... ... ... сол ортадан пайда табу болмаған. Көпшілік
дауыс қоғамдық ... ... ... ... ... адамның бүкіл ел
жағдайын жан-жақты зерттеп, ... ой ... ... жоқ. ... ... ... ... құйрық қитұрқы сөздерді судыратып, елес ... ... ... ... жұрт бір ... ... қоса ... ынтымағын.
Көптің аузын күзетсең, күн көрмейсің,
Өзіңді өзің түзет, кел, шырағым.
Ақылды қара қылды ... ... ... ... баға ... да, қазы да өз ... ... көп пен дүрмек (Абай) [41, 9 б.].
Қазақ халқының ... ... ... ел ... ... ... Олар: халық басшысы, елдің қамын ойлаған ерлері, сөзін
сөйлеген шешен билері. Ел ... ... бірі – ... ... адам ... қорғауға бағытталған әділ сот, билік жүйесі барысында
тарих беттерінде қалыптасқан.
Билер институтының алатын орны ерекше. ... ... ... ... ... тек қана әдет-ғұрыптық құқық емес, сол сияқты рухани-
мәдениет, ... ... де ... әрі теңестіре ... ... ... ... ... ... билер институты орасан
зор роль атқарды.
Ол мемлекеттік басқару жүйесімен тығыз байланысып жатыр, сондықтан
халық пен ... ... ... бір ... ... ... ... ықпал ететіні анық. Ендеше, “өшкеніміз
жанып, өлгеніміз қайта тірілген” қазіргі кезеңде ... ... ... ... қайтадан жаңаша зер салып, олардың ел басқарудағы, әділ
сот жүргізудегі, адам ... ... ... ... ... ... бір ... жүйеге түсіру аса маңызды мәселе
десем артық айтқандық болмас.
Қазіргі күні “би” сөзінің этимологиясы жайлы бірауызды келісіп-пішілген
пікір жоқ. Бұл ... ... ... ... Г. ... В. Радлов тәрізді
ғалымдар “би” сөзінің төркінін көне түркі ... ... ... ... ... мұны ... Халид “би-бектен”, “бек-
бүнектен”, – деп көрсетеді (қысқарған атаулар). Қарастырылып өткен ғылыми
болжамдардың айналып ... бір ғана ... ... ... ... қиын ... “Би” сөзі ежелгі түркінің “бек” сөзінен бас
алады да, негізінен “басқару”, ... ... ... ұғымдарын білдіреді
[17, 49 б.]. Олай ... ... ... ... болу уақыты да ежелгі түркі
заманына тірелетіні даусыз. Көшпелі ... ... ... қоғам
жағдайындағы билер институты дегеніміздің өзі, ең алдымен, мұрагерлік
заңына ... ... ... ... ... ... ... ортасының өзі тарихи қалыптастырып шығарған
демократиялық билік тұтқасы. XYIII ғасырға дейін билер ... ... ... Сонау түркілер заманынан ХІІ ғасырға дейін. ... ... ... көшпелі қоғамдардың кезеңіндегі ақсақалдар
көшпелі қоғамдардың алғашқы кезеңіндегі ... ... ... өзін-өзі басқару тәрізді қоғамдық тетігі ... бек, ... ... ... ... алғы шарты болып табылады.
2. ХІІ-ХІY ғасырды қамтиды. Бұл кезеңде билер институты одан әрі етек
жая бастады, ... ... ... ... ара-жігі әлеуметтік өмірдің
жоғарғы сатысындағы басқару жүйесінен ажырамаған.
3. ХY-ХYІ ғасырлар. Бұл аралықта қазақ ... ... ... ... ... қалыптасып болуы жүрді. Сондықтан ноғай ордасының
саяси құрлысы билердің ең ... ... ... ... ... ... бұл ... билер институты хандық инстутынан әлі нақты
бөліне қоймағанды, сондықтан да сөз болып ... ... ... ... ... ... ... астасып жатыр.
4. ХYІ-ХІХ ғасырлар. Әсіресе ХYІІ ғасырдың екінші жартысынан ХYІІІ
ғасырдың алғашқы он ... ... ... ... шегіне жетті. Бұл
тұстағы билер институтының тарихи функциясы – бір жағынан ру-тайпалық қарым-
қатынастарды реттеп ... ... ... ... ... хан ... ... отырушы саяси тетік.
Қазақ мемлекеттігі тарихында билердің орны әр ... ... мәні арта ... ірі ... ... ... – Ата би, Төбе би, Қатар би, Жеке би, Төтен би, Бала би ... Ата би – ... ... ... ... ... істер мен даулардың
тағдырын шешіп, елге танылған, енді қартайып, билік ісін ізінен ерген кіші
билерге ... ... Ол ... ... ... ... билер қауымы оны ақылшы, кеңесші ретінде тұтынып, батасын алып
отырған.
Төбе би – елдік ... ... ... аумақта сайланып қойылатын
қаламыш билер. Тарихымыздағы Төле, Қазыбек, ... ... өз ... төбе ... болған. Төбе билерді сайлайтын халық емес, билер
жиынында сайлаған. Оларды ... ... ... деп те атаған.
Қатар билерге – қазақ ... ... Төбе ... (Төле би)
басқалары, яғни бір-бірінен ... жоқ, тең ... ... ... ... ... пен ... билер. Сол сияқты әр жүз билері құрамында да төбе және
қатар билер болған.
Жеке би – әрбір ауыл, кіші ... ... ... ... ... ... (жеке) болған. Жеке билер сайланбаған немесе қаламыш би
деп те аталынбаған.
Төтен би – екі ел арасындағы ... ... ... ... келуге ел
арасындағы билерден таңдама билер тобын құрып, өкілетті етіп ... ... би деп те ... Бұл ... сайланбаған, олар елдің беделді
адамдарынан құрылған.
Бала би – билік дәрежесін әлі иеленбеген, билік айтуға талап қылып,өзін
әр ... ... ... ... Ал ... ... талапты жастарды
үйренсін деп, ірі билер ... алып ... ... ісі ... ... бала би мұқият тыңдап отырып, берілген ... ... ... немесе билік етуші би тоқырап қалса бала билер билікке араласып өз
билігін айтатын болған.
Мұнан ... да ... ... емес ... ... Олар ел
басқарушысының өздері (хандары) олар билік ... ... ... ететін
болған. Сондай хандардың қатарында Тәуке мен Абылай ... ... жөн. ... ... іс ... ... ... әркезде
орын тапқан. Билер қара қылды қақ ... ... де, ... де, би, ... ... ұғымдарын бір басына сыйғыза білген
қоғамдық-саяси қайраткерлер ... би ... екі жолы ... ... бірі ата жолын қуу
дәстүрі. Яғни, бұл жол ... ... би ... бала осы ... ... ... ... алып оның ісін әрмен қарай ... Оған ... ... ... орта ... Қаракесек руынан шыққан
белгілі Қазыбек бидің үшінші ұрпағына дейін осынау құрметті би ... Бұл ... ... би ... адам ... ... балаларына мұраға
қалдырып кетпейді. Мұнда бидің ... ... ... ... және
ақылының артықтығы арқылы “ұяда не көрсең ұшқанда соны ілесің” немесе “ата
көрген оқ ... ... ... ... әке ... түсіп отырған. Би
болудың екінші жолы бұл суырылып шыққан талантының арқасында тек қана қара
сөздің ғана ... ... ... өлең сөздің және көсем сөздің шебері
болған, дана ақылгөй, данышпан, қара ... қақ ... ... ... және ... ... мен сот заңдарын терең біліп, оны ... сөз ... ... сөз ... ... ... талантымен көпшілік
алдында бір емес бірнеше рет сынға түсіп әділдігін, ақылдылығын ... ... ... ... ... ... атақ ... жөнінде Ш.Уәлиханов былай дейді: “Қазақтарда құрметті би ... ... ... да ... ... ... халықты билеп отырған
өкіметтің бекітуімен ... тек сот ... ... ... оған ... ... ... қазаққа ғана берілген”. Би ... үшін ... ... рет ... ... ... ... заң-жораны
білетіндігін, шешендігін танытатын болған. Мұндай адамдардың есімі жұртқа
танылған. Би деп ... ... елі ... ... би қоғамдық
қатынастардың барлығына ... ... құн дауы мен ... ... жер ... мал дауы, ар мен намыс дауына кесім айтып, тілек айтып бата ... ... ... мен ... обал мен ... дәл ... дәлелді
де қисынды уәж айтушы болған.
Қоғамдық қатынастардағы барлық дау-дамайды қандай қиын болса ... ... ... игі жақсылардың төрелік етуімен, билердің
билік құруымен шешіп отырған. Елде ... ... ... қажеттілік
болмаған. Бітім, құн беру, келісімге келу, ағайыншылық жолмен талай күрделі
мәселелердің күрмеуі шешіліп отырған. Сондықтан да қара ... қақ ... ... ... ... ұстанымы “тура биде туған жоқ,
туғанды биде иман ... ... ... болған.
Билердің билік айту тәжірибесі қараған істерінің саны өсіп, сапасы
жақсарған сайын арта ... ... ... әр қырынан, жан-жақты танудың нәтижесінде билер
қызметіне зерттеуші ғалымдар мынадай тұжырымдама береді.
Би – ... Ол – ... ... ... ... ... ... көкірек
көзі қиядағыны шалатын, оны оралуы, көнені ғана көріп қоймай, ... ... ... ... ... алатын, әрдайым халық көңілінен шығатын жан болуы
шарт.
Би – ... ... сот ... ... сипатына байланысты тағы
бір қомақты мәселе ол – сот билігінің шешендік өнермен байланысы [2, ... Ол – сара ... ... ... ... ... ... сүйектен
өткізіп, мақсатпен бауыздап, қажет жерінде қара тасты қақ айырып түсерлік
семсерден бетер от ... орақ ... ... сөз зергері. Үш кемеңгер ... ... ... ... сөзін төгіліп тұрған жыр емес деп ... ... ... ... ... әр ... ... ырғақ
үндестігі қас ақынға тән шеберлік болмай, немене?
Би – заңгер. Халық арасында “Би екеу болса – дау ... ... ... бар. Бұны ... ... екі би ... үш би шешеді деп түсіну қажет.
Олардың бірі ... ... ... ... (адвокат), үшінші төбе
би (судья).
Би – елші. Ол тек ... ғана ... ... ... ... үшін жат ... де ... сыбанып барған. Оған “Жауластырмақ – жау
шыдап, елдестірмек – елшіден”, “елшісіне ... елін ... ... ... ...... жұтқан батыр. Бидің батырлығы – қолына қару алып жауға
шабуында емес, қылышынан қан тамған қаһарлы хан, ... ... ... ... ... жау ... тұр екем деп имекбей керекті жерінде ... ... ... әділ ... ...... қоғам қайраткері. Олар ел мен ел арасындағы қоғамдық
мәні зор саяси мәселелерді шешуде ... ... ... ... ... Жәнібек ханның сыртқы саясатының мәселелеріне
баға беріп, жөн сілтейтін 60 биі болған, ... ... 8 биі ... ... бастарында өткен талай әйгілі кеңестерде, келелі істерде
кеңес берген осы билер.
Би – ... ... Ол ... ... ... ... меңгерген,
кемел ой түйген философ, ғылымның әр саласынан хабары бар білімпаз. Олар
өлмес қағида, ... ... ... ... көріпкелдікпен болжау
жасаған данагөйлер.
Би – психолог. Би адамның жан-дүниесін, мінез-құлқын бір көргеннен тап
басып ... ... ... ... ... ... жан-дүниесіне
үңілумен қатар, билер олардың әрбір қимыл-қозғалысын, үн-бояуын қалт
жібермей қадағалап, ... орай өзі де ... ... ... әр сөзінің
мән-мағынасын ашатындай қимыл-қозғалыспен бет пішінін, қас ... ... ... ... ... ... Олар әр сөздің жүректен ... ... ... ...... Би атанып халыққа танылғандар “өзім болдым, өзім ... деп ... ... ... жоқ-жітіктің, әлдіден зәбір
көрген әлсіздің жоғын жоқтап, ел-мүддесін көздеген, ... ... ... бойы ... ... ... ... құлақтарына құюдан
жалықпаған.
Қазақ билерінің маңызды мемлекеттік істерді ойлап шешетін орталығын
“билер Кеңесі” деп атаған. Олар ... ... ... бір ... ... ... ... Сонымен қатар билер кеңесіне үш ... ... ... ... ... ... рудың қырық биі қазіргі Сырдария
облысы ... ... сол ... ... ... ... атты Тәуке
ханның ордасында қазақтың әдет-ғұрыптық заңының жиынтығы “Жеті ... [42, 4 ... сот ... ауыз екі сөз ... ретінде өтсе, кейін Ресей
құрамына ... соң ... ... ... ... Сол ... бидің мойнында би
екендігін білдіретін белгі ... Би бұл жез ... уезд ... болды. Билер сотында оның билігін немесе қандай болмасын басқа да
әрекеті орынайтын ... ... жол ... ... ... билігін
орнына келтіруге ауыл ақсақалы міндетті болды.
ХІХ ғасырдың ІІ жартысында билерді сайлайтын болды. ... ... ... ... саясатын іске асыру үшін жасалған реформалар ... ... ... ... келді. Билер соты ... ... ... ... ... ... ... Уақытша Ереже бойынша халық қазынасы болып келген билер
институты түпкілікті жойылды. ... жылы және 1859 ... ... ... ... ... ... берілген істің түрлері:
1. Кісі өлтіру
2. Барымта мен тонау
60 жылдары билер сотының шешімін чиновниктерді қанағаттандырмады. 1867-
1868 жылдардағы реформа билер сотын “халық ... деп ... Үш ... ... генерал губернатор бекітті. Губернатордың ерекше ... ... ... ... Онда ... арасындағы даулы мәселелер шешілді.
Осыған байланысты қылмыстық істерді де қарап, әділ шешім қабылдап отырды.
Қай қоғамда болсын ... жеке ... ... отбасы және т. б.
әлеуметтік саладағы құқықтарын қорғау, орнықтыру, ... ... сол ... ... ... әділ сот ... ... байланысты екені белгілі. Көшпелі қазақ мемлекетінің тарихи, саяси-
құқықтық дамуына дана ...... ... ... ... ... билігін, әділ сот ісін дамытуға және ... ... ... ... ... ... ... әдет-ғұрып, құқық жүйесін,
шешендік өнерін жаңа санаға көтеріп, “Жеті Жарғы” заңы реттемеген салаларға
сот прецедентін ... ... ... ... ... құқықтың
негізін қалады, яғни билер сотының шешімі құқық жасау сипатына ие болған.
Бұл процесс кейінірек сот ... ісін ... ... ... ... билер шешімдерінде XX ғасырдың басына дейін қолданылып ... ... жөн. ... ... құқығы саласында қазақ билерінің
прецедентке айналған шешімдері, осы күнге дейін өзінің ... ... ... Төле ... даулы істі шешуден туған “Тапқан қуанады, таныған
алады” ... ... сөзі ... құқықтың жеке ... ... ... ... айналған [43, 24 б.]. ... ... ... бұл қанатты сөз Ежелгі Рим классикалық меншік қорғау
институтымен үндес, сабақтас екенін ... ... ... заңгерлері
меншік иесінің мүлкін заңсыз иемденушіден, яғни заңды меншік иесі ... ... ... виндикациялық талап қойып, жеке меншік құқығын
қорғауды ... ... ... ... ... елдері сияқты классикалық
Рим азаматтық құқығы ... ... ... ... сот ... сөзбен қалыптастырып, нормативтік күш беруі асқан даналықтың
көрінісі [44, 4 б.]. Төле ... ... ... ... ... үндескен
Қазақстан Республикасының жаңа қабылданған Азаматтық кодексінің құқықтық
нормаларымен үндесе отырып, айқын бекітілген.
Атап айтқанда Төле бидің ... ... ... ... ҚР Азаматтық
кодексінің 260 бабында мына мағынада берілген: “Меншік иесі өзгенің заңсыз
иеленген өз мүлкін талап ... ... [45, 80 ... ... талас-тартыстардың көбі адамгершілік
рухани ережелерімен, талаптарымен шешіліп жатты. Себебі көшпелілер ... ... бет ... ... яғни олар ... рухын жоғары
қойды.
Қазақ қоғамындағы сот ... ... ... еді. Яғни,
дауласушы не арыздасушы жақтарды жұрт алдында келістіріп, ... ... ... ... ... ... істерді бітімге
келтіретін шешімдерді және айып ... ... ... Бірлікке,
ынтымаққа шақыратын шешімдердің бірі-үш жүздің билері Ордабасыға жиналып,
елді жоңғар басқыншылығына ... ... ... ... ... ата
жауын талқандап, өзінің ұлттық тұтастығын сақтап қалды.
Бітімге келтіретін үлкенді-кішілі ... бола ... Ол, ... ... жеке ... ... дау ... реттеуге, рухани
кінәсін жоюға бағытталған.
Айып салатын шешімдерге билер кінәліге айып салып, соны орындаттырған.
Айып түрлері аз емес.
ХІХ ... ІІ ... ... билердің шешімі жазба түрде еш жерде
түсірілмеген. Көбіне ауызша, фольклорлық негізінде сақталып келді. ... ІІ ... ... ... ... ... Онда сот үкімдері, би
шешімдерінің қысқаша мазмұны жазылатын болды. ... ... ... ... ... ... сақталғандары да бар.
Билер сотындағы сот процесінің бір ерекшелігі – оның жариялығы мен
ашықтығы. ... дау ... ... оны ... ... ... және сот
процесінің ашық болуын қамтамасыз етіп ... Бұл ... ... ... терең зерттеушілер “…қазақ билерінің билік айтуы, іс ... ... ... ... ... ... ... әділ сот ісінің
барлық оқиғалары, дәлелдеу процесі қатысушылардың көзінен таса болмаған.
“Істі ... ... ... ... ... деген С. Созақбаев [22, 90 б.].
Сот процесі басталғанда әрбір тарап бидің ... ... ... және ... ... ... өз ойын ортаға салады. Дауда
бірінші сөз шағымданушы жаққа беріледі, ал одан кейін би ... ... ... ... Өз ... ... беруші өзіне қарсы айтылған айыптаулардың
әділеттігін толықтай немесе ... ... және ... ... ... ... екендігін айтса, би бірден екі жақты келісімге
келтіріп, бітім жасасқан.
Егер ... ... жақ ... ... ... онда сот ... істі
қараудың келесі сатысына көшті. ... ... ... ... ... ... өз жақтарынан куәларды келтірген. Куәлар өздерінің сөздерімен
белгілі бір ... ... ... немесе теріске шығарып отырды.
Билер куә ... ... ... ... ... Куә бола
алмайтындар қатарына әйелдер, жасы он ... ... ... ... адамдар және соған дейін өтірік куә бергені үшін ... мен ... ... ... ... ... ... үшін,
немересі атасы үшін, яғни жақын туысқан адамдар сотта куә бола ... ... егер оған ... ... ... ... жатқан
даудан аластатуға құқылары болды. Мұндай себептерге мыналар жатты: куәге
пара беру, туысқандық, айыптаушымен немесе ... ... ... немесе
қастығы. Дәл осындай себептермен би де дауды шешуден ... ... егер ... ... ... жағдайда айыптаушы жақ жазаға
тартылды.
Егер куәларды ... ... істі шешу ... ... ... ... дауды елге беделді, танымал адамдардан ант ... ... ант ... ант беру ... ... ер ... жесір
дауы, ұрлық, жер дауы сияқты күрделі дау-жанжалдарда қолданылатын дәстүрлі
заң болған.
Негізінен анттың екі түрі ... ... ... ... ... ... ант, ал ... шағымданушы жақтан қабылданатын
“айыптаушы” немесе “теңдік” деп аталды. Бұлардың біріншісі іс жүзінде көп
қолданылған. ... ... ... ... егер ... дәлелдейтін
нақты айғақтар болмаған жағдайда жауап берушіден ант алу ... ... ... қоғамында ант қабылдау деген өзіне тән жауапкершілік ... ... ... Негізінен дауда ант қабылдау дауды шешуде барлық
басқа ... ... ... ... ғана белгіленді. ... би ... ... оның ... ... ... ... талап етті. Ант қабылдау үшін жауапкер жақтан ... ... Ант ... ... ... ... ... қойылатын
талаптармен бірдей болды. Сонымен қатар ант қабылдайтын адамды қарсы жақ
өзі таңдайтын. ... осы ... ... ... ... болмау
керектігін билер қадағалап отырған. Ант қабылдауға адам таңдалғаннан кейін,
билер ант қабылдау жерін, уақытын белгілеген.
Қазақ әдет-ғұрып құқығында ант ... түрі және ... ... және оны ... ... Егер ант ... адам жауапкердің
кінәсіз екендігіне сеніп, белгіленген жерге уақытында келіп, ант қабылдаса,
онда би жауапкерді кінәсіз деп тапқан. Олай ... ... ... ... ... кінәлі деп тапса, ол белгіленген жерге келмеуге құқы
болған. Ондай жағдайда би ант ... ... оның ... біржақты
талқылап, шағымданушының талаптарын орынды деп тапқан.
Сот процесінің осы сатыларынан кейін бидің дау бойынша шығарған шешімін
екі дауласушы жақ ... деп ... онда дау ... деп ... ... ... ретінде шағымданушы мен жауапкер орталарынан ала жіпті
кестірген. Бұл екі жақтың ... ... және ... уақытта осы дау
бойынша шағым қабылданбайтынын білдірген. Егер екі жақтың бірі ... ... бас ... онда екінші жақ шешімді орындату үшін заңды
күштеу құралы “барымтаны” қолдаған. Бұл ... ... ... өз ... ... оның ... толтыру үшін қарсыласының малын айдап
әкетуден ... ... ... ... бойынша айыпталушы сот үкімін орындамағанда
немесе ауыл ақсақалы дауды мәселені әділ шешуден бас ... ... ... ... ... жәбірленушінің ауылдастарында, руластарында
амалсыздан барымтаға баратын құқығы болған.
Тәртіп ережелерінің сақталуы ... ... үшін ... ең ... ... ... ... халық үшін қоғамды силау,
жанындағы ... ... ... ... ... ... ... әдет-ғұрып нормаларын сақтау арқылы жүзеге асқан бала ... ... ... ... заң нормаларына бағынуы өзге ... ... ... ... кету ... [46, 24 ... ... дау бойынша ақиқатты ашуды мақсат ... ... ... ... ... және еш ... кедергі болмауы керек. Сот алдында
әркім өз ойын, көргенін, білгенін және естігенін ашықта анық, тіке де ... ... ... ... әрі ... ... талапкер билерді олардың жасына, лауазымына, ... ... жол ... ... ... ... мүддесін қорауға олар
өзара тең, бірінен-бірінің ешқандай айырмашылығы жоқ. Сонымен бірге сотқа
қатысушылар артық ... ... ... ... ... ... ар-ождандарына нұқсан келтіретін қимылдар жасамауы керек.
Процессуалдық норма бойынша әдет заңына сотты мойындау және биге сенбеу
институттары болды. Егер бидің ... ... айып ... ... ... ... немесе арыз беруші айып төлейді. Сот кезде ... ... ... ... бас ... ... Сот ... қамшы тастап
жүгініп отыру сол сот шешімінің қандай болғанына да көнеміз деген ұғым еді.
Сот ... ... ... үшін ... ... ... жауап береді.
Куәгерді, жауапкерді сотқа алып келу, арыз иесіне тапсырылды. Егер ... ... ... рұқсат берілді.
Әйелдер, жауапкердің туыстары, жасы толмағандар, есі кемістер куәгер
бола алмайды. Әдет заңы бойынша ... ... ... ... ... сұлтан, би, беделді адамдар куәсі ешбір антсыз қабылданды,
ал жай куәгерлерді туыстары куәландырды. Сот ... тек ... ... оның туыстарына да жүктелді. Барымта дауы ұзаққа созылып екі ... ... ... ... екі жақ ... (келісім) және үрел деп
аталған, яғни кісі өлімін кешірген.
Үш пайғамбар атанған қазақ билерінің қазақ мемлекеттілігінде ... әділ сот, адам ... ... ... қалауда сіңірген еңбектері,
атқарған қызметтері ұшан-теңіз. Олардың бұл ... ... ... мен ... бай ... ... ... күні де тәуелсіз
мемлекетіміздің кәдесіне жарары сөзсіз. Өйткені, дауды шешкен дана сөз ... ... ... ... болып қала бермек [47, 70 б.].
2. 5. Әскери ... өз ... ... үшін ... ... ... ... Ғасырлар бойы қалыптасқан саяси жүйеде мемлекет өзінің әскери күшінің
негізінде ішкі және ... ... ... ... ... Пейн ... ... мемлекеттер алдында ғана емес, сонымен қатар өз ... ... бере ... демекші күнделікті өмірде байқалмайтын бұл жүйе
саяси өмірдің негізгі ... ... ... ... Қазіргі тыныш
заманның өзінде әскері жоқ мемлекет көрінбейді, онда сонау Қазақ хандығы
кезеңде мәселенің ... ... ... ... ... ... ... көбінесе қорғану мақсатында болғандықтан, бұл жүйе
“қорғаныс ... деп ... [13, 64 б.]. Ал ... ... ... ... ... жүзеге асқан?
Әскери күш деп атауымыздың өзі бекер емес, өйткені біз қарастырып
отырған кезеңде әскер ... ... ... Ол ... күші ... ілгерілеу негізі болғандығы белгілі. Әскери ғалымдардың
майталманы, біздің отандасымыз Әскер Бакаевтың сөзі ... ... ... қоғамды сырттан төнген қауіптен қорғаумен бірге, оның ішкі қауіптен
қорғауының жүйесі”, ... ... ... ... ... және ... ... дұрыстау мақсатында жүзеге асқанын
айқындауға болады. Мәселен, ішкі тұрақсыздық пен ... басу ... ... ... ... ... сонымен қатар
тарихтан тағы да көптеген мысалдар келтіруге болады. Т. И. ... ... хан ... соғыстан келегенде, ... ... ... ... ... ... ... бойы әлемдегі ең
бай мемлекеттер қатарына қосты” [48, 175 б.]. ... тек ... ғана емес ... ... ... ... ... болды. Тарихта
бұндай да соғыстардың болғандығын көруге болады, мысалы Араб ... ... ... ... діні мен ... ... ұштасқан.
Армия бұл мәселеде негізгі орын ... ... ... механизмнің
өзгерістеріне әкелген. Моңғол қоғамы Шыңғыс ханның келуімен әскери тәртіп
мемлекетіне айналғаны белгілі немесе Мысырдағы ... ... ... ... ... саясатын әскери-құқықтық бағытта өрбіткен.
Мемлекеттің пайда болу теориясында оның ортақ қорғанысты ... ... ... ... ... бар. ... ойдың да өзіндік
дәлелдері бар.
Қазақ дәстүрлі қоғамындағы әскери күшке арнайы зейін бөлінген. Көшпелі
қоғамда әскер мәселесі отырықшы ... ... ... ... ... Қытай мемлекетінің мазасын алып, тыныш өмір бермеген,
ғұн мемлекеті ... ... ... ... ... ақ ... қоғам үнемі жер жетіспеу проблемасымен кездескендіктен әскерлерді
қалыптастыру мәселесіне ... ... ... ал ... ... сол ... қорғану мақсатында қорғаныс
қағидасы ... ... ... дайындаған. Мемлекеттік органдар
жүйесінде де бұл екі ... ... ... ... ... ... ... қоғамдарда, жоғарғы басқарушы әскерімен өзі басқарған, ал отырықшы
қоғамдарда көбінесе бұл рөл арнайы қолбасшы қолында ... ... ... да ... ... ... ... мемлекет басшысы болғандығы
анық. Бірақ тарихи кезеңдерге байланысты, қазақ жерінде көптеген бір-біріне
ұқсамайтын ... көп ... ... ... ... ... де
көрініс алғандығын айтуға болады.
Түрік қағанатында әскер функциялары “қаған” ... ... ... ... ... қағанатында “қаған” жоғарғы билеуші рөлін
атқарғанмен, негізгі қолбасшылық арнайы қаған жанындағы “оғландар” қолында
болған [14, 172 б.]. ... ... ... кеңестің мүшелері
болған. Сондықтан да, олардың мемлекетте алатын рөлі ... ... ... ... ... ... өз территориясын Ауғаныстанға дейін
ұлғайтқан және жанындағы әскер ... өз ... жаңа ... ... ... ... қала берген. “Қаған” мен “оғландардың”
әскери функциясына келсек, ол алдымен әскери бөліністерге басшылық ... жаңа ... өкіл ... қала беру. Мұндай саясат жаңа жауланған
жердерден салық жинау үшін қолданылу ... ... ... ... ... екі ... ... бірінші – қағанның жеке гвардиясы,
екінші – халық әскері. Соғыстарда көзге көрінген, мықты, ... ... жеке ... ... және олар ... билеуші
өкілеттіктен бөлеу тайпалардан бола берген.
Түркі мемлекіндегі әскери жүйе, одан кейін өмір ... ... ... ... ... ... ... Мұндай жүйе Т. И.
Султановтың айтуынша, Қарлұқ, ... және өзге де ... [14, 181 б.]. Ал ... ... мекендеген көшпелі
мемлекеттерде қандай жүйе ... Бұл ... ... ... мен Қыпшақ
жерін мекендеген түрік тайпаларының ... ... ... ... ... ... тапқан. Түрік қағанатынан бес жүз жылдан кейін қазақ
жеріне басып ... ... ... ... жүйесі жалпы әскери жүйеге жаңа
көрініс әкелді.
Моңғолдардың саяси билігі әскери саясат мемлекет негізінде өзгеріске
ұшыраған. ... ... ... ... ... ... ... Мемлекеттің экономикасы таза түрінде ... ... бола ... ... ... ... ... саяси құрылыс пен саяси режимнің
өзгеруіне әкеледі. Ол мемлекетте ақсақалдар ... мен ру ... ... төмедетеді. Осының нәтижесінде ханның әскерге байланысты
функцияларының шеңбері ... ... ... ... ... болғандықтан “ханның” мемлекеттегі мәртебесін көтереді. Хан
мемлекетте әскери ... ... ... ... Бұл реформа кейін
Қазақ хандығында да көрініс табады.
Қазақ хандығында әскери күшке орын берілген. ... ... ... сол ... ... ... ... Орта Азиядағы сол кездегі
мемлекеттердің арасында билікке талас болғандығын ... ... ... деген қатынасын түсінуге болады. Қазақ хандығында тұрақты әскерлер
болды ма? Әрине, болды. ... ... ... ... екі бөліктен
тұрған. Біріншіден – ханның жеке ... ...... ... ... тұрған.
Хан мемлекетте жоғарғы қолбасшы өкілеттігін атқарған. Т. И. ... ... ... ... ... ... ... қолбасшылықты жүзеге асыру
➢ сұлтандар мен әмірлердің әскерінің мөлшерін белгілеген
(мемлекетте ... ... ... хан ... көп ... ... жанындағы жеке күзеті мен жаңа жауланған жерлерді басқаратын
тұлғаларды тағайындаған
Көшпелілер арасында ежелден ... көп ... ... өмірдің өзі де
жартылай әскериленген сипат алған еді. Қазақ қоғамы кез ... ... ... ... ... даяр ... ... жағдайда халықты Отан
қорғауға бастайтын ерекше топ батырлар қалыптасты. ... ... ... ... ... көрсетіп, елге еңбегі сіңген үлкен жүректі адамдарға берілетін.
Олардың ерлігін ... ... ... деп ... тұтатын. Қазақ халқында
батырлардың ерлік істері туралы эпостар, аңыз-әңгімелер өте мол. ... ... ... оларды күреске бастаушы болған. Ғалым-тарихшы
М. П. ... ... ... ... ... ... ... дей келе ең көне заманда да ... ... да ... ... ... ... жоқ ұғым ... көрінеді. XYIII ғасырда бұл
терминнің өзі әлеуметтік емес тұрмыстық мәнде көрінді” деп жазды [49, ... М. П. ... ... қарағанда батырлар старшындық дәрежеде
көп болып біртіндеп қоғамның ... ... ... Батырлардың
қасында өзінің арнайы тобы, жасағы болған. Қазақ халқы өзінің ... ... ... қорғап қалуда ең алдымен батырларға міндетті.
Қазақ қоғамында әскерді ұйымдастырудың өз тәртібі болды. Арнайы тұрақты
әскер болмады. Көшпелі қоғамда ... ... ... ... ... ... қонып жүрген халықтың тұрмысының өзі жартылай әскери сипатта
болды. Әрбір қазақ атқа мінді, садақ атып, жебе ... ... ... ... ... барымта мен көкпар ойындарының әскери сипаты үлкен
болды. ... ... ... ... өте ... құрылды. Әрбір қазақ екі
ат, қажетті қару-жарақ пен сауыт-саймандарын өзі ... ... ... ... Халық жасақтары ру, тайпа, жүздік ... ... ... мыңдық және түмен болып бөлінді. Әскердің бас қолбасшысы хан
болды. Хан белгілі ... ... ... етіп бекітті. Қазақ
хандығы үш жүзге бөлініп, әр ... өз ханы ... ... ... ... ... басы бірікпей халық қатты жеңілістерге ұшырады.
Тек 1726 жылы Ордабасында үш жүздің өкілдері Әбілхайыр ханды бас ... ... ... саны көп емес тұрақты әскері – ... ... ... ... ... ... мұндай әскер ірі сұлтандар
мен билердің қасында да болды [17, 56 б.].
Дәстүрлі қазақ ... ... ... хан жүзеге асырған. Ол бас
қолбасшы ретінде басқарған. ... ... ... ... ... батырлар
қолында болған. Себебі, оларды халық батыр ... ... арқа ... ... ... ... ерліктерімен халықты сүйсіндірген. Батырлар
әр халықта және әр тарихи кезеңде ерлік пен ... ... ... ... ұлт ... қалыптасып, мемлекеттілігін дамытып, оны
сақтап қалуда ... ... ... ... іс-әрекеттері ел алдында
болды.
Қазақтардың қоғамдық-саяси өмірінде көрнекті рөл атқарған әлеуметтік
категория – ... ... ... ... ... ... ... шонжарлардың пайда болуымен тығыз байланысты. Ал
“батыр” терминінің өзі қазақтарда өте ерте ... ... ... деген сөз “багадур” және “бакхатур” деген түрік сөздерінен
шыққан. Қазақ халқы тарихының ... ... ... ... ... ... ... ұшыраған кезде, оларға қарсы күресу үшін
өздерінің ... бар ... ... ... ... Осы жасақтардың
шайқастарда ерекше көзге түскен жетекшілерін қазақтар “батыр” деп атады.
Қазақ және ... ... ... ... сөзі ... ... ... “жаужүрек” деген мағыналарды білдіреді.
Қазақтардың қалмақтармен болған кейінгі соғыстары нақ осыны дәлелдейді.
1730 жылы Кіші жүз қазақтары мен ... ... аса ірі ... Есет және ... хан ... ... ... көзге
түсіп, халық оларды батыр деп атап кетті. Бұдан кейінгі жылдарда ... да нақ ... ... ... Кенесарының ең жақын
серіктерінің бірі Төлебай Жеке ... деп ... ... ... ... ірі ... кезінде өздерінің ержүректігімен көзге түскен
қазақтар батыр деп аталған. Қазақ халқы өздерінің қаһармандық ... ... ... ... ... бойы ... ... [50, 104
б.].
Кейінгі кезде руаралық күресте, барымтада, ... ... кез ... адам ... деп ... ... ... әдебиеттерде
қазақтар өздерінің барымтадағы батылдығымен “батыр” деген құрметті атаққа
ие болатындығы жазылған.
Қазақ бай-феодалдары да ... ... ... ... ... өз адамдарына батыр атағын беріп тұрды. Батыр деген құрметті
атақты жарлы-жақыбайдан шыққан кедей адамдар да иеленді.
Мәселен, Кенесары ... ... ... ... ... қатар Арғын руынан Бұқарбай батыр (Орта жүз), Шұбыртпалы руынан
Ағыбай батыр (Орта жүз) сияқты кедей батырлар да ... ... ... ... бәрі ... белгілі бір әлеуметтік тапқа
қатыстылығын ашып ... және ... ... кескінін айқындамайды.
Егер біз “батыр” терминінің дәстүрлі түсінігін негіз етіп алып, батырларды
таптан жоғары тұрған ... ... ... деп санасақ,
қателескен болар едік.
Ең әуелі біз ... есте ... ... ... ... ... патриархалдық-рулық сарқыншақтармен қалай бүркемеленсе де, бірде-
бір әлеуметтік категория таптық ... тыс өмір сүре ... ... де ... ... тура ... ... батырлар институты өзінің
дамуында белгілі өзгерістерге ұшырады. XI-XII ғасырлардағы аңызға ... мен ... ... батырлардың арасына теңдік белгісін
қоюға ... ... о ... ... рулардың әскери қолбасшылары
болған деп есептеу керек. Феодалдық қатынастардың пайда болуына ... ... ... ... ... тегі қандай болса да, тіпті жарлы-жақыбайдан шыққандарына
қарамастан батырлар бірте-бірте ру шонжарларының құқықтарын иемдене бастады
да, ... ... ... ... рөл ... Батырлардың қоғамдық
жағдайында бірте-бірте болған мұндай өсуді бірқатар ... ... ... ... бірінші жартысында Арғын руының биі Шеген батыр және
Тілеуқабақ руының ... Есет ... ... ... ... толық
билік жүргізді. Олар салық жинады, айыпты болған тумаластарын жазалады,
басқа ... ... өз руы ... ... ... ... ... өзі
феодалдардың әскери шонжарлардан тап ... ... ... ... ... ... кезеңіне тән іс еді.
XIX ғасырдың бірінші жартысында Кенесары көтерілісіне белсене қатысқан
ірі батырлардың бірі Жоламан Тіленшиев еді. ... ... ... генерал-мойор Генстің деректері бойынша, “Жоламанның 800 жылқысы,
2000 қойы, 50 ... ... және оның ... ағасы не інісі, баласы, жиені,
немересі өз беттерінше мал ұстаған, осылардың ... ... ... ... Ал ... ... ... үлкені Жоламан болған”. Жоламан
Табын руының өзі қожа, өзі биі іспетті болды [51, 34 б.].
Бұл мысалдар батырлардың ... ... ... ... айқын
суреттейді. Әскери шонжарлардан феодалдардың қалыптасуы және олардың ру
шонжарларына айналуы қазақтардың ... ... ... ... ал бұл ... қазақ қоғамының феодалдануы және
көшпелі қауымның жіктелуі ... ... ... туған болатын. Сонымен
бірге қазақтардың жоңғар, ал ... Орта Азия ... ... да ... құқықтарын иеленіп, қоғамдық өмірде жетекші
тұлғаларға айналды. Бұл туралы қазақ ағартушысы Шоқан Уәлиханов ... ... ... ...... ру басы ... ... ең маңызды,
әрі көрнекті тұлға... Ол – ең беделді адам, оның ... ... ... ... [52, 5 ... ... табиғатын Шоқан Уәлиханов тауып айтқан осы бағадан
олардың феодалдық сатыда екінші орын алғандығын көруге болады.
Осыған орай мынаны да атап ... жөн: ... ... мен ... мезгілде батыр атағын иеленуі XIX ғасырдың орта тұсына өте-мөте тән
жәйт ... ... ... сұлтан, ол – сонымен бірге Тезек батыр атанған.
Кенесары батырларының арасында да ... ... Бұл жәйт ... ... ... тобы ... батырлардың әлеуметтік жағдайының күшейе
түскендігін ... ... бас ... ... феодалдарға тәуелді адамдардың
қатарында болды. ... ... сөз ... сөзі ... ол ... ... ... сөзінен алынған. Төлеңгіттіктің дамуы қазақ
қоғамының феодалдануы жағдайымен байланысты болды. XIX ... ... ... кең ... қана ... ... бірге оның мазмұны
XYIII ғасырдағымен салыстырғанда ... ... XYIII ... көбінесе хан мен сұлтандардың әскери қызметшілері болған. Олар
жауапты дипломатиялық ... да ... ... ... ... ... ... саяси ұйымымен әлеуметтік жағдайындағы өзгерістер
қазақ мемлекеттілігінің ... ... еді. Бұл ... ... ... ... қайта тууымен қатар төлеңгіттердің
бұрынғы рөлі қалпына келді.
XIX ғасырдағы қазақ қоғамындағы төлеңгіттердің жағдайын зерттеуді ... ... ... ... өсіп ... ... ... Қолда бар деректер төлеңгіттіктің пайда болуының екі жолы туралы
сөз етуге мүмкіндік ... ... ... бұрынғы құлдардың
ұрпақтарынан құралған. Өкінішке ... ... ... ... ... ... ... әдеттегі құқығына сәйкес, “құлдар өз
қожайындарының қалауы бойынша ақы төлеп ... алуы ... бұл ... ... ... ... ақша ... бәлен мал, қандай да болсын дүние-
мүлік ... ... ... ... басында бостандығы бар қазақтың күңмен
некелесуінен туған балаларға бостандық беріледі.
Сөйтіп, қазақтардың әдеттегі құқығына сәйкес, ... бір ... ала ... болды. Қоғамның толық құқықты мүшесі болған бұл ... бола ... ... ... ... ... құралу фактісі ешқандай
туғызбайды. Бас штабтың поручигі Герн 1845 жылы Кенесары ордасында болып,
былай деп ... ... ... ... тобыры оның өз
төлеңгіттерінен құралған, оған Абылай ханнан қалған бұл ... ... үйлі ... ... және көбінің тегі қалмақ”. Басқа деректемелерден де
осындай пікір кездесіп қалады. Ішкі ... ... ханы ... ... деп ... ... – ерте заманда құлға айналдырылған және
ақсүйектерге қызмет етуді ғана білген адамдардың ұрпақтары”[50, 113 ... ... ... бар ... да төлеңгітке айналған.
Қарастырылып отырған кезеңде еркін қазақтардың төлеңгіт есебінде сұлтандар
мен ру феодалдарына қызмет етуі жиі ... ... ... ... ... мен ірі ... ... болуында нендей себеп бар деген
сұрақ туады.
Бұл мына жағдайға ... еді: ... ... ... ... ... орай ... өз мүшелерінің мал-мүлкін
барымталардан және өзара қырқыстан ... ... ... ... ... бір ... ... күйзеліске ұшырап, материалдық
жағдайларының ауырлығынан сұлтандарға баруға мәжбүр болды.
Төлеңгіттер мен сұлтандардың арасында қандай қатынастар ... ... ... ... ... ... болды деп кесіп айту
дұрыс болмас еді. Бұл жайында Базаев деген бидің сұрау жөніндегі ... ... ... ... ол ... ... ... өз
ырқымен басқа қожайынға кетуге немесе ... де ... ... ... ... бар. Егер ... бөлініп кетуіне оның тарапынан
кедергілер (мүліктік сипаттағы есеп айырысу) ... ... онда ... бойынша бидің айтқан төрелігімен төлеңгіттер қожайынынан
өздеріне тиесілі малын алып ... ... [50, 114 ... ... және ... мүліктің меншік иесі де болған. Олардың
жерге деген қатынасын анықтау қиынырақ. Тек қана ... сол, ... ... ... ... ... еді. Сұлтандарды паналаған соң
төлеңгіттер тек өз ... ... ғана көше ... ... ... ... шаруашылығында аз пайдаланылды.
Төлеңгіттер көбінесе өз қожайынының жасақшысы, ... ... ... етті. Сонымен бірге төлеңгіт өз қожайынының барымта немесе мал айдап
кету мақсатымен жасайтын жортуылдарының бәріне қатысуға міндетті ... ... ... ... ... Олар зекет
жинаумен айналысты, сондай-ақ жауапты тапсырмалармен қожайындардың ... ... ... Ішкі ... ... ... ру
басқарушылары – старшындар тағайындалды.
Егер XYIII ғасырда ақсүйектің ...... ғана ... ... ... ал қарастырылып отырған кезеңде сұлтандар
төлеңгіттерді иеленуге бір ... ғана ... ... ... айырыла
бастады. Енді ру шонжарларының өкілдері – ... мен ... ... ... ете алды. Осыларға орай төлеңгіт институтының әскери
билікке қатысы аз емес екенін айқын байқауға ... ... ... ... күш ... ... қарастырылған.
Сыртқы агрессиядан қорғану мақсатында құрылған бұл жүйе, ішкі толқуларды
басуда қолданбаған. Бұл, ең ... ... ... ... әрекеттердің
қазақ қоғамында, батыс мемлекеттеріне қарағанда өзге ... ... айта кету ... ... ... ... ... қазақ
хандығында әскери күштердің болғаны анық. Әскери ... тағы бір ... ... жасақты негізге аламыз. Әскери жасақ – мемлекет ... ... ... Оның ... ... және ... ... Әрбір тайпаға көшіп қонуға арнайы ... ... ... кибиткалар ондықтарға, жүздіктерге және мыңдықтарға
бірікті. Әрқайсысы әскери-территориялық басшылықты жүзеге асырды [53, ... адам ... ... атты ... ... ... Ірі
әскери бірліктер он мыңдықтарды құрып, түмендіктерге бөлінді. Әдетте, ... ... ... ... болған. Кейде бір ... ... ... ... ... сепаратизмды жою мақсатында
пайдаланған.
Әскери жасақтың мұндай құрылымы тайпааралық қарым-қатынасты реттеуге,
хандықтың ... ... ... ... ... ... ... аристократия өкілдері болғандықтан, ... ... ... ... мүмкіндік жасаған.
Мұнда “қаруланған халық” және территориялық әскери құрылымды көрсетеді.
Қазақ хандары әрдайым әскери шабуылдар жасап ... ... ... ... отырған. Әрбір тайпалық бірлестіктің өз тулары болған. Туды
арнайы топ қорғап отырған.
Қазақ халқының тарихында әскери дәстүр қазақтардың өмірінде ерекше ... ... ... ... негізгі құрылымдарының бірі болды. Бұл дәстүр
хандардың заң ... ... ... ... болды.
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Назарбаев: “Біздің сан ғасырлық
тарихымыздағы биліктің дәстүрлі институттарына баға ... ... ... арғы ... қара ... да көре ... керек”, -
деп дәстүрлі институттарды зерттеу мәселесіне мән берген болатын [54, ... ... бойы ... ... ... ... ... бүгінгі күнде дамыған өркениетті қоғам құруға жол ... ... ... қазақ қоғамының барлық институттарында көрінеді.
Көшпелі қоғам мен ... ... ... ... екі ... бір тұтастық орнату дәстүрлі қазақ қоғамындағы мемлекеттік
биліксіз жүзеге ... ... ... мен ... тығыз
байланысты, үйлесімді қоғамда тепе-теңдіктің кепілі болу мемлекеттік билік
өкілдері үшін ауыр жолдың бірі болды.
Дәстүрлі ... ... ... ... ... ... қазақ халқының дәстүрлі ... және ... ... ... ... ... қазына. Жоғарыда айтып
кеткеніміздей, дәстүрлі мемлекеттік биліктің құрылымы және ... ... ... ... ... хан ... сот билігі мен
әскери билікке тоқталып кеткен болатынбыз. Бұл заңдарға байланысты ауызша
және жазба деректерді қарастыра отырып ... ... ... ... ... тіршілігін үйлестіретін негізгі заң қағидаларының жиынтығы немесе
мемлекеттік ... ... ғана ... ... ... ұлттық танымның
айшықты айнасы, халық рухының қамқоры, ... ... ... екенін
аңғарамыз. Жер жүзіндегі қандай да бір елдің арман-тілегі де, ... де ... және ... ... осы ұлы ... ... қасқа жолы”, “Есім ханның ескі жолы”, “Тәуке ханың Жеті Жарғысы” ... ... ел ... ... ... жазылуына негізгі
себепкер.
Біз қолда бар деректерді қарастыра отырып Қазақ ... ... ... ... ... көздері туралы мәліметтер негізінен
ауызша түрде, қазақ ... ... ... ... ... ... Қазақ хандығының заңдарының түп өзегі Еуразия
көшпелілерінің бірнеше мың ... ... ... ... заңдарына
негізделген. Көшпелі қауым арасындағы саяси билік ... ... ... ... әсеріне, әсіресе сыртқы ортаның ықпалына тікелей ыңғайланып
отыратын құбылыс. Саяси ... ... ... не сырттан қауіп төнгенде,
не сыртқа бағытталған көшпенділердің ірі ... ... ... ... ... ... тенденциялары нығайғанға әлсіреп отырады.
Қазақ хандығының негізгі құқықтық нысандарының ... біз сөз ... ... ... ханның қасқа жолы”, “Есім ханның ескі жолы”, “Тәуке
ханның Жеті Жарғысы” жататындығын біз жақсы білеміз. Қазақ ... ... ... ... ... ... қазақ мемлекеттілігінің
нығайып дамуында ерекше рөл атқарған белгілі құқықтық мұралардың бірі.
Қазақ ордасындағы заң түзу ісі ... ... ... бой ... ... ... Есім және Тәуке хан тұстарында қазақ құқығының
үлкен кодекстеріне айналған болатын. Бірақ та, ... ... ... ... ... ... бізге жете қойған жоқ. Аталған заңдардың
ішінде Тәуке ханның “Жеті Жарғысы” ... ғана ... ... ... ... ... алып мәдениеттер мен халықтардың
арасында бой көтеріп, саяси аренада өз орнын ұстап тұру оңай емес ... өз елі ... өзге ... тең қатынасқа түсуі, өз мүдделерін қорғау,
сол адамның беделінің жоғарлығын ашып көрсеткендей.
Әкімшілік тұрғыдан ... ... ... ... ... ... ... хан билігі ашық жүргізілген. Ол өз қызметін жария
етіп, басқа ... ... ... ... өз жеке ... ... тек ... қамын ойлаған билеушіге үйренген қазақ халқы
өз қанына терең патриоттық сезімдерді ұялатты.
Биліктің дәстүрлі қазақ қоғамында тек қалыптасқан дәстүрлі ... ... ... ... реттеуші құқықтық нормалардың да байланысты
болғандығын ескере кету ... ... ... ... ... қазақ
мемлекеттілігіндегі әкімшілік құқықтық ... ... ... ... ... олай ... бұл қатынастар елде адам құқықтары
мен бостандықтарын басшылыққа алуына жол ашты. Бұндай нәтижеге ... ... бар ма? ... әрбір қоғамда мемлекеттіліктің дамуы мәжбүрлеу
механизмінің ... ... ... ... ... ... керісінше бірлесу арқылы дамыған.
Мемлекеттік билік құрылымдарының құрылуы, оның ... хан ... ... ... ... түсінігін қалыптастырды. Әлемдік мемлекеттану
ғылымында таралмаған бұл басқару нысаны, ... ... үшін ... ... ... қағанатынан бастап, Қазақ хандығының Ресейге қосылу сәтіне
дейін қазақ жерінде көшпелі және отырықшы мәдениеттің ... мен ... Сол ... бір ... ... ... ... ешбір жерде
көрінбеген ерекшеліктерді тудырады. Қазақ ... ... ... өзге жерден
келген мәдениетті жұтып алып, өз ішінде жаңаша жүйе қалыптастырған.
Түрік қағанаты он тайпа ... ... ... жүйе ... кейін бұл
тұтас мемлекетке айналған. Ал, ислам дінінің таралуы, қазақ жерінде алғаш
ислам дінін ресми ... ... ... ... ... ... ... қазақ жеріндегі әрбір мемлекеттегі билік ең алдымен
сенім, парасаттылық, ар-намысқа ... ... ... ... ... ... ... сенім, ол мемлекеттің дамуының кең өріс
алуына әсер етті. Сол даму ... ... өзге ... ... ... жойылып жатты. Қарахан мемлекетіндегі жүйе Бағдад
халифаты мен Саманидтер мемлекетінен қатты ажыратылады. Тарихшылар айтуынша
Қарахан мемлекеті ... ... ... берді. Сонымен қатар, қала
мәдениетін де дамытты.
Ал, Шыңғыс ханның қазақ жеріне басып кіруі, қатаң басқару ... алып ... ... ... ... билігі ғасырлар бойы қатаң
тәртіп негізінде қала ... Ал, ... ... Жошы мен ... тұқымдары
бұл тәртіптен айырылған. Демек, қазақ жері Еуразияның ... ... ... ... ... ... шамдаған”, халықтар мекені десек
болады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. ... ... ... ... ... ... ... С.О., Андабеков Ш.А., Әділбаев М.К., Тоғжанов Е.Л. – Алматы:
Жеті жарғы, 1996. – 208 ... ... З. ... ... қоғамындағы дәстүрлі құқықтық мәдениет. –
Алматы: Жеті жарғы, 1997. – 192 ... ... Т., ... Ш. ... тарихында және тарихнамасына
ұлттық көзқарас. – Алматы: Қазақ университеті, 2004. – 388 ... ... Е.Қ., ... А.К. ... ... хандық биліктен
президенттік республикаға дейін. – Алматы: Жеті ... 1996. – 96 ... ... ... ССР в 5-ти т-х. – ... ... 1979. – Т. 2. – ... Қозыбаев Б. Қазақстан тарихы. Төрт томдық. – Алматы, 1996. – Т. 1. ... ... ... С.П. ... ... в ... скотоводческих обществах. –
Москва, 1934. – 215 с.
8. Бичурин Н.Я. ... ... о ... ... в ... Азии в
древние времена. – Алматы: Жалын, 1997. – 352 ... ... Л.Н. Көне ...... ... 1994. – 480 ... Д’Андре Л. Материалы по казахскому обычному праву // Сост.: Культелеев
Т.М., Масевич М.Г., Шакаев Г.Б. – ... АН Каз ССР, 1948. – 350 ... ... А. ... по ... ... ... // Сост.:
Культелеев Т.М., Масевич М.Г., Шакаев Г.Б. – Алма-Ата: АН Каз ... – 350 ... ... С.С., ... С. ... и правовая история Казахстана
(документы и материалы конца XIX – начала XX вв.). – Алматы, 2000. ... ... ... Э. ... казахского обычного права. – Алма-Ата: Наука,
1989. – 144 с.
14. Султанов Т.И. ... на ... ... ... Чингиз-хана. – Алматы:
Дайк-Пресс, 2001. – 276 с.
15. Федоров-Давыдов Г.А. Общественный строй золотой орды. ... 1966. ... ... ... ... и ... ... ССР. – Алма-Ата: Мектеп, 1982. –
Часть 1. – 182 ... ... Ғ. ... ... ... тарихы. – Алматы:
Ғылым, 2000. – 176 б.
18. Культелеев Т.М., Уголовное обычное право казахов. – Алма-Ата: АН ... 1955. – 302 ... ... ... ...... 1975. – Т. 6. – 640 б.
20. Қуандықов Б.Ж. Қасымның қасқа жолынан “Есімге ... // ... ... – Алматы: Жеті жарғы, 2004. 4 т. – 139 б.
21. Зиманов С., Өсеров Н. “Жеті жарғы” ... // ... ... права. – Алма-Ата, 1989. – 283 б.
22. Созақбаев С. Тәуке хан. Жеті жарғы. – Алматы: ... 1994. – 80 ... ... Н. ... / ... ... ауд. Роговин С.М. – Москва, 1910.
– 560 с.
24. Бартольд В.В. Сочинения, в 9 ...... ... 1966. – Т. 4. –
496 ... ... Н.И. ... кара-киргизы Сыр-Дарьинской области. – Ташкент:
Типо-лит, 1889. – 398 с.
26. Телеуова Э.Т. Тауке (Тәуекел-Мұхаммед-Батыр хан) ... ... ... ... және ... ... ғыл.
канд. дисс.: 07.00.02. – Алматы, 1999. – 136 б.
27. Сейдімбек А. Тәуке хан реформалары жөнінде бірер сөз. – ... ... 361 ... ... А.И. ... ... или ... орд и степей
// Под. ред. Козыбаева М. К. – Алматы: Санат, 1996. – 656 ... ... Т. В. ... ... и ... – Москва: Юрист,
1999. – 333 ... ... С.З. ... ... соты – ... сот ...... 2008. – 216 б.
31. Әден С.Т. доцент, Котошева Ғ. Халық билігінің ғылыми принциптері және
саясат // ... ... – 2010. - 7 ... ... Ә.А. Көне сөздер құпиясын зерттеу. – Алматы, 1995. – 145 б.
33. Бартольд В.В. Халиф и ...... 1912. – 324 ... ... С.З. ... строй Казахстана конца XYIII и первой
половины XIX ...... АН Каз ССР, 1960. – 296 ... ... А. ... ... хандар билігі // Заң газеті. – 2000. -
19 қаңтар
36. Мағауин М. Қазақ тарихының әліппесі. – Алматы: Қазақстан, 1995. – ... ... С. ... ... мен әдет-ғұрыптары: көпшілік
оқырман қауымға арналған. – Алматы: Ана тілі, 1994. – 80 ... ... А.Н. ... истории гуннов. – Ленинград, 1951. – 256 с.
39. Кареев Н. Происхождение современного народного-правового ... ... ... ... и ... до ... ... – Санк-Петербург, 1908. – 254 с.
40. Черниловский З.М. Всеобщая история государства и ...... 1996. – 645 ... ... С.З. ... ... әділ соттың “Алтын ғасыры” болды ма? //
Қазақтың ата заңдары. Он томдық. – Алматы: Жеті ... 2004. – Т. 3. ... ... ... ... Шешендік толғаулар, шешендік арнаулар // Құраст.: Кәкішев
Т. – Алматы: Қазақ университеті, 1992. – 160 б.
43. Төле би // Араб ... ... ... алғы ... ... ... ... “Мұраттас” ғылыми зерттеу орталығы. – Алматы, 1999. –
96 б.
44. Зиманов С.З. ... ... ... ... ... XIX ... ... АН Каз ССР, 1960. – 296 с.
45. Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі (Жалпы және ...... ... 2007. – 296 ... ... А.Н. Қазақ әдет-ғұрып заң нормаларындағы тәлім-тәрбие
тағылымдары: заң ғыл. ... ... ... – Тараз, 2007. – 128 б.
47. Үш пайғамбар // Құраст. Нысаналы А. – ... ... 1992. – 184 ... ... Т.И. ... племена Приаралья в XY-XYII веков. – Москва:
Наука, 1982. – 136 с.
49. Вяткин М.П. Батыр ...... ... 1998. – 344 ... ... Е. Қазақстан XIX ғ. 20-40 ...... ... – 416 ... ... Ф.К. ... ... Қазақстан // оқу құралы. –
Семей, 2004. – 98 б.
52. Уәлиханов Ш. Ш. XVIII ғ. ... ... ... мағлұматтар
53. Тасбулатов А., Аманжолов К. Военная история Казахстана: ... ... ... 1998. – 176 ... ... Н.Ә. ... толқынында. – Алматы: Атамұра, 1999. – 296 б.

Пән: Мемлекеттік басқару
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 79 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Еуразия көшпенділерінің потестарлық билік жүйесінің ерекшеліктері89 бет
Дәстүрлі қазақ қоғамындағы құл иелену және оның қайнар көздері7 бет
Еліміздің тарихи-құқықтық дамуының жалпы заңдылықтарының көрсеткіші ретіндегі дәстүрлі қазақ қоғамындағы меншік институтының қалыптасу тарихын және әртүрлі кезеңдердегі оның дамуын зерттеу155 бет
Қазақ қоғамының дәстүрлі экономикалық жүйесі13 бет
Постиндустриялды қоғам концепциясы4 бет
Қоғам және жеке тұлға14 бет
Билер соты7 бет
Еуразия аумағындағы мемлекеттер қоғамында Батырлар институтының пайда болу тарихы39 бет
''Дәстүрлі мәдениеттегі кикілжің жағдайларды шешу тәсілдерін психологиялық талдау”56 бет
10 сынып оқушыларына ұлттық киім стиліндегі киім үлгісін дәстүрлі емес әдістер негізінде әзірлеуге үйрету68 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь