Абай шығармаларындағы кірме сөздердің қолдану ерекшеліктері:

І. Кіріспе



ІІ. Абай шығармаларындағы кірме сөздердің қолдану ерекшеліктері:


А) Араб.парсы сөздерінің қолданысы;


Б) Орыс тілінен және орыс тілі арқылы енген сөздер.



ІІІ. Қорытынды.
Қазақ ұлтының ұлы ақыны Абай (Ибраһим) Құнанбайұлы өз дәуіріне дейінгі дүние данышпандарының даналық мәйегін толық меңгерген және бүкіл көшпелілер әлемінің дүниетанымын, рухани болмысын, парасатын, көрке оының мүмкіндігін бойына сіңірген, сол қасиеттері арқылы адамзат санасының дамуына үлес қосқан дара тұлға. Абай шығармашылығының дені—поэзия. Демек, ақын лексикасын сөз еткелі отырмыз. Жалпы ақын лексикасы—поэзия тілінің сөздік құрамын—негізгі үлкен екі тұрғыдан зерттеуге болады. Өлеңмен жазылған шығармада жеке сөздер мен сөз тіркестері белгілі бір көркемдеу міндетін атқарып тұрады: біреулері эпитет болып бір затты (нәрсені, адамды) анықтап, суреттеп, бейнелеп тұрса енді біреулері оны басқа нәрсеге теңеп тұрады. Сондай – ақ сөздер табиғатынан әсірелеу, ауыс мағынада жұмсалуы тағы басқалары сияқты поэтикалық сан алуан тәсілдерге қажетті материал болып келеді. Бұл—лексика топтарын көркемдеу қызметін атқаруына, яғни поэзия мүддесін өтеуіне қарай талдау болады. Бұл бір. Екінші тұрғыдан келсек, поэзия лексикасын лингвистикалық жағынан талдау бар, яғни жалпы белгілі бір тілдің лексикалық құрамы сияқты, белгілі бір ақын шығармаларының сөздік құрамын да сөздердің тілдік тегіне қарай (төл сөздер немесе өзге тілдерден енген кірме сөздер), актив-пассивтігіне қарай (архаизмдер, неологизмдер және сол кездегі актив сөздер), әлеуметтік-диалектілік құрамына қарай(жалпы халықтық сөздер, диалектизмдер, кәсіби сөздер мен терминология, жаргондық сөздер) ажыратып бөлуге болады. Ал енді бұл жерде біздің тоқталатын мәселеміз— кірме сөздер. Жалпы Абай шығармаларындағы кірме сөздерді көптеген қазақ ғалымдары зерттеді. Бұл орайда көлемді еңбектердің бірі Р.Сыздықованың «Абай шығармаларының тілі»(лексикасы мен грамматикасы) 1968 жылғы кітабында «Кірме сөздер» бөлімінде шартты түрде жасалған классификациясы төменде сөз болады. Сонымен қатар проф. Қ.Н.Жұмалиевтың «Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері және Абай поэзиясының тілі» 1960 жылғы еңбегінде «Абай өлеңдеріндегі өзінің тура мағынасында қолданылатын сөздер» тарауындағы «Шет сөз» бөлімінде Абай шығармаларындағы кірме сөздер жайлы нақты көрсетілген. М.Әуезов, І.Кеңесбаев, Н.Сауранбаев, Ш.Сарыбаев т.б. бірқатар зерттеушілер Абайдың әдеби шығармашылығына, оның қазақ тілі тарихындағы атқарған роліне арнаған жұмыстарында Абай тілінде орыс тілі элементтерінің бар екенін атап, кей жерлерде санна дейін көрсетіп кетеді.
Проф. Қ.Жұмалиев Абай өлеңдерінде кездесетін араб-парсы сөздерін үш топқа бөліп, бірі—қазақтың өз сөзі болып, «қол бала» болған сөздер, екіншісі—діни ғылыми атау, терминмен қазақ тілінде ол ұғымды берерлік сөз жоқтығынан қолданылған; үшіншісі—күлкі, сықақ үшін қолданылған сөздер деп бөледі. ал орыс тілінен қолданған сөздерінің негізгі принципы екі түрлі:
Бірінші: Абай орысша жеке сөздерді алады да, сол күйі қолданады, не оған қазақтың жалғау, жұрнағын қосып өзінің әуелгі мағынасының айналасында өлең сөйлемінің бір мүшесі етіп қолданады.
1. «Абай тілі сөздігі» Алматы, «Ғылым» 1968ж.

2.Жұмалиев Қ.Ж. «Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері және Абай поэзиясының тілі». Алматы, Қазақстан мемлекеттік көркем әдебиет баспасы, 1960ж.

3.Есеналиева Ж. «Абай тілі сөздігіндегі»араб, парсы сөздерінің берілуі.
ҚРҒА Хабарлары. Тіл, әдебиет сериясы. 1992ж №6

4.Есеналиева Ж. «Абай тіліндегі араб сөздерінің варианттары жайында».
Изв.АН Каз ССР. Сер.филолог 1989ж. № 4

5.Карл Қ. «Абай парсыша да шағынған екен»
Жас Алаш 2000ж. 6 – маусым.

6.Құнанбаев А. (шығармаларының бір томдық толық жинағы)
Алматы, 1961ж

7. Муталиева Р., Өтебаев Е. «Абайдың стилі туралы»
«Қазақ тілі мен әдебиеті» 1999ж. №11

8. Мұхаметханов Қ. «Абай сөзіне үңілсек»
Семей таңы 1993ж. 2-қазан

9.Нұрышев С.Н. «Абайдың аударма жөніндегі тәжірибесінен» Алматы, 1954ж.

10.Сыздықова Р. «Абай шығармаларының тілі»(лексикасы мен
грамматикасы)
Қаз ССР-нің «Ғылым» баспасы Алматы, 1968ж.

11.Сыздық Р. «Шағатай тұтқынынан сөз».
Ана тілі. 1995ж. 3–тамыз
        
        Жоспар:
І. Кіріспе
ІІ. Абай шығармаларындағы кірме сөздердің қолдану ерекшеліктері:
А) Араб-парсы сөздерінің қолданысы;
Б) Орыс тілінен және орыс тілі ... ... ... ... ... ұлы ақыны Абай (Ибраһим) Құнанбайұлы өз дәуіріне
дейінгі дүние данышпандарының даналық мәйегін толық ... және ... ... ... ... болмысын, парасатын, көрке оының
мүмкіндігін бойына сіңірген, сол қасиеттері арқылы адамзат санасының
дамуына үлес қосқан дара ... Абай ... ... Демек,
ақын лексикасын сөз еткелі отырмыз. Жалпы ақын лексикасы—поэзия тілінің
сөздік құрамын—негізгі үлкен екі тұрғыдан зерттеуге болады. ... ... жеке ... мен сөз ... белгілі бір көркемдеу
міндетін атқарып тұрады: біреулері эпитет болып бір затты ... ... ... ... ... енді ... оны басқа нәрсеге теңеп
тұрады. Сондай – ақ сөздер табиғатынан әсірелеу, ауыс мағынада жұмсалуы
тағы басқалары сияқты поэтикалық сан алуан ... ... ... ... ... топтарын көркемдеу қызметін атқаруына, яғни
поэзия мүддесін өтеуіне қарай талдау болады. Бұл бір. Екінші тұрғыдан
келсек, поэзия лексикасын лингвистикалық жағынан талдау бар, яғни ... бір ... ... ... ... ... бір ақын
шығармаларының сөздік құрамын да сөздердің тілдік тегіне қарай (төл сөздер
немесе өзге ... ... ... ... ... ... неологизмдер және сол кездегі актив сөздер), әлеуметтік-
диалектілік құрамына қарай(жалпы халықтық сөздер, диалектизмдер, кәсіби
сөздер мен терминология, жаргондық сөздер) ажыратып бөлуге ... Ал ... ... ... ... ... ... сөздер. Жалпы Абай
шығармаларындағы кірме сөздерді көптеген қазақ ғалымдары зерттеді. Бұл
орайда көлемді еңбектердің бірі Р.Сыздықованың «Абай шығармаларының
тілі»(лексикасы мен ... 1968 ... ... ... сөздер»
бөлімінде шартты түрде жасалған классификациясы төменде сөз болады.
Сонымен қатар проф. Қ.Н.Жұмалиевтың «Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері
және Абай поэзиясының ... 1960 ... ... ... ... ... ... қолданылатын сөздер» тарауындағы «Шет сөз» бөлімінде Абай
шығармаларындағы кірме сөздер жайлы нақты көрсетілген. М.Әуезов,
І.Кеңесбаев, Н.Сауранбаев, Ш.Сарыбаев т.б. бірқатар ... ... ... оның ... тілі тарихындағы атқарған роліне арнаған
жұмыстарында Абай тілінде орыс тілі элементтерінің бар екенін атап, кей
жерлерде санна дейін көрсетіп ... ... Абай ... ... ... ... ... бөліп, бірі—қазақтың өз сөзі болып, «қол бала» болған сөздер,
екіншісі—діни ғылыми атау, терминмен ... ... ол ... берерлік сөз
жоқтығынан қолданылған; үшіншісі—күлкі, сықақ үшін қолданылған сөздер деп
бөледі. ал орыс тілінен қолданған сөздерінің негізгі принципы екі ... Абай ... жеке ... ... да, сол күйі ... не
оған қазақтың жалғау, жұрнағын қосып өзінің әуелгі мағынасының айналасында
өлең сөйлемінің бір мүшесі етіп қолданады.
Екінші түрі—бір шумақ өлеңнің бір тармағы болып ... және ... ... ... сөз, сөйлемдер. Бұлар өте аз, екі, үш-ақ жерде
кездеседі деп көрсетеді. Сондай –ақ Ж.Есеналиеваның «Абай тілі
сөздігіндегі» араб, парсы сөздерінің ... және ... ... ... ... ... атты мақалалар қарастырылды.
Сөйтіп, Абай сөздігіндегі шығыс тілдері ... ... араб ... тілдерін көздейміз де, көп ретте ол екеуін бөлек қарамай, араб-парсы
немесе шығыс тілдері деп атап ... ... орын ... ... сөздерін бірнеше тұрғыдан қарап
талдауға болады, яғни оларды біз:
1. жалпы халықтық тілге енген уақытына қарай;
2. қамтитын тақырыбына қарай;
3. ... ... ... ... ... ... қарай;
5. фонетикалық-грамматикалық тұлғалануына қарай;
6. жалпы халықтық және жазба әдеби тілге енуіне (сіңісуіне) қарай;
7. лексика-грамматикалық ... ... ... сөз, тіркес немесе
сөйлем) талдаймыз.
Р.Сыздықова бұл классификацияны шартты түрде жасаған. Көрсетілген
топтардың кейбіреуі (1,2,3,5,6) жалпы тілге ... ... енді ... жеке ... тілін зерттеуден туып отыр. Абай лексикасындағы араб-
парсы қатары түгелімен неологизмдер емес екені аян. Олардың едәуір бөлігі
қазақтың жалпы халықтық тіліне ... ... ... ... ... қайткенде де, Абай лексикасындағы парсы-ирандық дұшпан, дос,
кедей, дүние, баға, жан, сауда, саудагер, базар, пұл (бұл), таразы, дерт,
шаруа, өнер, зиян тәрізді зат ... ... ... таза, зор тәрізді сын
есімдер әбден сіңісіп қазақтың төл сөзі болып кеткендер. Олар жалпы
халықтық нормадағы сөздер, яғни ... кең- ... ... ... ... ... түсінікті және көбінесе барлық жерде бірдей мағынада
(мағынасы кейін ... ... пұл ... ... ... ... ... лексемалар. Оған дәлел—бұларды Абайға дейінгі ақын-жыраулар
текстерінен де, ... ХІХ ... ... немесе жазылып
алынғанына қарамастан, о бастағы негізін сақтаған ауыз әдебиет үлгілерінен
де молынан кездестіреміз.
Сондай – ақ ... ... ... ... араб ... бір сыпырасы
жалпы халықтық тілге ертеректе еніп, қалыптасып, сіңісіп кеткендер. Олардың
да өзін жалпылап екі ... ... ... ... ... қатыстылары және
дінге қатысыздары.
ХVІІІ ғасыр мен ХІХ ғасырдың бірінші жартысында, орта тұсында жасаған
қазақ ақын-жырауларының тілінен және ауыз әдебиеті үлгілерінен ... ... араб ... ... ... ... ... пұсырман,
қыдыр, арсы-күрсі, қыбла, сәлде, ақырет, молда, алла, иман, мешіт т.б.
Тақырыбы діннен мүлде қашық Махамбетте: фәни, құрбан, садаға, алла,ақы;
оның үлгісін ... ... ... ... ... ... ... кездестіреміз.
Аса ынталы мұсылмандар болмаса да, қазақтардың сөйлеу ... ... әр ... ... ... ... ... қайыр садақа,
құрбан) қатысты сөздер, дін иелерінің аттары (молда, сопы, т.б.) ... ерте ... ... кіре ... ... Ал ... ... көбінесе абстракт ұғым атаулары да Абайға дейінгі нұсқаларда
едәуір бары байқалады. Дәулет, бақ, несібе, уәде ... ... ... оның ... ... дейінгі кезеңдерде қазақ
тіліне енген араб-парсы сөздерінің басым ... Абай өз ... де, ... да ... пайдаланған.
Абай кейбір өлеңдерінде және “Қара сөздерінде” теология тақырыптарын
әңгіме етеді. Соған орай ислам дініне қатысты сөздердің ең ... ... ... ... ... ... бенде, иман, ахирет, аят,
молда тәрізді арабизм-фарсизмдерді Абай жалпы халықтық тілден алғаны ... ... тек дін ... сөз ... ... ... ... келгенде өзге
азаматтық тақырыптар ішінде де қолданады. Ислам діні атауларын бірер жерде
басқа дінге қатысты ұғымдар үшін де қолданады. Мысалы, Абай қазақта ... ... ... ұғым ... ... ... арабша-парсышалап
беруге тырыспаған.
Абай тіліндегі жалпы халықтық қолданыстан алынған шығыс сөздерінің 2-3
белгісін көрсетуге тура келеді. Ең алдымен, қазақ тіліне ... ... орын ... араб-парсы түбірлері Абайдан бұрын да, Абайдың
өзінде де қазақ тілі жұрнақтары арқылы жаңа ... ... ... бар ... ... ... ... достық, дұшпандық тәрізді
есімдер де, Абай текстерінде активтенген немесе жаңадан жасалған асықтық-
ғашықтық, арлылық, мейірбандылық, рақымдылық, қапашылық, құдайшылық ... ... ... ... түсінікті сөздер.
Тілге ертеректен енген шығыс сөздерінің грамматикалық және тұрақты
тіркес жасау қабілетін Абай ... ... Баға қылу ... ... рулы елге баға ... ... бәс ... байталға бәс кесіп—«Қыз Жібек»,1963жыл), пейілі тарылу, сәлемге
келу, ары төгілу, шайтан сөзі, насихат сөз т.б. тәрізді тіркестер ... ХІХ ... ... ... ... ... қолданылған. Абай
осылармен қатар араб-парсы сөздерін қатыстырып бірнеше жаңа фразеологиялық
және грамматикалық тіркестер ... ... ... ... ... оты—ашық оты дегеннің үлгісімен), хаққа мүлгу, қалың қайрат табу,
ғылым оқу, ... ... ... ... ... ... ... оларды өте жиі
қолданады: Ғылым таппай мақтанба (І,44). Сол малды сарып қылып ғылым табу
керек (ІІ,168). Бұл — ... ... ... ... ... тіліне сипатты ел бағу, бала бағу дегендердің қатарына Абай ғылым
бағу, дін бағу, ғылым іздеу ... жаңа ... ... ... ой, ... ... (І,67) Соңғы тіркес еркін грамматикалық тіркес, әр
компонент өз ... ... ... ... ... ... ... кеңітіп
көрсететін фактілердің бірі.
Үшіншіден және ең негізгісі, қазақ лексикасына орныққан кейбір шығыс
сөздері көп ... ... ие ... Бұл белгі әсіресе Абайда күшті
сезіледі. Абай бір ... ... ... ... ... ... реңк береді. Мысалы, қызмет сөзі-қазақ тілінде Абайға ... ... ... ... сөз. Біреулерге ілтипат көрсетіп, белгілі бір
міндет атқаруды ... ... ... ... ... қызмет қылу тәрізді
тіркестермен білдірген. Абайда қызмет сөзінің осы мағыналары да кеңінен
қолданылған. Әбдірахманның әйелі ... ... Тым ... қызмет қып,
өткізбедім қасымнан (І,190) деген сөзді салғанда; қызымет сөзі ... ... ... ... я ... ... қыл (І,52) деген
тәрізді жерлерде күн көріс үшін жұмыс істеу мағынасын береді. Бұл екеуімен
қатар Абай қызымет сөзін үш мағынада пайдаланады: ол ... ... және ... ... ... ... орысша
« служба» мағынасы: Баламды медресеге біл деп бердім, Қызымет қылсын шен
алсын деп бермедім (І,25) дегенінде қызымет қылу - ... ... ... жұмыс істеу» дегенді білдіреді.
Сондай- ақ өнер деген қалыптасқан арабизімді Абай бірнеше
ұғымда жұмсайды. Өнер сөзі ... ... ... ... ... ең ... бұл сөз «кәсіп, профессия, қызымет» ұғымын береді: Оқудан
шыға ұстады ата өнерін (І,271) . Осының алдында : Кәсібін күннен-күнге
тәңірі оңғарған (І ,270) ... жол бар. Бұл ... өнер – ... Арабша
харекет сөзі де осы екеуіне синоним болып келеді:Атаның харекетін ұстай
алды (І, 271).Хош ... ... ... ... ... ... ... дегеніндегі өнер – «іс-әрекет, қызмет».Қылып жүрген өнері
харекеті-әрекет(І,60) деген жолдардағы өнер, харекет, әрекет деген үш
арабизім өте бір қызық келтірілген семонтикалық шоғыр. ... де бір- ... ... ... дәл осы ... өнер мен харекет сөздері жалпы «кәсіп,
іс–әрекет» дегенді, ал ... ... ... ... ... ... Бұл ... халық тіліне енген шығыс сөздерін көп мағыналы етіп
қолдануының өте бір сипатты фактісі. Өнер сөзін «жалпы шеберлік», немесе
«жалпы кәсіп» мағыналарында қолданған Абай ... яғни ... бір ... кәсіп ету» деген ұғымды қолөнер деп айырып береді: Егерде мал
керек болса, ... ... ... Алдау қоспай, адал еңбегін сатқан
қолөнерлі—қазақтың әулиесі сол (ІІ,188). Сірә, осы мағынадағы қазіргі
қолөнер деген сөзіміздің түр төркіні Абай кезеңінен(мүмкін, тіпті Абайдың
өзінен) ... ... ... Абай өнер ... де мағынасын көбейтеді және осы мағыналарда
қолданылуының активтендіреді. Қызмет пен өнер сөздерінің қатарына харекет,
амал сөздерін дет қосуға болады. Абай ... ... ... ... ... «еңбек, кәсіп, жұмыс» мағынасында жұмсайды. Амал сөзі Абай
текстерінде «тәсіл» және «айла» деген екі ... ... ие. ... бұрыннан сінген шығыс сөздерінің үшінші белгісі полисемантизм болса,
оның активтену тенденциясы Абайда күшті сезіледі.
Қазірде архаизмдер тобына кеткен ... ... ... ... ... ... ... элементтер болды. Олардың дені—ислам дініне
қатысты аят, күпірлік, ахирет, пәни ... ... ... ... ... т.б. және діни ... атаулары болып келеді. Солардың
бірі—құдайдың бірнеше атауы: қазақтың исламға дейінгі жалпы түріктік тәңрі-
сі бар ма, парсының ... ... ... ... ... ... бар ма барлығы да бұл кезде актив сөздер. Абай да оларды жатсынбай
синонимдік қатар ... ... Бір ... ... ... жар ... салыстыр: халық тіліндегі құдай қосқан қосағым) деп келсе,
екінші жерде: Оған құдай ... ... па, ... ... ... ... дейді. Үшінші жерде: Алла деген сөз жеңіл, аллаға ауыз жол емес
(І,124) деп арабша атауын жиі ... Абай ... ... ... ... тобы ... ... болып ертеректе еніп сіңіскен, қалыптасып орныққан
лексемалар. Абай оларды шет көрмей жалпы халықтық қордан алып пайдаланған.
Тілге ену мерзімі жағынан ... араб ... ... ... тағы бар. Олар ХІХ ... ішінде, әсіресе ІІ жартысында еніп
қолданыла бастаған немесе бұрыннан бар ... да, осы ... әр ... байланысты активтене бастаған сөздер. Әрине, бұларды осы
кезеңдікі деп әзірге ешбір айна – ... ... айту ... ... бұл
жұмыс, бір жағынан, ХІХ ғасырға дейінгі үлгілердің лексикасын түгел
регистрацияға алып, ... ... ... ... ... бұл ... ... түспей, ауызша жеткендіктен, соңғы жеткізушілер өз тұсындағы
нормаларды ... ... ... және бар. ... жеке ... ... жалпы алғанда, өткен ғасырда актив қолданылған бір топ ... ... бары факт ... батыл айта аламыз.
Оқу – ағарту, мәдениет саласындағы кейбір арабизм – фарсизмдердің
активтене түскенін олардың ауыз әдебиеті үлгілері тіліне ... ... О ... ... ... (сюжеті т.б.) сақталған мен, хатқа
түскен кезеңінде үлкен « редакциялардан» өткен эпостық жырларға да хат,
маслихат, кітап сияқты сөздер ... ... ... араб – ... ... жоғының еніп,
барының активтене бастауына сол тұстаға кітаби тілдің жандануы да әсерін
тигізгені сөзсіз. Кітаби тілде ... ...... ... ... ... сол ... ауызекі сөйлеу тіліне де, қазақ әдеби
тіліне де енгізіп, ... ... ... ... ... бастаған шығыс сөздерінің ішінде тек оқу
мәдениетке қатысты сөздер емес, соңғы көрсетілген кітаби тілмен шығыс
классиктері әдебиетінің еркін аудармалары арқылы ене бастаған өзге ... орын ... ... ... ... ... атаулары бейіт, қисса, намә
деген сөзді Абай сирек болса да пайдаланған: Бұл жазған сұңғатым, Көңіл
ашар бір наме (І, 168). ... ақ ... ... қатысты көпір, асы
(Аллаға асы, бейіске қашқын болып – ІІ, 152) , ... ... ... ... ... ... шәрбат, кесапат, тағзым сөздері
кездеседі. Бұлардың бір ерекшелігі - өте сирек қолданылғандығы.
Діней тақырыпта жырлайтын кітаби қиссалар ... ... ... ... ... перизат, дүлдүл тәрізді сөздерді Абай
қиссалардағыдай тура мағынасында емес, көбінесе ауыспалы мағынада жұмсайды.
Бұл – принципті айырмашылық. ... ... ... ...... де, ... тілде де, көбінесе, перзент сөзімен берілген. Оның
үстіне перзент сөзінде поэтикалық стиль элементінің сипаты да жоқ ... ... оны ... ұл» ... ... перзент Абайда ауыспалы мағынада
образ жасау үшін (Кавказдай құзда туған перзенттенмін - ІІ, 115) ... ... ...... (ІІ, 195) ... ... ... ретінде қолданылған. Сол сияқты Абайдың перизаты да перінің қызы
емес, кәдімгі Татьяна Ларина ( Бұл сөзді Онегин айтады: Ол ... ... біл, Не ... болса қор (ІІ, 77)
ХІХ ғасырдағы қазақша діней әдебиетте кездесетін араб – парсы
сөздерінің біразын Абай осылайша ауыспалы жаңа ... ... ... ... ... ... әдейі жуытпайды. Өзі айтқандай «Әзірет Әлі,
айдаһарсыз » жазған Абай діни қиссалардың тақырыбын да, стилін де,
лексикасын да қабылдамағанын ... ... ... ... Абай бір ... ... сөздерін жиі пайдаланып, оларды
қазақ тіліне енгізу әрекетін жасаған. Мысалы, хикмет сөзін Абай 22 рет
қолданыпты, бұл ... араб ... үш ... мағынасы бар:1) мудрость; 2)
мудрое изречение, пословица; 3) знание медицины, врачевание. Бұл сөзді Абай
бірінші мағынасын сақтап, өте жиі қолданған. Абайда ... ... ... ... ... даналық» дегенді білдіреді. Орысша оқу керек, хикмет
те, мал да, өнер де, ғылым да – бәрі орыста зор (ІІ, 179).
Бұл сөз ... де ... ... ... ... ... ... (І, 132).
Сол сияқты ғибрат, қанибет, сұқбат, пара («бөлік» мағынасында),
әдді, еждиһат, серменде, ғайбат, ғафил, әзелде, дағуа сөздерін Абай
жатсынбай қолдануға ұсынған лексемалар ... ... Оған бір – ... бар. ... бұл сөздер Абайда шығыс сөздері толы прозасында ғана
емес, поэзия тілінде де ... және ... ... әр түрлі
шығармасында қайталап келеді. Екіншіден, бұл сөздердің ... ... ... : сұхбаттасу, сұхбаттастық, ғайыпты, ғаділдік,
ғибраттану. Үшіншіден, кейбіреулері ... бір ... ... ... : сенімі жоқ серменде, бірдейлік дағуасы, ғафилдік көп ... ... ... ... өзге ... да сирек болса да қолданыла
бастаған. Ал бұл қасиеттер шет сөздің тілге ену фактісін танытатын
белгілер. Мысалы, ғибрат (поучение, назидание, урок, ... ) ... ... мағынасында абай өте жиі пайдаланған. Бұл сөзді ара – тұра Абайдың
тұстастары да ... ... ... ... ... -тек ... ... кетіп ала салмағаны
байқалады. Сол, ғибрат сөзі жай «үлгі,өнеге» емес, осы күнгі «сабақ болу—
сабақ алу (сделать себе урок)» мағынасы үшін ... ... ... алу ... ... жолымен кейінгі кезеңдерге (совет
дәуірінде) пайда болған. Ал ғибрат, әдді, сұхбат тәрізді арабизмдер
синонимдік қатар үшін стильдік мақсатпен алынған. Мысалы, ақылы бар ... ... (І,59) ... ... екі сөз ... ... шығармаларында, әсіресе өлеңдерінде аса жиі болмаса да,
қолданылған кейбір шығыс сөздері сол ... ... ... ... ... ... де ... элементтер болып табылады. Бірақ бұлар
мүлде бейтаныста емес, контекске қарай мағынасын еркін түсінуге болатын,
ара-тұра Абайдың өзге ... да ... ... ... ... («саулық»
мағынасындағы — Әбіштің сиқатын бекітсең кеудеге—І,168), мизан, уәзін
(«өлшеуіш»), ғадауат («дұшпандық»), баһыра («пайда, ... ... ... ... жатқызамыз. Қазақ тіліне енген көптеген араб-
парсы сөздері сияқты, Абай бұл көрсетілген сөздердің де ... ... ... біреуін ғана алады. Араб тілінде бес мағыналы мизан
сөзінің «мерило» деген екі мағынасын, ғизат сөзінің арабша «честь,
достойнство» ... ... алып ... ... ... ... тағриб, һамише, бахра тәрізді сөздерді
алдынғы топқа қоса алмадық. Өйткені бұлар біріншіден, Абайдың өзінде өте
сирек (1-2 реттен ғана) қолданылса, екіншіден, ... ... яғни ... (ғизат-құрмет сияқты бірен-саран болмаса) синонимдік
қатар құрамайды, не бұрын жоқ ұғымдарды білдірмейді. Бұлардың барлығының
дерлік қазақша немесе бұрыннан тілге сінген арабша-парсыша ... ... ... ... ... «діни» өлеңдері мен баласының
науқасынан қауіптеніп, алласына жалбарынып медет тілеген өлеңдерінде
қолданылған. ... бір ғана ... өзі де рас, сөзі де рас» ... өлеңінде халықтық тілге енген, танық сөздерді былай қойғанда,
шала танық, немесе ... ... ... ... саны ... ... енген араб-парсы сөздері, негізінен Абайдың прозалық
шығармаларында. Онда да барлығында емес, тақырыпқа орай белгілі бір «қара
сөздерінде». Шығыс элементтерінің шығарма тақырыбымен мазмұнына ... ... ... ... Абай ... ... ... тілінде
ертеден келе жатқан ерекшелік.
Абайдың поэзия тілінің лексикасында халықтық емес шығыс элементтері
(жеке ... мен ... екі ... өлеңдерінде кездеседі: бірі— орта
азиялық түркі әдеби тіліне еліктеп жазған «Жүзі раушан, көзі гәуһар»,
«Фзули, ... ... ... ай ... ... еттім» деген үш
өлеңінде. Екінші— таза алланы әңгімелейтін «Алла дегн сөз жеңіл», «Алланың
өзі де рас, сөзі де рас» ... екі ... де ... ... ... бір ... сөз еткелі отырған араб-парсы сөздері Абайдың осы сөздерінде ғана
молынан кездеседі. Мұның себебі де түсінікіті. М.Әуезовтың ... ... ... ... ... ... «шағатай
қармағына ілінген» дәуіріндегі балаң Абайдың үш өлеңінде шығыс сөздері
молынан кездесуі заңды да, орынды да. Өйткені орта азиялық түркі әдеби
тілінің лексикалық ... бұл ... ... ... ... ... сондықтан Абай да бұл норманы бұзбайды. Ал ислам діні
тақырыбын арнайы әңгіме еткен өлеңдері мен ... ... ... ... деп ... жалбарған тілек- дұғасында шығыс сөздерінің мол келуі
тақырыптың «дирижерлік» етуіне байланысты. Алланы әңгіме етсе оның ... ... хат ... жол береді, «я рахим» деп алладан медет
сұраса, тағы да сол ... ... араб ... келтіреді, бұл—Абайда
түр мен мазмұнның бірлестігі.
Прозалық шығармаларына келсек, олардың басым көпшілігі азаматтық
тақырыптарға арналған. Бұлардың тіліндегі араб-парсы элементтері қазақ
тіліне әбден енген, ... ... ... ... ... Ал
«жүрегінің қуаты—перзентлеріне» арналған атақты 38 сөзі мен қазақ
оқушыларына «иман деген—алла ... ...... ... ... ... ... 13-сөзінде қазақ тіліне енбеген, қарапайым
оқушыға түсініксіз шығыс элементтері мол келтірілген. Қалғандарында бұл
тәрізді бірді-екілі ғана сөз, ... ... ... ... ... ... ... Абай айқындап, белгілі бір стильдік тәсілге
айналдырады.
Ислам дініне ... ... ... Абай сол ... ресми тілі—араб
тіліне иек артады. Діни ұғымдардың араб тілінде қалыптасқан терминдері мен
өзге сөздерін қазақшаламай, сол күйінде пайдаланады. Бұларға мына ... ... ... ... производящий), салахият (пригодность,
целесобразность), сәмиғ (слушающий), хасия (результат, палучивший),
мағрифат(знание, познание) т.б. тәрізді абстрактік ұғымдарды беретін
сөздер. Бұлардың ішінде истинжа ... ... ... преклонение)
т.б. тәрізді ислам діні ритуалдарын атайтын есімдер де бар. Сын, ... ... араб ... де бар: ... ... невежественный), батил
(ложный), латиф (милый, нежный) т.б.
Сонымен қатар, Абай бұл ... және ... ... ... ... мен ... ... Мысалы, алла табарака уа
тағала (аллах благословенный и всевышный), иман ... ... ... ... ... араб ... қазақша жұрнақтар
жалғап, шәріксіз, ғарипсыз, ниһаятсыз, мағмұрлық, нәфрәтлі тәрізді, 5-10
туынды сөз ... ... ... ... бар ... ... ... емес. Және бұлардың басымы 38- сөзде.
Абайдың прозалық шығармаларының ... ... ... ғана ... ... мен һәм, уа, ... ... шылау сөздер де қолданылған және
бұлар да 38,13-сөздердің текстерінде көбірек кездеседі. Парсы тіліне тән
һәм шылауы ыңғайлас жалғаулық ретінде қазақша және ... ... ... ... ... ол—наданның наданы һәм өзі адам емес (ІІ,176).
Бұл ... ... аясы ... ... ... ... да орнына
жұмсалады: һәм ақыл, һәм қайрат–екі мықты қуат қосылып тоқтатады (ІІ,218).
Һәм шылауы тек 38- сөзде емес, өзге ... де ... жиі ... һәм шылауларының арабша дублеті уа сөзі де Абай ... ... мол ... және ол ... уа һәм, уа ... уа ләкин
түрінде өзге шылаулармен тіркесте келіп, қазақша және де, ... ... ... ... ... Уа ... адам ... талапты я
талапсыз болсын...(ІІ,218). Арабтың ләкин шылауын да Абай қазақша бірақ
дегеннің орнына жұмсағанын тек қана прозасының ... ... ... ... ... ... не ... артық болмаса да, көңліне қуат тұтып,
тым айналдырмақ— ... ісі ... Абай ... ... ... ... да, ... де сіңіспеген бір
алуан араб сөздерін, тіркестерін және жеке сөйлемдерін стильдік мақсатпен
пайдаланған. Ешбір мативсіз пайдаланылған бірен-саран бейтаныс арабизмдер
де ... ... ... ас, тағам, арақ, шарап деген қазақша
баламалары бола тұрса да, нығмат, хамір ... ... ... ... ... дайын (І,174). Бұл жерде не жоғарыдағыдай белгілі ... ... ... ... ... ... ... тұрған жоқ, не
буын саны, ұйқас тәрізді өлең шарттарына бола алынбаған. Сол сияқты таза
қазақша жазылған «Ғылым таппай мақтанба» деп басталатын тамаша ... ... ... нефрәтлі, жақсылық көрсең ғибрәтлі (І,44) деп
шағатайша «киінген» (-ты-ның орнына –лы жұрнағын жалғаған) ... ... бары ... Бұл ... ... өте ... ... Абайдың
хәмір, нығмат, нәфрәт тәрізді сөздерді себеп-мақсатсыз қолдануын әсте
құптауға да, дамытуға да болмайды. Бірақ бұл ... ... Абай ... ... ... ... ХІХ ғасырдың өн бойындағы қазақ
ақындарының барлығында кездеседі.
Керісінше, Абайдың шығыс сөздерін пайдаланудағы ерекше сипаты қалың
оқушыға бағыштаған шығармаларында ... ... ... ... ... жат ... сөздерін қолданбау принципін ұстаған деп
батыл айта ... ... Абай ... араб ... ... ... ... шығармаларды араб, шағатай тілдерінде еркін
оқыған жазушы мұндай ... ... ... жат, ... ... ... элементтерін молынан қолданған болар еді. Ал жоғарғы
көрсеткен бірді-екілі фактілер екі ... ... ... ... ... ... дәрежеде.
Қазақтың жалпы халықтық тіліне ертеректен енген араб-парсы сөздері
қазақ фонетикасына сәйкестелініп, дыбыстық тұлғасы едәуір өзгеріп
қалыптасқаны мәлім. Қазақ тіліне жат ... ... кету ... ... ... ... жүйелі заңдылықтардың бар екенін Л.Рүстемов дұрыс,
жақсы көрсеткен. Қазақстанның әр өлкесіне тән фонетикалық ерекшелік шығыс
сөздерінің жергілікті жерде дыбысталу ... ... ... ... ... –ақ ... алал (разрешенный, законный) сөзі бір
өлкелерде адал, екінші бір жерлерде алал түрінде қалыптасқанын Абай
текстері де көрсетеді. Әрине, Абайдың өз автографтары ... ... ... орфограммасын сөз ету қиын. Дегенмен, Абай текстерін бізге
жазып жеткізген өз ауылдасы (Мүрсейіт Бікеұлы) болғандықтан, бұл ... ... алал ... ... ... да ... ... Абай осы күні мақсат тұлғасында нормаланған сөзді мақсұт
түрінде қолданғанын Мүрсейіт дәптерлері ... ... Абай ... ... сөздерінің фонетикалық көп
варианттылығы одан әрі көбейе түскені байқалады. Бұрыннан халық тіліне
сіңіп, бір вариантта қалыптасқан сөздердің өзі бұл тұста екінші ... ... ... ... ... ... әдет-ғадет, арыз-
ғарыз, арам-харам дегендердің екінші сыңарлары—ХІХ ғ. ІІ жартысының
жемістері. Бұған себеп болған фактілердің бірі қазақ даласында кітап шығару
ісінің ... ... ... ... ... ... қазақыланған
кірме сөздерді бұзбай сол халықтық қолдану нормасында жазған болу керек деп
топшылайды. Оған бірінші айғағымыз—Мүрсейіт дәптерлері. Сол кездегі жазу
тәртібін жақсы ... ... ... ... ... айтылған арабизм-
фарсизмдерін өз бетімен «түзетіп» кітаби тіл нормасына келтіруге батылы
бармаған. Екінші айғағымыз—кейбір ұйқастар. Мысалы, жіңішке хәл сөзінің
Абай қазақша қал ... ... ... хал) ... қолданғанын
мына шумақтың ұйқасы танытатын тәрізді:
Кейбіреу тыңдар үйден шыққанынша,
Кейбіреу қояр көіңл ұққанынша.
Сөз мәнісін білерлік кейбіреу бар,
Абайлар әрбір сөзді өз ... ... ... жіңішке хәлінше варианты тіпті үйлеспеген болар еді.
Сөйтіп, Абай ... ... ... әр ... ... ... өлеңдерінде шығыстан кірген сөздердің қазақ фонетикасына
сәйкестелген, «қазақы» ваианттарын қолданған. Оларды да, көбінесе, ... ... Ал екі ... келгендері, негізінен, екі түрлі қызмет
атқарады. Мысалы, Ғаділет пен әділет те осы типтес: екеуінің мағынасы өте
жақын болғанмен, ... ... ... ... ... ... екі
сөз (демек, біреуі жаңа сөз деп танылуы керек) етіп қолданады: Ғаділетті
жүректің Әділетін бұзыппын (І,23).
Ал Абай өлеңдерінде замана-заман, қаса-қас,құдай-құда-худа-құдая
варианттарын жарыстыра ... ... . Бұл ... ... және өлең ... өтеу үшін ... бір ... артық, бірде кем келе береді. мысалы,
Ұқсайды қаса сұлу ... (І,23). Қас ... нені ұға ... (І,119). Бұл
тәсіл—Абайға дейінгі қазақ поэзиясына да тән болатын, ... ... ... пайдаланған қаламгер—Абай.
Міне, Абайдың өлең шығармаларының тіліндегі араб-парсы кірме
сөздерінің фонетикалық тұлғалануы осындай. Прозалық шығармаларына келетін
болсақ, мұнда ... ... ... ... ... екі ... Қарапайым көпшілік оқушыларға арналған азаматтық тақырыпты «Қара
сөздерінде» халық тіліне енген арабизм-фарсизмдерді, сірә, автор
өлеңдеріндей қазақша берген де, олардың 38+, 13-сөздерінде
пайдаланылғандарын түп ... ... болу ... ... бұл ... ... қаламының ізі де бар болар. Өйткені ол «Қара сөздердің»
текстін алғашқы автографтан ешбір әрпін бұзбастан дәлме-дәл көшірмегенін,
яғни мазмұнына нұқсан келтірмесе де, кей ... жеке ... ... тұтас
тіркестерді тастап кетіп жазғанын біз 1905, 1910-жылғы екі ... ... ... кей кезде ол бір дәптерінде йәне, өзләрі, дост деп
шағатайша-парсыша жазып жіберсе, екінші дәптерінде ... ... дос ... ... ... ... ... сөздерінің таңбалануында емес, жалпы
орфографиясы бойынша да өзге шығармалардан оқшау тұрған дүние екенін
атаймыз. Дегенмен қайткен күнде де ... ... ... ... араб-парсы элементтерінің оригиналдағы айтылу,
жазылу нормаларын сақтау тенденциясының бары хақ. ... ... ... ... ... тағы біреуі.
Абай лексикасындағы араб-парсы сөздерін әңгімелегенде және бір ... ... ... тура ... Ол—синонимдік мәнді қос сөз жасау
мәселесі. Абайда да, өзгелерде де араб-парсы сөздері өзімен мағыналас қазақ
сөзімен, кейде тіпті арабтың не ... өз ... ... ... ... қос сөздер жасайды. Мысалы, Абайда: күш-қуат, әл-қуат,
ғиззат-құрмет, абұйыр- ар, өң-шыра т.б. Проф. Б.Юнусалиев екі синоним
сөзді қатар қолдану—жазба әдебиетке өзге ... ... жаңа ... ... ... әдіс деп ... Абай лексикасындағы күш-қуат, әл-қуат, ынсап-ұят, ар-намыс т.б.
тәрізді қос сөздердің бір сыңары араб элементі ... ... ... тұсында енген дей алмаймыз. Оларды Абай жалпы халықтық қолданыстан
алған. Сонымен қатар Абайда дос-жар, ар-абұйыр, сәлем-сауқат сияқты екі
компоненті де өзге тілдік қос ... де бар. Олар да ... ... бұл ... ... дос-асық тәрізді бірен-
саран ғана болмаса, Абайда араб-парсы сөздерінен өзі жасаған жаңа қос
сөздер өте сирек.
Абай лексикасындағы ... ... ... ... ... ... бір тілден екінші тілге сөздің енуі (немесе кірме
сөз—заимствованное слово) туралы мәселеге тоқтауға тура ... ... ... ... шет ... ... күллісі сол тілге енген
лексикалық единица болып табылмайтыны аян. Сөз кірме болып саналуы үшін
оның белгілі бір белгілері, ... ... ... Айталық, дәстүрлі
критерийлер—кірме сөздің қабылдаған тілдің фонетикалық және грамматикалық
жүйесіне сәйкестенуі, жаңа сөз жасау мен фраза құрауда ... ... ... ие болу қабілеті т.б.
Бұл шарттардың тұрғысынан келсек, ... ... ... ... енбеген немесе енуге тиісті емес тобы бар. Дін мәселелерін дәл Абайша
философиялық сипатта қазақша ғылми проза тілімен әңгіме еткендер өте ... бір. ... бұл ... араб ... жеке сөздер емес, тұтас
не грамматикалық тіркес, не ... ... ... ... ... өзге тілден
енгізілген тіркестер, фразалар, сөйлемдер сол текст ... ... ... енген болып саналмайды, өйткені бұларды
пайдаландырған–тілдік себептер емес, ... ... ... ... Абай тілінде шығыстық кірме сөздердің екінші үлкен тобы қазақ
тіліне нағыз енген сөздер. Олар өлеңдерінде де, прозасында да, ... ... ... де, діни ... ... да
қолданылғандар. Сөйтіп, бұларды Абай қазақтың жалпы әдеби тілінің
лексикалық байлығы, ... ... ... ... ... туралы едәуір жазылды.
Абай тіліндегі орыс тілінен алынған элементтерді де, ... ... ... ... ену мезгілі, қолданылған мақсаты, сіңу дәрежесі,
қолданылу жиілігі жақтарынан алып қарастырамыз.
Абай текстеріндегі русизмдерді «паспортындағы» «тіркелу» мезгіліне
қарай: 1) ... ... ... ... 2) Абай ... яғни ... ІІ жартысынан бастап енгендер деп бір топтасақ, «иесінің»
«паспортына» қарай: 1) жалпы халықтық қолданыстағылар: 2)Абайдың өзі ғана
қолданғандар деп тағы ... ... ... ... дейін қазақтың әдеби тіліне енген орыс
тілі сөздері аса көп емес. Енгендері Россиямен сауда-саттыққа байланысты
ұғым, зат аттары, әкімшілік басқаруға қатысыты ... ... ... тұрмыс пен шаруашылыққа байланысты жеке сөздер болатын. Олар:
старшын, ... ... шар, ... ояз, шен, ... орыс, солдат, расход,
закон, сот т.б.
Орыс империясының правосы қазақ қоғамында 1812 жылғы Уставтан кейін-ақ
күшін жүргізе ... ... ... орай закон, сот сөздері сирек болса
да әдеби тілге ене бастаған. әкімшілікке қатысты ... ... шен ... ең ... ... бірі ... Өйткені Россия патшасының өзге
халықтарды бағындыруда қолданған тәсілінің бірі сол халықтың ... ... шен, ... ... ... ... алу болғаны мәлім. Тіпті ал шен-
шекпен түрінде қос сөздер компоненті болып та ... Ал ... ... мата ... ... олардан барқыт қана қолданылған) да ертеден, орыс
саудасымен қоса келген элементтер.
Русизмдер деп танып жүрген пар және порым деген екі сөз ... ... ... латынның forma сөзі «сыртқы түр»
мағынасында қазақ тілінде Абайға дейін қалыптасып орныққан сөз дей келіп,
оның эпос жырларында актив қолданылғанына мысалдар ... Бұл сөз ... ... ... ХІХ ғ. ... ... ... бар..
Абайда бұл сөздің мағынасы одан әрі кеңейтіліп, бірде «қалып, күй»
мағынасында (Онегин туралы:Кейде паң, көнгіш, орныменен, ... ... ... ... бірде «сырты жалтыр, алдамшы» деген ауыспалы
мағынадағы мишура сөзінің баламасы ретінде қолданылады. Еш қызыққа арманым
жоқ, Бәрі де бар формының (ІІ,86) –А мне ... ... эта, ... мишура (Пушкин,5,189).
Бізді таңырқататын нәрсе— «сыртқы пішін, бет-әлпет» мағынасын беретін
өзге де көптеген варианттар (әлпет, сипат, түр, ... ... ... т.т.)
тұрғанда және орыс тілінен сөз ену процесінің әлі солғын кезінде елден
ерекше ... ... ... ... халықтық сөйлеу тіліне еніп,
соншама актив қолданылуы. Мұнда бір сыр бар ... ...... форм ... ( «форма» мағынасында) кездестіреміз. Бірақ бізге
белгісізі— осы сөз парсы тіліне ... ... ... енген бе, жоқ,
индоевропалық элемент ретінде әуелден бар ма( Егер бұл сөз парсы тілінде
ертеден бар сөз болса, қазақ тілі ... ... зор, айна ... ... ... де ... ... тілінен алған жоқ па екен(
Пар сөзі де осы тәрізді ертеден актив қолданылып келе жатқан ... да ... ... да, ... да мол кездеседі. Мағынасы екі түрлі:
бірі және көбінесе ұшырайтыны ... ... ... ... да бұл сөзді тең, шақ сөздерінің таза синонимі ретінде қатар
пайдалоанған. Салыстыр, Онегиннің хатының бір жерінде: Жарамайды бекер
алдау, Теңің емес мен ... ... ... ... бір ... тоты құс
бақта жүрген, Қай жеріммен пар келем (ІІ,78) ... ... ... ... ... жан» ... патша өзі туралы: Шақ келер маған жан жоқ,
наныңыздар (І,260) дейді.
Халықтың аты ретіндегі орыс сөзі, ... ... ... ең ... ... ... Абай тұсында және Абайдың өзінде орыс сөзі халықтың
атауымен бірге, ... ... ... жоғарғы әкімдер» дегенді де
білдірген.
Шіркеу мен кірес болса олар да қазақ ... ... ... ... діні ... ... ... ғана жиірек қолданылған зат
атаулары.
Абай текстерінде қолданылған орыс сөздері екі түрлі каналмен келген.
Бірі—Абайдың тұсындағы қазақтың жалпы халықтық тілі , екіншісі— ... ... ... ... ... ... алып ... сөздерінің
көпшілігі әкімшілік, заң, шаруашылық, сауда, салаларына қатыстылар: болыс,
кандидат, ояз, ... сот, ... шен, ... ... ... кір, ... Бұл сөздердің бірқатары Абайдан да өзге ақындарда және ауыз әдебиеті
үлгілерінде өте сирек кездеседі, немесе тіпті кездеспейді, соған
қарамастан, біз бұлардың ... Абай ... ... ... ... ... тілінің қорына жатқызамыз. Бұған осы сөздердің бірнеше
белгілері дәлел ... ... ... ... дерлік нақтылы зат атаулары, ал бұл
заттар сол кездегі қазақтың әлеуметтік және экономикалық күнделікті
өмірінде берік орын тепкен ... Бұл бір. ... ...... ... табиғатына сай ыңғайласқан. Үшінші белгісі— бұлардың
бірқатары қазақ тілі жұрнақтарын ... жаңа ... ... ... ... ... ... аффиксі арқылы әкімшіліктің осы звеносының жинақтаушы
абстракт атауы пайда болған. Законсыз, соттау, партиялас, шеңді, бодандық
тәрізді туынды сөздер бұл тұста Абайда да, ... де ... ... ... ... ... тәжірибесіне сіңгендігінің төртінші
белгісі— кейбіреулері әр алуан тіркестер құрай бастағандығы: бодан
қылу—бодам ... шар ... ... жию, шенді шекпен—шен-шекпен.
Бесінші және басты белгісі олардың әдеби тілге еніп, оның әр түрлі
үлгілерінде ... ... ... Ең алдымен, ең жиі кездесетін,
М.С.Сильченко айтқандай, «песловутые» шай мен ... Бұл ... ... бірі ... жыр жоқ: Ішкендерін сұрасаң, Шекер менен шай
болған (Қамбар, 1957,8). Екінші орында, пәуеске, тройке, қамыт, доға, пар
жегу тәрізді әр алуан арбалы ... ... ... ... тұрады.
Россия саудасының қазақ даласында, әсіресі барлар, байлар ортасында
жандануымен байланысты орыс тіл арқылы келген бірлиант, атлас тәрізді асыл
бұйым, кіреует, ... ... ... тәрізді жеңіл өнеркәсіп
продукциясының аттары эпостық полотналар тілінен орын алады.
Өткен ғасырлардың өзінде-ақ, әсіресе Абай тұсында, қазақ лексикасының
орыс сөздері арқылы толысу тенденциясы ... орын ... ... ... әрі ... ... Абай мен ... екені айтылып келе жатыр.
Абайда өзге әдеби үлгілерде кездеспейтін бір топ орыс ... бар. ... ... ... ... ... моностырь, мадан, штык,
такт, номр, посредник, жеребе, стакан, деген зат есімдер, уезный, военный,
уголовный, виноват деген сын есімдер, гуляйттау, пошел, ... ... ... ... ... ... талдауға тура келеді. Өйткені
бұлар қолданылу мақсаттары, орыс тіліндегі морфологиялық сипаты, тексте
кездесу жиілігі, стильдік белгілері жағынан ... ... ... ... ... ... монастырь, ладон, штык картечь, химия,
трагедия, фабрик, электр, миллион, номер деген зат есімдерді қазақ
тіліндегі бар ... беру ... жоқ ... ... Бұл ... ... да ... өмірінде болмаған нәрселер.
Демек, осындай қазақ қоғамы үшін бейтаныс, тың нәрселердің атауларын Абай
аудармай, немесе ... ... ... аналитикалық тәсілге жүгінбей, я
болмаса араб-парсы, татар, шағатай тілдерінен олардың баламасын іздемей,
орысша атауларын—орыс сөздерін пайдаланады.
Ноль, единица деген цифр атауларын ... ... ... де ... ... ... қазақта болмаған ұғымдар. Единица сөзіне
Абайдың соңғы басылуларында «жалғыз, дара» деген түсінік беріліпті. Дәл
емес. Бұл жердегі единица «жалғыз, дара» деген сандық ... ... ... ... ... ... яғни цифр аты болып тұр (егер «жалғыз,
дара» деген ұғымдар керек болса, ақын қазақша осы ... ... ... ... бір топ ... Абай ... ену ... бұл көрсетілгеннен
басқаша. Олар қазақша баламасы бола тұрса да, орысша қолданылған
образование, назначение, посредник, прошение деген туынды зат есімдер.
Бұлар орысша оқу-білім және орыс ... ... ... ... ... ... Абай бұл ұғымдардың орысша «исін»
сақтау үшін әдейі қолданған. Яғни «оқу-білім» ұғымы қазақша сөзбен
берілгенде көбінесе мұсылманша оқу, білімді ислам дінінің ... ... ... ... ... ... мен уездной начальниктің өздерін
білгенмен, о бастан екеуін де өздерінше атап қалыптастырған ... ... ... ояз деп ... Абай жаңаша ел билеу мен заң-
сот істерінің ыңғайсыз, ... ... ... қалайша жақсартуға
болатыны жайындағы өз пікірін білдірген 3-сөзінде бұл саладағы әкімшілік
инстанцияларын, заң-сот істерінің жеке актілерін өзгелермен шатастырмай,
тура білдіру үшін қалыптасқан ... ... ... губернатор, уездной
начальник, дознание, посредник деп орысша атауларын әдейі алады. Тіпті бұл
жерде ... ... мен ... мүлде дәл беру мақсатының күштілігі
сонша. Оларды білдіретін сөздерді жеке емес, тіпті анықтауыш тіркесімен
алады.
Абайда өте жиі ... ... ... бірі арыз ... әкімшілік орындарға, орыс сотына жазбаша түрде айтылған шағымды
білдіретін жаңа мағынаға ие болған сөз. Бұл сөз осы ... ... ... қалыптасқан. бұларды сол кездегі орыс тілінде прошение деп атаған.
Абай арыз сөзін актив пайдалана ... ... оқып жүр» ... дәл осы ... ... сөзімен білдіреді. Мұнысы осы русизм
арқылы, біріншіден жазылатын арызының орыс тілінде болатындығын білдіргісі
келсе, екіншіден, мұның қазақ даласындағы орыс патшасының сотәкімшілік
орындарына ... арыз ... баса ... мақсаты болып шығады.
Абай қолданған орыс сөздерінің кейіннен тілде тұрақтамай, тек Абай
текстерінде сақталған себебі, біздіңше, мыналарда. Прошение, счет сөздері
Абайдың «Интернатта оқып жүр» ... ... ғана ... ... барлығы да стилистік неологизмдер, яғни стильдік мақсатпен
келтірілген «бір қолданар» кірме сөздер.
Бұлар тәрізді сол ... не ... ... сөйлеу тілінде, не жазба
әдеби тілде қолданылмай, жазушының ... ... ... пайдаланған жаңа
сөздерін тіл білімінде окказионалдық неологизмдер деп те жүр. Абай тілінің
бір ... ... ... ... ... ... мен ... екендігінде. Бұған тек орыс тілі емес, шығыс тілдері элементтері де
жатады. Абайдың әсіресе прозалық шығармаларында, олардың ішінде детілі,
стилі, ... ... ... ... ... ... сөздерінде» сол
контексте ғана келтірілген, белгілі бір мақсатпен алынған «бір қолданар»
араб-парсы сөздері де көп.
Шығармасын иман деген не екені туралы жөнді білмейтін ... ... ... ... ... туралы шығыс философиясын,
теологиясын білетін, түсінетін «жүрегінің қуаты,перзентлеріне» арнаса,
соларға танық стильде, араб-парсы сөздерін, сөйлемдерін келтіріп,
кітапшалап жазғаны тәрізді, «интернатта ... оқып ... ... қазақ
баласына» да орысшалап қою, орыстың жеке зат атауларын түгіл, ... ... ... деп ... сын ... ... қиюластырып келтіру- Абайдың жазушылық мәнеріне тән тәсілдердің
бірі деп табамыз.
Пошел (дереу күнәкар) мен (көгалды қуып) ... ... ... бояу үшін ... ... ... дұрыс көрсетіп өткен
болатын. Тегі, бұл екі сөз және білетке деген өте тұрпайы русизм
(Б…бойы—ақша Ер ... ... Абай ... ... ... қолданылған элементтер болар. Өйткені аралас-құралас отырған екі
халықтың бір-бірінен ... ... ... ... сөз ... ... ... атаулар мен тұрпайы сөздер енетін фактісі байқалады.
Сөйтіп, пошел, ... ... ... ... үшін ... ... текстеріндегі орысша сын есімдер туралы Б.Сүлейменова аталған
мақаласында тұңғыш рет тоқталып, арнайы сөз етеді. ... ... ... ... ... сын ... ... Абай
тұсындағы қазақ жазба әдеби тілінің нормасы деп табады. Әрине, қазіргі
нормамызбен өлшегенде, орыс сын есімдері көзге шыққан ... ... ... әдемі қазақша тілін шұбарлап кетеін «дақтардай» сезіледі.
Бірақ мұндай «дақтар» жазба әдеби тілдің даму ... ... ... ... ... ... орыс ... сын есімдік тұлғасын ақтап пайдаланған
сөздер екі топқа бөлінеді: бірі ... ... ... құрамында, екіншісі—
қазақ сөзіне анықтауыш болып жеке қолданылғандары. Абайда да осындай.
Военный губернатор, уездной начальник, Енисейская губерния дегендердегі
сын ... ... ... ... ... ... Абай ... газеттер және өзге де авторлар тәрізді, орысша сын ... ... ... те ... ... сары алтын, угаловный
іс, военный қызмет. Бұлар сан жағынан көп емес, бірақ бар тәсіл. Абай бұл
тәсілге өте сақтықпен ... да, ... ... әдіс ретінде
ұсынбайды. Әсіресе орысшадан аударған шығармаларының тілінде бұл оңай
тәсілге мүлде бармайды. Мысалы, Лермонтовтың «Не верь ... ... ... ... для них ... твой плач и твой укор,
С своим напевом заученным,
Как разрумяненный трагический актер,
Махающий мечом ... ... ... ... қой, ... ... ол ... көрген арманын
Кімге шақты, кімге айтты( (ІІ,95)
деп жалпы ойды аударады. Көп
сәттерде оригиналды нақпа-нақ беріп отыратын Абай бұл ... ... ... меч ... ... ... ... Жалпы, Абайдағы
русизмдер аудармаларында мүлде аз да, төл шығармаларында мол ... ... бұл факт ... ... көрінсе де, ол-автордың кірме
сөздерді пайдалану мақсаттары мен принциптерцнен туған заңды құбылыс.
Абай шығармаларында кездесетін орыс тілі элементтерінің ... ... ... ... ... мен ... ... Абай прозасының тілінде орысша атауларды тіркес күйінде келтіреді.
Олар:43-сөзіндегі подвижный элемент, сила ... ... ... сердца (ІІ,217) дегендер. Мұндай абстрактік ұғым аттарын
орысша штамп түрінде алып, әрі қарай сөздердің емес, ... ... ... Бұл ... ... ... бұрын-соңды болмаған
жаңа тәсіл. Философиялық ұғымдардың аталуын осы жерде (43-сөзде) орысша
беруі—осы шығармасын жазу үстінде пайдаланған әдебиетінің орыс тілінде
екендігін ... Және бұл ... ... осы ... ... өйткені көздеген мақсаты—ол ұғымдардың атын емес, затын
білдіру. Сонымен қатар орыс ... ... ... ... ... Мысалы:
оған дознание— тергеу шығарады(ІІ,160). Мүмкін бұл ар-ұят, ... ... ... қос сөз ... де ... ... онда
араларына сызықша емес, дефис қойып жазу керек болар еді. Бірақ бұл амалды
Абай сирек қолданған. Шет сөздерді енгізуде бұрыннан тілдің ... ... бірі ... ... қосарлауды Абай орыс сөздеріне
келгенде пайдаланбайды. Абай стилінің бір ерекшелігі жаңадан өзі кіргізіп
отырған орыс ... реті ... ... ... қарай түсіндіріп отыруды
көздейді.
Дегенмен орыс сөздерін қолдануда Абайдың алдында екі қайшылық көлденең
тартылған: бірі—арыстың ғылымын үйрен, бар малыңды жұмсасаң да, балаңды
орысша оқыт деп ... ... ... ... ... орыс ... ... ролін жақсы түсініп, кей ретте оларды дәлме-дәл
баламасы жоқ жерде аудармай, суреттеме тәсілге жүгірмей, немесе, құлаққа
таныс шығыс ... ... ... іздемей, орысша беру тенденциясын
ұстаған, екінші—қазақтың қалың бұқарасының әлі де орыс мәдениеті мен оқуын
жете білмейтіндігінен, олар көптеген орыс ... ... ... мен ... болған. Бұл дилемма—Абай мойнына түскен жүк.
Сөйтіп, орыс тілі ... ... ... Абай ... тап ... ... саналы түрде бұл қайшылықты шешудің амалын
іздегені байқалады. ... ... ... ... т.б. ... ... ең алдымен, бұлардың сол контекстегі мағыналары оларды ... ... ... ... ... ... ... ойды бұрмалап,
өзгертіп жіберетіндей қауіп жоқтығын пайдаланады, екіншіден, семантикасы
жағынан ең жақын түсетін қазақша адэкваттарының ... ... ... ... ... ... ... жағынан үш түрге
бөлу бар: 1) шет тілдің сөзін де, мағынасын да алу; 2) өзінде бар мағынаны
шет ... ... ... 3) шет ... ... өз ... сөзімен беру.
Бұл классификация бойынша Абай тілінде ... ... ... екі ... ... ... ... көреміз. Ал үшінші түрі—шет тілдік
мағынаның калька жолымен қазақшаланып берілуіне ... ... ... ... ... ... ... де, жазба әдеби тілде де орыс
тілінен калька жолымен жеке сөз жасау процесі жоққа тән. Қараңғы үй тәрізді
некен-саяқ сөздер болмаса, ... жеке ... ... әлі ... да ... Оның орнына Абайда калька арқылы жасалған грамматикалық
тіркестер өте-мөте көзге түседі. Мысалы, ... ... ... ... ... стих ... ... сөз, рассудок холодный– суық
ақыл, мрачная душа–қараңғы көңіл т.б. бұлардың бәрі аударма өлеңдеріндегі
калька тіркестер. Бұл тәсілдің Абайда активтенгені сонша—осылардың
моделімен төл ... ... ... жаңа ... жасайды, яғни
талаптың тұлпары, үрпиген жүрек, қулық сауу тәрізді мағыналары жағынан
тіркесуге тиісті емес единицаларды ... ...... ... өріс алған лексикалық калькалардың (темір
жол, алғы сөз, бес жылдықт.т.) жол ашарлары іспетті. Және оны бастаған Абай
деп батыл көрсете ... ... ... танып-білу саласындағы үлкен ғылыми жұмыстың
бірі—«Ғылым» баспасынан 1968 жылы ... ... тілі ... ... ... ... жарық көрген Абайдың екі томдық
шығармалар жинағы тексті бойынша, түсіндірме сөздік үлгісімен ... Абай ... ... жуық жеке дара ... ... ... сараланып түсіндірілген, әр сөзге қажетті мысалдар, сөз
тіркестері, сөз тұлғалары тізілген. Ұлы ақынның ... ... ... бәрі ... Абай ... да, ... ... де
қолданатын сөздер, сонымен бірге бұл сөздікте ақын туындыларында
кездескенімен, осы күнгі тілімізден шығып қалған сөздер тобы да түгелімен
қамтылған.
Сөздік «Абай шығармалары ... де, қара ... де ... ... ... да ... орай ... қолдану
ерекшеліктерін саралап ашуды нысана тұтқан».
Енді ұлы ақын туындыларында көптеп кездесетін араб және парсы
сөздерінің «Абай тілі сөздігіндегі» көрінісі ... ... ... бұл
орайда, әрине, кемшіліктер мен олқылықтар жоқ емес.
Ақын ... ... қара ... ... ... араб
және парсы сөздері аталмыш сөздікте қалай оқылып, түсіндірілген деген
мәселеге келетін болсақ, бұл ретте белгілі шығыстанушы, арабист
Ә.Дербісалиевтың «Бір өкініштісі сол—Абай біліп, ... ... ... ... оны ... шығармаларына жазылған түсініктемелерде біз
дұрыс көрсете алмай келеміз» деген пікіріне толық қосылуға ... тілі ... ... ... ... не бары ... ... сөзі деген белгі барын айта кеткен жөн. Бұл ақиқаттан алшақ. Себебі,
көптеген араб және парсы сөздері қазақтың төл сөз деп ... ... ... ... ... ... ... нұр, сабыр, қызмет,
уақыт т.б. сөздер шығу тегі араб, ... ... ... да, олар ... ... Бұл ... фонетикалық өзгерістерге ұшырап, қазақ тіліне
етене болып кеткен сөздер ... Ал «мен ... ... араб, парсы
сөздерінің өзі де қазақтың төл сөзі болып көрініс тапқан. Оларды да атап
өткеніміз абзал. ... ... тілі ... ... ... ... күпір сөздеріне де араб сөзі деген белгі қойылмаған. Тіпті бір сыңары
араб, екіншісі парсы сөздерінен құралған әсемпаз , әуесқой, ... ... ... бейшара, намазшам, күнәһар, қамқор, патша, яки,
құмарпаз т.б. ... де ... ... ... төл сөзі болып
көрсетілуі, шындыққа жанаспайды.
Сөздікте Абай өз туындыларында дұрыс пайдаланған араб,парсы сөздерінен
құралған «шахбаз» деген тіркесті, «шахбаз»—парсы сөзі, мағынасы ... ... ... ... ... бұл ... біріншісі «шах»
арабтың патша сөзі де, ал екінші сыңары «баз» парсының сұңқар, қыран сөзі.
Ұлы ақын қазіргі ... ... ... ... ... ... адамның
қасиетын білдіретін сөздер түп нұсқасын пайдаланып отыр. ... ... ... ... араб сөзі делініп, «ерін» болып аударылған.
Арабтардың әдеби тілінде ерінді «шафат» дейді, ал «ләп» мағынасында парсы
тілінде кездеседі.
Кейбір араб, парсы ... ... ... ... ... ... емес. Мәселен, 680-бетте «хадис» деген сөз
беріліп, аудармасы ... ... ... ... ... деп
көрсетілген. Бұл сөздің дұрыс аудармасы «пайғамбардың өмірінен, ... ... ... ... керек еді.
Сондай –ақ сөздікте «аят» сөзіне «құранның қағидасы» деп түсініктеме
берілген (86-бет). Бұл да көңілге қоныңқырамайды. Аят—құран сүресіндегі
жеке шумақтар емес ... ... ... ... сөз ... ... ... бір
себеппен» деп көрсетілген. Бұл арабизмнің транскрипциясы бұрмаланып
жазылумен қатар, тәржімасы да дұрыс емес. Тіпті бұл сөз қазақтың төл сөзі
болып танылған.
Анығына келсек, ... ... ... бұл сөздің түбірі
«бада»—«бастау» етістігі болып шығуы тиіс еді.
Сөздікте бұл сияқты дұрыс түсініктеме берілмеген сөздер өте ... ... болу үшін тағы ... ... ... сөзі ... «өкінушілік, опық жеушілік», ол арабтың
ынтасыз, салғыр-салақтық (ғафилун-невнимательный, небрежный,
беспечный)деген сөзі.
Сөздікте «мазлұм» сөзі «момын, зұлым емес» боп ... ал ол ... ... ... ... (мазлумун-угнетенный). Сондай –ақ
«әзели»—«табиғи, әуелгі, ежелгі» боп түсіндірілген. Ал ол сөз арабтың
«мәңгілік» деген сөзі. Ал «жақия» сөзі ... ... ... ... деп
берілген.
Оның аудармасы «ақымақ» емес пе(
Ал аталмыш сөздікте кейбір сөздер ... ... ... ... ... жалғандық (обманшивый,
ложный), ал сөздікте «алдаушылық, бекерге сенушілік, менмендік». Сондай
–ақ, «табиғ» сөзінің араб ... ...... ... ... Ал бұл ... ... тәржімесі мүлдем теріс «еруші» емес,
«ертуші».
Сондай –ақ, сөздіктк бір сөзге екі түрлі анықтама берген тұстар да
кездеседі. Мысалы, «сахиб» сөзі 531-бетте ... боп ... сол ... ... дос-жолдас» боп түсіндірілген. Ал шындығына келсек,
«сахиб» (спутник, 2. Товарищ, друг, приятель). Яғни дос, жолдас ал «сахаба»
сөзінің түбірі «сахиб» сөзімен бір ... оның ... ... ... мағына береді: (сахаба). Абайдың өз швғармасынан мысал
келтірейік:
«Пайғамбарымыз… «ақыр заманда бір жылдық, бір күн болар» дегенде
сахаба—«кәрәмлар» бұл бір жылдық күнде ... ... ... деп ... ... ... жоқ ... әдепсіздікпенен күнәкәр
болмайсың ба(».
Сондай –ақ «Абай тілі сөздігінің» 99-бетінде ... ... ... «кітап
сөзімен тіркес алып, оған кітаби, қауымдық» деп түсінік берілген. «Әһли»
арабтың (народный, национальный, гражданский) деген сөзін береді. Соған
қарағанда Абай «әһли» сөзін ... ... ... ... ... ... алған сияқты. Абайдың өз сөзімен айтсақ: «күллі ... алла ... әһли ... бұл ... ... демес. Адам нәпсі,
өзімшіл мінезбенен. Бос сөзбен қастаспай түзу келмес». Осылай болса,
Абайдың айтпақ ойы оқушы қауымға түсінікті болар еді.
Енді ... жас ... ... бір шумақ рубағиына келейік.
Фзули, Шәмси, Сәйхали
Новой, Сағди, Фирдоуси,
Хожа Хафиз-бу һәммәси
Мәдәт бер ... ... ... ... ұғымға түсініксіз
«бу хәмәси», «мәдәт», «шағири», «фарияд» сөздерінің сөздіктегі ... екі сөз ... ... де, ... сөзі ... болып
көрініс тапқан. Арабша «ақын» сөзі (ша ир), ал көпше түрі—(шу ара), ендеше
«шағира» «ақындар» болып аудармаланса керек. Ол ... ... «ша ири» яғни ... ... деп ... керек.
Араб тілінде сөз соңында жалғанатын «и» сөзге тәуелділік мағына үстейді.
Соңғы «фарияд» ... ... ... ... тілі ... ол ... делініп, «тілек, сиыну түрінде айтылатын зар, үн» деп түсініктеме
берілген. Парсыларда ... ... бары рас, бұл сөз ... ... ... ... немесе «фурадан» яғни «бір-бірден, біріңнен соң бірің» деген
араб сөзі болса керек. енді текстің өзіне келер болсақ:
…Мәдәт бер ... ... -деп ... ... ... ... маған кезектесіп жәрдем бер» деп аударсақ, сауатты да, мағынасы да
көңілге қонымды болар еді.
Абайдың шығармаларында көптеп кездесетін ... ... ... ... ... тілдің негізін қалаушы» деген мақаласында
С.Исаев айтқан пікір өте орынды: ... ... мол ... сан ... ... соны ... қолдану арқылы ұшқыр ой, кәнігі образ берумен
бірге, тілімізге шығыс халықтарының тілінен енген сөздердің дублеттік жұбын
әр мәнде қатар қолданып та ... ... ... ... әділетпен
қатар ғаділетті жарыстыра жұмсау арқылы «Абай тілі сөздігінде» берілгендей
екеуін бір ... ... ... ... ажыратып, ғаділетті дегенді ақ,
турашыл мәніде, әділет дегенді адал, шындық мәнәнде жұмсаған».
Осынша ақымақ болғаным:көрінгенге қызықтым,
Ғаділетті жүректің әділетін бұзыппын.
Сондай –ақ, ... ... ... ... Абай ... сөзін
қолдануы да, «жамағат» дегенді «ағайын, туыс» мәнінде жұмсайды. «Ол
сипаттар лағаирууәләһуә» болып, ... ... ... өз ... ... ... «шығып кетеді». «Абай тілі сөздігінде» бұл екі сөз де, ... ... ... ... ... тілі ... ... соңында (730-734-бетте) «Абай
шығармаларында кездесетін, бірақ қазіргі қазақ тілінде қолданылмайтын араб,
парсы сөздері» атты сөздік ... Ол ... де ... ... ... тілі ... бір топ араб ... «қ» деген белгі
қойылған. Ал ол белгі туралы аталмыш сөздіктің өзінде мынадай анықтама
берілген. «Араб және парсы тілдерінен тұтасымен алынған тұрақты
тіркестердің ... ... ... ... ... берілмей, оларға
қосымша ғана түсінік берілді.Реестр сөздің анықтамасының орнына «қ» ... ... ... жасалып, сөздің аты қойылды. Мәселен, «дәфғы» деген
сөзге қ. жәліб… мұзарат деген тіркестегі ұғыммен байланысты түсінікті
қараңыз деген ... ... біз ... және ... ... ... бірақ ешқандай тәржіме жасалғанын көре алмадық. Сөздіктің өзіне
келейік :445-бетте мұзарат қ.жәліб ... деп қана ... ... «қ» арқылы сілтеме жасалған сөздер өте көп. Мысалы:уәәхсану,
халидун, фатиха, ... ... ... мүбәшәра, уәлләзинә, залимин,
ғамалус, билбирри, әннас, атамурун, әл-инсан, ләһу, заһри, ғалайһи,
мақситин т.б. сөздер.
Ал бұл сөздердің өздері жеке-жеке мағына беретін ... ... ... ... тілі ... ... ... сөздерінің
аудармасында мынадай қателіктер кеткен:
1. кейбір араб және парсы сөздерінің ғылыми транскрипциясы дұрыс
берілмеген;
2. кей ... ... ... ... кей ... ... ... «қ» арқылы сілтеме жасалған сөздер тіпті аударылмаған;
5. Абай туындыларындағы араб және парсы ... ... ... ... ... қазақ тіліне ертеректе
енгендері назардан тыс қалған;
6. сөздікте Абай шығармаларындағы арабизмдер мен итаризмдердің көбі
қазақтың төл сөзі болып ... ... ұлы Абай ... араб және ... жиі ... Жалпы, қазақ тіліндегі шығыс элементтері жайлы сөз
болғанда біздің ғалымдарымыз осы күнге дейін «араб-парсы» деп қосарлап
айтып жүр, бұл ... ... ... ... ... араб тілі мен парсы
тілі ешқандай туыс тілдерге жатпайды. Әрине, кейбір араб ... ... ... ... ... ... араб тілі арқылы қазақ тілінің сөздік қорына
енгені рас. ... оған ... ... деп ... араб және ... деп ... айтқан жөн. Дегенмен, Абай шығармаларындағы араб, парсы
қатары түгелімен неологизмдер ... ... ... ... өз ... ... араб және ... сөздерінің санын, қолдану себептері мен
ерекшеліктерін жүйелі болмаса да біршама талдап, көрсетіп келеді. Мысалы,
Қ.Жұмалиев ... қара ... мен ... ... ... ... жалпы саны 347, соның ішінде 162–сі өлеңдерінде кездеседі дейді.
Ал Ысқақов Абай өз ... не бары ... жеке дара ... айта ... ... тілі ... 341 сөзге араб, парсы
сөздері деген белгі қойылғанын ескертеді.
Абай шығармаларындағы шығыс сөздері ... тек қана ... ... бірақ қазіргі қазақ тілінде қолданылмайтын араб
және парсы сөздерін ғана емес, ертеректе еніп, сіңіскен, қалыптасып
орныққан лексемаларды да ... ... Бұл ... ... ақын
туындыларындағы араб, парсы сөздері жоғарыда айтылғаннан әлдеқайда көп.
Сондықтан да оның творчествосында араб және парсы сөздерінің алатын орны
ерекше. ... Абай ... ... ... ... үндесіп кеткен
араб,парсы сөздері жоғарыда аталған авторлардың назарынан тыс қалған. ... ... ... да осы жағы ... ... араб ... сөздері аталған сөздікте шығыс сөздері деп емес, қазақтың төл сөзі
деп танылған. Ол — ағаттық. Болашақта ... ... ... ... ... ... ... маңызды саласының бірі—тілдегі варианттылық проблемасы.
Варианттылық—әр тілге тән қасиет. Сөздердің құбылуы оның варианттарын
жасайды. Қазақ тілінде де ... ... көп. Бір ... ... ... ... сөздердің варианттылығы сияқты араб және парсы
сөздерінің де ... ... әр ... ... ... олар ... әрі фонологиялық, әрі орфоэпиялық, әрі орфографиялық варианттар
құрайды. «Бір түбірден пайда болған, парсы сөздерінің бірнеше варианттары
болады. Рас, олардың бәрі ... бір ғана ... ... Тек
кейбіреулері ғана дербес мән–мағынаға ие болған».
Абайға дейін де, оның заманында да екі тіл ... өмір ... ... тіл де, ...... әдеби тіл. Ауызекі тілде бір сөз әр
түрлі айтылуы мүмкін. Арабтың сөзін сол тілді білетін адам қаз–қалпында, ал
жалпы халық өзінше, ... ... ... да ... ... ... тілінің нормаларына сәйкестендіріп әрі қалай айтуымыздың
нәтижесінде араб және парсы сөздерінің әр түрлі варианттары пайда болған.
Мысалы «тасбих» ... араб ... екі ... бар. ... мақтау,
даңқын шығару. 2. Дін рәсімімен байланысты пайдаланылатын тізбе ... ... бұл ... ... ... мағынасы қалыптасқан. ол мынадай
варианттарда айтылады:
десбі–десбе–деспі–дәпсі–тасбиқ–тасбық–таспиқ–таспы–таспық–тәсбиқ–тәсбиық–
тәсбі– тәспих–тәспиық– тәсфих–тәшпих…
Абай өз шығармаларында тасбық вариантын қолданған: ... ... ... дәлелдері—тасбығы мен шамалары, онан
басқа еш нәрсе жоқ.
Бір түбірден пайда болған вариантты сөздердің бәрі ... ... ... ... ... ... өзгеріске ұшырайды.
Мәселен: индихат: ыждихат (еждихат)
ахират: ахирет (ақырет) ақирет.
Ұлы ақын өз туындыларында араб және парсы сөздерін сол тілдегі
тұрпатында да, фонетикалық өзгеріске ... ... де ... ... тууына себепкер болды. Сондай –ақ, оның шығармаларында
қазақ лексикасында орныққан кейбір шығыс сөздерінің ... ... ... Кейде ол бірсыпыра араб, парсы сөздеріне үстеме мағына
немесе семантикалық реңк береді. Мысалы, «харакет» сөзінің араб тіліндегі
мағынасы—іс–әрекет, қимыл, қозғалыс, ... ... ым, ... Ал, ... сөзі ... ... «кәсіп» сөзіне синоним болып келеді.
Қараңыз: «Атамның харакетін ... ... ... көз ... ... ... ... Абай харакет сөзін басқа да мағынада қолданған:
«Уайым—қайғысыздығыңа уайым—қайғы қалдығы, сол уайым—қайғысыздықтан
құтыларлық орынды ... табу ... ... орынды харакет өзі де
уайым—қайғыны азайтады, орынсыз күлкімен азайтпа қайғыны, орынды харакетпен
азайт».
Харакет сөзін бұл жерде автор «орынды, пайдалы іс» мағынасында берсе,
ол, оның ... ... ... да, тілі де, ... де осы» ... харакеттен босағанда өзіңе –өзі тиген тәтті түн бар» деген
тіркестерінде харакет сөзі «қимыл, іс» ... ... ... мына бір мысалға көңіл аударалық: «осыған орай біреу қажеке
атанамын, ... ... ... ... ... қу, сұм атанамын деп
сол харакетте жүр». Бұл жерде харакет сөзі «амал, айла» мағынасында алынса
керек.
Абай ... ... өзге ... яғни ... және харакет
сөздерін өз туындыларының өн бойында бір–ақ реттен қолданған. Осы ... қай ... ... ... тілінде қолдану керек деген сұраққа
жауап берер болсақ, бүгінде қаракеттің де, әрекеттің де көркем әдебиетте
жиі қолданыс тапқанын көреміз. ... бұл екі сөз ... ... ... бір мағынаға ие болған:
1.Әрекет—орындау, тындыру, меңгеру үстіндегі амал–айла, ... іс. ... бұл екі ... ... екі ... ... дұрыс.
Сондай–ақ «хисап» деген қалыптасқан арабизмді Абай бірнеше ұғымда
жұмсайды. Хисап сөзі қазіргі қазақ тілінде «есеп, есептеу, есеп беру»
мағынасында ... Ал ... ол ең ... ... сипатында, сияқты»
мағынасын береді. Мысалы:
«Залымдық—адам баласының дұшпаны, Адам баласына дұшпан болса адамнан
бөлінеді, бір ... ... ... ... Абай да ... «есеп, сан, санақ» деген мағынада қолданған:
«Ғашықтары сол халге жетіп дүниедегі тиерлік пайдасын ұмытты. Бәлки,
хисапқа алмадылар». Абай ... ... есеп ... да өз ... ... ... ... жолдары бар». Бұл жердегі есепсіз
сөзі—«көп, шексіз, сан жетпейді» деген ... ... ... есеп сөзі зат ... ... грамматикалық тіркес
жасайды. Мысалы: «Екінші—ол адам есепсіз бай болса керек». Есепсіз ... «өте ... ... ... «шексіз бай» дегенді ұқтырып тұр. Қазіргі
кезде де хисап сөзі есеп ... ... ... ... қолданылып
жүр.
Араб тіліндегі «аууалу» сөзінің екі түрлі мағынасы бар. 1.Басы,
басталуы. 2. Бірінші, алғашқы. Абай да бұл ... өз ... ... адам ... ... соң, ... ... нәрсені
қызық көрмей жүре алмайды». «Білім—ғылым үйренбекке талап қылушыларға әуел
білмек керек». Келе–келе автор әуел ... ... ... тіркестіріп, оған
үстеме мағына береді:
Қорғаласа, қорықты деп қоймаған соң,
Шаптырады қалаға бай да аңдатып.
Күшті жықпақ: бай ... ... ... ... ... ... ... хайуанды бір арыстан,
Билеген патшасы екен әуел–бастан.
Бұлш жерде әуел–бастан сөзі ... ... ... ... ... ... ... мағынасында қолданылатын жері де бар:
Үлгі алсын деймін ойлы жас жігіттер,
Думан ... ойда жоқ ... осы әуел ... оған ... ... ... ... оның арабтың «әуел» сөзін көпшілікке түсіндіру мақсаындағы ойы ма
деп қаласың. Өйткені, «әуел» де, «баста» да бір ... ... ... да ... қос ... ақын ... одан арғы жерде қолданылған әуел сөзі «ең
алдымен», «біріншіден» мағынасын береді.
Әуел сөзінің Абай қолданған вариантының бірі—әуелде. ... ... бұл ... ... екі ... ... ... түйіндей келгенде, Абайдың араб сөздерін әр түрлі вариантта
өз еңбектерінде пайдалануының халық ... де ... ... қойған жоқ.
Қазіргі қазақ тілінде де жоғарыдағы сөздердің варианттарының бәрі болмаса
да, ... ... ... «Абай тілі сөздігіндегі» араб, парсы сөздерінің
бірсыпырасы дұрыс тәржімеленіп, ғылыми транскрипцияланған, Абай
шығармаларында қолданған төл сөздерімізбен ... ... ... ... тізіп көрсеткен, оларға тиісті анықтама беріп жан–жақты
сипаттаған. Ол дұрыс тәржімеленген сөздерді атап айтсақ: сидбиқ, сәмиғ,
сәлім, иғтиқат, шарх, нипаят, қираәт, ... ... ... басым көпшілігін Абай жалпы халықтық тіл қолданысынан алған,
өзі ұсынған шығыс ... аса көп ... ... екі ... ... айтуға
болады: 1) Абай қазақ әдеби тілінің лексикалық нормасында бұрыннан енген,
қалыптасқан араб–парсы сөздерінің мол қорының ... ... 2) ... қазақ лексикасын байытатын бірден–бір, жалғыз және ең басты көзі
деп есептемеген. ... бұл ... ... әсер ... ... ... тіл ... қазақтың жаңа жазба әдеби тілінің іргесін
аулақтату әрекеті, яғни «шағатай сөз құрылысы, араб, парсы, татар тілі,
қысұасы, әр алуан тіл, сөз, ... ... ... тілі ... ... ... ... кезде Абайдың әдебиет майданына шығып, қазақ
тілін бұзушыларға қарсы ашқан күресі».
Сан жағынан араб–парсы элементтері Абайда да аз ... ... ... ... үлгілері мен Абайдың бұларды қолдану принциптерінде
айырмашылық бар. Абайдың принципі:
1) бұрыннан еніп, халықтың тіл тәжірибесінде қалыптасқан ... ... ... ... ... ... активтендіру,
поэтикалық тіл айналымына қатыстыру, мағыналарын не тарылтып
айқындау, не ... ... ие ... ... сөздері арқылы синонимдік қатар түзеу, семантикалық
үстеме оттеноктар беру;
3) стильдік мақсат—мотивтерді ... пен ... ... ... келгенде, Абайда араб
элементтері әлдеқайда басым. Оның себебін проф. Н.Сауранбаев араб
сөздерінің иран, шағатай әдебиеттерінде көп қолданғандығынан деп
дәлелдейді. Р.Сыздықова мұның ... тағы ... ... ... ... ... элементтерді прозасында, әсіресе 13,38–сөз деп аталатындарында
молынан қолданылғанын ... ... Ал ... ислам діні сөз болады.
ислам дінінің ресми де, іс жүзіндегі де тілі— араб тілі. Абай терминдер мен
жеке ... ... мен ... араб тілінен келтіреді. Бейтаныс
араб сөздері шоғырланып келтірілген өлеңдері де тағы да исламның алласы
туралы жазғандары. М.Әуезов айтқандай, ... ... ... оқығандықтан, араб–парсы тілін түгел білген боп суреттеледі. Ал
Мұхтардың өзі: «Анығында, 5–6 жыл мұсылманша оқығанымен, ол кездегі шабан
оқытудың шалағай методикасын еске ... Абай ... ... ... ... ... жетті деу асыра сөйлеу болады»–дейді. Абайды тамаша
танушының бұл пікіріне ден қоя отырып, ... Абай араб ... ... ... деген ойға келеміз. Өйткені арабша айтарлықтай білмейтін
адамға 13,38–сөздеріндегі тұтас фразаларды, сөйлемдерді, жеке ... ... ... түспес еді. Өйткені оларды автор оларды цитата
ретінде алмай, қазақша тексті жымдастыра, ой ... ... ... ... Абай ... полиглоттық қасиеті болған жан деп
ойлаймыз.
Абайдағы арабизм–фарсизмдердің жартысынан көбі прозалық
шығармаларында қолданылғандығын, оның ішінде әсірее қазақ лексикасына
енбеген бейтаныс элеметтер ... дін, ... ... ... ... өте ... ... поэзиялық мұрасында шығыстың орны орыс классик
поэзиясының орнынан ... аз ... да ... ... оның ... араб–парсы тілдерінің пропорциясы орыс тілінен жоғары. Оған
басты себеп—Абай тілінің негізгі қайнар көзі жалпы халықтық ... тілі ... ... қазақ көркем әдеби тілінің лексикалық құрамы болса, екінші
фактор—кейбір шығармаларының тақырыптық сипаты.
Абай тіліндегі араб және парсы элементтерінің (сөзі, тіркесі,
сөйлемі) сыр–сипаты, ... ... орыс ... аударған шығармаларында русизмдер сан жағынан
көп емес. Оның бір себебі ұлы ... орыс ... ... ... жақсы түсініп, оны қазақша беруде қазақтың өзінің мол ... ... ... ... ... ... ... қазақ ұғымында жоқ
зат–құбылыстарының аттарын аударып бергендігінде. Абай лексикасында
русизмдердің қолданылуы—қазақ жазба әдеби тілінің даму жолындағы «азаматтық
паспорт» алған ... ... ХІХ ... ... ... ... орыс сөздерін тілдеріне енгізіп пайдалануында принципиалды бір
айырмашылық бар. Абай мен Ыбырай русизмдерді халықтық қордан да, ... өз ... де алып ... ... орыс ... сөз ... жаңа
формасы салынады. Және Абайда бұл каналдың өз ішінен кейбір
принцип–тәсілдері белгіленеді. Олар, мыналар:
1. Орыс ... өз ... ... қоғамының саяси, әлеуметтік,
экономикалық және мәдени өміріне енген жаңа ... ... ... ... ... ... пайдалану. Мысалы, Россия империясының правосын қалған
екі праводан ажыратып атау үшін Абай ... ... ... сот, ... ... дознание, посредник сөздері.
2. Әзірге қазақ қауымына бейтаныс болса да, аударуға немесе суреттеп
түсіндіруге болмайтын ұғым, зат, құбылыс атауларын орысша алу
принципі. ... ... ... ... ... ноль т.б.
3. Орыс сөздерін образ жасау, мысқылдау, адресанттарға ... ... ... ... ... ... ... пошел
дереу, расход, занимайся прямотой т.б. сөздерінің қолданысы.
4. Орыс ... ... ... ... ... сөздердің тіркесу
қабілетін кеңейту (ой көзі, қараңғы көңіл) мен бірен–саран
семантикалық ... ... Абай ... шет тілдерінің алған орны, атқарған ролі,
тигізген әсері,осындай.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі:
1. «Абай тілі сөздігі» Алматы, «Ғылым» 1968ж.
2.Жұмалиев Қ.Ж. «Қазақ әдебиеті ... ... және Абай ... ... ... ... ... әдебиет баспасы, 1960ж.
3.Есеналиева Ж. «Абай тілі сөздігіндегі»араб, парсы сөздерінің ... ... Тіл, ... ... 1992ж ... Ж. ... тіліндегі араб сөздерінің варианттары жайында».
Изв.АН Каз ССР. Сер.филолог 1989ж. № 4
5.Карл Қ. ... ... да ... ... Алаш 2000ж. 6 – ... А. (шығармаларының бір томдық толық жинағы)
Алматы, 1961ж
7. Муталиева Р., Өтебаев Е. «Абайдың стилі туралы»
«Қазақ тілі мен әдебиеті» 1999ж. ... ... Қ. ... ... ... таңы 1993ж. 2-қазан
9.Нұрышев С.Н. «Абайдың аударма жөніндегі тәжірибесінен» Алматы, 1954ж.
10.Сыздықова Р. «Абай шығармаларының тілі»(лексикасы мен
грамматикасы)
Қаз ССР-нің «Ғылым» баспасы Алматы, ... Р. ... ... ... ... 1995ж. ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 37 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Шығарма тілін лингвистикалық талдаудың сипаты4 бет
Молда мұса шығармаларының тілі55 бет
Ж.Аймауытов шығармаларындағы тарихи сөздердің қолданылуы15 бет
А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов шығармаларындағы педагогикалық идеялардың сабақтастығы және оны оқу-тәрбие үрдісіне ендіру 21 бет
Абай мен Акиф шығармаларындағы дін мәселесінің сипатталуы28 бет
Абай мен Пушкин шығармаларындағы үндестік77 бет
Абай шығармаларындағы назирагөйлік дәстүрдің зерттелу жайы8 бет
Абай өлеңдеріндегі кірме сөздердің қолданылу ерекшеліктері мен мағыналары8 бет
Айгүл Кемелбаева шығармаларындағы көркемдік ойлау30 бет
Алғашқы мерзімді баспасөз тіліндегі кірме сөздер26 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь