Испиджаб-сайрам және яссы-түркістан

Шымкент қаласынан шығысқа қарай 12 шақырым жерде ну бау-бақшаға оранған Сайрам кенті орналасқан. Көшелерінде жағалай тізіліп бой түзеп өсіп тұрған терек ағаштары. Ал айналасы-жайқалған мақта плантациясы мен бидай алқаптары.
Осыдан сегіз-он ғасыр бұрын Сайрамның ірі өңір болғанын көп адам біле бермейді. Ол қолөнершілер мекені, егіншілер ауылы және ондаған қалалары бар орталық болған. Қаланың құдіреті артып, астана болып күшейіп тұрған кезінде бұл өңірге Тараз, Отырар, Сауран, Түркістан секілді ірі қалалар кірген еді.
Бізден бірнеше жүз жылдар бұрын өткен сол бір заманда Сайрамның атауы басқаша аталған. Ол кездегі аты-Испиджаб.
«Қаланың рабаты және бұқаралық мединасы болды. Ол жерде үсті жабық базар, маталар жәрмеңкесі, үлкен мешіт орналасқан. Мединенің төрт: Нуджакет, Фархан, Шахран және Бұқара қақпалары бар. Әр қақпалардың маңында: нахшебтер рабаты, бұхарлықтар рабаты, самарқандықтар рабаты және зираты мен базары бар Қаратегін рабаты. Бұдан да басқа қалада 1700 рабат бар деседі. Испиджаб-тамаша шекаралық бекініс. Айнала дуалмен қоршалған рабаттың ішінде ешкім тұрмайтын ішкі қамал-цитадель бар. Бұл жердің тұрғындары егін шықпай қалу дегенді білмейді. Жемістері үлкен болмағанымен шырынды әрі тәтті. Қала таза,бұл жердегі өмір жағымды»,-деп географ әл-Макдиси өз еңбегінде Испиджабтың үлкен қала екенін атап өтеді.
Якут өзінің энциклопедиялық сөздігінде Испиджаб жайлы тереңірек сипаттама берген: « Испиджаб-Мәуереннахрдың Түркістанмен шекаралас жатқан жеріндегі үлкен де басты қаланың атауы. Басқа да қалалар секілді оның жері кең, елді мекендері көп. Ол-гүлденіп келе жатқан жайлы жер. Ағашы көп, жері құнарлы, бау-бақшасы жайқалған сулы өлке. Хорасанда да, Мәуереннахрда да салық төлемейтін қала жоқ, тек Испиджабтың ғана салық төлемеуге құқы бар,өйткені ол-үлкен шекаралық бекініс. Сол себепті тұрғындар қару сатып алсын деп салықтан босатылған еді».
Жоғарыда айтылғанға қарағанда, Испиджабтың дамуы бәрінен бұрын өзінің құнарлы Бадам жеріндегі қолайлы орналасуы мен сауда жолдарының нағыз қиылысында тұрғандығынан. Сауда жолдары бұл жерде бірі Тараз арқылы Шығыс Түркістанға, екіншісі-Арыс өзенін бойлай,одан әрі Отырарға,Сыр бойының қалаларына бағыт алады. Үшінші жолы-солтүстікке, Баба-Ата, Құмкент,Созаққа апарады. Испиджабқа жақын,екі көш жерде Арыс бойы мен оның оң жақ сағасы Боролдайда ең бай шұрат орналасқан. Көлемі 10-15 шаршы км-ден аспайтын осы кішігірім аймақта жиырмадан астам қалалардың, елді мекендердің, үй қожалықтары мен сарайлардың орындары болған. Ортағасырларда Кеңжиде аймағы (сол уақытта Арыс даласы осылай аталған ) тұрғын халықтарының тығыздығы жағынан атақты Отырар шұратынан кем түспейтін. Кеңжиденің орталығы Усбаникет қаласы болған. Ол Жуантөбе қаласының қирандыларына сай келеді. Арыс өзенімен Испиджаб иелігінің солтүстік шекарасы өткен болу керек. Арыстың сол жақ биік жағасымен шамалап алғанда әр 8-12 шақырым сайын қарауыл қорғандары тізіліп тұрған. Қазірдің өзінде жаңбыр шайып, мүжіліп құлап, шөп басып кеткен олардың биіктігі 20-25 м-дей. Халық аузында Қарауылтөбе деп аталатын осынау төбелер жайлы көптеген аңыз-әңгімелер бар. Қарауылтөбелер расымен-ақ атауларына сай бақылау және белгі беретін орындар болған. Олардың үстінен қарағанда айнала ондаған шақырымға дейін көрініп тұрған. Қырағы қарауылдар қауіпті,мысалы, солтүстік жақтан байқап қалса, сол мезетте-ақ Арыс жағалауындағы қалаларға түнде алаулаған от, күндіз будақтаған түтін арқылы қатер туды деген белгі беретін. Белгі жетісімен ағаштары мыспен бекітілген зілдей қала қақпалары сықырлап жабылатын. Мұндай оқыс шабуылға бойлары үйреніп қалған тұрғындар қала қабырғасына шығып, әркім өз орнына тұра қалысатын. Ал Испиджабқа сәйгүліктерге мінген жаушылар аттанатын. Жазба деректерде испиджабтықтарды жауынгер халық деп бекер жазбаған. Олар өздерін қорғай алатын еді
        
        Испиджаб-Сайрам және Яссы-Түркістан
Шымкент қаласынан шығысқа қарай 12 ... ... ну ... ... ... ... ... жағалай тізіліп бой түзеп өсіп
тұрған терек ағаштары. Ал ... ... ... мен ... ... ... ... Сайрамның ірі өңір болғанын көп адам ... Ол ... ... ... ... және ... ... бар
орталық болған. Қаланың құдіреті артып, астана болып күшейіп тұрған кезінде
бұл өңірге Тараз, Отырар, Сауран, ... ... ірі ... ... еді.
Бізден бірнеше жүз жылдар бұрын өткен сол бір заманда Сайрамның атауы
басқаша аталған. Ол кездегі аты-Испиджаб.
«Қаланың рабаты және бұқаралық ... ... Ол ... үсті жабық
базар, маталар жәрмеңкесі, үлкен мешіт ... ... ... ... ... және ... қақпалары бар. Әр қақпалардың маңында:
нахшебтер рабаты, бұхарлықтар рабаты, самарқандықтар рабаты және зираты мен
базары бар Қаратегін рабаты. Бұдан да ... ... 1700 ... бар ... ... ... Айнала дуалмен қоршалған рабаттың ішінде
ешкім тұрмайтын ішкі қамал-цитадель бар. Бұл жердің тұрғындары егін ... ... ... ... ... ... ... әрі тәтті. Қала
таза,бұл жердегі өмір жағымды»,-деп географ әл-Макдиси өз ... ... қала ... атап өтеді.
Якут өзінің энциклопедиялық сөздігінде Испиджаб жайлы тереңірек
сипаттама берген: « Испиджаб-Мәуереннахрдың ... ... ... ... де ... қаланың атауы. Басқа да қалалар секілді оның жері
кең, елді мекендері көп. Ол-гүлденіп келе ... ... жер. ... көп, ... ... жайқалған сулы өлке. Хорасанда да, Мәуереннахрда да
салық төлемейтін қала жоқ, тек ... ғана ... ... ... ... шекаралық бекініс. Сол себепті тұрғындар қару сатып
алсын деп ... ... ... айтылғанға қарағанда, Испиджабтың дамуы бәрінен бұрын өзінің
құнарлы Бадам жеріндегі қолайлы орналасуы мен сауда ... ... ... ... ... бұл ... бірі Тараз арқылы Шығыс
Түркістанға, екіншісі-Арыс өзенін ... әрі ... ... ... ... ... жолы-солтүстікке, Баба-Ата, Құмкент,Созаққа
апарады. Испиджабқа жақын,екі көш жерде Арыс бойы мен оның оң жақ ... ең бай ... ... ... 10-15 шаршы км-ден аспайтын осы
кішігірім аймақта жиырмадан астам қалалардың, елді ... ... мен ... орындары болған. Ортағасырларда Кеңжиде аймағы
(сол уақытта Арыс даласы осылай аталған ) тұрғын ... ... ... ... шұратынан кем түспейтін. Кеңжиденің орталығы
Усбаникет ... ... Ол ... ... ... сай ... ... Испиджаб иелігінің солтүстік шекарасы өткен болу керек.
Арыстың сол жақ биік ... ... ... әр 8-12 ... ... қорғандары тізіліп тұрған. Қазірдің өзінде жаңбыр шайып, ... шөп ... ... ... ... 20-25 ... Халық аузында
Қарауылтөбе деп аталатын осынау төбелер жайлы ... ... ... ... ... сай ... және ... беретін орындар
болған. Олардың үстінен қарағанда айнала ... ... ... ... ... ... қауіпті,мысалы, солтүстік жақтан байқап қалса,
сол мезетте-ақ Арыс жағалауындағы қалаларға ... ... от, ... ... ... ... туды ... белгі беретін. Белгі жетісімен
ағаштары мыспен бекітілген зілдей қала қақпалары сықырлап жабылатын. Мұндай
оқыс шабуылға бойлары ... ... ... қала ... ... өз орнына тұра қалысатын. Ал Испиджабқа сәйгүліктерге мінген жаушылар
аттанатын. Жазба деректерде испиджабтықтарды жауынгер ... деп ... Олар ... ... ... еді.
Испиджабқа қауіп оңтүстіктен де төніп тұратын: байлыққа толы жеріне ... Орта ... ... ... саманидтер де қызыққан. 839-840 жылдары
саманидтер билеушісі Нух ибн асад Испиджабты жаулап алған.
Х-ХІІ ғасырларда ... ... деп ... ... ... ... былай жазған: « Сайрам – ақ ... ... ... Оны Сарьям деп те айтады».
1214 жылы Сайрамды Тараз қаласы секілді ірі империяның ... ... ... ... қиратқан. Жазба әдебиеттерде
жазылғанындай, хорезмшах Оңтүстік Қазақстанды жаулап алғаннан соң, ... жау ... ... ... ... қорғай
алмайтынына көзі жеткен. Сөйтіп шекарадағы қалаларды ... ол ... ... ... ... ... ... Соған
қарамастан Сайрамда шағын әскери бөлімше қалса ... ... ... ... жорығы жайлы айта келіп, оның қолбасшыларының бірінің Сайлань
(Сайрам) қаласын шапқаны ... ... ... алу үшін тас ... 1221 жылы ... ... ... жылнама беттерінде тағы да
айтылады. Бұл жолы ол ... ... ... ... ханның шақыртуымен
Қытайдан Моңғолияға, одан Үндістанның солтүстік шекарасына ұлы ... ... ... ... ... басып өтеді. Сайрамда Чань-Чунь және
оның шәкірттері ... күн ... ... бірі ... қайтыс
болып,
« қаланың шығысындағы бір төбенің басына қойылады».
Кейінгі жазбаларда Сайрам қазақ хандықтарының ордасы және ... ... бірі ... қала ретінде аталады. Сонымен бірге,
Түркістан қаласының атағы жайылғанға дейін және одан кейін де ... ... ... ... ... ... ақын Қожа ... Иассауи өзінің бір
сөзінде: « Сайрамдағы әулиелерге сан жетпейді, ал ... ... ... ... ... көп. ... ... олар әлі күнге
дейін сақталған. Ең ежелгісі- ХІ-ХІІ ғасырларда өмір сүрген Падишах Малик
немесе Мир Али ... ... ... ... ... Иассауидің ата-анасы
Ибраһим ата мен Қарашаш ана жерленген мазарлар да бар.
Көне Сайрамның жобасын, ішкі қамалдың, ... мен ... ... анықтау қиын. Өйткені сол кездегі қалашықтың үстін
қазіргі Сайрамның ... ... ... ... ... ... ... қарағанда қым-қиғаш шатасып кеткен болып көрінеді. Алайда, ... ... мен ... бір ... ... ... ... бөлігі бұрынғы шахристанның пішінін қайталаған
болуы керек. Қала аймағындағы мұнаралары бар қорғандардың қалдықтары ... ... ... ... ... үлкен жасыл желек жамылған сауда-
қолөнер аудандары жалғасып жатқан. Дуалмен ... ... ... күні ... ... Сайрам-Су өзенінің жағалауынан байқауға болады.
Баяғы рабаттардың орнын қазір күннен-күнге үлкейіп жатқан ... ... ... Сайрамдықтар көбінесе бау-бақша жұмыстары
кезінде, канал, арық қазып жүріп ыдыс-аяқ сынықтарын, қола мен ... ... ... ... ... ... яғни ... Қазақстанның ежелгі астанасы Испиджаб
тұрғындарының тұрмыс мәдениетінің ... ... алып ... ... ... 200 ... жерде кейінгі
ортағасырдағы Оңтүстік Қазақстанның астанасы-қазақ хандығының ірі орталығы
болған тарихи мұраға бай Түркістан қаласы ... ... ... ... мен ... ... ... қаласының
болғандығы айтылады. Осыған қарағанда, Шабғар қазіргі Түркістан қаласының
маңында орналасқан. Бұл атаумен қала ХІІ ... ... ... болып, содан
соң жаңа атау Яссыға иеленді. Яссы атауы алғаш рет армян елшісі Гетумнің
(ХІІІ ғасыр) ... ... 1389 жылы ... ... ... ... Олар ... Қожа Ахмет Иассауидің кесенесін де ... ... ... Яссы ... бірде Әмір Темір ұрпақтарының, бірде
Өзбек ордасы хандарының қолына өтіп ... ... ... бастап Яссы қазақтардың қолына қарады. Тап осы
уақытта Түркістан облысының қарамағында ... ... жаңа ... Ол да ... ... ... қаланы өз орталықтары етіп алды.
Қаланың ... деп ... ... атын ... туса ... Осы
Түркістан қаласы XVIII ғасырға ... ... ... ... қазақ
хандарының ірі орталығы және ресми ордасы болды.
Бұрынғы қалашықтың аймағын қазір жаңа қала құрылыстары ... ... ... ... ... әлі ... дейін Қожа Ахмет Иассауи
кесенесінің жанынан көруге ... ... ... біздің заманымызға дейін сақталмады. Тек XIV
ғасыр архитекторларының тамаша туындысы-Қожа Ахмет ... ... ... ... көне ... сыр шертеді.
Қожа Амет Түркістанда туып, өмірінің көбін осы арада өткізген. ... сопы Қожа ... ... жыл сайын қажылыққа мыңдаған адам ағылып
келе жатады. Бұл-Әмір Темір қалдырған ... ... ... ... ол кесене салуға бұйрық берген екен.
« Кесене салдыруда Әмір Темір саяси есепті көздеді,-деп жазды археолог
М.Е.Массон.-Көшпелі халықтың қасиетті санайтын затына ... ... ... ... ... ... ... дінін уағыздаушы жұрттың рухани бірлігін
баса көрсету, сонымен бірге сезімтал ... осы ... ... әсер
ету, осы ойын орындап, өз империясының құдіретін көрсету-міне, мемлекеттің
қиыр шетіне ортағасырлық архитектуралық тамаша ескерткіш ... ... ... үш ... сары құм ... ... ... Оның үстіңгі жағы бір жарым метрлік шыны таспен қапталған. Ал
шыны ... ... ... ... ... сары-көк
түсті кірпіштердің аясындағы ірі оюлар түрінде берілген көгілдір, көк, ақ
сырлы шыны тастармен безендірілген. Тек ұлы бас ... ... ... ... тірі ... бас ... ... кірпіштермен
көмкеріп үлгермеген, ал Әмір мұрагерлері бұған көңіл аудармаған.
Оюлаған, сүйекпен апталған ... ... ... ... ең ... ... ... Оның ауданы 18,5х18,5(м). Бөлменің ортасында ... ... қола ... тұр. Аңызға қарағанда, бұл ... ... ... 25 шақырым жерде орналасқан Қарнақ мекенінде
құйылған. Кезінде оған жұма намазынан кейін ... ... ... ... ... «қазандық» бөлмесінен кейін Қожа Ахметтің ... ... ... Оның ... ашық жасыл нефриттен жасалған, бетінде
ешқандай жазу жоқ. Бөлме де қарапайым салынған: ақ ... ... ... ... ... ... ... қапталған.
Қабырғалардың бұрыштарында жартылай дөңгелек бағаналар орналасқан.
Кесенеде басқа да бөлмелер-мешіт пен қажылыққа келгендерге ... көп. ... ... ... салынып біткеннен кейін мәйіт қоятын
орынға айналған. XV-XIX ғасырларда жерленген адамдардың, ... ... ... ... ... ... шеберлер осы аса үлкен порталды-күмбезді ескерткішті
әрлеу кезінде қолданбалы өнердің барлық ... ... ... ... ... ... ... мен металды пайдалана отырып өрнектеуді;
көк, көгілдір, ақ ... ... ... шыны ... ... қам
кірпіштер арқылы өрілген күрделі ою-өрнектерді жасауды қолданған.
Қазіргі күнгі архитекторлар кесенеге өте ... баға ... ... ... ... кесенесі-әлемдегі монументальді құрылыстардың бірі. Кесене
архитектурасында адам қолынан келетін өнер ... ... ... қолданылған»,-деп жазды XVI ға-сырдың тарихшысы Рузбихан.
Отырардың күйреуі мен жандануы
Археологиялық тұрғыдан алып қарағанда, ... ... ... жер ... Арыстың Сырдарияға құятын тұсында 300 шаршы шақырым
жерде жүз елуден астам ежелгі ... елді ... ... және ... мұнараларының қирандылары тұр.
Ертедегі елді мекеннің орнында пайда болған әрбір төбенің аты ... ... ... ... ... ... және тағы
басқалар.
Ертеде Отырарды қоршап жатқан қалалар мен елді ... ... ... ... ... ... ... аузында жер-су
аттарының дәл атауы қалмағанына таң қалуға болмайды. Тек ... ... ... бойы өз атауын сақтап келеді.
Отырардың орнында елді мекеннің қашан пайда болғаны туралы ... ... ... ... ... ... ... Алайда қала
атауының жазба деректерде көрсетілген уақытынан көп ... бұл ... ... ... ... жоқ еді.
Алғаш қала атауы XI ғасырдың бас кезінде айтылып ... Бұл ... ірі қала ... ... араб ... ... ... патшасын
халиф әл-Мамунның дұшпаны деп жазады.
Тағы бір араб тарихшысы әл-Азраки былай дейді. «... ол ... ... ... ... болды. Шекара бекінісінің басшысын өлтіріп,
қарлұқ жабғуының әйел, бала-шағасын тұтқынға алды. Ал ... ... ... ... ... ... ... бағынуы ұзаққа
созылмады.
Әл-Мамун билік құрып тұрған кезеңде (813-818 ж.ж.), « ... ... ... ... ... ... бас ... Осы уақыттан
бастап 13 ғасырдың бас кезіне дейін ... ... ... ... Бұл ... басты қаласы Құйрықтөбенің орнында орналасқан Кедер
болды.
1218 жылы ... ... ... ... ... орын ... Ол кезде
Орта Азия қалалары моңғолдың тапал аттарына мінген салт атты сарбаздарын
көрмеген еді. Бірақ ... ... ... ... белгілі болатын.
Тоғыз жасынан жетім қалған бір тайпа көсемінің ұлы ... ... ... ... да түсті, қорлық та көрді, алайда ... ... өз ... соғысқанда ала ауыз болған тайпалардың ... ... ... ... ... ... басын шапты. Қалғандары
тізе бүгіп, басын иді.
Шыңғыс хан өзі құрған мемлекеттің күшін сезінген кезде руластарына: ... ... ... күнбатыстан күншығысқа дейін дұшпандар» дейтін. Ол
өзі ғана емес, басқаларды да батысқа қарай жүру керектігіне «аян» ... ... ... Оның бұйрығы бойынша ондаған қалалар жер бетінен
жойылып, он мыңдаған адамдар ... ... ... ... Шыңғыс хан даналардың біріне:
«Өмірімді сақтап қалудың сырын айтсаң, саған қызмет етуге әзірмін» ... ... ... ... ... ... шабудан
басталды, бірақ Орта Азия мен Қазақстанның үстіне қайғы бұлты одан ... ... ... ... ... ... хан ... жеңіліс тапқан найман,
меркіт, керейттер Моңғолиядан ... Ал ... ... ... ... ... ... Күшілік хан бастаған наймандар Жетісуға, меркіттер
Дешті ... ... ... Бұл ... Жетісу қарақытайлар әулетінің қол
астында болатын. Олар Шығыс Түркістаннан Әмударияға дейінгі ... ... ... етіп ... ... наймандар Жетісуға келгенде қарақытайлардың
жағдайы нашар еді. Осыны пайдаланған ... 1211 жылы ... қуып ... ... ... ... жерлерін өз қол астына
кіргізуге кірісті. Мұсылмандарды құғынға ұшыратты.
Бұдан ... ... ... адам ... ... ... дейінгі аралықты қамтыған Күшіліктің алып мемлекеті моңғол
жасақтарының соққысынан тез-ақ ыдырады.
1211 ... ... ... ... ... ... қолы
жіберілген еді. Ол Жетісудың солтүстік аудандарындағы қарлұқ тайпаларын
Шыңғыс хан жағына қаратып ... ... ... ... ... ... оралуға мәжбүр етті.
1218 жылы Күшілік ханға қарсы Жебе ... ... ... ... ... ... ел наразылығын өздеріне өте ... ... ... ... ... ... ... жергілікті
халықты Күшілікке баяғыдан-ақ қарсы қойған болатын.
Рашид ад-Динннің айтуынша, Жебе нойон жаушылары арқылы «әркім өз дінін
ұстанып, ата-бабасының жолымен ... ... ... ... ... ... халықтың көтерілуіне осы жеткілікті еді. Сондықтан ... ... ... ... ... ... қақпаларын айқара
ашып жатты.
Осылайша, орталығы Әмударияда орналасқан алып та ... ... ... ... ... хан Сырдарияға дейінгі жердің бәрін
түгелдей басып алды. Енді ары ... ... ... үшін тек ... ... жылы ... ... күміс, жібек, құндыз, бұлғын терілерін,
басқа да тауар артқан бес жүз ... төрт жүз елу ... бар ... ... ... Орта Азия қалаларына жетпеді. Отырарда, шекарада тұрған
бірінші қалада керуен тоқтатылып, ... ... ... ... ол жайлы әр түрлі алып-қашпа пікірлер бар: біреулер керуен
Отырар билеушісі Қайыр ханның ... ... ... ... енді
біреулері Мұхаммед хорезмшахтың саудагерлерді жансыздар деп өлтірткізгенін
алға тартады. Қалай болғанда да, керуеншілер қырылды. Тек ... адам ... ... ... ... ... ... Моңғолияға жеткізді. Түбінде
соғыстың басталуына, Отырар апатына себепші болған осы оқиға еді.
1219 жылдың көктемінде екі жүз мың ... ... ... жорыққа
аттанды. Алдыңғы шепте Сүбедей, ... ... ... ... жатты.
Алтайдан ары асып, жазды Ертіс ... ... ... « ... баптап» алған олар тек 1219 жылдың күзінде ... ... ... ... ... өмір ... оқиғаларды баяндаған Ала ад-Дин Ата Малик Жуайни
«Әлем жаулаушысының тарихы» кітабында ... деп ... ... ... ... ... ... Қаланы қоршап алып, өз шатырларын
тұрғызды. Сұлтан (Мұхаммед хорезмшах) Қайыр ханға көмекке шекарада ... мың ... және де ... ... он мың ... тағы ... Ішкі
және сыртқы қамалдар, қала қабырғасы, бәрі мықты салынған еді. ... қару да ... ... хан өз ... қала ... соғысқа қажет нәрсенің барлығын
дайындады. Жаяу әскер мен атты әскерді қақпа жанына ... өзі ... ... Қала ... ... оның таңданбасқа шарасы қалмады:
даланың көз жетер жерінің бәрінде әскер тұр. ... бір ... ... ... ... ... жағынан у-шуға толы еді.
Шыңғыс ханның әскері қамалдың айналасында бірнеше қатар шеңбер құрып
жайғасыпты. Хан қасындағы қолбасшыларының ... әр ... ... ұлы Жошыны батыл да қайсар сарбаздардан тұратын түмен қолмен Жент пен
Баршынкентке, біраз қолбасшыны Ходжент пен ... ... ... ... ... бет алып, Үгедей мен ... ... ... ... басшылыққа қалдырды.
Моңғолдар атты әскерін басқа бағытта пайдалан-ғандықтан, Отырар ... ай бойы ... ... ... Ақыры қала әбден титықтаған кезде
Қараша Хажиб Қайыр ханға келіп моңғолдарға мойынсұну ... ... ... хан осыншама қантөгістен кейін моңғолдардың өзін тірі
қалдырмайтынын ұғады. Сондықтан кеудесінде жаны бар ... құл ... үшін ... ... қалады. Басқа амал жоқ, шайқасты тоқтатпай
жалғастыра берді.
Қараша Хажиб болса ... ... көп ... ... түн ... хан ... ... жау әскеріне беріледі. Осы қақпа арқылы Отырарға
баса көктеп кірген ... ... ... қарамай, қаланың
тұрғындарын жаппай айдап шығып, малша қуып, қол-дарына іліккен заттардың
барлығын тонауға ... хан ... мың ... ержүрек жігіттерімен қаланың ішкі
қамалына барып бекінді. Олардың бәрі де ... ... ... айқасты.
Өмірден жай кетпей, өздерімен бірге көптеген моңғолдарды да ала кетті.
Шайқас бір айға созылды. Соңында Қайыр хан екі ... ... ... да ... ... Тіпті ұрысты да тоқтатпады. Қаланы ... ... ішкі ... ... ... олар ... шығып соғысты.
Қайыр хан әлі де берілуді ойлаған жоқ. Моңғолдар оны ... ... ... ... Ақыр аяғында екі жолдасы өлім құшты, ал оғы
таусылған ... ... ішкі ... ... сарай қабырғаларының
кірпіштерін алып беріп тұрды. Өжет те қайсар ... ... ... ... оғы да ... ... түсті. Моңғолдар оны бұғаулап тастады.
Ішкі қамал мен сарайды жермен-жексен етіп қиратқан шапқыншылар қаланы
тастап ... ... ... қамал-дарды алу барысында қалқан ретінде алдыңғы
шепте ... үшін жау ... аман ... ... ... түскен қарапайым
халықты және кәсіби өнерін пайдалану үшін қолөнершілерді көгендеп ... ала ... ... хан ... Самарқандқа оралған кезде тұтқындарды
да сол жерге айдап апарады.
Қайыр ханға келер болсақ, шапқыншылар оны ... ... ... ... бақи ... ... уақыт қоршауда қалған Отырар моңғол әскерінің соғыс майданынан
алыс жерде қалған еді. Бұхараны ... бара ... ... ... ... ... Зернук пен Нур қалаларын басып алды.
1220 жылдың ... ... ... иБұхараны, ал 1221 жылдың қаңтар
айында Самарқандты бағындырды. ... ... ... жеті ай ... ... ... ... қала ішіндегі жанкешті ... ... ... Кеш, ... Термез, Мерв және басқа да көптеген
қалалар моңғол аттарының тұяғының астында тапталып жатты.
1219-1221 жылдар ... ... Орта Азия мен ... Қазақстан
жерінің көп бөлігін басып алды. Моңғол шапқыншылығы нағыз қасірет болды-ел
қаңырап, шаруашылықтың қыры ... ... ... ... ... Азияның кезінде гүлденіп тұрған жерлерін моңғолдар талан-таражға
салып, тонауға ұшыратты. 1340 жыл ... ... ... ... ... ... ... мен жойқын-қырғыны мың жылда да
жөнделмейді.Өмір оларға дейін болған қалпына ешқашан да ... ... шек ... ... ... күйреуі және оның алты ай бойы қоршауда болуы
Қазақстан ... ... XIII ... ... бір көрінісі ғана.
Моңғол шапқыншылығы Қазақстанның оңтүстік қалаларының өркениетіне,
тыныс-тіршілігіне әсер етті. Жетісудағы және Шу мен ... ... ... жүргізілген археологиялық зерттеулер олардың көбінің XIII-
XIV ғасырларға дейін өмір ... ... ... Сыр ... жаулап
алу кезінде бәрін жойып жіберді деуге ешқандай негіз жоқ, ... бұл ... ... айтылмайды.
Ғалымдар Жетісу қалалары XIII ғасырдың басында болған өзара алауыздық
соғыстардан кейін қайта өркендеп кете алмады деп ... ... ... ... XIII ... ... династиялық соғыстарынан зардап шекті.
Көшпенді халықтың бұл араға көптеп келуі қалаларды Қазақстан мен Орта
Азияның басқа ... ... ... ... етті. Олар Сырдария бойына,
Ферғанаға, қазіргі Ташкент маңына көшіп ... ... бұл қала мен ... бәрі ... бос ... ... сөз ... Кейбірі, мысалға, Тараз,
Аспара өздерінің өмір сүруін тоқтатпады. Көлемі кішірейіп жай ... ... да, ... жер ... мен ... дәстүрі үзілмей,
XVIII-XIX ғасырларға дейін жалғасып келген.
1227 жылы Шыңғыс хан өлерінің алдында жаулап ... ... ... ... ... Төлеге, Шағатайға) бөліп береді. Осыған орай
Ертіс пен Еділ арасы Жошы ... ... ... Орда деп ... ... мен ... ... бойында Үгедей ұлысы қоныс ... Төле ... ... ... Ал Орта Азия мен Оңтүстік Қазақстан жерлері
Шағатайдың ... ... Бұл ... ... Шығыс Түркістаннан
Әмударияға дейін созылып жатыр еді.
Рашид ... ... ... ... хан ... ұлы ... « ... ясыны, білікті, яғни өсиет, ереже-заңдарды ... ... ... ... деген көрінеді. Көшпелі дәстүрді ... ... ... ... ... Ол өз ордасын Іле ... ... ... Жаз шыға ... ... ... ал қыста Қаялық немесе
Алмалық қалаларын қоныстайтын еді.
XIII ғасырдың ... ... ұлы ... ... ... ... ... төлеуі тиіс нақты салық мөлшерін бекітеді. Өңделетін жерлер мен
жайылымдар бірнеше ... ... Елді ... ... санына
қарай, жаушыларға, әскери күштерге бөлінетін салық салынады.
Пошта қызметі жолға қойылып, басқа да істер ... ... ... ... бар ... ... халық аймақ басшылары және салық жинаушылар арқылы
басқарылды. Бірақ, шындығында, әр ұлыс өз ... өмір ... ... ... ... ... әділетсіздікпен қанау белең алып тұрды. Жағдай,
әсіресе, 1242 жылы Шағатай қаза тапқаннан кейін ... ... ... соң ... ... ... билік үшін тартыс басталды.
Ендігі соғыстың қалыпты болып кеткені сондай, бітімге шақыру оғаш ... еді. ... ... ... ... шақырған сөзге. « Бұл
бейбітшіліктің ар ... ... ... тұрғанын кім біледі» деп жауап
бертін болды.
Қалай дегенмен де ... ... ... отырған орда болсын,
әлде жай басқа бір жауласқан адамның қол астына қарсын, ... ... ... ... Қарсыласының ордасын шабу, тонау, қиратып кету
ХІІІ ғасырдағы соғыстың негізгі тәсілі болды. Мысалы, ... ... жылы ... ... ... азап ... тонауы мен зорлығынан «жоқшылық пен ашаршылық пайда болғаны»
белгілі.
Осы жылы Шағатайдың немересі Алғұйдың әскері ... ... ... Сол ... ... өмір ... ... қиындап, қоғамның
күйзеліс, құлдырауға ұшырағаны туралы айтқан басқа да куәлері бар.
1253 жылы Жетісу арқылы өткен француз ... ... ... елшісі
Гильом Рубрук өз ... ... ... деп ... еді:
«...Жоғарыда аталып өткен аңғарларда көп қала ... ... ... ... жаю үшін ... ... ... өйткені ол
жерлердің жайылымы жақсы еді».
Дегенмен Оңтүстік Қазақстандағы қалалардың ... ... күш ... деп ... ... ... алдымен қалалардағы
экономикалық жағдай, яғни өздерінің бас пайдасы мазасыздандырды. Өйткені
салық төлейтін де ... ... еді. ... 1269 жылы ... ... ... ... ұсынысымен шақырылған моңғол ханзадаларының
құрылтайы өтті.
Бұл кезде Қайлу Шағатай ұлысының ең ... ... ... басқарып
отырған.
Өзара кінәласудан кейін, ханзадалар ... ... ... ... тау мен ... ... етейік, өйткені бұл ара
бос қалған және өңделмеген жер» деген еді. Келісім антпен, бір-бірімен киім
алмасумен және ... да ... ... Таласта өткен құрылтайдың бұл шешімдері біраз уақыт сақталған
болуы керек. Өйткені осы оқиғадан кейін Қайлудың қол астына қарайтын ... ... ... қолайлы жағда й туады. Ал ... ... ... мен саяхатшылар қалаға ағылып, ... ... ... Осы ... яғни ХІІІ ... ... ... салынған
Дәуітбек кесенесі біздің заманымызға дейін сақталған.
Алайда Қайлудың өзі ... ... ... ... ... ... ... тоқтатпады. 1301 жылы Қайлу өлгеннен кейін, оның
мұрагерлері мен ... ... ... ... батыс және шығыс
бөліктерінде соғыс ... Осы ... ХІV ... ... ... Шу, Талас алқаптарындағы көптеген қалалар біржола құлдырайды.
Осынау қиын-қыстау заманда Отырар қаласы таң қаларлық ... Ол 1219 ... ... ойраннан ес жиып, қайта жанданды. 1255 жылы
армян патшасы Гетум Сыр бойындағы басқа ірі қалалармен қоса ... ... атап ... ... Жошы ... сонан соң Алтын Орда екіге бөлінгеннен
кейін Ақ Орданың құрамына кірген.
1264 жылғы ... ... ... бірте-бірте оңалып, сауда жолы
бойындағы маңызды қаланың біріне ... Оның ... ... ... 1320 жылы Азов теңізінен Қиыр Шығысқа жасаған саяхаты
барысында сауда ... ... ... ... ... ... ... Эрзен Отырар қаласында медреселер,
ханакалар, мешіттер мен мазарлар сияқты түрлі құрылыстар жүргізген. ... ... ... басын біріктірген орысхан арасында болған ... ... дін аман ... ... ... ыдырағаннан кейін Отырар Әмір Темір
құрған мемлекеттің құрамына кіреді. Темірдің өзі де ... ... ... етеді (қасиет тұтып барып қайтады). Ол өзінің соңғы жорығына
аттанарда, Шығысқа ... ... ... ... 1405 ... ақпан
айында Отырарда дүниеден өтеді. Әмір Темір қайтыс ... ... ... әрі ... жалғастырмақ болады. Бірақ Отырардың
шығысынан 30 шақырым жерде орналасқан Шілік ауылына ғана ... ... ... ... оралады.
Темір ұрпақтары мен шайбандықтардың қазақ хан-дарымен болған соғыстары
да Отырарға кесірімен қоса үлкен зиян тигізді. Жеңіс екі жаққа ... ... ... ... ... ... ... көбінесе, қазақ
хандарының қол астында болды. Өзімен бірге тарих сахнасына шыққан ... сәл ғана ұзақ ... XVIII ... ... ... өмір ... тереңде жатқан тарихи дәстүрге бай ... ... ... әлі күнге дейін зерттеушілердің назарын ... ... ... ... ... ... А.Кастанье,
В.В.Бартольд, А.Ю.якубовский, А.Н.Бернштам, Ә.Х.Марғұлан сынды ғалымдар
жете зерттеген. ... ... ... алып үйінділердің қасынан жай өтіп
кету мүмкін емес. Егер Отырардың 18 метрге дейін жететін ең биік ... ... ... түгелдей көзбен шолуға болады.
Шахристанның ішкі қамалмен бірге қосып есептегендегі ... өзі ... ... керемет зор мекен рабаттың қирандыларымен қорщалған. ... әр ... ... және ... ежелгі құрылыс орындары-
төбешіктер жатыр. Ал шахристан ... жер ... ... Ол ... ... ... ... бекініс қабырғаларын астына басқан. Тек қалашық-тың
шет-шетінде ... ... ... ... ... тұста ірі құрылыс
орындарының қалдықтары, мұнаралары сақталған.
Шахристанның ішіне апарар қақпалар солтүстік-батыста және ... ... ... ... моңғолдар қалаға басып кірген Сопы дарбазасы
(әулиенің, дангөйдің қақпасы) ... ... Оған ... жол Арыстан-Баб
кесенесінің жанынан өтеді. Кесене ХІХ ғасырда қайта салынған, алайда оның
өте ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі дәуірдегі қыштан жасалған бұйым
сынықтарынан «кілем» төселген. Олардың арасында ... ... ... ХV-XVI ... ... жалатылған тамаша қыш
бұйымдарының үлгілері де бар. ... ... ... жошы ... ... ... атынан құйылған ақшалар да кездесіп қалады.
Уақыи өте қаланың түрлі мәдени қабаттарының үлгісі ... ... мен ... жер ... қазылып шығып жатыр. Бұл жерден кездейсоқ
табылған ақша қоймасы да ... ... ... ... алып ... Отырар күні кешеге дейін
тарихтың ашылмаған парағы болатын.
1971-1990 жылдары археолог К.А. ... ... ... ... кешенді археологиялық экспеди-циясы құрылды. ... ... ... мен ... ... көне ... ескерткіштерін қалпына
келтіру жұмыстары жүргізілді. Ғалымдар тарихтың жаңа ... ... аша ... ... ... ... басқа төбелерге қарағанда үлкен ... ... ... Биік ... ... ... ... биіктігі 18 м-ге жетеді. Көп жылдар бойы ол ... ... ... ... ... ... болған.
Қазір Отырартөбе көптеген қабаттардан тұрады.
Қалаға кіретін үш қақпа бар: ... ... және ... ... ... ал ... қабырғаның
ортасында орналасқан. Шамасы, оңтүстік қақпа «басты» ... ... ... ... ойық ... ... ... 20 м. Әсіресе,
орталық көшенің орны анық байқалады. Ол ені
5-8 м жыра сияқты. Бұл көше бас ... ... ... ... ... ... бірдей емес екі бөлікке бөліп жатыр. Орталық көшеге
тікбұрыш ... ... ... ... ... тірелетін көшелер
өткен. Бас көшемен қатарласа тағы да алты үлкен көше болған. Қаланың шетін
бойлай шеңбер көше ... ... ... ... да көптеген тұйық
және көлденең көшелер тараған. Олар ... ... ... ... өткен. Солтүс-тік және батыс қақпалардың алдында
құрылысы жоқ ашық ... ... ... ... ... ... қыш ... қарағанда,
Отырар рабатының қабырғасы шамамен ХІ-ХІІ ғасырларда бой көтерген. Оны
қайта салып ... ХІІІ ... ... жүргізілген. Өйткені жер
қыртысынан одан кейінгі уақытқа жататын қыш бұйымдары табылған ... ... жер ... ... қабырғаларын зерттеу жұмысы
барысында да қызықты жайттар ... ... ... күйген қамыс
қабаты шықты. Осындай «күйген қабат» сонымен қатар қала шетінің ... ... ... ... ... ... ... болар кейбір ғалымдар
«Отырар (Фараб)» ... ... ... ... ... жер»
деген мағынасына қарап, күйген қамыс қабатының пайда болуы ... ... ... ... ... жерді құрғатқан, содан соң күйген
қамыстың бетіне топырақ үйіп, оның үстіне қала қабырғасын ... ... ... Х ... өмір ... араб географы ибн Хаукальдің айтуы
бойынша, Фараб (Отырар) аймағындағы елді мекендер тап ... ... ... ... ... яғни жердің геологиялық тарихы туралы джерек ... да ... мол. ... оларды «оқи» алатын ғалымдарға тигізер
пайдасы көп. Археологтар үшін көп қабатты қалашықта жұмыс ... ... ... ... қадағалау. Қабаттарды бір-бірінен ажырата білу-
өте жауапты іс. Қате-лесуге болмайды, өйткені бұдан тарихи шындыққа нұқсан
келуі мүмкін.
Әр ... ... ... бір ... ... ... ... Сонымен
қатар ол сол дәуірдің ерекше бір көрінісі болып саналады. ... ... ... қабаттар қалыңдығымен ерекшеленеді. Құрылыс салу қарқынды
және қала өмірінің белсенді болғандығын ... Ал ... ... ... ... ... ... айқын білініп тұрады. Үйдің ... ... ... ... өрт ... ... қираған үйлері-
соғыс пен тонаудың бұлтартпас айғағы. Кейінгі кезең қабаттары ежелгілерден
жоғары жатады. Жердің тарихи ... ең ... ... ... ... қою ... болады. Сондықтан әрбір жеке ... тек ... ... шұңқырлар қазу, қазба жұмыстарын және ертедегі құрылыс
жұмыстарын жүргізу барысында осы ... ... ... да ... жер ... ... отырып, ежелгі Отырар туралы көп
мағлұмат алды. Жоғарыдан төмен қарай мынадай ... реті ... ... XVI ... XIII-XV ... X-XII ғасырлар; VII-VIII
ғасырлар; I-VI ғасырлары.
Отырардың өркендеу дәуірі XV ғасырдың екінші жартысы мен XVI ... ... ... ... ... тура келеді. Сонымен қатар ... ... ... ... қатты құлдырауын білдіреді. Осы ғасырдың
алғашқы үш ширегінде қала өсіп-өніп, ... ... ... болса, XVIII
ғасырдың басында Отырардың біртіндеп талқандалуы мен құлдырауы байқалады.
Кейінгі ортағасырдағы Отырар
Отырар қазбасының көрінісі көңілде әр түрлі әсер ... ... ... ... ұлық ... күрделі нұсқасы болып елестесе,
басқа біреулер қаңырап, тіршілігін ... қала ... ... ... ... ... ... орталық төбешіндегі XVII
ғасырдың алғашқы үш ширегіне жататын ... ... ... ... ... мынадай жайттар анықталды: кейінгі ортағасырдағы
Отырардың негізгі ... ... ... ... және көп ... болған. Олар бір-біріне жымдастыра салынған және бәрі бірігіп
бір құрылыс түзеген.
Кварталдағы үйлердің орталық ... ... жеке ... ... ішкі ... ... кварталдың тар көшесіне қараған.
Үйлердің қасбеті саңылаусыз қабырға түрінде ... ... ... ... ... ... тар көшелер, шығысы жоқ ... ... ... болғанын анықтайды. Сондықтан болар, үлкен көше
квартал тұрғындарын басқалардан бөліп тұратын емес, керісінше, ... ... жер ... ... ... ... тұрғындарын сырттан келген жаудың
тұтқиыл шабуылынан қорғаған.
Үй ... ... саны ... болмасын, жерден жоғары етьіп
міндетті түрде ... «П» ... ... ... ... –суфалар
жасалған. Суфаларды жасаған уақытта оның ... ... ... ... ... ... ... бөлменің үштен бірін алып ... ... ... ... ... ... отырып, сыртқа қабырғаны жағалай
тік ... ... ... ... ... оның ... ... яғни
су төгетін тазалық шұқыры болған. Көбінесе, көше жақтан есіктің алдында аяқ-
киім шешуге арналған үй-жайға жапсыра салынған айбан ... ... ғана ... ... Үйдің құрамына бір немесе бірнеше шаруа-жайлар-қоймалар
кірген.
Қалада бір, екі, үш, төрт және одан да көп ... бар ... ... ... ... ... көбін суфа мен тандыр орналасқан
бөлмеде өткізетін. Қалған қосымша бөлмелер кіре-беріс немесе ... ... ... ... ... бөлмелер үйдің бір жағындағы қабырға-ны
бойлай немесе бұрыштарда, сырт қабырғаны жағалай салынатын.
Көп бөлмелі үйлерде ... ... ... орын – төдесі қалқаланған
біржақты суфалар қойылған ауласы болған. Ол ... ... ... санына ұқсас
немесе алмұрт тәріздес бір-екі ашық ошақ ... ... ... ... кірпіш төселіп, балшықпен сылан-ған.
Шаруа-жайлардың арасында мал және ат қоралар да кездескен.
Ортағасырдағы Отырардың дәстүрлі үйлері Оңтүстік Қазақстан аймағындағы
басқа ... тән ... ... ұқсас үйлер Түркістан,
Сайран қалашық-тарынан, Қаратаудың ... ... ... сол ... Қауғанаттан да Қазылып алын-ды.
Сонымен қатар қазіргі уақытта Отырардың үйлері мен ... ... ... ... анықталып отыр. Қазақ
үйлеріндегі мұржалары әр түрлі болып келетін пештер назар аударарлық нәрсе.
Әсіре-се, ең қызығы-мұржасы бөлмелерді ... ... ... арқылы шығатын
пештер. Олардың қайдан келгені әлі күнге дейін ... ... ... ... яғни жылу ... байланысты екенінде күмән
жоқ. Қабырға-пештер үйді жылыту жүйесі дамыған ... ... ... ... ... Отырардағы жерден қазылып жасалған ұзын ошақтар ... ... да атап ... ... ... ... ... тұрғын-жайлардың мұндай ұқсастықтары өте маңызды, өйткені ол
қазақ халқы дәстүрінің мирасы.
Отырар ақша қоймасы және күміске толы көмбе
Х ... ... ... « ... ... оның ... қаласы
Кедер деп аталады. Бұл көпестер ағылып келіп-кетіп жататын жер» делінген.
IX-XIII ғасырдың басында Отырар алқабында жергілік-ті сауда-саттық кең
қанат ... ... ... ауыл шаруашылық өнімдері келіп жатты. Оның
ең бастысы ет, ... ... еді. Жер ... өз өнімдерін қолөнер
бұйымдарына, қыш ... ... ... ... ... де ... қызу жүрген. Қалалар мен сол ... ... елді ... ... көп мөлшерде жылқы және басқа ... ... ... ... сүт ... ... ... барлық жаққа да тиімді еді. Мысалы, құжат-тардың ... ... ... мен ... ... ... заттары
отырықшы халық-тың көбеюіне, баюына себеп болды. Байлар мен қара ... ... өз ... бар еді» ... ... қолданысқа енген ақша қатынасы дамып, тауар айырбас
біртіндеп ығыстырылды. ... ірі ... ... ... ... ... күмістен құйылған өз ақшалары шығарыла
бастады.
Отырарда ақшаның құйылғаны 1967 жылы Самарқанд ... ... ... Осы ... Х ... ... ... табылған еді.
Отырар мен Құй-рықтөбе қалашықтарына жүргізілген қазба жұмыстары кезінде де
тап осындай ... ... ... ақша ... ... ғасырдың
басында да өз жұмысын тоқтатпа-ған. Бұған дәлел-сол кезеңде шығарылған
теңгелер.
Алайда моңғол ... ... ... қирауы, егістік
жерлердің бүлінуі саудаға зиянын тигізді. ... ... ... ол ... ... ... ... сауда жолдары жұмысын одан әрі
жалғастыра берді. Ұлы Жібек жолында баяғысынша сауда үзілмеді. 1219 ... ... ... Моңғолия, Шығыс Түркістан, Жетісу арқылы
Самарқандқа келіп, одан әрі ... хан ... ... ... ... ... саяхатшы Шу мен Талас өзендеріндегі көпірлерді атап,
Сайрам қаласы туралы көрген деректерін ... ... ... ... осы ... ... армян қолбасшысы Смбат Спарапет өтіп, моңғолдар
астанасы ... ... Ал 1229 жылы Іле ... ... Орта ... ... ... Чан Дэ болды. 1279 жылы осы бағдармен христиан
монахтары Мар ... ІІІ және ... ... жүріп өткен. Олар Ханбалықтан
Таңғұтқа, содан соң Қашқарға, ал ол жерден Жетісу арқылы Талас ... ... ... ... одан әрі ... бет ... үшін ... Еуропаны Азиямен қосып жатқан дипломатиялық
және сауда-саттық жүргізуші керуен жолының маңызы зор болды. Ол ... ... ... ... одан әрі ... ... арқылы
Жетісуға-Алмалыққа және Моңғолияға жетіп жататын.
ХІІІ-ХIV ғасырлардағы ... ... ... игі әсер ... Бұл
Алтын Орданың және оның астанасы Бату сарай, Берке сарайдың ... ... ... қатар Қазақстанның оңтүстігіндегі басқа да Ақ
Орда қалаларындағы мәдени және ... ... ... ... ... ... Батысқа бұрынғыдай жібек маталар,
әшекей бұйымдар жеткізіліп тұрды. Жібек Қытай мен Орта Азиядан ... ... ... ... шығарылды. Генуялықтардың Каффа қаласынан алып шығатын
заттарының арасында ... және ... ... ... айтуынша, Орта Азия мен Қытайдан жібек, алтын жіпті маталар,
жүн, күріш, шафран, жеміс қақтары, керамика, фаянс, ... тағы да ... ... ... ... Иран ... Шығысқа көркемдік
металлдарын, әшекей бұйымдарды, асыл ... ... ... ... ал ... ... маталарды тасыған.
Жоғарыда аталған тауарлардың бір бөлігінің Қазақстан қалаларында қалып
отыруы жаңалық ... ... ... ... ... ... – халықаралық
сауда болғанының дәлелі. Археологтар осы қазына табылған ... ... ... ... ... Бұл ... ... талқысына және тандыр мен ошақ
қана. Үй-жайдан табылған қыш бұйымдары оның ХІІІ-ХІV ғасырларда салынғанын
көрсетеді.
Көмейі кең құмыраға ... еден ... ... ... ... ... табылды. Құмыраның ішінен негізінен зергерлік бұйымдар, кісе
бөлшектері, күміс тостаған сынықтары, күміс құймалары мен теңгелер болған.
Кейбір заттардың ... ... ... ... ... болу ... ішінднгі ең көбі-тегіс әрі жұмыр, өрілген, бұралмалы, жұқа
әрі жалпақ келген білезіктер. Табылған он алты ... әрі ... ... он ... жұп болып шықты. Кішкене білезіктердің ... ... ... келсе, ал үлкен білезіктердің ұштары доғал екен.
Екі білезік үш күміс сымнан өрілген. Оның ... ... ... ... білезіктердің кқркемдік әшекейі ерекше. Олардың біріншісі
төрт сымнан ширатылып жасалған. ... ... ... Әр екі ... ... ... жіңішке сым жабыстырылған. Осындай ... ... орам ... ... ... ұштарын ораған. Жалпы алғанда,
білезіктің ұштары ... ... ... ... білезік те тап осындай, тек
біріншіден біраз кішкене.
Күмістен соғылған жұқа әрі ... ... ... тек біреуі
бүтін күйінде сақталған, ал қалғандардың (барлығы-бесеу) тек ... ... ... ... ... төрт ... ою ойып
әшекейленген. Ортасындағы өрнек-екі ромб түріндегі ою.
Әшекей бұйымдардың екінші тобы жүзіктер мен ... ... Бұл ... ... ... ... жүзік ерекше көзге түседі.
Сымның ұштары екіге айырылған, шет-шетінде тас қондыратын ... бар. ... өзі ... ... Жүзіктің сынып қалған үш гүл ... ... ... Олар ... алтыбұрыш түрінде берілген. Бірі тегіс,
екіншісіне төрт күлтелі гүл салынса, үшіншісіне бір-бірімен ... ... ... ... ... ... түрге бөлінеді. Олардың арасынан
жіңішке сымнан сұрақ белгісі түрінде ... ... ... ... ... далалық қыпшақтар тайпасына тән
болған. Ол жайлы орыс жылнамаларында жазылған. Сымнан ... ... ... ... ... моншағы бар болса, үшіншісі жуан ... ... ... соғылған. Кеңейтілген дөңгелек ұштары көп
қырланып келген. ... ... ... ... ... жағы ... ілінген, ал төменгі бөлігі жуан жалпақ және шорт кесілген ... да ... ... ... ... ... ... бар іші қуыс боп
келген екі ... ... ... ... дөңгелек пішінді моншақ
және кісе белдіктің бөлшектері: айылбастар, екі бастырма, сақина бар.
Құйылған ірі айылбас екі ... ... ... ... жиек ... ... тесігі бар ұштық. Тесіктердің біріне белдіктің екінші
ұшындағы ілгек кигізілетін ... ... ... де ... доғаланып келген. Олар жіңішке күміс тіліктерінен ... ... бір ... ... ... ... ... ортасында
құмыра тәріздес бейне бар, оған үшбұрыш пен қиық ай ... ... ... ... ... өсімдік түріндегі өрнектер салынған.
Жоғарғы және төменгі жақтарындағы жиектерінде теріс ... ... ... ... құдірет» немесе «мәңгілік даңқ» деген жазу
бар.
Айылбас секілді құйылып жасалған сақина да белдікке әр ... ... ... ... ... ... ... жалатқан бұйымдар ерекшеленіп тұрады.
Олардың ішінде жазуы бар тілікшелер, дөңгелек пішіндегі заттардың (шамасы,
саыттың ... ... ... және бас киім ... ... бар.
Қазына арасында күміс құймалар да болды. Олардың ішіндегі ең ... 1,4 кг ... ... ... Ал екі ... ... ... келген болса, басқа екеуі ұзындығы 4-6 см ... ... ... Осы ... ... ... ақшамен қатар жүрген. ХІV
ғасырда өмір сүрген флоренциялық көпес Франческо Бальдуччи Пегалотти өз
жазбасында Еуропадан маталар ... оны ... ... ... ... ... жүретін күміс құймаларын мейлінше көп қылып жинап алуды
ұсынған.
Қазынадағы барлық теңгелердің саны-235, ал ... ... ... ... Олар әр ... ақша ... ... Сондықтан болар әр
жерлерден шыққан ... ... ... ... де ... ... көбі, яғни 151 данасы-күміс дирхемдер. Олар моңғол
империясының ең ірі қалаларының бірі Алмалықтағы ақша ... ... ... ... ... ... ... қаласының маңында Іле
өзенінің оң ... ... ... да ... ... ... бөлігінде орналасқан Еміл
және Пулад қалаларының ақша сарайларынан шыққан теңгелер де бар. ... ХІІІ ... ... Еміл ... ... орналасқан. Бір қызығы,
Отырар қазынасы табылғанға дейін, Еміл ақшасы туралы дерек ... ... ... дәл қай жерде тұрғаны анқталмады, бізге тек оның Бұратала
«Боротала» жазығында орналасқандығы ғана белгілі. Еміл мен ... ... ... қағанның екі жаққа қараған үш тісті аша түріндегі
тамғасы бейнеленген.
Тағы бір топ ақша ... ... ... құйылған екен. Орда
Алмалыққа жақын жерде орналасып, Құяш немесе Орда әл-Азам деп ... ... Сыр ... Жент қаласында жасалған. ХІІІ ғасырға
дейін бұл қалаға теңге құю ісі ... ... ... ... 1219 ... ... Жент қаласын қиратқан. Алайда Отырарда табылған қазынаға,
құйылған ... ... қала осы ... ... ... қайта
жанданған. Жент қаласындағы ақша сарайының жұмысы ... ... ... ... ... Жент ... қала ... Ол жақын күндері
ғана қиратылды, соған қарамастан, ол жерде әлі күнге дейін сауда жасалады.
Бір-бірімен ... ... ... өз заттарын мақтап, маңыздылығын
айтып, дәлелдеп әлек. Сондықтан базардағы сауда үнемі ... ... ... деп ... ... ... ... бір топ теңгелердің бетінде ақшаның Қырымда шыққаны жазылған
екен. Бұл жерде Қырым облыс және жердің атауы ... ... ... ... ... ... мен ... бай және
ерекше қазына. Ол Оңтүстік Қазақстан тарихының аз зерттелген қиын кезеңдері
туралы мағлұмат алуға септігін тигізді.
Моңғол ... ... ... онжылдықтарда қалалардың қатты
күйзеліске ұшырағаны белгілі. Сол себептен ол кездегі ақша арқылы жасалған
сауда-саттық қатынас жайлы ... өзі ... ХІІІ ... алғашқы
ширегінде моңғол басқыншы соғысынан кейін ақша саудасы тез қысқарды да,
кейіннен ... ... ... Орта Азия мен ... ... шаруашылықты қалпына келтіріп, сауданы жандандыру үшін, бәрінен
бұрын ақша реформасын ... ... ... Оны бастаған Менгу хан болды.
Реформаның арқасындаОтырарда 1251-1252 жылдардан ... ... жыл ... ... ... мыс ... мен мыс фельстер шығарылып
тұрды. Бұл ақшалар тек Отырар мен оның шұратында ғана ... ... ... ... ... ... Ташкент, Ферған төңірегінде
айналымда жүрген. Оған дәлел-Орта азия жерінде жиі кездесетін ... ... мыс ... ... ақша ... ... фельстер ұсақ ақшаның рөлін атқарған.
Бұл ХІІІ ғасырдың екінші жартысындағы ақшамен сауда ... ... ... жылдары жаңа реформа болды. Оның негізінде Орта ... ... мен ... ... ... ... ... қолға алынды. Қазіргі күні ХІІІ ғасырдың соңғы ширегінде 15-тен ... ... ... ... белгілі болып отыр. Олардың арасында Отырар,
Тараз, Кенже, Жент, Алматы ақша сарайлары бар.
1321 жылы Кебек хан айналымға жаңа күміс ... ... ... ... бұрынғысынша ақша өнімдерін көптеп шығарып отырған еді.
Сонымен бірге Тараздың, Испиджабтың ақша сарайлары да жұмыс істеп ... ... ... ... ... ... қаласында да ақша шығарыла
бастады.
Оңтүстік Қазақстан қалаларының ... ... ... ... ... ... ... қарқынның өсуі-осының бәрі сауданың
дамуына өз ықпалын тигізді.
XV-XVIII ғасырлардағы транзиттік сауда Орта Азияның басқа да ... оның ... ... даласы және Түркістан қалалары арқылы Ресеймен
сауда-саттық қатынасының ... ... ... ... ... қарым-қатынастың орнатылуы Ресей жағдайының
нығаюына, оның ... ... ... және ... байланысын
күшейтуге ұмтылуымен байланысты болды. Осған орай жаңа ... ... ... ... ... Қазақ хандықтарымен саяси қарым-қатынас
орнатты. Қазақстан жері арқылы Орта Азия мен оған ... ... ... жол ... ... арқылы Есілге, одан әрі Сарысудан Түркістанға ... ... ... ... ... ... ... пен
Ташкентке қарай бағытталды. Осы кезеңде алғашқы қазақ-орыс сауда қатынасы
орнықты. Ресейдің Қазақстан ... Орта ... ... ... ... қарым-қатынасы XVII-XVIII ғасырлардың өзінде жүзеге асырыла
бастады. Орыс мемлекеті Орта Азиядан ... ... ... жібек,
асыл тастар, қару-жарақ алып тұрды. Ресейге сонымен қатар ... ... ... тұрды. Ал Ресейден Орта Азияға кенеп, атлас, айна, тері, күміс
шығарылды.
Сауда ... ... ... ... Түркістан, Қарнақ,
Сығанақ, Отырар, Шымкент қалаларының үстімен өтетін.
Халықаралық сауда-саттық және қалалар мен ауыл-аймақ ... ... ... бойындағы қалалармен жүргізілген сауданың қанша
жерді қамтығаны жайлы Отырар, Түркістан және басқа да ... ... ... ... яғни оның ... туралы маңызды деректер
алуға болады.
Отырардан ... ... ... мыс ... ... түрде
екіге бөліп қарастырады: біріншісі, Отырардың өзінде, Яссы (Түркістан),
Ташкентте құйылған ақшалар, ... Орта Азия ... ... осындай қазыналардың бірі (978 дана) 1973 жылы, екіншісі
(214 дана) 1974 жылы ... ... ... ... бар мыс ... үш ... бөлуге болады. Олар Ташкентте, Яссыда және шыққан жері
белгісіз ақшалар. Соңғы аталған ақшалар тобы ... ... ... ... Ең көп тобына жататын теңгелердің бір ... аң, ... құс ... Аң ... ... ақшалардың екінші беті тегіс
келеді. Сонымен бірге ешқандай жазуы да, суреті де жоқ, екі беті ... ... Олар ... ... үлгермеген ақшалар болуы мүмкін.
Екінші мыс ақшалар қазынасы өзінің бір тектілігімен ерекшеленеді. 214
дананың 62-сі кішкентай цилиндр ... ... ... ... теңгелерде үзінді жазулар бар, ал ... ... ... ... ... ... ... біраз мұражайлардың мұрағатында, негізінен
Ташкент ... ... ... ... ... бар.
Мыс құйылған ақшалардың нұсқалары да бедерленген теңгелер ... ... ... болжамдар бар.
1976-1977 жылдары Отырар қалашығынан тағы да екі мыс ақшалар қазынасы
табылды. Олардың бірінде үш ... ... ... мен ешқандай
бедері жоқ тапталған мыс жапсырмалар және жүзге жуық жазудың үзінділері мен
бейнелердің ... ... ... мыс ... ... ... тура осылай дайындалған ақшалар мен 1655-1663 жылдары соғылған
отызға жуық Алексей Михайлович Романов ... аты ... орыс ... Бұл ... бәрі XVII ғасырда айналымда болғаны анық.
XVIII ғасырдағы ақша өндірісінің ... ... ... нақты дерек
жоқ. Өйткені мұндай мағлұмат беретін заттар кездеспей отыр. Тек бір бетінде
аңның, ... ... ... әр жаққа қаратылған екі балықтың бейнесі ... мыс ... ... ... ... ... ... ар жағындағы қала
Сауран... Археологиялық әдебиеттерде: « Осы көне қаланың ... ... ... » деп ежелгі қалаларды суреттеу қалыптасқан.
Сауран туралы мұндай ештеңе айта алмайсың. ... ... екі жүз, үш ... бұрын қала қалай тұрғызылса, әлі де сол ... Тек ... ... дала мен арнасы құрғап қалған каналдар ғана қазір өлі қала
екенін білідреді. Әсіресе ... ... ... ... ... оқ ататын
жерлері, алға қарай шығыңқы салынған мұнаралары бар қамал ... ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 27 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақастандағы орта ғасырлық қалалар25 бет
Ортағасырлық Қазақстан жеріндегі қала мәдениетінің өркендеуі6 бет
«Дала уалаяты», «Түркістан уалаяты» газеттеріндегі қоғамдық-саяси және ағарту мәселелері30 бет
«ОҚО Сайрам ауданы бойынша ауылшаруашылығы малдарының «бруцеллез (сарып)» ауруынан алдын алу және онымен күресу шаралары64 бет
«Түркістан» газетіндегі мәдени мәселелердің көрінісі51 бет
ІI- ші дүние жүзілік соғыс кезіндегі Түркістан легионы51 бет
А. Г. Серебренников мұрағаты, патшалық Ресейдің Түркістан өлкесін отарлау саясатының тарихи дерек көзі (1840-1870 жж. )50 бет
Археология әуесқойларының Қазақстан және Түркістан аумағындағы қызметкерлері43 бет
Біртұтас Алаш идеясы және Шығыс Түркістан ұлт-азаттық қозғалысы8 бет
Исламияттың Түркістанда таралуы және Иран мәдениеті29 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь