Газет тілі және прецедентті мәтін

КІРІСПЕ
1 ГАЗЕТ ТІЛІ ЖӘНЕ ПРЕЦЕДЕНТТІ МӘТІН
1.1 Қазақ тіл біліміндегі газет тілінің зерттелу жайы
1.2 Қазақ тіл біліміндегі газет мақала тақырыптарының зерттелу жайы
1.3 Прецедентті мәтіндер . лингвомәдени таңба
1.4 Прецедентті феномендердің сипаттамасы және жіктемесі
1.5 Прецедентті мәтіндердің дереккөздері
1.6 Прецедентті мәтіннің өзіндік ерекшеліктері
2 ПРЕЦЕДЕНТТІ МӘТІНДЕРДІҢ ГАЗЕТ ТІЛІНДЕГІ ҚЫЗМЕТІ
2.1 Прецедентті мәтіндердегі ұлттық.мәдени ақпараттар
2.2 Прецедентті мәтіндердің газет тіліндегі қызметі
2.3 Прецедентті мәтіндерді оқырмандардың қабылдауы (эксперимент жүргізу нәтижесі бойынша)
Тақырыптың өзектілігі: Баспасөз бұрын ағартушылық, үгіт-насихаттық, танымдық бағытта қызмет етсе, бүгінгі күні, электронды-ақпараттық технологияны пайдаланып отырған заманда, ең алдымен, қарым-қатынас құралына, екіншіден, таным құралына, үшіншіден, мәнді жеткізуші құралға айналған.
Баспасөз – халық арасында әр түрлі ақпараттар тарата отырып, қоғамдық пікір қалыптастыруға, саяси жұмыстар жүргізуге, мемлекеттің, әлеуметтік топтардың не жекелеген тұлғалардың мүдделерін танытуға қызмет етеді.
Басылым беттерінде жарияланған мақалаларды оқуға тартудың негізгі әрі бірден-бір тиімді жолы мақала тақырыптарын автордың дұрыс таңдай білуі. Осы орайда мақалаға атау болу қызметін атқаруда прецедентті мәтіндердің орны айрықша болып келеді. Бірақ бұл мәселенің екінші жағы тағы бар. Ол – оқырман қауымның прецедентті мәтіндердің артында тұрған ақпаратты қаншалықты дұрыс тани білуі және осы прецедентті мәтіннің оқырманға ықпал ету әсерінің қаншалықты жоғары деңгейде екендігі оқырманның аялық блімімен анықталады.
Біздің диссертациялық жұмысымыздың ерекшелігі де сол – прецедентті мәтіндердің әсіресе, жас буын өкілдерінің қабылдауында қаншалықты дұрыс әрі белсенді екендігінің жас оқырмандар арасында сауалнама жүргізу арқылы шынайы фактілер негізінде айқындау. Өйткені газет мақалаларында прецедентті мәтіннің қызмет етуі және көпшілікпен сәйкесінше қабылдануы тілдің мәдени-сөйлеу құзырындағы маңызды бөлігі.
Қазіргі болмысты прецедентті мәтіннің көмегіме жеткізу арқылы журналистика ерікті және еріксіз түрде прецедентті мәтіннің құндылығын көтереді және жолданушы санасында бағалы сипаттама қалыптастырады. БАҚ-ның жауапкершілік деңгейіне қарай журналисттердің сөйлеу мәдениетіне жоғары талап қойылады. Прецедентті мәтіндерді пайдалана алудың және танудың маңыздылығын В.Г. Костомаров пен Н.Д. Бурвикованың мына пікірлері дәлелдей түседі: «Прецедентті мәтіндерді пайдалана білмеу – сөйлеу мәдениетінің төмендігін көрсетеді».
Жұмыстың мақсаты – қазіргі қазақ тілді басылымдардағы мақала тақырыбы болған прецедентті мәтіндердің қызметтері мен оны оқырманның (жас буын өкілдері жайында) қабылдауларын анықтау.
Осы мақсатқа жету үшін мына міндеттерді шешу көзделді:
- газет тілінің жалпы зерттелу жайына тоқталу;
- прецедентті мәтіндерге сипаттама беру;
- прецедентті мәтіндердің жіктемесіне тоқталу;
- қазақ газеттеріндегі прецедентті мәтіндердің қолданылу мақсатын анықтау;
- прецедентті мәтіндердің ұлттық-мәдени әлеуетіне тоқталу;
- эксперимент негізінде прецедентті мәтіндерді оқырманның қабылдау жайын көрсету;
        
        КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі: Баспасөз бұрын ағартушылық, үгіт-насихаттық,
танымдық бағытта қызмет ... ... ... ... ... отырған заманда, ең алдымен, ... ... ... құралына, үшіншіден, мәнді жеткізуші құралға
айналған.
Баспасөз – халық арасында әр түрлі ақпараттар ... ... ... ... ... жұмыстар жүргізуге, мемлекеттің, әлеуметтік
топтардың не ... ... ... ... ... ... беттерінде жарияланған мақалаларды оқуға тартудың негізгі әрі
бірден-бір тиімді жолы мақала тақырыптарын автордың дұрыс таңдай білуі. ... ... атау болу ... ... ... мәтіндердің орны
айрықша болып келеді. Бірақ бұл мәселенің екінші жағы тағы бар. Ол ... ... ... ... ... тұрған ақпаратты
қаншалықты дұрыс тани білуі және осы прецедентті мәтіннің оқырманға ... ... ... ... ... ... оқырманның аялық блімімен
анықталады.
Біздің диссертациялық жұмысымыздың ерекшелігі де сол – ... ... жас буын ... ... ... ... әрі
белсенді екендігінің жас ... ... ... ... ... ... негізінде айқындау. Өйткені газет мақалаларында прецедентті
мәтіннің қызмет етуі және көпшілікпен сәйкесінше қабылдануы тілдің мәдени-
сөйлеу құзырындағы ... ... ... ... ... ... жеткізу арқылы
журналистика ерікті және ... ... ... мәтіннің құндылығын
көтереді және жолданушы санасында бағалы сипаттама ... ... ... ... журналисттердің сөйлеу мәдениетіне
жоғары талап қойылады. Прецедентті ... ... ... және танудың
маңыздылығын В.Г. Костомаров пен Н.Д. Бурвикованың мына пікірлері ... ... ... ... ...... мәдениетінің
төмендігін көрсетеді».
Жұмыстың мақсаты – қазіргі қазақ тілді ... ... ... ... ... қызметтері мен оны оқырманның (жас ... ... ... ... мақсатқа жету үшін мына міндеттерді шешу көзделді:
- газет тілінің жалпы зерттелу жайына тоқталу;
- прецедентті мәтіндерге ... ... ... ... ... ... ... газеттеріндегі прецедентті мәтіндердің қолданылу мақсатын
анықтау;
- прецедентті мәтіндердің ұлттық-мәдени ... ... ... ... прецедентті мәтіндерді оқырманның қабылдау жайын
көрсету;
- прецедентті мәтін түрлерінің газетте ... ... мен ... ... ... Қазіргі қазақ тілді ресми газеттердегі мақала
тақырыптарындағы прецедентті мәтіндер.
Зерттеудің дереккөздері: Зерттеу ... ... ... 2010-
2012 жылдары жарық көрген ресми басылымдардың ... ... ... ... «Жас ... «Алаш айнасы») материалдары пайдаланылды.
Зерттеуде қолданылған әдістер: Зерттеу жұмысында түсіндірме, сипаттама
жасау әдісі, ... ... ... ... ... талдау әдісі прецедентті мәтіндердің ... ... ... ... ... әдіс ... эксперимент
қорытындысын талдау нәтижесінде газет беттеріндегі прецедентті мәтіндердің
қолданылуын анықтау мақсатында пайдаланылды.
Зерттеудің теориялық базасы ретінде М.М. Бахтин, Ю.Н. ... ... В.В. ... И.В. ... Ю.М. ... ... сонымен
қатар, қазақ ғалымдарының Б. Момынова, Н. Уәли, А.Т. ... ... Г.К. ... Р.Т. ... Қ.Ө. ... т.б.
еңбектеріндегі теориялық тұжырымдар басшылыққа алынды.
Ғылыми жаңалығы: Зерттеудің ғылыми жаңалығы мынадай:
- 2010-2012 жылдар аралығында ... ... ... тілді басылымдардағы
мақала тақырыптарында кездесетін прецедентті мәтіндер қарастырылып, олардың
жіктемесі жасалды.
- Прецедентті мәтіндердің сипаттамасы айқындалды.
- ... ... ... ... ... ... оқырман қауымның кабылдауы мен оларға әсері
анықталды.
- Сауалнама нәтижесінде жас айырмашылығына ... ... ... ... ... ... ... жасалды.
Теориялық құндылығы: Зерттеудің теориялық құндылығы материалға талдау
жүргізу негізінде публицистикалық дискурстағы ... ... ... рөлі ... ... ... ... билингвалды контексінде тіл
иеленушілердің прецедентті мәтіндерді қабылдау ерекшеліктері мен ... ... ... ... ... ... ... диссертация
жұмысының материалдары, ғылыми қорытындылар мен ... ... ... ... ... оқу кездерінде, сонымен қатар, «Журналистикалық
шеберлік», ... ... ... ... мен практикасы»,
«Мәтін лингвистикасы» т.б. курстарды оқу барысында қолданысқа ие бола
алады.
Қорғауға ұсынылатын тұжырымдар:
- ...... ... тікелей әсер ететін прагматикалық
бірлік. Тақырып мәтіннің мазмұнынан ... ... ...... ... ... орны болған, халыққа үлгі-өнеге
болып, халықтың есінде қалған белгілі бір оқиға.
- ... ... ... ... ... ашу аялық біліммен
байланысты болып келеді.
- Прецедентті құбылыс өзі арқылы тіл мен мәдениеттің ... ... ... ... ... ... маңызды рөлге ие.
- Прецедентті мәтіндердің ерекшеліктері олардың әрі ... ... сөз ... әрі ... ... бола алуында.
- Газет мақаласы тақырыптарында ... ... ... ... аударып, мақала мәтінін оқу-оқымауға ... ... ... ... ... ... ... мақала жарық көрді. «Прецедент ұғымының тілдік сипаты» ... ... ... инновациялар» және VIII «Электроника және компьютерлік
технологиялар» атты халықаралық ғылыми-практикалық коференция ... ... ... прецедентті мәтіндердің қызметі» (СДУ
хабаршысы, №1, 2012); «Прецедентті ...... ... ... тіл білімі: жаңа ғылыми парадигмалар мен ... ... атты ... ... конференция
жинағы 19-20.04.2012.).
1 ГАЗЕТ ТІЛІ ЖӘНЕ ПРЕЦЕДЕНТТІ МӘТІН
1.1 Қазақ тіл біліміндегі газет тілінің зерттелу ... ... ең ... әрі көне ... бірі – ... ... ... құралы, ол үкімет орындарының қабылданған шешімдері туралы
азаматтарды ... ... ... ... ... ... қызметі:
- қоғамдық өмірдің маңызды оқиғалары жөнінде хабарлау;
- қоғамға аса қажетті білімдерді қалыптастыру мен тарату;
- көпшілікті хабардар ... ... ... ... ... ... ... жатқан оқиғаларға саяси және адамгершілік тұрғыда баға беру;
- саясаттың маңызды мәселелері бойынша ... ... ... ... 1. ... ... сипаты
Мерзімді қазақ баспасөзі әр түрлі ғылымның зерттеу объектісі болып
келеді (сурет 1). Тарихшылар мерзімді ... ... ... қарастырса, саясаттанушылар саясатпен байланыстырып, мерзімді
баспасөз арқылы үгіт-насихат жүргізсе, ұлтымыздың ... ... ... ... Ал ... ғалымдар оған лингвистикалық тұрғыдан зерттеу
жүргізеді.
Тіл мен баспасөз – егіз ұғым. Қоғамдық-саяси, мәдени ... ... ... тіл ... ... ... жатса, сол өміріміздің,
қоғамымыздың дамуы барысында ... ... ... ... арқылы
тілімізге еніп жатады. Белгілі бір кезеңдегі тіл ... ... ... зерттеушілер еңбегі көрсетіп отырғандай сол кезеңдегі баспасөзге
зерттеу жүргізген ... ... да бір ... баспасөзді зерттегенде ең
алғаш көзге түсетіні – тілдің ... ... ... гөрі оның лексикалық ерекшелігі. Бұл – заңды да. ... ... ... ... ... болғандықтан, өзгеруге бейім
тұрады. Сондықтан да, ең алдымен, пайда ... ... сөз ... ... ... ғана оның ... ... мән береміз.
Сурет 2. Газет тілінің зерттелуінің лингвистикалық аспектісі
Қазақ тіл білімінде ... ... ... өз шешімдерін тауып
жатыр. Сондай мәселелердің бірі – ... ... ... ... ... ... баспасөзі, ондағы публицистикалық стиль жөнінде зерттеуші
ғалымдардың біраз еңбектері бар. ... ... ... ... Б.Әбілқасымовтың
еңбектерінде қазақ баспасөзінің тарихы, алғашқы ... ... тілі ... ... ... «Қазақ әдеби тілінің совет дәуірінде дамуы»
еңбегінде, атының өзі ... ... ... ... тіл дамуының жай-
күйі сөз болады. Газет лексикасы, оның жүйесі мен ... ... ... ... публицистикалық стилі жөніндегі О.Бүркітовтың
ғылыми жұмыстарының қазақ баспасөзін зерттеудегі маңызы зор. ... ... ... 1888 жыл мен 1928 ... ... ... даласында
65 шамалы газеттер мен журналдар шығып тұрғандығынан хабардар етеді [1, 3
б.]. Қазақ мерзімді ... ... ... ... ... ... «Дала уәлаятының газеті», «Қазақстан» газеттерінде
жарияланған ... ... ... 1961, 1963 ... ... ... алғашқы қазақ басылымдарының ... ... ... Қ.Бейсембаев, Х.Бекхожин, Ә.Жиреншин,
Т.Кәкішев, З.Тұрарбекова, Қ.Ыдырысов, З.Бисенғалиевтар жүргізген ... ... ... келді.
Зерттеуші-ғалым Ө.Әбдімановтың «Қазақ» газеті туралы зерттеуі осы
қатарды толықтырған еңбектердің бірі екенін айта кету ... [2]. ... ... ... ... ... ... алғашқы қазақ газеттерінің осы күнгі ... ... ... ... және ... ... энциклопедиялық басылымдары жарыққа
шықты [5, 141 ... ... мен ... материалдарын іріктеп, топтап, құрастырып,
осы күнгі әліпбиге түсіріп, ... ... ... ... ... жылдары Россияда болған революция дүмпуі нәтижесінде
қазақ газеттерінің екінші бір ... ... ... ... айтады [6, 6
б.]. Олар: «Серке» - 1907 ж., «Қазақ газеті» - 1907 ж., ... ... ... жж., «Ешім даласы» - 1913 ж. Осы аталғандардың қатарына
Ә.Бөкейханов ... ... ... әр ... ... тұрған «Голос
степи», «Омич» газеттерін де қосуға ... ... ... лексикасы (жүйесі мен құрылымы)» деп
аталатын ғылыми еңбегінде ... ... ... ... (визуальды)
мерзімді басылымдар, тыңдалатын (аудиальды - радио), әрі тыңдауға, әрі
көруге болатын (аудиовизуальды - ... ... ... үш түрге бөліп,
олардың үш түріне де ортақ 5 қызметін көрсетеді.
Олар: ... ... ... ... ... комментарийлық-бағалауыштық функциясы, үшіншіден, ақпараттың
ағартушылық-танымдық функциясы, төртіншіден, ... ... ... әсер ету ... ... ... ... жағымды
эффектілер тудыру үшін тиімді тәсілдерді пайдалану функциясы [7, 4-5 ... ... ... ... ... мен құрылымы)» еңбегінде
жалпы газет атаулының лексикалық құрылымы мен жүйесіне ғылыми тұрғыдан баға
беру үшін ... ... ... ... ... ... 3. ... тілінің лексикасы
Қоғамдық-әлеуметтік ортаның жоғары, орта және ... ... яғни ... ... ... тілін қалыптастырудағы маңызы
назардан тыс қалмауы керек. Бұл фактор көбінесе басылымдардың таралымына да
ықпал етіп отырады. Сондай-ақ, қаржы ... ... ... ... ... көп ... ... бағытталған, қажеттіліктен туындаған
тенденциялар қазіргі газеттердің басты стратегиялық бағытын айқындап, кей
тұста ... ... ... ... ... ... да қамтылды.
Сонымен бірге, газет лексикасының құрылымы мен ... ... ... оның ... ... тақырып, жанр, кейбір мәтіндік
ерекшеліктеріне) тоқталу, сондай-ақ, газет лексикасының типтерін – ... ... ... ... ... ... ... анықтау,
оларға тән тілдік қабаттарға тарихи-семантикалық талдаулар жасау; газеттің
типтік лексика ... тән ... ... ... ... ... ... тілді дамытудағы, сөздік қатарды толықтырудағы, әдеби тіл
тазалығы жолындағы, терминжасам мен ... ... тіл ... ... ... мен кемшіліктерін санамалау арқылы
мүмкін болғанын айту керек [7, 6-7 бб.].
Жас ғалым Ш. Исақұлова ... ... ... сөз ... атты ... ... газет тілінде көп
пайдаланылмайтын фразеологиялық тіркестер бірте-бірте кең орын ... және ... ... ... ... мен сезіміне терең ықпал
ететіндігін сөз ... ... ... ... ... ... ... келтіреді: Дегенмен, іс жүзінде барлығы
аспан айналып, жерге түскендей жағдайда (АТ, 12.11.03.), жалпы қызметкерлер
«осы ... ... ... ... екен» дегенді ашық айтпаса да,
бүйректерін Байсағатовқа бұрып ... ... (ЖА, ... біреулер
көрдегі балыққа ен салып ... ... (ЖА, ... ... жылы
Парламент Сенатына депутат болып ... ... ... ... ... қылмыс жасаушы ретінде мойнына құрық ... ... ... ... ... май құя ... болды
(ЖА, 06.03.03.) т.б. [8, 97-98 бб.].
Қазақ тіл ... ... ... ... жаңа сөз, ... тіркеп, сөздік етіп шығару 1985 жылдан басталғанын ... ... ... ... сөздігінің алғы сөзінде айтып өтеді.
Қазақ баспасөзінде жаңа ұғымдарды, қолданыстарды мүмкіндігінше қазақша
беру тілімізді байыта түседі. Р.Р. Тұяқбаева «Баспасөз тілі – тіл ... ... атты ... ... ... ... жаңа ... мен олардың жасалу жолдарына тоқталады. Ғалым жаңа ... 6 ... ... атап ... ... ... нәтижесінде. Масалы, хана жұрнағы
арқылы: дәмхана, зертхана, ойынхана, мейманхана т.б.
2. Сөздердің ... ... ... ... ... ... өтемақы, саяжай, елорда т.б.
3. Баспасөз беттерінде қысқарған сөздер де жиі ... ... ... ... БҰҰ деп жазып жүр.
4. Бірінші құрамы өзге тілдің сөзінен, кейінгі құрамы қазақшадан
тұратын және бірінші ... ... ... ... тірек
болып тұрған сөздерді де кездестіруге болады: Мысалы, теле –
телехабар, ... ... авто – ... ... фото ... фототілші, фотобайқау т.б.
5. Жаңа сөз қолданыстарды жасауда келісім-шарт, ... қос ... де ... болады.
6. Сөздердің тіркесуі арқылы жасалған: Сыбайлас жемқорлық, ұялы
телефон, шаруа қожалығы, ғарыш айлағы т.б. [9, 150-151 ... ... ... ... ... ана ... қайшы келетін, тіл мәдениетіне нұқсан келтіретін ... ... ... үш ... ... қолданылатынын
айтады: варваризм - белгілі бір тілдің нормасына қайшы, ол ... ... ... ... сөз ... мен сөз ... варваризм -
шетел әдет-ғұрпы, өмірі мен тұрмыс салты реалийлеріне қатысты кірме ... - ... ... ... ... ене ... кейбір мұқтаждықтарды өтеу
үшін қолданылатын шетел сөздері мен сөз тіркестері [7, 202 б.]. ... ... ... «Жас ... ... ... ... тіпті алғашқы беттерінен табылатындығын айтып,
мысалдармен көрсетеді: Төл теңгесіне ... жете ... ... жұрт ... ... ... ... қайтеді? (ЖА, 08.04.99.); Ең алдымен
өзіңе, сосын күн көріп жатса, ... де ... (ЖА., ... ... ... бетіңнен қайтпа! (ЖА., 30.01.99.); Үлкен «акулаларды»
қолға түсіру үшін көптеген нақты құжаттар дайындалады (ЖА., ... 24 мың ... ... ... ... ... (АА., ... ... Б. осы сияқты варваризмдерді пайдалану кейбір басылымдарда
тенденциялық бағыт алып бара ... ... [7, 204 ... ... ... ... ... құрылымын қарастырады.
Ғалымның айтуынша: БАҚ бетіндегі мәтінде белгілі контекске құрылған сөйлем
айрықша маңызды орын ... ...... да, контекске де тән болып
келеді. Контекстегі сөйлем әр түрлі мәнге ие ... ... мен ... әр ... ... түседі. Сөйлем әр ... ... ... бұл, әсіресе, БАҚ мәтіндерінде жиі кездесіп отырады. Сондықтан
БАҚ тіліндегі ... ... ... ... ... ... тікелей тәуелді болып келеді. ... ... ... ... ... ... айқындайтын сөйлем түрлері кездесіп
отырады.
БАҚ бетінде ... ... сөз ... айтушының мақсатына,
ниетіне, көзқарасына, интеллектуалдық мәдениетіне тікелей байланысты.
Контексті коммуникативтер жасайды, яғни ... ... ... ... барлық түрі кездесіп отырады, - дейді [10, 131 б.].
Сонымен қатар, Аширова А.Т. ... ... ... ... ... ... атаулары тартымды, мазмұнды ... ... ... ... оны ... үш ... ұстанғаны анық.
Біріншісі – тақырыпты таңдау, екіншісі – таңдап алынған ... ... ... ... - ... ... Осы үш ... қолданылу аясы
бірдей, бір мезетте болса, таңдап алынған газет атаулары сәтті шықса, тілші
ізденісінің жемісі, ... биік шыңы ... ... ақиқат. Бүгінгі
күнде мақал-мәтелдерден, қанатты сөздер мен афоризмдерден, цитаталар мен
жыр жолдарынан, танымал көркем ... ... ... ... ... ... сөздер арқылы жасалған газет атауларының маңызы ... ... ... ... ... адамның ой-санасын өсіріп,
қоғамдық пікірге қозғау салып, ... ... ... ықпал
етеді. Газет атауларының қыр-сырын ... ... ... ашу – тілші ғалымдардың басты ... [11, 20-21 бб.], ... ... тілі мәселесі – өте күрделі мәселе. Газет тілінің көтеретін жүгі
де тілдік жағынан әртүрлі. Осы жағын толық ... А. ... ... ... – ең ... жан ... жазу арқылы өркениет жемісі
саналатын газеттер ... ...... ... ... ... ... Газеттің жалпы адамзат тарихындағы, жекелеген халықтар мәдениеті
мен тарихындағы алатын орны ерекше».
Сонымен, қазақ газеттерін бірнеше ... ... ... ... Соның
ішінде лингвистика ғылымында көптеген ғалымдардың ... ... ... ... ... ... ... лексикасы, оның
ішінде фразеологизмдер, варваризмдер, жаңа сөз қолданыстар қарастырылған.
Газет ... ... ... ... ... ... ... бөлінген.
2. Қазақ тіл біліміндегі газет мақала тақырыптарының зерттелу жайы
Газет беттерінде жарияланған мақалалармен ... ... ... ... ... мақаланың тақырыптары болып табылады.
Қойылған тақырыптар берілген мәтіннің мазмұны ... ... ... ... қабылданатын, астарлы, белгілі бір хабар ... ... - ... ең ... ... ... ... тақырып берілген
мәтіннің жарнамасы, оқырмандардың назарын өзіне тартатын магнит тәрізді.
Экспрессивті тақырып берілген мәтінді оқу немесе ... ... ... ... ... ... ... өзіне аудара алмайтын
тақырыптардың кесірінен аса маңызды немесе қызықты мәліметтер ... ... ... да ... ... Тақырып мәтінді атап қана қоймайды, ол
автор мен оқырман арасында байланыс орнатып, ... ... ... ... – бұл жай ғана сөз, сөз ... ... ... емес.
Тақырып - оқырманның қабылдауына тікелей әсер ететін прагматикалық бірлік
табылады.
Отандық ... ... ... ... ... лингвистикалық
зерттеулерге нысан болып отыр. Мысалы Г.К. Ихсангалиева газет пен теледидар
бағдарламаларының тақырыптарына функционалды-прагматикалық ... ... ... ... ... Р.Т. Қожабекова баспасөз
беттеріндегі тақырыптардың фразеологиялық ерекшеліктеріне тоқталса, А.Т.
Аширова ... ... ... ... құрылымын қарастырады.
Тақырып адресант пен адресатты байланыстыратын ... ... деп ... Сол ... де ... ұсынылатын тақырып мәнді, түсінуге жеңіл,
негізгі ақпараттан хабар ... және ... ... ... аударарлықтай
нұсқада болады. «Негізінен, тақырыпты мақаланың бір ... ... оған ... мәтінге қойылатын талаптан да өзге талаптар
қойылады. Оны кіріспе бөлімге дейінгі кіріспе ... деп ... ... ... тақырып тема-ремалық құрылымнан бұрын беріліп, төменде
берілетін ақпаратты ... ... ... - ... ... ... Н.Ж. [12, 292 б.].
Номинатив сөз (тақырып сөз) тілдің белгілі (Ф. Де ... ... ... ... ... тіл білімінде сигнификат терминінен газет тақырыбының
басты айырмасы оның ... бір ... ... ... ... ... бейнесі емес, мақаладан туындайтын ... оның ... ... өзге ... ... болуында» [13, 56 б.].
Зерттеуші ғалым Абашинаның газет тақырыптарына байланысты берген
анықтамасы: ... ... ... во ... ... и в определенном
среде показал, что языковая форма словоформы до микротекста. При этом Т.А.
ван Дейк ... ... ... ... в ... ... ... форму, однако комментариев по этому поводу не дает. Из ... ... что ... ... ... давая тексту название –
заголовок, должен самостоятельно решать, немалотрудную задачу ... ... ... ... ... с ... ... установившихся стереотипов, а с другой придать публикации
выразительность уже на первой стадии ее организации давая ей ... ... ... ... ... ... кездегідей емес, біршама өзгерген.
Бүгінде газет тақырыптарын ... ... ... ... мен қанатты сөздер, кино, кітап аттары, өлең ... т.б. беру ... ... Бұл ... ... ... Г.К. Ихсанғалиева, Р.Т. Қожабекова, Б.Қ. Момыновалардың
еңбектерінде де көп ... ... ... «Функционально-прагматический анализ
заголовок» атты диссертациялық жұмысында газет тақырыптарын зерттеп, талдау
жасай келе, ... ... ... ... ... және ... төрт тұрақты қызметіне тоқталып, «қалған
функциялары қосалқы қызмет атқарады» [15, 12 б.] – ... ... ... ... анықтама береді: «Заголовки наиболее прямолинейно,
порой ... ... ... ... в ... и потребности
коммуникации. Заголовки отражают и фиксирует все процессы ... ... СМИ в ... и ... ... состояние сознание коммуникативов,
новый «языковой вкус» и, как ... ... ... ... [15, 26 б.].
Газет тақырыптарына қатысты еңбектерді талдай келе, ... ... ... ... ... ... 4. Газет мәтіндеріндегі тақырыптардың қызметі
Газет оқырманы – мінезі әр қилы, мамандыңы әр түрлі, ... ... ... адамдар аудиториясы. Ал газет болса ақпарат құралы ... ... ... аз ... ... ... сан қилы ... жеткізуі
қажет.
Тақырып әрқашан мәтіннен туа бермейді. Тақырып дегеніміз – газет
материалының аты ғана ... оның ... ... Тақырып – жарияланатын
мақаланың мәтіннен айыруға келмейтін бөлшегі, ең алдымен оқырманның ... ... ... ... ... ... ... Жалпы газет
тақырыптары негізгі идеяны, ойды, түйінді береді, ал бар идея ... оны оқып ... ... ... ... ... болады.
Тақырыптың ең басты түйіні – оның идеясы.
Орыс тіл білімінде тақырыптардың ерекшеліктерін ... ... ... бөле бастады. Орыс тіл біліміндегі алғашқы зерттеулер Г.О.
Винокурдың «Культура языка», А.М. Семищевтың ... ... ... ... бастады. Аталған еңбектер газет тақырыптарының орыс
тіл білімінде жүйелі зерттеле бастауына негіз ... Ал ... ... ... ... ... С.П. ... стиля английских заголовков», З.Д. Блисковскийдің «Название
всегда важно» ... ...... ... ... тұрғыдан
зерделеуге арналған еңбектер. Сонымен ... ... ... ... да қарастыру мәселесі көтерілді. Осы ... А.С. ... ... ... ... во ... языке с 17 до начало
20 в.», В.Г. Костомаровтың «Из ... над ... ... ... т.б. ... ... ... С.Д. Кражановскийдің 1931 жылы
жазылған «Поэтика заглавий» ... ... ... ... ... бірі ... ... болады.
Газет беттеріндегі тақырыптарды зерттеуші ғалымдар М.С. Стам, И.С.
Фоменко, А.Э. Лазарева, Л.А. ... Д.И. ... ... ... ... тіл ... баспасөз тілінің ерекшеліктері мен газет
тақырыптары жөніндегі зерттеулерге елеулі үлес қосқан ғалымдар С.М. ... ... Н.В. ... Ж.Б. ... Б.К. ... ... ... газет тілін зерттеуге арналған құнды дүниелер болып
табылады.
Ф.З. Жақсыбаеваның ... ... ... ... ... диссертациясында «Газет мәтіні ... ... ... ... ... ... [16, 113 б.]. ... газет мәтіні
тақырыптарының прагматикалық сипатына тоқталады: «Мәтіннің ... ... ... ... бірі – ... ... мәтініде тақырыпат тек ... ... Бұл ... ...... ... беру, қызықтыру және
мәтінді ұйымдастыру. Сондықтан мәтін мен ... ... ... ... ... күші тақырыпатқа түседі. Прагматиканың
тиімділігі адресаттың сана-сезіміне мақсатты ... ... ету ... ... мәтіні тақырыпатының маңызы артады. Газет мәтінінің
прагматикалық қызметіне сай келетін өзгерістер көп ... ... ... ... – оқырмандарға әсер ету». Ф.З. Жақсыбаева қазақ
газетіне тән тақырыпатты қолдану ... ... ... ... Тақырыпатты сұраулы сөйлеммен беру;
2. Тақырыпаттағы ойдың аяқталмағандығын білдіру мақсатында тақырыпатты
көп нүктемен ... ... мен өлең ... ... беру.
Ғалым тақырыпатты қолдану әдіс-тәсілдерінің бұл түрлеріне жеке-жеке
тоқталады.
Жоғарыда айтып кеткеніміздей, автор оқырман қауымның ... ... ... аса мән ... ... қызықты етіп қоюға бар күштерін
жұмсайды. Тақырыпты қызықты етіп ... ... ... бар ... ... жолдардың бірі тақырыпты толымсыз сөйлеммен беру: Мысалы, Аты –
«Қайсар», заты... (ЖА, 12.04.12.); ... ... ... Мысалы, Білім
артық па, байлық артық па? (ЖА, 12.04.12.); атаулы сөйлеммен ... ... (ЖА, ... ... ... ... Наразылар қатары өсіп
жатыр (ЖА, 12.04.12.). Газет тақырыбының құрылымы 5 сызбада ... ... ... ... ... ... ... сөйлем, лепті
сөйлем, хабарлы сөйлем түрлерінде келе береді.
Сурет 5. Газет тақырыптарының құрылымы
Р.Т. Қожабекованың диссертациялық ... ... ... ... ... ... ... қолданылу ерекшеліктері
қарастырылған. Диссертацияда қазіргі газет жанрларында көп қолданылатын
экспрессивті-эмотивті ... ... ... ... мен
қанатты сөздердің көп қолданылатыны талқыланған. Бұл тіркестер ... ... тән ... ... мен ... ... үлгілерінде көп
жұмсалады. «Тұрақты тіркесті тақырыптардың ... ... деп ... тарау «Газет беттеріндегі тақырыптардың прагматикалық қызметі»,
«Мақал-мәтелдер – ... ... ... ... ... ... ... тілдік ерекшелігі», «Газет беттеріндегі
поэтикалық тақырыптар» деген тараушалардан тұрады. ... ... ... шолу ... одан ... ... құрылымы талданады.
«Газет тақырыбындағы тұрақты тіркестердің ұлттық мәдени деректері» деп
аталатын ... ... ... ... – газет тақырыптарының
өзегі», «Газет ... ... ... ... ... ... әсер ... «Баспасөз беттеріндегі тақырыптардың кейбір
тілдік табиғаты» атты тараушалардан тұрады [16].
Зерттеуші Қ. Есенова газет мәтіні тақырыбының ... ... ... ... ... ... ... ажырамас бір бөлігі бола отырып бірнеше
қызмет атқарады. Солардың ...... ... және
прагматикалық.
2. Әрбір мақалаға қатысты алғанда аталмыш қызметтердің үлес салмағы әр
түрлі болады, яғни бір ... ... ... прагматикалық қызмет
келесі біреуінде тасалануы, көмескіленуі мүмкін. Қазақ ... ... ... ... ... ... кез ... мақалаға қатысты
алғанда 100%-ға орындалатыны, ал ақпараттық қызметтің онымен саалыстырғанда
бәсеңдеу болатыны (75-80%), ал прагматикалық қызметтің рөлі ... ... ... Графикалық-айшықтау, эмоционалдық-бағалауыштық, жарнамалық және
интегративтік сияқты қосалқы қызметтерді біріктіретін қызметтің оқырманның
мәтінді қабылдауға тигізетін өзіндік ... ... ... ... қабылдауы үш кезеңнен тұрады: мәтінді оқығанға
дейінгі, мәтінді оқу барысы, ... оқып ... ... ... ... ... тақырыпаттың қызметтері алма-кезек актуалданып отырады.
5. Тақырыпаттың прагматикалық қызметті өз деңгейінде атқаруы адресант
шеберлігі мен ... ... ... [17, 294-295 бб.].
Қорыта айтқанда, газет мәтіні тақырыбының маңызы зор. Тақырып мәтіннің
мазмұнынан хабар береді. ... ... ең ... 4 ... ... ... болжағыштық, прагматикалық. Орыс ғалымдарымен
қатар, қазіргі кезде, қазақ тілші ғалымдары да тақырыптың ... ... ... ... ... – лингвомәдени таңба
Соңғы кездердегі лингвистикалық еңбектерде прецедент сөзіне қатысты
қалыптасқан прецедентті есім, прецедентті мәтін ... жиі ... Ең ... осы ... ... шығу тегіне тоқталайық.
Шет тілдер сөзінің сөздігінде «прецедент» сөзі былайша түсіндірілген:
прецедент (латынша praecedens – алда ... ... 1) ... орны ... ... ... ... болатын оқиға; 2) заң. Сот шешімі немесе басқа
да мемлекеттік органдардың ... бір іске ... ... ... ... ... ... шешу кезіндегі шешімдер [18]. Т.Ф. Ефремовтың,
C. И. Ожегов пен Н.Ю.Шведованың, Д. Н. Ушаковтың редакциялығымен ... ... де ... ... ... дәл ... ... орыс тілінің түсіндірме сөздігінде берілген анықтама мынадай
болып келеді: ... ... ...... ... бұрынғы) –
өткен заманда өзінің орны болып, халыққа үлгі-өнеге болған, халықтың есінде
қалған ... ... ... ... ... ... ... оқиға.
Сот прецеденті – құқық негізінде белгілі бір күшке ие ... бір ... сот ... (UML) – ... жүйелерді жобалау кезіндегі бірізді
әрекеттердің спецификациясы.
Прецеденттер бойынша оқыту – шешім қабылдаудың алгоритмдерін автоматты
түрде құрастыру, эмпирикалық ... ... ... ... ... сонымен қатар жылдам оқыту және мәліметтердің
интеллектуалды ... [19, 586 ... (Use Case ... – қолданудың, пайдаланудың түрі,
сценариі) – жүйелі ... ... Оны ... ішкі жүйе ... іске ... ... осы мағыналардың ішінде лингвистикаға енген прецедент терминін
беретін ұғымға сәйкес келетіні ... ... ... орны ... ... ... ... есінде қалған белгілі бір оқиға» деген анықтама.
Түсіндірмелі сөздікте «прецедентті ...... бір ... ... ... ... ... келетін, үлгі-өнеге болатын, белгілі
бір жағдайларға байланысты дәлел ретінде қолданысқа ие болатын мәтін»[19]
деп түсіндірілген.
Жалпы ... ... орыс тіл ... ХХ ғасырдың соңында кеңінен
зерттей бастады. Қазіргі лингвистика ... ... ... ... мәселелерді шешу мақсатында көптеген ғалымдардың
еңбектерін, мақалаларын атап ... ... ... Ю.Н. ... ... Д.Б. Гудков, И.В. Захарченко, В.В. Красных және тағы ... ... өз ... ... ... ... ұғымдарына
тоқталған. Ю.Н. Караулов прецедентті мәтінді тек қана көркем әдебиетпен
байланыстыру дұрыс емес ... ... ... ... әндер, шығармалардың аттары, өнердің басқа түрлері (сурет, саз)
т.б. сияқты ... ... ... де прецедентті мәтіндер
қалыптасуы мүмкін екендігін ... ... бойы ... ... БАҚ материалдарында
пайдаланылып, дамып отырды. Прецедентті феномендерге ... ... ... ... есім ... ...... Д.Б. Гудков, В.В. Красных т.б.
прецедентті феноменнің тілдік ойлау ... ... ... ішінде
прецедентті атауларды анықтауда.
Қазақ тіл білімінде осы ... ... ... ... мәселесімен айналысқан ғалымдар ... Т. ... ... Г.Б. ... Е. ... Г.А. ... ... С.Қ. Иманбердиева, В.И. Жумагулова т.б. атап өтуге ... ... ... тән ... ... болады. Ондай мәтіндер саналы
түрде алынады. Прецедентті мәтінді пайдаланған кезде оны ... ... ... асыруға болады. ... ... ... ... ғана ... ... ... аңыз, әфсана,
поэтикалық шығармалар, нақыл сөздер, ертегi, анекдоттар да жатады.
Прецедентті мәтіндерді білетін адам қазіргі заманға, оның ... ... ... ... болады, ал білмеген жағдайда, керісінше, өз
заманындағы, оған дейінгі мәдениеттен алшақ болады.
Прецедентті мәтін – қоғамның кез келген ... ... ... жақсы белгілі болып келетін феномен. Прецедентті мәтіндерді
бұқаралық ақпарат ... (БАҚ) ... және оны ... ... ... ... қазіргі тілдік тұлғаның жалпы мәдени және ... ... ... ... ... ... мәтіндерді толық түсініп, мәнін ашу ... ... ... келеді.
Аялық білім терминін «фоновое знание» терминіне балама ретінде ұсынып,
ғылыми айналымға енгізген ғалым – Н. ... ... ... ... ... ... жүр. ... дүние
дегеніміз – мифология, фольклор, ертегі, ... ... ... аңыз,
ертедегі жазба әдеби туындылар, классикалық туындылардағы мәдени,
әлеуметтік маңызға ие ... ... ... ... тұлғалар мен тарихи
оқиғалар.
Бұл айтылғандар туралы мәліметтерді толық игерген адам ғана ... әрі ... ... Яғни мәтін болсын, тілдік бірліктер болсын таза
тілдік жағынан біліп қана қоймай, оны ары қарай тереңірек түсіну үшін ... ... ... ... яғни ... ... ... өткен жері,
оқиғаның болу себебі және т.б. мәліметтерді білудің маңызы зор. ... ... ... код толық ашылады.
Прецедентті атауларды оқығанда, әр адамның сана-сезімінде әлеуметтік-
психологиялық, саяси-қоғамдық, тарихи құбылыстар ... ... бұл ... ... ... егер адам ... ... берілген
оқиғадан немесе т.б. хабардар болмаса, онда ол адамға прецедентті ... ... ... Бұл жағдайда мұндай атаулар тек қана атау
(номинациялық), жекелеу қызметін ғана атқарады.
Прецедентті ... ... ... өте ... рөл атқарады. Әрбір
прецедентті мәтіннің беретін мағынасы, астары бар. Әр буын өкілдерінің, кез-
келген топтың, тіпті бір отбасының ... тән, ... ғана ... ... ... ... есімі де прецедент бола алады. Ол тарихтағы ұлы тұлғаның немесе
әдеби шығармаларда, киноларда кездесетін кейіпкерлердің есімі болуы мүмкін.
Мысалы, тарихымыздағы ұлы ... ... ... ... ... айтсақ
болады. Афрасиаб — Тұран патшасы, қолбасшы, түркі жұртының ұлы ... Ол IV-VI ... ... ... өмір ... ... есімі
Әбу Райхан әл-Бируни, Мұхаммед Хайдар ... ... ... Әбу Бәкр
Мұхаммед Наршаһи, Хамза ... ... ... т.б. ... кездеседі. Сонымен қатар, Афрасиабтың есімі Фирдаусидің
«Шаһнамасы» арқылы жұртшылыққа ... ... ... ... ... ... мен ... билігіндегі түркілердің ұзаққа созылған
соғысы барысында Иран ... ... ... Афрасиаб өлтіреді, сол сияқты
Кейқауыстың баласы ... ... ... ... ... ... түркілердің Алып Ер Тоңа батыры екені айтылады, оның теңдессіз
әскери қайраткерлігі, жеке басының батырлығы мадақталады. ... ... ... ... ... ... ... кезде, соғысуға келген
жауларын бірден қорқыныш билеп, кейін шегіне бастайды екен. Сол ... бұл ... ... ... ... адам» деген ұғым қалыптасқан.
С. Жапақов эпикалық шығармалардағы агионимдерді прецедентті феноменге
жатқызып, оған мынадай мысалдар келтіреді: «Баба түкті ... ... ... бап, Бибі ... ... ханыс, Палуан қыз, Сексен сегіз Сәруар,
Тоқсан тоғыз машайық, Ғайыр Ерен, Қырық шілтен, ... ... ... ... ата, Хауа ана, ... ... ... Түркістанда Қожа Ахмет,
Қырда Қияс пайғамбар, ойда Ілияс ... және т.б.» [20,24 ... көп ... ... ... шілтен». Ғайыперен қырық шілтен
– арабтың, көне түркінің және парсының сөздерінен құралған тіркес. Арабтың
«ғайыбы» «жоқ болып ... ... ... ... мағыналарда жұмсалады.
«Шілтен» парсы тілінде «қырық тән немесе қырық дене» ... ... ... ... ... да діни ... бар. ... әулиеліктің
жеті сатысы бар. Оның ең жоғарғысы – құтып, екінші сатысы – ... ... ... – Ғайыперен қырық шілтен болып саналады. Қырық
шілтеннің құрамында ... ... ... ... ... ... ... бірігіп, Жаратқанды ұлықтап намаз оқиды екен. Кез келген
қазақтың ұғымында Ғайыперен қырық шілтен ...... ... ... ... ... Халық ауыз әдебиетінде, Қобыланды,
Алпамыс батыр жырларында, қисса-дастандарда бұл ... көп ... ... ... ... ... ... тіршіліктің көзін көрсеткен де ... ... ... деп ... Ата — ... дерегі бойынша Алла тағала өз құдіретімен жаратқан ... ... аты. Адам Ата ... ... ... ... кешті.
Алла өзінің сүйікті жаратқанын сыртынан бақылап жүріп, оның ... ... ... ... ... ... Алла тағала
оны ұйықтатып тастады да, қабырғасын шығарып алып, Хауа ... ... ... Адам ... ... барша адамзат ұрпақтары тараған. Алла тағала
Адам Атаға ерекше ілтипат көрсетіп, кеудесіне жан ... соң, ... ... ... Барлық періштелерге оның алдында бас ... ... ... ... Адам Ата мен Хауа ... өз ... ақыр соңында олардың пейіштен қуылуына себепші болады. Пейіштен
қуылған соң Адам Ата Хауа ... ... ... ... Адам Ата ... қара тас ... ол сол ... каһба тұрғызады. Олардың екі ұлы,
екі қызы болған екен. Ер ... соң екі ұлы ... мен ... ... таласып, бірін-бірі (Әбіл Қабылды) өлтіреді. Содан
бері Адам баласы ... ... Аңыз ... Адам Ата ... 930 жыл ... дүниеден өткен. Адам ата мен Хауа Ана ... ... ... жерленген делінеді.
Айша бибі (ХІ ХІІ ғғ.) Қараханидтер әулетінің негізін ... ... Айша ... кім ... жөнінде атадан балаға қалған
аңыз болмаса, тарихи ... жоқ. Ал, аңыз оны төрт ... бірі ... атасы деп есептейтін Зеңгі бабаның қызы еді дейді.
Сол аңыздың айтуынша, Айша бибі ... жас ... ... бірін-бірі ұнатқан екі жас бас қосып, өмірлік серік ... ... ... ... ... ... анталаған жаумен
арпалысып, елін-жерін қорғаумен жүргенде Қараханның уәделі ... ... ... ... ... ... біраз уақыт өтіп кетеді. Ақыры
шыдамы таусылған Айша бибі ... ... ... ... өзі іздеп
бармақ болып, қасына күтушісі Баба әже қатынды ертіп, жолға шығады. Бірнеше
күн жол ... ... ... ... ... ... ... жағасына тоқтап, сол арада
суға түсіп, шаң тозаңнан арылып, ... дем ... ... ... ... ... суға шомылып, денесі сергіп шыққан Айша бибі күтушісі ... дем ... ... ... ... ... ... келіп жатады.
Сүйіктісінің ауылының төбесін көріп көңілі ... енді аз ... ... ... ойлап, тәтті қиял ... ... ... ... ... Осы ... оны ... улы жыланы шағып оятады.
Денесін у жайлап, тынысы тарылып бара ... Айша бибі ... ... бергізеді. Қарахан тәуіптерін, молдасын алып жеткенде ару қыз ... екі ... ... жатыр екен. Қарахан молдаға екеуінің некесін
қиғызады. Содан кейін ол қызды ... ... жаны ... бара ... Айшаның
құлағына: « Айша, сен енді бибі болдың!» деп үш рет айқайлапты.
Қайғырып, қан ... ... ... ... ... ... ... әсем күмбез орнатады. Жауын шайып, жел мүжіп, уақыт өз белгісін
салғанымен бір-бірін ... ... ... ... өшпес
белгісіндей болып, сол күмбез Тараз қаласының іргесінде әлі тұр.
Сонымен, ... ... орыс ... ... ... ... қазақ тіл білімінде Т. Жанұзақов, Т. Қоңыров, Г.Б. Мәдиева, Г.Қ.
Ихсангалиева, С.Қ. ... Н. Уәли т.б. ... ... ... ... ... ... ертегі кейіпкерлерінің
есімдері, осы күнге дейін болған ... ... ... ... өлеңдерден үзінділер т.б. прецедент ұғымын білдіреді. Прецедентті
мәтіндер ұлттық ... бір ... ... ... ... ғасырдың аяғы мен ХХІ ғасырдың басында тіл білімі саласында көптеген
жаңа бағыттар пайда бола бастады. Тілдік ... ... тек ... ... ... ... ... қана қоймай,
антропоцентристік зерттеулерге көше бастады. Антропоцентристік ... ... ... ... ... ... когнитивтік лингвистика, лингвомәдениеттану сияқты ... ... ... бола ... ...... аралығындағы ғылым саласы. Ол сөйлеу процесін, оның мазмұны,
коммуникативті рөлі, ... ойға ... ...... болмысын оның тілі арқылы танып-білу
мақсатынан туындаған лингвистиканың жаңа да ... бір ... ... ... – тіл мен сол ... иесі адам ... ... тілдік білімді адам миының жемісі, күрделі
ассоциативті-вербальды ... ... рух пен ой ... ... ... ... сипаттауға негізделеді. Қазіргі тіл білімінде кеңінен
қолданыс тауып келе ... тағы бір ...... – тіл мен мәдениет арақатынасын зерттейтін тіл ... ... ...... ... ... беріліп отыратын ұлттық
құндылықтар жиынтығы болып табылады. Әр ұлттың ана ... оның ... ... ... жан ... яғни, мәдениеті көрініс
табатындығы белгілі. Тіл мен ... ... ... азығы.
Тілдің әлеуметтік маңызы тіл мен мәдениетті, тіл мен қоғамды ... ... ғана ... Адамның жан дүниесі мен болмысының, мәдениетінің
қалыптасуына үлкен үлес қосатын халықтың баға ... ... – оның ... – мәдениеттің көзі, ұлт өмірінің айнасы. Тіл мәдениеттен тыс өмір
сүрмейді, себебі ол ... бір ... Ал, кез ... ... ... тіл ... бейнеленіп, тілдің кумулятивтік қызметі арқылы
ұрпақтан-ұрпаққа жеткізіледі.
Тіл – халықтың мәдениеті, салт-дәстүрі, қадір ... ... ... ... ... ... т.б. өмір сүру ... ететін құрал. Мәдениет – адамның тілде ... ... ... ... тәжірибесі.
Тіл – ұлттық мәдениеттің көрінісі. Осы ... ... ... мен ... ... ... ... көрініс табуы заңды
құбылыс. Себебі тіл – халықтың рухани және материалдық мәдениетінің, ... ... ... Тіл ... ... ... ... салушы В.фон Гумбольдтың: «Халықтың тілі барда оның рухы бар,
халықтың рухы бар да оның тілі бар, ал ... ... тең ... ... ... деген пікірі осыған дәлел бола алады [21.23 б.].
В.Гумбольдт концепциясы А.А.Потебня, Ш.Балли, ... ... ... Р.О. Якобсон және басқа зерттеушілер еңбегінде жалғасын тапса,
қазақ тіл білімінде Ә.Т.Қайдар, ... ... ... ... ... ... т.б. еңбектерінде көрініс
табады.
Лингвомәдениеттану (лингвокультурология) латынның Lingua -тіл, Gultura
- мәдениет, Logos - ілім ... ... ... ... мен ... ... ... пайда болып, халық
мәдениетінің тілдегі әсерін, ерекшелігін, жаңаша көзқараспен салыстыра
зерттейтін сала.
Лингвомәдениеттану ... орыс тіл ... ... ... - тілдің корреспонденциясы мен
мәдениеттің өзара қатынасының синхронды ... ... және ... бір ... ... көрсетеді. Лингвомәдениеттану
саласының орыс тіл білімінде теориялық және әдістемелік жолын сүрлеуші
ғалым В.В.Вороьбев оны ... ... ... ... ... бұл саланың тіл мен мәдениеттің өзара әсерінің
негіздерінен ... ... әрі ... ... ... ... - комплексная научная дисциплина синтезирующего типа,
изучающая взаимосвязь и ... ... и ... в ... и ... этот процесс как целостную структуру единиц в
единстве их языкового и внеязыкового (культурного) содержания при ... ... с ... на современные приоритеты и ... ... норм и ... ... ... пәнді халық мәдениетін танытушы
ғылым деп ... ... ... "Лигвокультурология - это наука,
возникшая на ... ... и ... и ... ... ... которые отразились и закрепились в языке" [23.8].
Сонымен лингвомәдениеттану – лингвистика мен мәдениеттану мәселелерінің
ұштасуы негізінде қалыптасқан және ... ... тіл ... ... ... ... ... қолданылу жүйесін зерттейтін, өзіндік
мақсат-мүддесімен, әдіс-тәсілдерімен ерекшеленетін тіл білімінің саласы.
Лингвомәдениеттану ұлттық тіл деректерінің бойынан мәдени ... ... сол ... ұлт ... ... ерекшелігін танытуға
көбірек бағыт бұрады.
Лингвомдениеттанудың зерттеу нысаны – ... бір ... ... ... жеткізуші тіл, ұлттық материалдық-рухани мәдениет және
адамзат арасындағы ... ... ... ... ... ... ... тұрақты сөз тіркестері,
прецедентті феномендер т.б. жатады.
Прецедентті феномендер – ... ... ... ... ... ... Олар ... аялық білімдерін дамытып, жадыларына
мәдениеттің белгілерін енгізеді, мазмұндаманы интелекттендіреді, бірақ
оларға жүгіну автор мен мәтін ... көп ... ... етеді. Себебі
бұл белгілер эстетикалық ақпарат иелерінің көрінісі болып табылады.
Тілші ғалымдар прецедентті ... ... ... ...... ... – ПА
Прецедентті есім – ПЕ
Прецедентті жағдаят - ПЖ
Прецедентті айтылымдарға зерттеушілер мақал-мәтелдерді, өз контексімен
байланысы ажырап немесе көмескіленіп ... ... ... ... сөйлеу тілінде жиі ұшырасатын мұндай бірліктер әсіресе монолог,
диалогтердің ұтымдылығын, экспрессивтілігін, ... ... ... ... ... адамды ойлануға жетелейді, айтушының
субъективті көзқарасын білдіреді, жеке ... ... ... керісінше, жалпы нәрседен дара факті-оқиғаларға баға береді, ойды
нақтылайды, дәлелдейді. Бұлар белгілі бір ... ... ... ... ... таныс болады да, олардың тілінде белгілі бір
жағдайға байланысты үнемі қайталануы мүмкін. Сондықтан қаламгерлер ... ... ... әр ... ... мақсатта, әр қилы позицияда,
әр түрлі ситуативті контексте қолданады: бірде тұтас ... ... ... ... үшін ... ... ... бірде өз
пайымдау, баяндауында ойды жинақтап, қорытуға немесе оны ... ... Ал ... ... тілі ... ... бір ... баға бергізеді, кейде көлемді шығармалардың ірі бөліктерін – күрделі
синтаксистік бірліктерді не абзацтарды - ... ... ... ... ...... ... әсерлі екендігі, астарлы ойды
қалыптастыруға қолайлылығы және есте тез әрі еріксіз сақталып қалатындығы. 
Ақын С. ... ... аға» ... ... айтылым
семантикасындағы қайшылық қорытындылап тұр: 
Кешір, әке! Өркеніңе қарашы: 
Жазылмаған жүрегінің жарасы. 
Жаңа білдім: жер мен көктей екен ғой, 
Туған жер мен ... ... ... төртінші шумағында мақалдың екінші сыңары өзгертіліп (...Тойған
жерде жүретұғын ит емес) қолданылған, алайда ұлттық ... ... бұл ... де оны оңай еске ... алады. 
Ақынның келесі бір өлеңіндегі мәтінаралық байланыстың маркері - ... ... ... ... Бұл ... айтылым мәтін түзуге
қызмет етіп тұр: 
Тәкаппарлық әбден бабы ... екен ... құс боп ... ... қас ... жеңгенде. 
«Келдім, 
Көрдім, 
Жеңдім» - депті қысқаша. 
О, Отаным! – О, Жеңімпаз Тәңірім! 
Қызыл қаның, 
ащы жасың төгілді... 
Талай жендет жүргізбек боп әмірін 
Цезарь ... ... ... ... С. ... ... ерекшеліктердің бір парасы прецеденттілік құбылыстарымен байланысты,
яғни элитарлық тілдік тұлғаның танымдық ... ... ... прагматикалық әлеуеті оқырмандар үшін де аса маңызды. 
Прецедентті ... - ... ... көп қолданылатын, ұлттық-
мәдени қоғамның орта таптағы кез-келген мүшесіне таныс ... ... ... ... ... болып келетін, астарлы мағына беретін, тұтастық ... ... ... таңбалар бірлігі.
Прецедентті мәтін – лингвомәдени бірлік. Себебі «прецедент» ... ... ... ... болатын белгілі бір оқиға. Прецедентті
мәтіндерге ... ... ... дәйексөздер, нақыл сөздер, анекдот,
ертегілер жатады. Прецедентті мәтіндер қоғам ... өте ... ... ... ... мәтіннің беретін мағынасы, астары бар. Әр буын
өкілдерінің, кез-келген топтың, ... бір ... ... тән, ... түсінетін прецедентті мәтіндері болады.
Прецедентті мәтіндердің лингвомәдениеттанудың бір нысаны екендігін
Г.Мәдиеваның мына сөзінен де көре аламыз: «К ... ... ... базы ... прецедентные имена, которым принадлежит одна из
ведущих ролей в накоплении и ... ... ... ... ситуации и целого комплекса ассоциации, которые ... ... ... ... в ... ... әр ... ұлттық мәдениетіне сай прецедентті атаулары
барын айтып, оларды үш топқа бөлген:
1. конфессионалды (Мекке, Айша-бибі, Арыстанбаб т.б.);
2. ... ... ... ... ... т.б.);
3. мәңгі махаббат символы (Төлеген-Қыз Жібек, Қозы Көрпеш-Баян сұлу
т.б.) [25, 67-71б].
Ұлттық-прецеденттік феномендер лингвомәдени топтарда көбінесе бір ... ... ... өзектілендіреді. Мысалы: бойы ұзын ... ... ... ... ... ...... толық
адамды – Шрек; ал, қазақтарда, екі ... ... ... – Қыз Жібек
пен Төлеген, Қозы мен Баян, сараң адамды – Шығайбай, күш иесін – Қажымұқан,
қарапайым аңқау адамды – ... ... ... ... өте ... – Көсе ... т.б. ... есімдер арқылы береді.
«Ерназардың сегіз ұлы – бір төбе, Ер Төстігі – бір төбе»
Бұл – Ер Төстік жайлы ... ... ... бойынша туған прецедентті
мәтін. Батыр, намысшыл, ержүрек Ер Төстік көптеген ... ... ... ... ... да, ... жылқыларын да еліне қайтарып, әке-шешесін
бақытқа кенелткен оқиғасы негізінде туған мәтінді бір ... ... ... ... адам ... ... ... бойына сеніп, жылдан құр қалыпты»
Бұл мәтін арқылы халық өзіне-өзі сеніп жүріп, бір нәрседен не сыбағадан құр
қалған адам туралы әсерлеп, ... ... ... шығу тарихы туралы да
бірнеше деректер бар. Қазақ, өзбек, ... ... ... ... хайуандар түйені қосқанда 13 болып жылды бөлісуге келіпті. ... ... ... кім күннің шыққанын бұрын көрсе, сол жыл басы болсын»
дейді түйе. ... ... ... бойы ұзын мен ... кім ... дегені еді. Оған бәрі «жарайды» деп көнеді. Таң ата ... ... ... ... ... ... басына шығып, күннің шыққанын
бірінші көреді. Жыл басының «Тышқан» деп аталуы содан. Сөйтіп, түйе ... ... құр ... ... ... ... туғанын көреміз.
«Атаңның төрі тұрмақ, көріне кірерсің»
Дәстүр бойынша, ертеректе күйеу жігіт қайын жұртына алғаш ... ... ... төсеп отырғызады екен. Күйеу жігіттің қайын атасының төріне
шығып отыруына қақысы болмаған, яғни бұл – күйеу жігітке қойылатын ... Ел іші ... соң ... оқиғалар болып тұрады. ... ... ... ... төрі ... ... ... деген сөз қалған.
Осыған байланысты ел ішінде сақталған мынадай бір ... бар. ... жас ... ... ... ... ... келгенде, жеңгелері дәстүр
бойынша, күйеудің астына тулақ төсеп, босағаға таяу ... ... ... ... қабаған иті бар екен, бөтен адамды көріп қалып, арс етіп үріп
қалғанда, ... ... ... кетіп, төрден бір-ақ шығыпты. Жеңгелерінің бірі
бетін шымшып: «Масқара-ай, күйеу жігіт атамның төріне ... ... ...
дегенде, ол есік жақтағы төбетті қолымен нұсқап: «Апандай бәлекет арс етіп
ұмтылса, атаңның төрі ... ... ... ... ... Амалсыздан,
еркінен тыс бір іс істеуге мәжбүр болғанда айтылады.
Міне, осындай прецедентті атаулардың, мәтіндердің ... ... пен ... ... ... ... құбылыс өзі арқылы
тіл мен мәдениеттің өзіндік синтезін көрсете ... ... ... ... рөлге ие.
1.4 Прецедентті феномендердің сипаттамасы және жіктемесі
Прецедентті мәтіндер халық жадындағы өткен мен ... ... ... ... ... ... ... индивид санасы мен прецеденттіліктің бірнеше деңгейін
көрсетеді. Гудковтың ойынша, сананың түрлі деңгейіне әр ... ... ... ... автопрецедентті, әлеуметті-прецедентті, ұлттық-
прецедентті, универсалды-прецедентті [26, 24-29].
Автопрецеденттер индивидтің санасында ерекше танымдық, эмоционалдық,
аксиологиялық мәнге ие ... ... ... көріністермен
байланысты, қайталанбас ойлардың қатарына ... ... ... ... ... ... ... кез-келген
әлеуметтің орташа өкіліне белгілі болып келетін және ... ... ... ... Ұлттық-прецедентті феномендер кез-келген
орта деңгейдегі лингво-мәдени ... ... ... ... және ... көгнитивті базасына кіретін феномендер. Универсалды-прецедентті
феномендер кез-келген толыққанды ... ... ... ... ... ... ... кеңістігіне кіреді.
В.В. Красных, Д.Б. Гудков, И.В. Захаренко, Д.В. Багаева сияқты орыс
ғалымдары прецедентті феномендерге прецедентті ... ... ... есім және ... ... ... [27, ... мәтіндер - нақты бір сөйлеу ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір жағдайларға байланысты
дәлел ретінде қолданысқа ие болатын мәтін, (поли) предикативті ... ... ... ... шығармалары («Евгений Онегин»,
«Бородино»), әндердің мәтіні («Подмосковные вечера», «Ой мороз, ... ... және ... ... ... айтылым – қалпына келтірілген шешендік өнер қызметінің
өнімі, қайта қарауға ... ... ... предикативті болатын және
болмайтын, мағынасына сай келмейтін компоненттер мәні, қиын белгі.
Прецедентті жағдаят – ... ... ... ... ... ... байланысты болып келетін, ... ... ... ... ... есім ... прецедентті айтылым да
болуы мүмкін.
Прецедентті есім – индивидуалды есім, 1) прецедентке жататын ... ... ... ... ... ... Бульба) немесе 2)
прецедент болатын, тіл иеленушілерге кеңінен таныс жағдаятпен байланысты
(мысалы, Иван ... ... ... ... Ю.Н. ... ... «орыс,
кеңестік, әлемдік классикалық шығармалардың негізінде қалыптасады» [28,
217]. Дегенмен, ... ... ... емес және ... ... қана ... мәтіндермен байланыстыру дұрыс емес. «В наше время в ... ... с ... ... и ... тексты, и
виды устной народной словестности..., и ... ... и ... ... [28, ... Караулов анықтаған деректермен қатар, айта кету керек прецедентті
мәтіндер сонымен қоса, бұқаралық мәдениеттің әсерінен де ... ... ... ... танымал әндер, шығарма туындыларының
аттары (музыка, сурет), жарнамалар.
Ю.Е. Прохоров Ю.Н. Каруловтың прецедентті мәтін туралы ... ... ... ... ... нақты бір тілдік тұлғаға ғана қатысты
қарастырады» [29, 151]. Прохоров Ю.Е. ... ... ... ... ... ол белгілі бір ұлттың тілдік/сөйлеу мәдениетіне жатады, сонымен
қоса, белгілі бір ... ... ... ... ... ... мәтіндерді қолдану, белгілі этномәдениетте іске асатын,
әлем және әлемнің образы жайлы ... ... ... ... ... ... ... тұлғаның қасиетін анықтайды,
сонымен қатар, тұлғаны сол мәдениетке, сол ... ... ... ... ... ... прецедентті мәтінді біртұтас этномәдениет пен нақты
тілдік тұлғаға ... ... және ... ... ... ... қарастырып, Ю.Н. Карауловтың көзқарасын
кеңейтіп, толықтырады.
Зерттеуші ғалым Г.Г. Слышкин Ю.Н. Карауловтың анықтамасын қайта ... ... да, ... прецедентті деп түсінетін лингвомәдени топ
өкілдерінің санына шек қоймауды ... Бір ... ... ... ... ... ғана прецедентті бола алады, демек, олар ... ... ... ... ... белгісіз болады. Бірақ,
«прецеденттіліктің» ең жоғарғы сатысында бұл ... ... ... қолданылып, құнды жүктемелерді алып жүреді, яғни толыққанды
прецедентті терминіне ие болады. Осыдан ... Г.Г. ... ... ... өркениеттік және жалпыадамзаттық прецедентті
мәтіндерді атап көрсетеді [30].
Ю.А. Сорокин мен И.М. ... ... ... ... ... түсіндіреді: для указанных авторов «Прецедентные тексты – это
некоторые ... ... и ... ... / ... ... ... и аксиологические отношения в плане / ... ... ... ... сопоставляющиеся с другими
«заимствованными» и ... ... для ... ... / ... ... ... прежде всего, средства
когнитивно-эмотивной и ... ... ... ... ... ... на ... индивидуальной и группавой
(социальной) памяти и свидетельствующие о ... ... ... для нас ... и проблем» [31, 104, 113].
Прецедентті мәтіндерді қолдану сөйлеудің оюмен өрнектелгеніне ұқсайды
және автордың ұстанған ... ... ... дәлелдеме болады
[32, 149 б.].
Прецедентті мәтіндерді газет жариялымдарында қолданудың кажеттілік
тудыру себебі, прецедентті ... ... ... ... ... В.Г. ... ойынша, бейнелілік пен стандарттың кезектесе
қолданылуы [33].
Прецедентті мәтін стандартқа жөн сілтейді: жариялымға экспрессивтілікті
енгізе отырып, түрлі ... ... ... ие ... ... ықшамдалған түрде тест-источник жайында немесе тұтас ... ... ... ... ... ... коннотация деуге болатын
коннотацияның ерекше түріне ие.
Қазақ тіл білімінің тілші ғалымдары да прецедент ... ... ... ... ... С. ... ... шығармалардағы
агионимдерді прецедентті феноменге жатқызып, оған мынадай мысалдар
келтіреді: ... ... ... Әзіз, Отырарда Арыстан бап, Бибі Фатима,
Қарашаш ханыс, ... қыз, ... ... ... ... ... машайық, Ғайыр
Ерен, Қырық шілтен, Дәуіт пайғамбар; Қыдыр ата, Адам ата, Хауа ... ... ... ... Қожа ... Қырда Қияс пайғамбар,
ойда Ілияс пайғамбар және т.б.» [20,24 ... ... бірі ... ... ... ... тіл ... ғалымдарының ішінде Г.А. Кажыгалиеваның көркем мәтінді
лингвомәдени талдауға байланысты еңбегінде [34], Г.А. Ихсангалиеваның газет
мәтіні тақырыптары мен ... ... ... [15], ... ... [35], С.К. Иманбердиеваның менсионимдерді талдауға
байланысты ... ... ... ... [36]. Қазақстанның орыс
тілді басылымдарында кездесетін сатира мен юморды ... ... ... ... мақсатында қолданылатын мифтік немесе әдеби
кейіпкерлердің, білімді тұлғалардың есімдерін атап ... А-а, вот ... ... явился!; Цицерон у кормила [37].
Г.Б.Мәдиева «Ономастическое пространство современного Казахстана» атты
докторлық ... ... ... ... олардың
қолданылу мақсаттарын анықтап, түсіндіріп көрсетеді [38].
Прецедентті есімдер мынандай жағдайларда қолданылады:
- салыстыру (Сара Тыныштыгулова – это казахская Эдит Пиаф из ... ... Эдит Пиаф – ... ... певица 40-х гг.
С характерным тембром голоса);
- нақты есімдердің орнына ... ... ... ... ... ... твой робот? – журнал «Шмель», Кулибин – народный изобретатель);
- жалпылау мақсатында (Да, не ... еще на ... ...... Чичиков – персонаж Н.В. Гоголя, обладающий ... ... как ... ... выдать желаемое за
действительное и ... ... ... мақсатында (Заняться нам предстоит разбором
публицистического творчества ... ... ... ... ... ... же безутешная вдова опубликовать в газете «Станок»
не одно лишь трехстрочное объявление «Пропал муж, фамилия О. Бендер»,
но ... и ... ...... ХХІ в., №21, 7-13 августа 1998 ... ... О. ... – яркие образы из художественного
произведения «Двенадцать стульев» И.Ильфа и Е.Петров) и ... ... ... ... ... құрайтын
универсалды бола алады (Отелло, Шехерезада, Гамлет, ... ... ... және ... бір ... ... базаға кіретін,
ұлттық болады (қаз. Қарабай, ор. Плюшкин, - сараңдықтың, дүниеқорлықтың
көрінісі; қаз. ... ор. ...... ... қаз. ... ор. Иван ... кездері Федя, Вася деген есмідер
де қолданылады) – аңқаулықтың, ашықауыздылықтың көрінісі).
Басқа ... ... ... Иван ... ... Ганс –
немістерді, Джон – ағылшындарды ... және ... ... ... бір ... ... (конфессионалды, профессионалды т.б.) социумды-
прецедентті феномендер (есімдер) бөлініп шығады [38, 96].
Конфессионалды ... ... ... ... жатады. Олар
универсалды, фреквенталды және ... бола ... ... ... ... ... конфессияларға
белгілі (Аллах, Бог, Мария). Фреквенталды конфессионалды ... әр ... ... ... тән (Мекке, Медина, Құдай, Мұхаммед,
Пайғамбар т.б.). Ұлттық конфессионалды прецедентті есімдер белгілі ... ... ... ... ... ... ... есімдері мен киелі
жерлердің атауларымен байланысты (Айша бибі, Арыстанбаб). ... ... ... ... ... базаларында кездесетін
фреквенталдыларды атап айтып ... ... ... орыс ... ... ... ... Бауырсақ болып калыптасқан; И.
Ильф пен Е.Петровтың кейіпкері, белгілі Остап Бендер, қазақ ... ... ... ... ақша ... адам ... ... Таяуда Орал
қаласында бірнеше ай бойы қала тұрғындарын алдап, талайды сан соқтырып
жүрген Остап ... бір ... ... түсті (ЕҚ, 16.02.2001). Қазақ
қауымының ... ... ... ... орыс жазушыларының
көркем әдебиетімен таныс болуы ... ... ... ... ерекше атап, бөліп қарастыруға мүмкіндік береді. Себебі олар ... ... де, ... ... ... де ... ... келеді [25, 89
б.].
Сонымен, Г.Б. Мәдиева прецедентті есімдерді 3 топқа ... ... ... ... ... ... (Аллах, Бог, Мария);
2) фреквенталды конфессионалды есімдер – бірнеше ұлтқа ... ... ... ... Медина, Құдай, Мұхаммед, Пайғамбар т.б.);
3) ұлттық конфессионалды есімдер (Айша бибі, Арыстанбаб т.б.).
Қорыта айтсақ, орыс ғалымдары мен ... ... ... ... ... ... ... беріп, олардың атқаратын қызметін
анықтап, ... ... ... ... ... ... феномендерді қарастырып, оларға прецедентті мәтін, прецедентті
есім, прецедентті жағдаят, прецедентті ... ... Әр ... ... ... ... көрсетеді: Г.Г. Слышкин прецедентті
мәтіндерді ... ... ... ... ... деп ... Д.Б. Гудков автопрецедентті, әлеуметті-
прецедентті, ұлттық-прецедентті, универсалды-прецедентті феномендер ... ... ... С. Жапақов эпикалық шығармалардағы
агионимдерді прецедентті феноменге жатқызса, Г.Б. ... ... ... конфессионалды, фреквенталды конфессионалды, ұлттық
конфессионалды деп қарастырады.
1.5 ... ... ... ... ... ... прецедентті мәтіндердің
түрлі типологиялық классификацияларын өңдеуде. ... ... Е.Г. ... орыс ... прецедентті мәтіндердің 5 таптық түрін атап
айтады:
- орыс мәдениетіне байланысты пайда ... ... ... ... ... ... орыс ... аударылған немес аударлымаған шет елдік мәдени және шет
тіліндегі танымал мәтіндер,
- шетелдіктердің негізінде пайда ... орыс ... ... ... ... ... тарих пен мәдениеттің деректері негізінде
қалыптасқан орыс мәтіндері,
- халықаралық «қаңғыбас» оқиғалардың неізінде ... ... ... ... ... (ең ... ертегілер),
- жалпыадамзаттық прецедентті мәтіндер негізінде пайда болған
мәтіндер[39].
Зерттеуші-ғалым Г.Г. ... ... ... ... ... келесі тобын көрсетеді: 1) саяси плакаттар, ... ... ... 2) ... одақтың басшыларының және маркстік-лелиндік
классиктерінің шығармалары; 3) тарихи нақыл сөздер; 4) классикалық және
классикалық ... ... орыс және ... ... ... 5)
ертегілер және балалар тақпақтары; 6) жарнамалық мәтіндер; 7) анекдоттар;
8) мақалдар, ... ... ... 9) ... ... ... ... [30, 72 б.].
Ғалым С.Г. Шулежкова былай топтастырады: 1) фольклорлық; 2) діни; ... ... ... 4) ... және ... байланыстылар; 5) Ресей тарихымен байланысты; 6) ... ... ... ... 7) ... ... [40].
Өз зерттеу жұмыстарында прецедентті мәтіндерге кеңінен тоқталып,
зерттеу жұмыстарын жүргізген ... тіл ... ... ... дереккөздеріне байланысты түрлі көзқарастарды танытады.
Ж.Д. Маликова өзінің зерттеу жұмысында прецедентті ... ... ... атап ... [41, 53-70]:
1) көркем әдебиет:
Журналисттер оқырман қауымның назарын аудару мақсатында орыс және қазақ
көркем ... ... көп ... ... мектеп
бағдарламаларында оқытылатын орыс ... ... ... ... ... газет беттерінде көп ... ... ... Н.В. ... А.С. ... И.А. Крылов, М.Ю.
Лермонтов, Н.А. Некрасов, А.С. Пушкин т.б. ... ... ... ... Мысалы, Н.В. Гоголь мынандай прецедентті
мәтіндерді қалдырды: «К нам едет ... ... ... ... деп ... тудырған әкім туралы мақала). Н. Гогольдың «Ревизор»
атты комедиясындағы жағдаймен ... ... Ф.М. ... и ... атты ... ... да көптеген
прецедентті мәтіндер ... ... и ... ... ... «Преступление без наказания».
Әсіресе, А.С. Пушкиннің қаламынан туындаған фразаларды көпшілік
журналисттер ... ... ... ... олар ... ... ... болып табылады. «Евгений Онегин» романы мынадай
прецедентті мәтіннің ... ... ... «Алматы все возрасты покорны»
(қаланың 150 жылдық мерейтойына байланысты) / Қаз. ... ... ... все ... ... ... Фольклор (ертегілер, мақал-мәтелдер, анекдоттар, балалар фольклоры:
санамақтар, мазақтаулар):
Ең көп ... ... ... ...... ... ... – халық даналығының көрінісі, адам ... ... ... ... ... мақалды тез қабылдап, жеңіл
түсіне алады.
3) Библия (фразалар, оқиғалар, образдар) немесе діни әдебиет.
4) ... ... ... ...... бір ауыз ... публицистикалық немесе
ғылыми туындылардан сөйлеу әрекетіне енген тиянақты, бейнелі ... ... ... Юлий ... ... ... победил» тез, оңай жеңіске ие
болғанда айтылатын сөзі.
6) Ұрандар:
Д.Б. Гудков мұндай прецедентті мәтіндерді ... бара ... ... ... олар ... ... сыртында орналасқан және одан шығуы,
тіпті, ұмытылып кетуі де мүмкін [43, 212-213]. В.Г. Костомаров пен ... ... ... мен ... ... ... жатады,
дегенмен олар табиғи-мәдени түріне емес, саяси және ... ... ... ... ... ... ... айтады [44, 45].
7) Әндер (кеңестік кезеңнің, танымал әндер, балалар әндер):
8) Фильмдер
9) Теледидар (телебағдарламалар аттары, ... ... ... мәтіндердің пайда болатын 9 дереккөзін атап,
оларға мысалдар келтіріп, кеңінен тоқталады. Олар: 1) көркем әдебиет; ... ... ... ... ... ... ... 3) библия (фразалар, оқиғалар, образдар) немесе
діни әдебиет; 4) фразеологизмдер; 5) қанатты сөздер; 6) ұрандар; 7) ... ... ... ... ... әндер); 8) фильмдер; 9)
теледидар (телебағдарламалар аттары, жарнамалар).
Жеке адамдардың тiлдiк құрамында ... ... ... ... ... үшiн ... ... (белгi, символ) рөлiн атқара отырып,
ерекше орын алады. ... ... ... ... шығарманың
ономастикалық кеңістігінде әртүрлі қызмет ... үшін ... ... дереккөзіне қарай мынадай топтарға бөлiнді: 1) әдеби
шығармалардан. Мысалы: «Жүсіп пен Зылиха» шығармасының басты ... ... ... ... бас қаһарманы – ... 2) ... ... ... кемеңгері, ойшыл-философ – Платон (Шығыс
халықтары оны Апылатон деп ... 3) ... 4) ... айналған топонимдер; 5) дидарын көрген тау; 6) ... ... А.Н. ... ... текстов в рускоязычных и
казахскоязычных газетах» атты диссертациялық жұмысында прецедентті ... көзі деп ... атап ... [45, ... Әлемдік классикалық көркем әдебиет: өткен ғасырлардағы және қазіргі
кездегі шетелдік, ... және ... ... ... ... ... ішінде прецедентті мәтін а) басты
кейіпкерлердің есімі: «Қозы, Баяндардың, әсіресе, ... ... әр ... ... (ЖА, ... б) ... аты: «Ақиқат
пен аңыз» (Т, 8.09.01); в) шығармалардан алынған дәйексөздер: г) юморлық
және сатиралық шығармалар: д) ... ... ... ... ... ... пен ... Халық ауыз әдебиеті мен анекдоттар
5) Масс-медиа өнімі.
а) ... (к/ф): 1) ... ... және ... атаулары: «Тоғысқан тағдырлар. Немесе Ресей-Қытай ара-
қатынасы және оның ... ... (Т, ... 2) кинофильмдерден
алынған фразалар; 3) басты кейіпкерлердің аттары.
б) мультипликациялы фильм кейіпкерлерінің ... ... ... ... атанып кеткен бір кеңкелес шетелдіктерді күнде көріп
жүргендей...» (ЖА, ... және ... ... ... ... ... ... «ұлттық» анықтамасы бар құндылықтар мен
игіліктер ғана ... ... ... ... (ЖА, №1, ... ... және ... роликтеріндегі фразалар мен мәтіндер:
«Ағылшын сапасы», «Американдық рахат» мемлекеті бар ұлтқа ... ... (ЖА, №1, ... ... ... ... ... отандық және шетелдік авторлардың әндері: балалар ... ... ... ... ... ... және революциялық
әндер; эстрадалық т.б. әндер. Әндердің атаулары және әндерден ... ... ... ... ... ... балапан» (АА, 31.05.01).
7) Белгілі тарихи жағдайлар, деректер: ... ... ... ... деген қағида далада қалуы тиіс» (ЖА, 5.03.98); және ... ... ... ... ... ... ... тұлға» - Своик
не қылған адам?» (АО, ... ... ... «Демек, Қазақстан Барыс болуы үшін – ең алдымен ел
басшылары Барыс болуы керек» (ЖА, 21.02.98); «Ғалымжан ... ... бола ала ма?» (ЕҚ, ... ... ... ... көрінісі. «Сейфуллин, Саин қосылып, /
Екі мың, саған сыр ашты...» (АА, 5.01.00) – ... ... ... Саин ... өте ұсқынсыз әлеуметтік көріністің символына айналды.
Сурет 6. ... ... ... ... да ... прецедентті мәтіндерге арналған зерттеу
жұмысында ... ... 9 ... ... ... кеңінен
тоқталып, мысалдар беру арқылы толық түсіндіріп өтеді. Ж.Д. Маликова, А.Н.
Таирова да басылымдарда кездесетін прецедентті ... ... ... газет беттеріндегі мақала тақырыптарында ... ... ... ... ... ... зерттеулерін, айтқан
пікірлерін қарастыра ... ... ... ... ... біз,
прецедентті мәтіндердің мынадай дереккөздерін көрсетпекпіз (сурет 6):
1) Әлемдік классикалық ... ... ... ... және қазіргі
кездегі ұлттық, кеңестік, шетелдік әдебиет. Әлемдік классикалық көркем
әдебиет ... ... а) ... ... ...... Қыз Жібегі – аяулы ана, ... ... ... мен ... ... ... ... бүгінгі
сіңлілері» (ҚӘ, №10, 2012); «Толағайдың ... ... ... ... бақ ... (АА,2.03.10); ә) шығармалардың
аттары – «Ер Төстік балабақшасы» (ҚӘ, №6, 2012); ... ойын ... ... ... ... ... мерейлі кеші» -
(АА,20.02.10); «Кинодағы «мәңгілік бала ... ... ... ... ... б) ... ... дәйексөздер
- “Заман деген желмая, қалмасаң халқым жақсы едi, ... ... ... ... ... ... (ҚӘ,№51.2011); «Жібекпен қызыл
гәріс белін буған...» (АТ, 25.05.11); «Жүрегім мен зарлымын жаралыға...»
(АТ,21.07.11); «өлеңмен жер ... ... ... (АТ, ... ... да бар таласы» (АА,04.02.10); «Әскерге әйелдердің де бар ... “Бiр ... ... ... ... (ЖА,03.05.12) т.б. г)
балалар әдебиеті - «Ерназардың сегіз ұлы бір төбе, Ер ... бір ... д) ... және ... ... ... ... өнімі: кинофильмдер (к/ф): а) отандық, кеңестік ... ... ...... ... да, Қорқыттың көрі... –
Борат» (АА,18.02.10); «Мұстафа ... ... ... (АА,25.02.10);
«Аймақтағы «алхимиктің» қадамдары» ... ... мың ... ... отаншылдық рухын оятуда» (АА,19.05.12); ә) ... ...... ... ... әлі» ... деп жүргеніміз «Штирлец» емес пе?» (ЖА,13.05.11); «Қазақтың Қыз
Жібегі – аяулы ана, ... ... ... ... ... қайтедi осы?» (ЖА,27.03.12); б) кинофильмдерден алынған фразалар;
г) телебағдарламалардың атаулары – «Таң ... ... ... Белгілі тарихи жағдайлар, деректер: «Басынан Қаратаудың көш келеді»
(ЖА,20.10.11); «Жем жағалай ел ... ... ... бір түркінің
ортақ терминқоры қажет» (АТ,24.11.11); «Ұлы Тоныкөк пен ... ... ... ... ту ... қазақ» (АА,28.04.10); «Өлдің,
Мамай!» (ЖА,23.02.12); «Американы ашу» ... ... ... ... ... қызыл гәріс белін буған» (АТ, 25.05.11) «Гауһартас»
халық әнінен үзінді; ... ... ... ... әні; ... ... ... сәнi келмейдi»
(07.02.12). «Нұрсұлтан, сенен не пайда!? «Нұр Отан», ... не ... ... тобы ... ... «Не ... атты әннен алынған
үзінді тәрізді, сол әнге негізделіп айтылған; «Біз» театры «Миллион ... ... ... ... ... ... ... діни әдебиет: «Абыл мен Қабыл»
(ЖА, 11.01.11); «Фатимадай жар қаласаң, өзің ... бол» ... ... адамға Қыдыр ата дарымас» (АТ,18.03.11); «Бүгінгі күннің Ұмай
анасы» (АА,17.05.12)
6) Фразеологизмдер (тұрақты сөз тікестері): ... жай ... ... ... Қазіргі қоғамның әлеуметтік көрінісі: «Mail.ru-да неғып жүр қалың
қазақ баласы?» (АА,11.02.10); «Болашақтықтардың» ... ... ... ... ... асық ... ... бізді қайда апарады? (АА,15.05.10); «Болат Әбілев: Біздің қоғам
«өлі тері» жамылған қоғам» ... ... ... пана ... «Сұрторғай – неткен сұм торғай деп зарлайтын күн ... «Көк ... ... бүтін, іші түтін» (АА,19.01.10).
8) Саяси дискурс: «Нұрсұлтан, сенен не пайда!? «Нұр Отан», сенен не
пайда!?» (ЖА,14.02.12); «Бакиев барарға жер, ... тау ... ... «Сең ... Мәжіліс, сен де қозғал!» (АА,14.05.10);
«Кесірлі қоян, Қара ... және ... ... ... 25 ... жетім қыздың тойындай өтпеуі тиіс» (ЖА,25.01.11).
9) Халық ауыз әдебиеті (ертегілер, мақал-мәтелдер, анекдоттар, балалар
фольклоры т.б.): ... ... ... ... ... ... өзің ... «Жалмауызға да жан керек» (ЖА,13.03.12); «Қарға қарғаның
көзің шұқымайды» (ЖА,12.04.11); «Толағайдың» ... ... да ... ... да ... ...» ... ... Әлиевті
Австрияның өзі де таппай қалды. Ол қайда жүр? (ЖА,01.09.11); «Халық айтса,
қалып ... ... «Әй» дер ажа ... ма ... ... шапқан сайдағы, Құныскерей үңгірінің құпиясы» (АА,23.01.10);
«Әке көрген оқ жонар» (АА, 06.02.10); «Кеңесіп пішкен тон ... ... ... ... ... ... ... болғанынан
боладысы қызық» (АА,21.05.10); «Асық ойнаған азбайды...» (АА,22.05.10);
«Айтылған сөз – атылған оқ» ... ... ем ... ... ... ... т.б.
Ресей және өзіміздің қазақ ғалымдарының прецедентті мәтінге
байланысты зерттеу жұмыстарында атап ... ... айта ... ... ... ... ... кездескен
прецедентті мәтіндердің негізінде, мынадай дереккөздер бар ... ... ... ... 1) Әлемдік классикалық көркем әдебиет;
2) Теледидар өнімі; 3) Белгілі тарихи ... ... 4) ... ... ... ... немесе діни әдебиет; 6) Фразеологизмдер (тұрақты
сөз тікестері; 7) Қазіргі ... ... ... 8) ... ... Халық ауыз әдебиеті (ертегілер, мақал-мәтелдер, анекдоттар, балалар
фольклоры т.б.).
1.6 Прецедентті ... ... ... ... ... ... қауымның назарын аудару үшін
прецедентті ... ... ... ... ... ... өттік.
Прецеднтті мәтіндердің ерекшеліктері олардың әрі мақал-мәтел, әрі ... ... әрі ... ... бола ... Біз ... ...
мақал-мәтел, тұрақты сөз тіркесі, нақыл сөздер дегенге тоқталмақпыз.
Соладың ішінде мақал-мәтелдерді ... ... ... ... жиі
кедеседі. Себебі, мақал-мәтелдер – оқырман қауымның көпшілігіне таныс ... ... ... білімдерінде бар, ақпарат береді, назарды
аударады. С.Иманбердиева өзінің зерттеу еңбектерінде прецедентті ... ... ... ... ... ... ... есімдерді
атап көрсетеді. Мысалы:
1. Атымтайдай жомарт бол,
Наушарбандай әділ бол.
2. Сүлеймен пайғамбар мың жасапты,
Әр мәжілісін бір ... ... ... ... ... ... Алла деп ... аман келерсің [46,90-94].
Мақал-мәтелдерді прецедентті мәтін ретінде қолданудың ... ... ... ... орындарының немесе сөздердің
ауысуында болып келеді. Дегенмен, мағыналары сақталады.
«Қарға қарғаның көзің ... ... - ... ... ... ... айналысатын адамдар бір-бірінің жаман істерін ашпайды, ешкимге
тіс жармайды деген мағынаны береді. Газет ... ... да ... сонымен байланысты. Мақала дәрігерлердің ... ... ... адам жайында, алайда министрліктегілер де, сот өкілдері де
дәрігерлерді ... ... ... яғни бұл ... де ... кемедегі адамдардың бір-бірін әшкерелеп бермейтіндігі.
«Халық айтса, қалып айтпайды» (АТ,19.01.11) - өте кең ... ... көп ... ие ... ... не айтса да, оның бір
себебі бар ... ... ... бекер еместігі, халық білгенін
айтады, ... ... ... ... деген мағынада қолданылады.
Газеттегі мақала елбасымыз Н.Назарбаевтің президенттік ... ... 6 ... ... ... ... Ата ... өзгеріс енгізу
туралы болған қос Палатаның бірлескен отырысы жайында. Яғни, ... да осы ... ... ... тұр. ... ... ... деген сөздерді бекер айтып жүрген жоқ, бұл хаықтың шешімі дегенді
айтады.
«Әй» дер ажа ... ма ... ... – «әй дер ажа, қой дер ... ... ... алынған. Прецедентті мәтіннің ерекшелігі, ... ... ... ... толығымен қолданбаса да, мағынасын беріп тұр, және
оқырман қауымның ойына бірден осы ... ... ... ... ... ... ... көлік жағдайлары, оның ішінде
автобустардың жүру тәртібі мен ... ... ... ... ... ... аттарын, көше аттарын ... ... ... ... ... сөйлеп, аялдама аттарын дұрыс жариялауды талап
ететін, қадағалайтын «әй» дер ажа ... ма екен ... ... ... көрген оқ жонар» (АА, 06.02.10) – «әке көрген оқ жонар, шеше
көрген тон ... деп ... ... ... ұл мен ... ... сөз ... айтады. Ұлы әкесіне, қызы шешесіне қарап, ... ... ... Бұл атаумен берілген мақала мазмұны да соған
қатысты. Оразалинов ... атты су ... ... ... ... ... Асқардың ұлы Алаң да әке жолын қуып спорттың сол
түрімен ... ... ... ... ... «Әке ... оқ жонар»
деп бекерге айтылмағаны тағы бір рет дәлелденді.
«Кеңесіп пішкен тон келте болмайды» ...... ... тон ... ... деп айтылады. Яғни, бір шешім қабылдайтын кезде,
жаңа бір іс бастайтын кезде, не нәрседе ... да ... ... ... қате болмайтындығын аңғартады. Бұл жерде мақаланы «кеңесіп
пішкен тон ... ... деп ... Себебі мақалада Парламентте өткен
кезекті бір ... ... ... сөз ... ... ... мәселелер талқылануда. Сол себепті де «кеңесіп пішкен тон келте
болмас» дегенді беріп тұр.
«Тойдың болғанынан боладысы қызық» (АА,21.05.10) - ... ... ... қуанышты сәттерді асыға күтіп, дайындаламыз. Сондай
жағдайларға байланысты айтылған мақал. ... ... ... күш
жұмсап дайындаламыз, дегенмен сол сәттер бір мезетте өтіп ... ... дана ... ... ... ... ... боладысы қызық» деп.
Газеттің осы санындағы мақалада да елордамыз Астана қаласының 12 ... ... ... сөз ... ... ... ай ... дайындық жұмыстары қарқынды түрде жүріп жатыр. Сол дайындықтың
қалай жүргізіліп жатқаны ... ... ... ... ... ...... дана халқымыз «асық
ойнаған азар, доп ойнаған тозар» деп кеткен болатын. Дегенмен бұл мақаланың
тақырыбына қарап, сол сөздің өзгергенін ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері мен сан қилылығы айтылады. Халқымыздың
асықты ... ... да сөз ... ... ... ... ... деген ізгі тілек бар. Асық ойынында кімнің сақасы
алшысынан түссе, сол ... ... Яғни ... алшы ... оның ... ... Сәті түсіп, жолы болып тұрғандығын білдіреді. Біздің
осындай ұлттық ... ... ... ... ... ұмыт ... ... айтады.
Мақал-мәтелдер сияқты тұрақты сөз ... де ... ... ... ... ... жиі қолданылады.
С. Иманбердиева ... ... ... ... ... ... ... есімдер:
1. Аллаға шүкіршілік қылуы;
2. Алланың жазған парманы;
3. Атымтай [-дай] жомарт
4. Алла құдай бағын ... ... ... ... Алла ... пендесіне деген
жақсылығы мен құдіреттілігін көрсетеді. Сонымен бірге аты жомарттығымен
әйгілі болған Атымтай образ тура ... ... ... ... ... ... сонымен қатар,
тарихи тұлғалар атаулары да ұлт мәдениетін көрсетеді. Мысалы:
Дәуіттің қоржынындай;
Сүлейменнің ... ... ... ... - ... өте ұзақ ... ақылы мен күші сай
ерекше жаратылған жан деп ... ... ... ... ... ... діни ... осы Дәуіт пайғамбар арқылы
жаратылған. Қасиетті кітап Дәуіттің қоржынында ... ... ... кие ... ... ... қоржынындай» деп атап кеткен.
Сүлеймен - (Соломон евр. Шелемо) Дәуіттің ұлы, ... ... ... ... ... құстардың тілін білген. Алланың әмірімен оған
жындар қызмет етіп, су ... асыл ... ... Су ... Сүлейменнің
алты қырлы, жұлдыз пішіндес «қолынан келмейтіні жоқ» сиқырлы ... ... ... ... алып қойып, Сүлеймен сиқырынан ада болады.
Тіліміздегі «Жүзігі барда, Сүлеймен, жүзігі жоқта сүмірейген» деген ... ... ... ... - ... евр. ... ... айтылатын Алланың елшісі, «Бес
кітапты» жазған. Мұсаның ... ... ... ... құдыретімен 12
бұлақтың көзін ашып, шөл даланы суға толтырған. «Мұсаның асасындай» ... ... ... істің қиюласып, тез бітіп ... ... жай ... қаза ... (АА,17.05.12) – «төбесінен жай түсті»
деген тұрақты сөз тіркесін, қазақтар, ... бір таң ... ... ... ... бір ... ... естерін жия алмаған кезде қолданады.
Алайда газет бетіндегі мақала тақырыбында ... сөз ... ... ... тұр. ... ... қарасты Краснокаменское ауылының
екі тұрғыны кешқұрым жұмыстан қайтып бара жатқанда төбеден жай түсіп, 1969
жылғы ... ... ... ... ... ал оның ... келе жатқан
азамат есінен танып құлап қалғаны жайында хабардар етеді. Бірер уақыттан
кейін есін жиған ... ... ... қан ағып ... ... ... Алайда ол қасында келе жатқан жігіттің әлдеқашан
жан ... ... ... ... «оғы» марқұмның басынан кіріп,
қарынның төменгі жағынан бір-ақ шыққан екен.
Прецедентті мәтіндердің тағы бір ерекшелігі – ... ... ... ... ретінде келуі. Әсіресе, прецедентті есімдерге байланысты
қалыптасқан көптеген нақыл сөздер ... ... ... ... ... ... - Орта ... ханы болғанымен, Ұлы жүз бен Кіші жүзге ықпалын
жүргізген, бүкіл қазақ халқын біріктіруге күш ... ... ... ... ... болған. Абылай хан дүниеден өткеннен кейін, үш
жүздің баласы бас қосып, үлкен ас ... 40 атқа ... ... ... ұлы ас осы ... одан кейінгі астарда ешкім де 40 атқа бәйге тігіп
көрмеген.
Бұл сөздің қазақ халқына кең тарағаны ... ... ... ... ... ... ... байланысты тілімізде «Абылайдың ақ туы,
«Абылай аспас бар ма асу». «Абылайдың ақ ... бір ... ... ... ... ... ... символдық ұғымға айналған.
«Ердің соңы Есет
Пірдің соңы Бекет».
Кіші жүзде екі Есет батыр ... ... - ... ... ... Маңғыстауда Бұхар, Хиуа қалмақтарынан қорғаған Есет Көкіұлы.
Осы осынау жанкешті батырлығына риза болған ... хан ... аса ... ... ел ... ... ... деп батасын берген екен. Кіші
жүзге ауыз салмақ болған түркімен, қалмақ башқұрт «Есет келді ... ... ... деп ... ... ... ... бір ғасырдан кейін келген Есет Көтібарұлы ХІХ ғ. аты шыққан
батыр ғана емес, ... ... ... ... ... ... болған адам. Жауға қарсы сөз найзасы мен өз найзасын кезеген Махамбет
пен ... ... ... жәрдем, ақыл кеңес алып отырғаны ел жадында
қалған. ... ... мен ерен ... ... ел ... соңы Есет ... кеткен. «Жүректі болсаң, Есеттей бол, Білекті болсаң, ... ... ... ... де ... ел ... тараған.
Қорыта айтсақ, прецеднтті мәтіндердің ерекшеліктері олардың әрі мақал-
мәтел, әрі тұрақты сөз тіркестері, әрі ... ... бола ... Және ... ... ... ... өзгеріп те келе беретіндігі,
құрамындағы сөздерінің бірі түсіп, немесе басқа сөздер қосылып та ... ... ... ... ТІЛІНДЕГІ ҚЫЗМЕТІ
2.1 Прецедентті мәтіндердегі ұлттық-мәдени ақпараттар
Қазiргi газеттердiң тiлi, тілші ғалымдардың қызығушылықтарын ... ... ... 1) ... ... ... ... ең басты саласы болып табылады; 2) ... ... ... өзгерістер бұқаралық ақпарат құралдарында ... ... ... ... ... әр түрлі мәнерлі құралдарға жүгініп, аса ресми және
стандартты ... ... 4) ... ... барлық бұқаралық ақпарат
құралдары сияқты, мәдени ақпараттың жол бастаушысы болып келеді. ... ... бар ... трансляторына прецедентті мәтіндер де
жатады.
Г.Б. Мәдиеваның прецедентті ... 3 ... ... ... ... ... (Аллах, Бог, Мария); фреквенталды
конфессионалды есімдер – бірнеше ... ... ... ... ... ... ... Мұхаммед, Пайғамбар т.б.); ұлттық конфессионалды
есімдер (Айша бибі, Арыстанбаб т.б.) ... ... біз ... ... ... т.б. салған іздері бойынша, прецедентті
мәтіндерді 3 топқа бөліп қарастырамыз:
1) социумды-прецедентті;
2) ұлттық-прецедентті;
3) ... ... ... ... мәтіндер ұлттық-мәдени ақпараттарды
таратады. Ондай мәтіндер тек қана қазақ тілін иеленетіндерге ғана ... ... ... ... мен тарихын жақсы меңгерген адамдарға да
белгілі болады.
Соңғы кездері адамдар өздерінің шыққан бастауларын, тарихтарын, басынан
өткергендерін көп еске ... ... ... ... ... ... ... әні, әннің мәтіндері прецедентті мәтін ретінде жиі қолданылады. «Елім-
ай» әнін қазақтар өз тарихтарындағы ең ... ... ... ... ... ... шапқыншылығының кесірінен толығымен жойылудың
алдында тұрған жылдары шыққан. Бұл ... ... ... оқырманға
белгілі бір жағдайға байланысты болған трагедияның халыққа тигізер зардабы
мен оның ... ... ... ... ... ... ... мағыналарды өте жақсы жеткізеді:
Мына заман қай заман? Бағзы заман.
Баяғыдай болсайшы тағы заман,
Елім-ай, Елім-ай...
Мына заман қай ... ... ... құсы ... ... заман,
Елім-ай, Елім-ай...
«Елім-ай» ұлттық-прецедентті мәтіндер қатарына кіреді, ... ... ... ... және ... өзге ... адамдарына
түсінікті болмайды.
Мысалы, «желтоқсандықтар» деген прецедентті мәтін өзінде «өздерінің
халқы, ... үшін ... ... ... ... ұшыраған жас
патриоттар» деген мағынаны сақтап қалған.
«Естай мен Майраның елінде филармония жоқ!» (АА,16.01.10) – бұл ... ... ... тұр. ... ... ән ... дүлдүлдері
болған Естай ақын мен Майра әншіні еске түсіреді. Естай (Есмағамбет)
Беркімбайұлы ... - ... ... ... ... ... өнер ... Қазақстан Композиторлар одағының алғашқы
мүшелерінің бірі. ... ... Ақан ... ... ... ... ... Шашубай сынды әнші-ақындармен бірге үлкен
жиындарда (Омбы, Қараөткел, Көкшетау, Қызылжар, ... ... ... ... ... ... ән ... халыққа танымал
болады. Композитордың алғашқы туындысы - «Шолпан қаққан» әні. Өз заманында
әншілік талантымен дүйім жұртты тамсандырған ... ... баян ... аралап ән салған. Оның репертуарында халық арасында ... ... ... ... ... ... да ... бар. Өнер
иесінің қазақ әндерімен қатар татар, орыс халқының әндерін де орындағаны
баршаға аян. ... ... ... ... ... ... ... зор. Мақалада, міне, осы екі дүлдүлдің туған жерлері ... ... ... ... оның ... тұрғандығы,
қайтадан филармония ашу керектігі жайында сөз болады.
«Әке көрген оқ жонар» (АА,06.02.10) – «ата көрген оқ жонар, ана ... ... ... ... ұл өсер, шешеге қарап қыз ... ... ... ... ... ... көрініс табады. Қазақ халқы
балаларының тәрбиесіне өте көп көңіл бөледі. ... ... ... ісін ... ... ... ... қойылған тақырыпты
оқып, оқырман қауым бірден, мақаланың әкесі мен баласы ... ... ... ... шебері болған әкесі мен әкесінің ісің жалғастырушы,
әкесінің айналысқан спорт түрімен шұғылданып, біршама жетістікреге жеткен
баласыны ... ... ... бақ ... (АА,02.03.10) – ұлттық
мәдениетімізде Балуан Шолақ атақты ... ... ... ... ... ... көрсеткен спортшысы,
жауырыны жерге тимеген балуаны. Әкесі Баймырза ағаш шебері болған. Әкесіне
қарағанда, шешесі Қалампыр қарулы кісі болған дейді. «Алып — анадан» деген
ғой, Балуан ... та осы ... ... теңдессіз алып күштің иесі болған.
Мұның үстіне Балуан Шолақ ән-күйге жасынан құмар болады. Бертін келе, ... ... ... осы екі ... ... дамытады. Оның халық арасына
кеңінен тараған әндері - «Ғалия» мен ... ... ... бақ ... деген тақырыпты көргенде оқырман қауымның ойына
күрестен не әннен жарыс болғаны туралы ой ... ... ... ... ... ... ... арасында далалық цирк
өнерінің негізін қалаған спортшы, әрі әнші Балуан Шолақ ... ... ... «Халық әні» кафедрасының ұйымдастыруымен өткен байқауға
дәстүрлі ән өнері бойынша дәріс алатын 16-20 жас аралығындағы ... шарт ... ... ... ... ... ... алынған
он жігіт Балуан Шолақ бабаларының әндерін орындаудан және қол күрес пен ... ... ... сөз ... «Қыз Жібегі» - аяулы ана, мейірімді әже...» (АТ,03.03.11) –
ұлттық ... Қыз ... ... ... жыры, қазақтың ең көне
мұраларының ... ... ... ... ең ... ... жыры - аңыз ... тарихи оқиға, кейіпкерлері өмірде болған адамдар.
Жырдың негізгі кейіпкерлері - Төлеген мен Жібек бірін-бірі шын ... ... әке ... ... ... ... өлімі мен Жібектің
қайғылы тағдыры талай жанарларға жас ... ... ... бейнесі -
сұлулық пен әсемдіктің ... ... ... мақтанышы, рухани
ескерткіші. Осы жырға байланысты түсірілген «Қыз Жібек» ... бар. ... ... ... Халық әртісі Меруерт Өтекешова ойнайды. ... ... ... ... ... рөлі десек те болады, яғни қазіргі
кезде аяулы ана, мейірімді әже ... ... ... ... ... ... 25 ... жетім қыздың тойындай өтпеуі тиіс»
(ЖА,25.01.11) – «жетім қыздың тойындай» ... ... ... халқы көбіне
бір нәрсені салыстырғанда, бір шаралардың өтуі ... яғни ... еш ... ... ... кездері қолданады. Бұл жерде
мақала тақырыбы 1986 жылы 17 — 19 ... ... ... ... ... отаршылдық, әміршіл-әкімшіл жүйесіне
қарсы наразылық қимылдары болған тарихи оқиғаға 25 жыл ... және ... ... ... ... ... елеусіз қалып, өз
деңгейінде ... ... ... ... жүргендігі туралы
хабардар етеді.
Қазіргі ақын шығармаларындағы прецедентті ... ... ... ... ... қатысады. Үркер, Темірқазық космонимдері,
Алатау, Қаратау, Қазығұрт оронимдері қазақ халқының мәдениетінде ... ... Қарт ... ... ... деп ... ... тауға деген
құрметін көрсете білген ақындар шығармаларында. Қаратау – ... ... ... «Елім-ай» өлеңінің бірінші жолы: Қаратаудың
басынан көш келеді… арқылы ... ... ... ... ... хабардар
етсе, ал Қаратау халық панасы ретінде суреттеледі.
Міне, осындай прецедентті ... ... ... ... ... ... ... береді. Дегенмен газет
беттеріндегі барлық прецедентті ... ... ... ... деп айтуға болмайды. Ешқандай ұлттық-мәдени ақпарат ... ... де ... ... ... ... жүр ... баласы?» (АА,11.02.10); «Counter-Strike батырлары асық ойнамайды»
(АА,25.02.10); «Таң дидарлы «Таңшолпан» (АА,03.04.10); ... ... ... ... ... деп ... «Штирлиц» емес пе?»
(ЖА,13.05.11); «Жетім бұрыш» пана болмайды ... т.б. осы ... ... да ... ... ... ... мәтін ретінде
газет беттерінде қолданысқа ие болып жүр.
Сонымен, қорыта айтатын болсақ, газет мақала тақырыптарында ... ... ... және ешқандай да ұлттық-мәдени ақпаратсыз қолданылып
жүрген прецедентті мәтіндер кездеседі. Жоғарыда оларға мысалдар келтіріп,
атап ... ... ... ... ... қызметі
Газет тілі бұқаралық коммуникацияның сөйлеу стилінің негізін құрайды.
Газет мәтіндеріндегі семантикалық өзгерістер, прагматикалық ... тіл ... ... ... ... ... газет тіліне арналған көптеген диссертациялық ... (Б.А. ... ... ... И.М. ... ... кезде газет тілін тілші ғалымдар мәдениеттің аспкетісі ретінде,
тіл нормалары ... ... ... ... ... жеткізу журналисттердің жауапкершілігінде. Журналисттің тілдік
тұлғасының сөйлеу мәдениетінің соған сай жоғары ... ... ... адам ... бір ... ... – ұлттық тілдің субъектісі ретінде
ұлттық мәдениеттің де тұтынушысы, жасаушысы, иесі болып саналады, ... ... да бір ... өмір ... адамдардың тіл тұтыну деңгейін
отандық ғалым Н. Уәли ... ... 1) ... ... ... тұтынатын элитарлық тип; 2) әдеби тілдің ... ... ... білетін, ара-тұра кодификацияланған нормадан қате
жіберетін, сөйлеу тілі мен ... тіл ... кей ... ... ... ... ... тип. Сан ағынан басымы да осы орташа әдеби
тип; 3) негізінен әдеби сөйлеу ... ... ... қарапайым сөйлеу
тіліне тән элементтерді қосып сөйлейтін тілдік-мәдени тип. Сан жағынан,
шамамен, орташа ... ... ... 4) ... ... тілімен
сөйлейтін, бейәдеби элементтер мен ... ... ... (1:15). ... тілдік тұлғалар деп саналатын
қаламгерлердің лексиконындағы тілдік ... ... ... тұлға
теориясының авторы Ю.Н. Караулов былай дейді: «Тілді тұтынушының интенциясы
мен мақсаттарын, оның ... ... ... ... ... ... ... динамикасын көрсететін прагматикалық деңгей бірліктерінің
жиынтығына пресуппозиция, дейксис, рефлексия элементтері, ... ... ... мәтіндер, аргументация тәсілдері, «сценарийлер»,
жоспарлар, сондай-ақ өзін-өзі көрсету бағдары жатады (программы ... ... ... мәтіннің мазмұндық-нақты ақпарында, демек, оның
вербалды қабатында ... ... ... ... ... ... ... тілдік тұлғаның дүниені танып-түйсінуінің
бейнесі деуге болады. 
Мәтінаралық байланыстарға негіз болатын прецедентті құбылыстар құрылымдық-
семантикалық типі ... ... ... ... атаулар,
прецедентті айтылымдар, прецедентті ... ... ... ... құбылыстар өз кезегінде вербалды (яғни тілдік тұлғаның
жадында дайын сөз, сөз тіркесі, сөйлем түрінде сақталып, өмір сүретін) және
вербалданатын ... ... ... ... ... тұтас өздерін емес,
олардың түрлі дифференциялық белгілерін ғана алып, ... ... ... ... өз ... ... пайдаланады) болып бөлінеді.
Вербалды ... ... ... есімдер, прецедентті
айтылымдар жататын болса, ... ... мен ... ... құбылыс деп саналады. Бұл ... ... ... ... бар, яғни ... бір ... өмір сүретін адамдар олардың сол ... ... ... ... болады. Сол себепті прецедентті құбылыстарды тез танытатын
ең негізгі, ең басты, сонымен ... ең ... ең ... ... ... қажет жағдайда оларды өз мақсатына қолдана алады. Әр ... ... ... бұл ... ... ... ... болып шықпайды. Әр адам, мейлі ол оқырман
болсын, мейлі қаламгер ... сол ... ... ... ... ... бояуын қосып, өзінше интерпретациялайды. Тілдік
тұлға өзіне қажетті сөзқолданысты, мәтін фрагментін өзі өмір сүріп ... ... кез ... ... әр қилы дәрежеде таныс
прецеденттілік феномендерінен ... ... ... ... ... қашан да жоғары болады. ... да әр ... ... өз ... ... олардың шығу тегіне
қарамай, қайтсе де ... ... ... ... сол ... семантикасын кеңейтетіні, толықтыратыны, байытатыны сөзсіз.
Халықтың қазіргі болмысы мен ділі ... жиі және ... ... ақындардың
бірі – Серік Ақсұңқарұлы. Ұлттық элитарлық тілдік тұлға ретінде ... ... ... ... ... ұлттық менталитет, ұлттық
психология-болмыс басты орында, сондықтан халқымыздың қазіргі ... ... ... Осы ... ... ... прецедентті
құбылыстардың барлық түрі ұлттық ділді бағалау, өзінің субъективті ойын
қоғамдағы объективті жағдайлармен байланыстыру, ... ... ... қолданылған (3). 
Оқырман ойлану керек және шешімдерді табу керек. Сәтті ... ... ... ... оқырманның қызығушылығын арттырады.
өзгертілген дәйексөздер қазіргі уақыттағы типті ерекшеліктерді құрайтын
тілдік ... ... ... ... ... ... ... авторға айналады» [47,30]. Прецедентті мәтіндерді ... ... сай ... аса ... ... ... факторлармен белгілі болады.
Газет тілінде қолданылатын ... ... ... ... орта ... Қазіргі газеттер тілінің мақсаты тек
қана ... ... ғана ... ... ... ... әсер ету.
«Бөтен сөздердің» кездесуі қазіргі күннің дискурсына экспрессивтілікті
береді.
Прецедентті ... ... ... ... ... Соларға
ұқсас жағдаяттарға тап болған кезде біз, сол айтылымдарды іске қосамыз,
оған ... ... бұл сөз ... ... ... және ... ... қолданамыз [48,75]. Прецедентті мәтін дереккөзге ... ... ... ... ... бір ... ... оқиға туралы
хабар береді. Демек, мәдени коннотацияға ие. Мәдени коннотацияның болуы
прецедентті ... ... ... ... ... ... ... мағынасында біз, прецедентті мәтіндерді қабылдаудың
келесі сатыларын болжайтын процесті түсінеміз, яғни, 1) ... ... 2) ... ... тән ... коннотацияны анықтау.
В.Г. Костомаров пен Н.Д. Бурвикова мәтіндердің прецеденттердің қатарына
өтуін талдай келе, прецедентті айтылымдардың үш қасиетін атап көрсетеді:
1) Анафоричность по отношению к ... их ... ... по отношению к ситуации, в контексте ... ... ... ... ... При этом статус сильной позиции они
присваивают заголовку, началу и концу текста [48].
Ихсангалиева Г.К. тақырыптардың келеси қызметтерін көрсетеді:
1) ... ... ... ... ... хабар беру керек.
2) Хабарландыратын – оқырманға оқиғалар, жаңалықтар, ... ... беру ... ... [49, 79-80].
Тақырыптың атқаратын 3 ... атап ... ... ... ... ...... мәтіннің мазмұны туралы
біршама ... ... оның ... мен ... ... ... ... түрімен және журналисттің қандай тыңдаушыларға әсер
еткісі келетінімен тікелей қатысты болып келеді.
Жарнамалық ... ...... назарын аударуға
бағытталады. Бірінші қызметпен өте тығыз байланысты, себебі оқырмандардың
берілген ... ... ... ықыластарын ояту үшін автор газет
материалдарының ... ... ... көп ... сөздер, жаңа сөздер,
фразеологизмдер, мәтіндерден алынған ... т.б ... ... ... ... ... мәтіндер материалмен әр түрлі жолдар
арқылы байланыса алады: ғибратты сөздер, ... ... ... ... ... мәтінімен расталады; дәйек-тақырып суреттелген
оқиғаның авторлық бағалау рөлін атқарады; автор дәйексөзде ... ... ойға ... ... тудырады. Көбінесе журналисттер назар
аударту мақсатында, ... ... ... еш ... ... мәтіндерді қолданады. Бұл, ... бір ... ... алып келеді.
Атауыштық-информативті қызмет мәтіннің хабарлы бөлігін ғана ... ... ... ... ... іші ... (АА,19.01.10) – теледидар
жайында, теледидардағы көрсетіліп жүрген ... ... ... кері ... ... ... ... жүр қалың қазақ баласы?» (АА,11.02.10) – интернет
желісіндегі адамдардың қарым-қатынас жасау сайты сөз болады. Қазіргі кезде
көптеген ... ... ... ... ... осы ... ... мәнді-
мәнсіз қарым-қатынас жасап, уақыттарының көпшілігін соған кетіреді.
«Болашақтықтардың» ... ... жуық ...... ... ... ... шетелдік білім ордаларында оқып
жатқан қазақстандықтар, олардың саны каншаға ... ... ... ... кеші ...... М.Әуезов
атындағы Мемлекеттік академиялық драма театрында «Ымырттағы ... ... ... туралы.
«Ұлы Тоныкөк пен Теркін Астанаға келді» (АА,25.02.10) – Астанаға тағы
бір аса ... ... ... көшірмесі алып келетіндігі айтылады.
Мәдениет және ақпарат ... ... ... ... ... ... ... көшірмелерін жасатқандығы, қазір киелі мұралар ... ... ... ... ... ... ішінде Астанадағы Л.Гумилев
атындағы Еуразия университетінің атриумына қойылатындығын ... ... асық ... ... – қазіргі
таңдағы әйгілісі әрі елімізде кең ... ... ... ... ... ... Оның 1999 жылы пайда болғандығы, аталмыш ойынның
мақсаты – берілетін ... ... ... ... ... ... қарсы жақтың көзін жою, террористермен шайқас, бомба
жару, белгілі бір адамды өлтіру сынды ... ... ... ... баскесердің кейпінде болатындығы сөз болады. Осы сынды толып жатқан
шетелдің безбүйрек ойындары бала ... ... пен ... ... Осы ойын ... ... дидарлы «Таңшолпан» (АА,03.04.10) – «Қазақстан» ... ... ... ... болатын«Таңшолпан» атты бағдарлама
туралы.
«Болон» бізді қайда апарады?» (АА,15.05.10) – қазіргі кездегі ЖОО-ғы
оқу жүйесінде пайдаланылып жүрген ... ... ... ... ... сәні ... ... – қазақтың
халық биі «Қаражорға» туралы. ... ... ... ұлттық
құндылығымыз болуы тиiс екендігі, көнеден келе жатқан ... ... ... да ... ... жоқтығы айтылады. «Қаражорға» биінде ұлттық
құндылығымыздың сақталғаны сөз болады.
«Қыран бүркіт не ... ... ... ...... ... ... Нұра ауылының «Илантау» бауырында ... ... ... ... ... прецедентті тақырыптарды пайдалану, бағалауыштық
пен бейнелілікті жасайтын құрал екендігін көрсетеді. Мысалы: ... ... ... ... ... (АА,16.01.10) - , «Кинодағы «мәңгілік бала
бейнелер» (АА,20.01.10), «Қобыланды шапқан сайдағы Құныскерей ... ... ... ... да бар таласы» (АА,4.02.10) т.б.
Қазіргі газеттерде атауыштық-информативті және жарнамалық-экспрессивті
қызметтегі прецедентті мәтіндерді бір уақытта қолдану жиі жүзеге асады.
Прецедентті ... ... ... болып келеді және хабарды
жеткізетін кезде үнемділікті танытады.
Прецедентті мәтін атауыштық-информативті қызметті дереккөзбен еш ... ... ... ... да, газет жариялымдары үшін ... ... ... ... жазу мен оған ат қою ... ... «Бүгінгі күннің Ұмай анасы» (АА,17.05.12) т.б.
Бұл жерде тақырып пен мақаланың мазмұнынын ешқандай ... ... ... ... ... тақырып атауының жарық болғандығы,
дәл осы ... ... ... аудартады.
Сонымен, прецедентті мәтіннің құрылымы екі элементтің үйлесімінен
тұрады: форма мен мазмұн. ... ... ... ... ... (сөз, сөз тіркесі және сөйлем), «бөтеннеің сөзін» ... ... ... ... ... дәйексөздер, қанатты сөздер,
жарнамалық сөздер. Прецедентті мәтіннің мазмұндық жағы негізгі ... ... ... ... ... ... ... сөзінен алынған үзінділер жаңа мағынаға ие ... ... ... ... ... ... Ықшамды және образды
прецедентті мәтіндер газеттің тар кеңістігінде оқырманның бірқатар ... ... бір ... ... ... көмектеседі.
Прецеденттіліктің қатарында көшбасшылық танытқан мақалдар мен мәтелдер,
бұл кезейсоқ емес: оларда сөйлеу тілін байытатын ... ... ... ... ... ... ... отырып, адресаттың хабардар
болғанын есепке алады, себебі оларды тану, ... еш ... ... ... оңай, тез қайта қалыпқа келеді.
Дәйексөз ретінде қолданылған мәтін оқырманды ойға жетелейді. Оқырманның
мәдени, тарихи, ... ... ... ... ... белсендіреді.
Прецедентті мәтінді дұрыс қабылдамай және астындағы ... ... ... ... ... дұрыс түсінбесе, автордың оқырманға
жеткізгісі ... ... ... бір ... ең ... ... кетеді.
Қанатты сөздерге жүгіну (белгілі философ, жазушы, ақындардың ойлары) –
оқырманның аялық білімдері мен білімдік қабілеттерінің ... ... ... ... ... ... ... әдеби және образды сөйлеудің құралы болып табылады.
Авторлардың осындай тақырыптарды қолданғандарынан мысал келтіретін
болсақ, мысалы: «Түлкіні ... ... ... тауысылып бітетін шығар»
(ЖА,12.04.12), «Бір тойым болатыны сөзсіз ... ... ... ... прецедентті мәтіндерді қолдану, мәтінге белгілі бір
интеллектуалды көңіл-күй ... ... қана ... сонымен қоса,
әзілқой, эмоционалды болу жағынан да қамтамасыз етеді. Каламбурды, ... ... ... қолдану күшті әсер туындатады, ... ... ... ... қосымша тартымдылық береді.
Тыңдаушы аудитория газет мәтінінде еске алып тұрған немесе бір ... ... ... ... ... ... ... жадыларындағы
қажетті мәліметтерді іздеп, түсініп тұрған уақытқа дейін бұқаралық ақпарат
құралдары пррецедентті мәтіндердің көмегімен «әзілдесе» алады [50, ... ... ... мәтіндерді таңдау «Қазақстанның газет
мәтіндеріндегі универсалды және ұлттық ерекшеліктерді көруге ... ... ... сөйлеуді оюмен өрнектегенге ... ... ... ... ... қосымша дәлел болып келеді [51,
149].
Жалпы ... ... ... ... ... ... ... мынандай бет алысты көрсетеді: 1) бейнеліліктің қалыпты ... ... ... ... ... 2) журналисттің жариялымындағы өзіндік
сөйлеу еркіндігі; 3) журналисттің ақыл-ойы, тілдік ... ... ... ... ойын ... әрі ... түрде жеткізе алуы; 4) журналисттің
жас мөлшерлеріне арналған ... ... оның ... жастағы
аудиторияға әсер етуді есепке алғандығы.
Прецедентті ... ... ... ... ... ... (көпшілік бұқаралық оқырманның тілдік сезгіштігін тәрбиелеп,
тілдік талғамдарын жақсартады), аккумулятивті (мәдениеттің өте жақсы, ... оның ... ... ... де бар, ... ... ... ............ ... соңында
прецедентті мәтіндер бір жағынан, оқырман қауымның назарын аудару ... ... ... ... ... ... екінші жағынан,
оқырмандарды автордың ойын түсінуге ... ... ... ... Егер ... осы ... жүзеге асыратын болса,
яғни қызығып, ойлана бастаса, онда автордың қарым қатынасты ... ... ... ... ... ... ... үшін авторлардың
уақытын, білімін, көп оқығандығын, тілдік және мәдени хабарларының ... ... ... және қисынды ойлауларын талап етеді. Прецедентті
мәтіндерді ... ... ... ... оқырмандардың ойлау,
сөйлеу қызметтерін ынталандыратын, ой-өрістерін кеңейтетін, сөздік қорларын
байытатын тілдік ... ... ... ... ... ... қабылдауы (эксперимент жүргізу
нәтижесі бойынша)
Біз ПМ газеттегі мақала бетінде тақырып ретінде қойылған түрде жас
оқырмандардың оларды қаншалықты ... ... және ... ... ... жете алғандығын эксперимент сауалнама жүргізу арқылы
айқындауға тырыстық.
Сауалнамаға қатысқан нформанттар саны – 50 (25 - ... 25 - ......... орыс ... мақсаты: эксперимент жүргізу арқылы оқырман қауымның
оның ішінде жастардың прецедентті мәтіндерді қабылдауыларын анықтау.
Экспериментке ұсынылған материалдар: ... ... ... ... ... 20 ... ... ұсынылды. Олар:
«Халық айтса, қалып айтпайды»
«Фатимадай жар қаласаң, өзің Әлидей бол»
«Жем жағалай ел отыр»
«Жөн бiлмеген адамға Қыдыр ата дарымас»
Күш ...... ... ... сен де ... «Қыз ... – аяулы ана, мейірімді әже…
«Жібекпен қызыл гәріс белін буған...»
Толағайдың «қарындасы»
“Жетiм бұрыш” пана болмайды
“Атамнан да құтылдым, ... да ... ... ... ... өзі де таппай қалды. Ол қайда жүр?
«Басынан қаратаудың көш келедi»
«Абыл мен ... ... 25 ... ... ... ... өтпеуi тиiс»
Арыстанбаб кесенесi құлау алдында тұр
Болат Әбiлев: Бiздiң қоғам — «Өлi терi» жамылған қоғам
“Қи көтерсең, қыпшақ шығады!”
«Қатты мен тәтті ... ... ... ... сіңлілері»
“Заман деген желмая, қалмасаң халқым жақсы едi, желмаядан жығылып...”
«Ерназардың сегіз ұлы бір төбе, Ер Төстігі бір төбе»
Эксперимент нәтижесі: экспериментке ... ... саны – ... ... ... филолог емес, басқа мамандық иелері, ... ... ... емес ... ... = ...... – Х %
Х = 100 х 6 / 20
Х = 30%
2.
ПМ = 100%
20 – Х%
11 – Х %
Х = 100 х 11 / ... = ... = ...... – Х %
Х = 100 х 7 / 20
Х = ... = ...... – Х %
Х = 100 х 10 / ... = ... = ... – Х%
8 – Х %
Х = 100 х 8 / 20
Х = 40%
6.
ПМ = ...... – Х %
Х = 100 х 5 / ... = 25%
7.
ПМ = 100%
20 – Х%
9 – Х %
Х = 100 х 9 / ... = ... = ...... – Х %
Х = 100 х 4 / ... = 20%
9.
ПМ = 100%
20 – Х%
8 – Х %
Х = 100 х 8 / 20
Х = 40%
10.
ПМ = ...... – Х %
Х = 100 х 13 / ... = ... = ... – Х%
12 – Х %
Х = 100 х 12 / 20
Х = ... = ...... – Х %
Х = 100 х 13 / ... = ... = ...... – Х %
Х = 100 х 9 / ... = ... = 100%
20 – Х%
9 – Х %
Х = 100 х 9 / 20
Х = 45%
15.
ПМ = ...... – Х %
Х = 100 х 9 / ... = ... = ... – Х%
9 – Х %
Х = 100 х 9 / 20
Х = ... = ...... – Х %
Х = 100 х 6 / ... = ... = ...... – Х %
Х = 100 х 13 / 20
Х = 65%
19.
ПМ = 100%
20 – Х%
12 – Х %
Х = 100 х 12 / ... = ... = ...... – Х %
Х = 100 х 11 / 20
Х = ... = ...... – Х %
Х = 100 х 9 / ... = ... = ... – Х%
11 – Х %
Х = 100 х 11 / 20
Х = ... = ...... – Х %
Х = 100 х 8 / 20
Х = ... = ...... – Х %
Х = 100 х 11 / ... = ... = ...... – Х %
Х = 100 х 13 / 20
Х = ... ... ... = ...... – Х %
Х = 100 х 16 / 20
Х = ... = ...... – Х %
Х = 100 х 16 / ... = ... = ... – Х%
20 – Х %
Х = 100 х 20 / 20
Х = 100%
4.
ПМ = 100%
20 – Х%
18 – Х %
Х = 100 х 18 / ... = ... = ...... – Х %
Х = 100 х 15 / ... = ... = 100%
20 – Х%
14 – Х %
Х = 100 х 14 / 20
Х = 70%
7.
ПМ = 100%
20 – Х%
15 – Х %
Х = 100 х 15 / ... = ... = ...... – Х %
Х = 100 х 12 / 20
Х = 60%
9.
ПМ = 100%
20 – Х%
11 – Х %
Х = 100 х 11 / ... = ... = ...... – Х %
Х = 100 х 16 / ... = ... = ... – Х%
18 – Х %
Х = 100 х 18 / 20
Х = 90%
12.
ПМ = ...... – Х %
Х = 100 х 6 / ... = ... = 100%
20 – Х%
17 – Х %
Х = 100 х 17 / ... = ... = ...... – Х %
Х = 100 х 19 / 20
Х = ... = ...... – Х %
Х = 100 х 19 / ... = ... = ... – Х%
12 – Х %
Х = 100 х 12 / 20
Х = 60%
17.
ПМ = 100%
20 – Х%
18 – Х %
Х = 100 х 18 / ... = ... = ...... – Х %
Х = 100 х 20 / ... = ... = 100%
20 – Х%
20 – Х %
Х = 100 х 20 / 20
Х = 100%
20.
ПМ = ...... – Х %
Х = 100 х 15 / ... = 75%
21.
ПМ = 100%
20 – Х%
20 – Х %
Х = 100 х 20 / 20
Х = 100%
22.
ПМ = ...... – Х %
Х = 100 х 17 / ... = ... = ...... – Х %
Х = 100 х 11 / ... = 55%
24.
ПМ = 100%
20 – Х%
19 – Х %
Х = 100 х 19 / ... = ... = ...... – Х %
Х = 100 х 18 / ... = ... және ... емес информанттардың жауаптарының орташа
көрсеткіші
|A1 |30% | | |B1 |80% ... |55% | | |B2 |80% ... |35% | | |B3 |100% ... |50% | | |B4 |90% ... |40% | | |B5 |75% ... |25% | | |B6 |70% ... |45% | | |B7 |75% ... |20% | | |B8 |60% ... |40% | | |B9 |55% ... |65% | | |B10 |80% ... |60% | | |B11 |90% ... |65% | | |B12 |30% ... |45% | | |B13 |85% ... |45% | | |B14 |95% ... |45% | | |B15 |95% ... |45% | | |B16 |60% ... |30% | | |B17 |90% ... |65% | | |B18 |100% ... |60% | | |B19 |100% ... |55% | | |B20 |75% ... |45% | | |B21 |100% ... |55% | | |B22 |85% ... |40% | | |B23 |55% ... |55% | | |B24 |95% ... |65% | | |B25 |90% ... |47% | | ... |80% |
А – филолог емес информанттар
В – филолог ... ... ... ... қорытындылай келе, орташа
көрсеткішін шығардық. Орташа ... ... ... ... ... 47 пайызды құраса, филолог информанттардың
жауаптары 80 пайызды құрайды.
Филолог емес ... ... ... ... ... ... ... - басынан өткергенді айтады – 1; халық
айтса дұрыс айтады, жалған, қате пікір айтпайды – 6; ... ... ... – 11; жел ... ... басы ... – 1; қазақ
халқының мықтылығын бейнелеген – 1; кей кездері халықтың айтқаны
сәйкес ... сол ... ... – 1; ... ... ... – 1; ... жоқ – 3.
2. «Фатимадай жар қаласаң, өзің Әлидей бол» - ... жар ... ... ... бол – 8; бұл ... Әлидің адамгершілігін, яғни Әлиді
дәріптеп тұр – 2; болашақ жар ... ... – 3; ... ... болу – 1; ... мен Әли ... жарлардың бейнесі – 1; бір-
біріңе сүйеу болыңдар деген мағына – 1; ... ... ... ал Әли ... ... – 2; ... жоқ – ... «Жем жағалай ел отыр» - бір нәрсені күту, үміттену – 1; молшылық
жерде шаңырақ көтерген – 1; ... көп отыр – 2; ел ...... – бұл өзеннің аты, Жем өзенін жағалап қонған елді айтады – 1;
жауап жоқ – 19.
4. «Жөн бiлмеген ... ... ата ... - ... ата – ...... ... жөнін білмеген адамға құт қонбайды – 5; жөн білмеген
адам ... ... – 4; қай ... ... өз ... ... – 1; жөн ... адамға жақсы кісі жолықпайды – 3; дұрыс жүру
керек – 1; ақымақ адамның жолы болмас – 1; жөн жорығы жоқ ... ... ... алмайтын – 1; жауап жоқ – 6.
5. «Күш ...... - өте ... деген мағынада – 9; халық ауыз
әдебиеті – 1; палуан, алып күш иесі – 6; батырлық ... ... тұр ... ... ... ... күрес жарысында Қазақстанның ... ... – 3; ... қайратты болу – 1; жауап жоқ – 1.
6. «Сең қозғалды, ... сен де ... - ... ... үлгі ал – 2;
сөйлеуші түзел, не айтатыныңды біл ... ... – 4; ... ... ... ... – 2; ... жолға түс деген мағынада – 1;
қозғалмайтын жансыз мұз - ... өзі ... енді адам сен ... ... ет ... ... – 2; өте тұйық адамға сең қозғалады
деп түсіндірген – 1; жауап жоқ – 13.
7. «Қазақтың «Қыз ... - ... ана, ... ... - ... ... аяулы ана мейірімді әже – 4; әрбір ... қыз ... ... болу ... – 8; Қыз ... ... ... үлгі ретінде
көрсеткен – 3; қақазтың Қыз Жібегі – 1; қазақтың Қыз Жібегі Меруерт
Өтекешова, ол қазір ... ана, ... әже – 1; ... ... тән
қасиеттер – 1; қыздың аяулы, ардақты, сұлулығы – 1; Қыз ... ... ... ... ... шашы ұзын ... соған
теңейміз – 1; қазақ халқының ауыз әдебиетінен алынған – 1; жауап жоқ
– 4.
8. «Жібекпен ... ... ... ... - қыпша белді қазақ қызы -1;
жауап жоқ – ... ... ... - ... ... ... (аңызда), оған
теңеп айтқан – 1; күшті, батыл, ақылды, сымбатты болуы тиіс – ... ... ... ... – 1; ... күші көп, бір ... алып болған. Сол Толағай сияқты мықты қыз туралы айтылған
шығар – 1; жауап жоқ – ... ... ... пана ... – «жетім бұрыш» деп айтылу себебі, барар
жері жоқ адамдар сол жерден пәтер іздейді – 3; өз үйіне, өз ... ... – 7; ... ... ... ... ... пана,
сондықтан пана болмайды – 3; үй болмаса, тұрақты жер болмаса еш жер
пана болмайды – 2; ол ... өз ... ... жақын адамдар таба
алмайсың – 1; ол ... ... жер – 1; ... жоқ – ... ... да ... апамнан да құтылдым...» Қашқын Рахат Әлиевті
Австрияның өзі де ... ... Ол ... жүр? – ... бауырсаққа Рахат Әлиевті теңеп тұр, ... ... ... ... – 2; ... оны адам деп ... – 3;
«Баукырсақ» ертегісінен алынған – 4; белгісіз – 1; ... ... бос жүру – 1; ... жоқ – 14.
12. «Басынан Қаратаудың көш келеді» - топ ... көш келе ... ... – 2; ... ... естігенім бар – 1; қазақ тарихында
болған «Ақтабан шұбырынды, алқакөл сұлама» қуғын-сүргіні болған кез.
Бұны ... ... ... емес – 2; ... ... ... – 5;
халықтың басына қиын күн туған сәт – 3; жауап жоқ – 12.
13. «Абыл мен Қабыл» - екі ... ... діни аңыз – 1; ... жоқ –
24.
14. «Желтоқсан көтерілісінің 25 жылдығы жетім қыздың тойындай өтпеуі
тиіс» - Желтоқсан көтерілісін әр жыл ... өз ... ... – 5; ... қыздың тойындай жұпыны өткізбей, жақсылап, елге
айтқанда ... ... ... ... – 4; бұл ... батырларымыздың ерлігін, т.б. мақтанышпен көрсетіп,
айту керектігін ... – 1; ... ... керек – 1; қалай болса
солай, селқос өтпеуі тиіс – 2; барлық қазақ ат ... еске ... – 1; ... күшімен, қиындықпен келген жеңісті жай өткізе
салуға болмайды – 3; ... ... ... ... мүмкіндігі жоқ, жұрт
қатарлы емес деген мағынада – 1; ... ... ... – 1; ... жоқ – 6.
15. «Арыстанбаб кесенесі құлау алдында тұр» - Арыстанбаба кесенесінің
құлайын деп тұрғаны айтылады – 3; ...... ... ... ... ... – 3; ескі ... екендігі айтылады – 2;
мемлекеттен қаржы бөліп, жөндеу жұмыстарын жүргізу керектігі – 3;
барша ... күш ... ... – 1; ... жоқ – ... ... Әбілев: Біздің қоғам – «Өлі тері» жамылған қоғам» - қоғамның
дамымағаны жайлы – 1; әр нәрсеге көзін жұма ... ...... ... еліктеуші қоғам – 1; «өлі тері» деп еліміздің аса
белсенділігін ... тұр – 1; оны ... адам ... ғана ... екен ... ... өзгерді деген мағынада – 1; үнемі ізденісте болу керек
деген мағынада – 1; ... көп үлес қосу ... ... ... 1; қоғам көзге көрінбейді, ешқандай көмек, ешқандай пайда жоқ – 1;
жауап жоқ – ... «Қи ... ... ... - ... халқы қазақ жерінде көп
қоныстап, тарағандықтан айтылған сөз – 1; қи – ол ... ... ... ... жақсы жанатын зат – 1; жауап жоқ – ... ... мен ... ... «Раушан Коммунисттің бүгінгі сіңлілері» -
жауап жоқ – 25.
19. “Заман ... ... ... ... ... едi, ... – заман деген өткінші, сол заманда жақсы өмір сүруге
талпыну керек – 3; заман күн сайын өзгеруде, ... ... ... – 3; ... ... ... сол ... қазақ елінің
жығылмай өтуін нұсқауда – 2: заманның ағымымен жүру – 2; ... ... ... ... – 1; ... жоқ – ... ... сегіз ұлы бір төбе, Ер Төстігі бір төбе» - бұл жерде Ер
Төстіктің батыр, бір басында ... ... бар ... ... 1; Ер Төстіктің орны ерекше, мәртебесі жоғары – 2; ағайынды, ... ... ... ... ... – 1; ... – 1; сегіз ұлы бір басқа, Ер Төстігі бір ... – 3; ... ... ... сегіз ағайынды бір Ер Төстікке
татымайды – 1; халық ертегісі ... – 1; ... ... екі ... 2; ... ... – 1; ... жоқ – 12.
Фиолог информанттардың жауап нұсқалары:
1. «Халық айтса, қалып айтпайды» - халық айтатын ... ... ... ... ... еске ... – 6; ... сөз
бекер емес – 3; халықтың ... ... ... – 7; ... әр ... ... ағымында – 1; халық айта береді,
қалыпқа түсіріп айтпайды – 1; ешнәрсені ... ... ... – 2; ... ... – 1; әр адам өз басына келген ... ... ... – 1; мен қай ... де халқымыздың
данышпандығына және мәдениетіне басымды иемін – 1; ... ... бас, ... көз болса – 1; жауап жоқ – 1.
2. «Фатимадай жар ... өзің ... бол» - ... ... адам бұл сөзді түсінбейді, Фатима – Ислам тарихындағы
үлгілі әйел, Әли – өте ... ... ... болған – 1; Әйел
өте ақылды болған соң, Әли де Фатимаға лайық – 1; жақсы ... ... бала ... соң ... – 1; ... ... ... үшін, өзіңнің қолыңнан сол келеді ме, соны ашып алу керек –
2: сүттей ақ, судай таза... Бұндай болу әркімнің ... ... ... ... ... ... Әли күйеу баласы, екеуі ... ... сай ... – 1; ... жар қаласаң, өзің де
соған лайық бол ... ... – 9; ... жездем сай – 1;
біреуге құрметті болғын келсе, өзің ... ... ... ... үшін өзің сол істерді жаса, сосын үйрет – ... ... ... ... соған сәйкес болуың керек – 1;
ең әуелі өзіңді дұрыста – 2; ... ... ... ... ... бір-біріне деген сезімдерінің адал ... – 1; ... ... сай жарыңа сен де тіреу бол – 1; жауап
жоқ – 1.
3. «Жем жағалай ел ... - ... ... ұлы той – 1; амалы жоқ
халықтың айдауға көнгені – 1; Жем өзенінің бойында ел тұрады ... қай жер ... ... сол жер ... келеді, мысалы, қазір
бәрі – Астанада – 2; бұл мәтін жыраулар ... ... ... ... сөз – 1; ... ... бар – ... жер деген мағынада – 1; қазақ ... ... Жем ... ... халық туралы – 1; бұл жөнінде үш
жақты түсінуге болады: қазіргі ... ... ... ... бай ... – 1; сен ... ... қашанда
артыңда арқа сүйер халқың, елің бар деген мағынада – 1; басына
қиындық түскен елді ... бар ... ... ... ... – 1; ... жоқ – ... «Жөн білмеген адамға Қыдыр ата дарымас» - ешнәрсенің мәнін,
мағынасын түсінбейтін адамға айтылатын теңеу – 2; ... ... жолы ... – 2; біреуге құрмет, көмек ... ... ... – 1; ... ... ... барарын білмеген
адам – 1; жөн білмеген адам ешнәрсені білмейді, түсінбейді – 1;
дұрыс еңбектенбесең, жемісін көрмейсің – 1; ... түні ... ... береке дарытатын кісі, ол бәріне келе бермейді – ... ... ... ... ... ата ... – 1; жөнді-жөнсіз
сөйлей берме, әрбір ісіңді абайлап жаса деген мағынада – 1;
ақымаққа ақыл ... ... ... тоқтатамын деумен бірдей – 2;
адам әрқашанда тура жолмен жүруге тырысу керек, игі ... ... ... ғана бәрі ... ... -1; ем – ниет ... ... 1; әр істің жөнін білу ... ... ... – 2; иманды
болсаң, нағыз адам боласың – 1; егер жөн ... Алла ... яғни ... ... – 1; ... ... байыбына
бара алмасаң, әрдайым сан соғып жүресің, басы істемегеннің екі
аяғына зор келеді дегеннің ... ... – 1; ... жоқ – ... «Күш ...... - ... мықты, күшті
болғандығынан, күш ... ... ... кетуі – 6; қазақтың тұңғыш
боксшысы – 1; өте мықты кісі болған, ... ... ... ... ... ... таниды – 5; жығылған күреске
тоймас... – 1; қазақ ... ... сөз, ... ... теңеу қалыптасқан – 2; әлін білмеген – әлек – 1;
Қажымұқан қазақтың ері, ... ... ... күш иесі
болғаннан кейін айтылған – 4; дүркін-дүркін жарыстарда алғашқы
орынды бермеген күресші – 1; Жолбарыстай – ... ... ... – 1; қазақ көшпенді болып жүрген кезде Қажымұқандай
ерлердің арқасында қазақты әлем таныған – 1; жауап жоқ – 2.
6. «Сең қозғалды, ... сен де ... - ... ... қозғал –
3; қашанда жан-жағыңа қарап, артыңа қарай тіршілік ... ... ... ... ... ... ... билет, халықтан аспа – ... ... ... ... енді ... сенің де
өзгеретін уақытын келді деген – 2; бос ... бос ... қыл – 1; ... ... не ... біл – ... ... соған бейімдел – 1; әр нәрсе өз орнымен болу
керек, әр заманға сай өмір сүру керек – 2; сең ... мұз, ... ... ... сен де ... ... – 1; ... бетінде
шыққан мақала, қазақ тілінің фонетика, яғни дұрыс сөйлеу
заңдылығына арналған – 1; ... ... ой ... – 1;
халыққа айтылған, «оян, қазақ!» деген мағына сияқты – ... ... ... ... ықыласты болады – 1; жауап жоқ –
5.
7. «Қазақтың «Қыз Жібегі» - аяулы ана, ... ... - ... ана, ... жар, ... ... отағасының ақылды
әйелі – 2; Қыз Жібекті – ана, әженің ... ... – 3; өз ... ... алмаған, ғашықтықтың
құрбаны, қазақ қызының символы – 2; Қыз ... ... ... ... ... бар, ақылына көркі сай – 2; қазақ ... ару жоқ – 2; неге Баян сұлу емес – 1; Қыз ... ... ... апа ... әр ... қызының жалпы сипаттамасы –
1; шіркін-ай, барлық қыз балаға жұғысты ... – 1; ... ... ... ... жайлы – 4; үлгі ал – 3; Қыз
Жібек рөлін сомдаған Меруерт Өтекешованың қазіргі өмірдегі рөлі
- 2; қазақтың ... ... болу – 1; бір ата ... ... ала ... құла туады, қыздың бәрі де сүйікті болса, шіркін... – 1;
жауап жоқ – 0.
8. «Жібекпен қызық гәріс ... ... - ... ... ... ... ... де бірдей – 1; сымбатты, сәнді денесін сипаттағанда
қолданылады – 3; талшыбықтай – 1; «Гауһартас» өлеңінен ... – 4; бай ... ... ... тұр – 1; ... – 1; Ақан
сері шығармаларынан үзінді болу керек – 1; қима бел, ... ... аруы – 1; ... ... шығардағы салт
елестейді – 1; кәрістердің өздерінің салты деп ойлаймын – 1;
қазақ әу бастан әдемілікке әуес ... ... ... ерекше
бұйым – белдікке аса мән берген – 1; жауап жоқ – 9.
9. Толағайдың «қарындасы» - жақсылықтың ... үлгі ... ... ... етіп тәрбиелеуіміз керек – 1; тау
көтерген деген аңыз бар, содан алынған – 3; ... ... – 1; ... өзгеше, ерекше қыз, мықты қыз – 2; «Толағай»
сайысының кіші түрі – 1; ер ... ... қызы – 2; ... ... алып тұлға, сол секілді алып қыз – 4; әке-
көкесі бар, мықты адам ... ... – 1; алып – 3; ... ... ... ба екен? – 1; қиналғанда ... ... күш ... адамгершілігі мол, қол ұшын
беретін азаматтарымыз көп болсын – 1; жауап жоқ – 5.
10. «Жетім бұрыш» пана болмайды – өз ... өз ... ... – 4; ... пананы таңдай біл деген сияқты – 1; босқа
тұрма, әрекет ет деген – 1; ... ... ... өз ... ... қорасын паналап... Көкелеріңе қой бұл сұрақты,
олар ай ... жүр ме? – 1; ... ... ... кетпес баспана
дауы – 2; уақытша баспана тауып беретін жер – 3; ... ... ... ... үй, ... жоқ ... ... жері,
сол себепті солай айтылған – 3; Алматы қаласында панасы жоқтар
пана іздейтін, пәтер жалға алатын «жетім бұрыш» деген жер ... ... ... – 3; өз ... ... ... ет деген
мағына – 1; себебі, ол өзі ... ... ол ... пана ... тек бір ғана адамның меншігі болмайды – 1; халқымыздың
барлығының баспана мәселесі шешіліп, осы бір теңеуден құтылса
екен – 1; ... жоқ – ... ... да ... ... да ... Қашқын Рахат
Әлиевті Австрияның өзі де таппай қалды. Ол ... жүр? ... ... ... ... құтылмақ болған бауырсақ,
кім біледі, мүмкін Р.Әлиев те бір күні ... – 3; ... ... ... ... желісіне жорамал жасаймыз – 6;
егер ойыңда арамдық болса, түбінде тұтыласын – 1; орыс ... ... ... ... – 4; ... ... ... тұқымы – 2; өзгеше өмір сүруге бет бұрыс
?!... – 1; жемқорлық, тағы да ... – 1; мұз ... ... 1; жолы ... кеткен жағдайда қолданылуы мүмкін – 1; сұраусыз,
іздеусіз ашық ... ... жоқ ... ... ... ... ... ұстағанның қолында... Үкіметіміздің
салдыр-салақтығы, бәрін алып кетіп бара ... ФИНП ... ... ... бір ... құм алса тез ...... жоқ – 4.
12. «Басынан Қаратаудың көш келеді» - ... ... ... сәт – 3; «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» - 2; жұт –
1; көшкен сайын бір ... бос ... ... қаңғырған
өңшең қазақ, көріп тұрып екі көзге жас келеді – 1; оралман
мәселесі – 1; ... ... ... «Елім-ай» әнінен үзінді
– 6; бұрынғы «Аңырақай» тарихы – 1; бір топ жаяу жүргіншілер
келеді – 1; келе ... ... – 1; ... ... ... ... іспетті – 1; әлсіздер ұраны – 1; айналайын арда
халқым, ол нәубетті де қасқая көтере білді – 1; ... ... – 1; ... жоқ – ... «Абыл мен Қабыл» - өмірдің ақ-қарасы – 1; бірлігі жараспаған
ағайын – 3; діни ... ... ... ... ... – 1; бір-бірін өлтірген екі ... ... – 1; ... әр қайсысы шындыққа жанасады, олар да
өмірден алынған – 1; діни мәтіннен алынған сөз – 2; ... – 1; Адам ... ... – 1; ... бастауының
негіздері – 1; қуған жетпес, бұйырған кетпес деген мағынада – ... ... ... ... екіншісі жамандықтың белгісі –
2; Адам Атаның iшi тар, қызғаншақ, өзiмшiл ұлы ... өз ... ... ме едi, ... – озбырлық иесi, Абыл –
еңбекқор, әдiл, момын жан – 1; жауап жоқ – ... ... ... 25 ... ... ... тойындай өтпеуі
тиіс» - қалай болса солай қарамау керек – 1; ... әр жыл ... өз ... ... ... – 3; ... өткен деген мағынада айтылған – 1; құр ұран – 2;
жаңа жыл ... ... ... ... ... керек, біз
христиандардың рождествосын тойлап, өзіміздің төл мерекемізге
көңіл бөлмейміз – 3; қазақ ... ... ... ... еске ... ... болмайды – 3; қандай да бір шараның
нашар өтпеуін айтқанда қолданылады – 1; жұпыны өтпеуі керек, еш
кемішіліксіз өту ... ... ... – 2; ... ... білу – 1; ... шүкір – 2; жетім қыздың
тойынан бетер өтеді, айтарға аузым бармайды – 1; жетім ... ... еш ... жоқ, ... өткен той деген мағынада –
1; жетім қыздың тойы мен ... ... ... ... ұлт ... – 1; ... ... қайғысы мол, қол жеткізген жеңісі зор ... ... – 1; ... жоқ – ... «Арыстанбаб кесенесі құлау алдында тұр» - кезекті өзіміздің
құндылығымыздың қараусыз қалуы – 2; ... – Қожа ... ... ... – 4; діни ... сақтай
алмағандық – 1; оның да бір өз кезегі бар шығар, мемлекет қолға
алса бір сәтте реттеледі – 1; ... ... ... ... – 2; руханияттың діңгегі Арыстанбаб кесенесі құласа,
жағдайымыз не болмақ? – 2; Арыстанбаб ... ... ... ... ... ... – 2; діни ... киелі,
қасиетті алам – 2; Арыстанбабқа деген құрмет қайда – ... жай ... ... бірақ жұрт Құдайдай көріп,
қастерлеп кеткендей – 1; ... да олар ... ... ... сол ... ... да бар, бұл ... – 1; қаржы
жинауға сылтау – 1; түймедейді ... қылу – 1; ... жоқ – ... ... ... Біздің қоғам – «Өлі тері» жамылған қоғам» - ... ... ... – 3; ... ... ... алмайтын қоғам –
1; сасыған қоғам – 2; жарнама – 1; астарлы сөз – 1; ... тері тірі болу ... ... ... өлі ... ... – 1; ... пікірі жоқ, көкірегі оянбаған,
дамымаған қоғам – 4; «қолыңмен істегенді, мойныңмен ... сөз, ... ... тең» деген мағынада, қоғамды
біріктіруге ұмтылды ма, ... ... ... – 1; ... ... ... қозғау – 1; өтірік қоғам,
сырты бүтін, іші түтін – 1; ол ... ... көп ... айтылып
жатыр, дегенмен халқымыз баяу қимылдайды, мен болашаққа сенемін
– 1; ел бетіне күлімдеп, күңірентер әрекет еткен ... – 1; ... жоқ – ... «Қи ... қыпшақ шығады!» - қыпшақ елі, қыпшақ көп деген
мағынада – 8; Қыпшақты қалай қидың астындағы ... ... ... – 1; ұлы ... ... жоқ, ... ... сөз
шығады, сиырды қусаң боқ шығады» - 1; тырнақ ... кір ... ... – 2; өзімізге тиесіліні жау аңдуда – 1; ... ... ... мағынасында – 1; лағып жүрген адам елесі – 1;
ойланбай сөйлеген, аңдамай өледі дегенді білдіреді – 1; ...... ... мен ... ... ... ... бүгінгі сіңлілері»
- Раушан әйелдер арасынан әйел құқықтарын қорғайтын, өз
дегенінде тұратын ... ... ... болғандықтан, соған
теңеп тұр – 5; кезінде шарша топты ... ... ... ... ... ... – 1; ... повесінен алынған –
2; шындықты іздеген қазіргі қыздар – 1; қайтадан гендерлік
саясат – 1; ... мен ... ... – 1; ... ... 1; ... – 1; ауырдың үстімен, жеңілдің астымен деген – 1;
Бейімбеттің заманындағы қазақ әйелі мен ... ... ... ... ұқсастығы – 1; қоғамымыздағы әйелдер рөлі
ерекше, негізі ұлт тәрбиесінде әйел қауымы өте ... ... ... – 1; ... ... ... елсіздердің
тізгінінде кеткенінің бейнесі – 1; қазіргі кездегі әйел затының
еркектермен құқтары тең болып, ... ... ... ... ... ... көбеюін айтып жатыр – 1; жауап жоқ
– 7.
19. “Заман ... ... ... ... жақсы едi, желмаядан
жығылып...” – заман деген өткінші, сол заманда жақсы өмір ... ... – 3; Асан ... ... – 1; ... ... бәрін
адамның қамти алуы – 1; Алға қазақ! – 1; желмая деген түйе – ... мұны ... деп ... біздің халық ешнәрседен
қалып кетпейді, тағы да болашақ жастардың қолында – 1; зар ... ... ... ... ... ... – 1; білімді мыңды, білекті бірді жығады деген мағынада –
1; заманауи көзқарас – 1; ... түйе ... жай ... ... қалмай, алға қарай жүр – 1; желмаядан түсіп қалған
қазақтың, желмаяны қуғаны ... – 1; ... ... халық абай
болсын, батысқа еліктеу де бар ... ... – 1; ... өтсе де, ... осы ... ... айырылмай,
сақтап қалса деген ұғымға сай келетін сияқты – 1; ... жоқ – ... ... сегіз ұлы бір төбе, Ер Төстігі бір төбе» - сегізі
басқа болғанымен, Ер Төстіктің мінезі, табиғаты басқа – 2; ... әр ... ... ... ... – 2; ... ... бір үйден бірнеше есік шығарған офистер – 1; ... он ... ... – 2; «Ер ... ... Ер ... ... жанұяда орны бөлек, кенжесі, ерекше болғандықтан, ... бір төбе – 2; көп ... ... бір ... ... ... «Ер Төстік» ертегісінен алынған – 5; біреуді бағалау, біреуді
алалау – 1; отыз ұлым ... ... ... ... тепе-
тең – 1; дәл осы сөз әрбір отбасында ... Ер ... бала бар деп ... – 1; әке мен бала ... болу ... 1; елдегі ерекше бір тұлғаны айтқысы келгендей – 1; ... ... ... ... ... адам ... ... – 1; жауап жоқ – 3.
Филолог емес нформанттардың прецедентті мәтіндерді дұрыс қабылдаулары:
«Халық айтса, қалып айтпайды» - ... ... ... – 1; ... ... айтады, жалған, қате пікір айтпайды – 6; халық бәрін біліп
айтады – 11; жел ... ... басы ... – 1; 19 адам ... жар ... өзің ... бол» - жаксы жар қаласаң, өзің ... бол – 8; ... ... ... ... ал Әли ... ...
2; 10 адам дұрыс қабылдаған.
«Жем жағалай ел отыр» - молшылық ... ... ... – 1; ... – 1; Жем – бұл ... аты, Жем ... ... қонған елді айтады
– 1; 3 адам ғана дұрыс қабылдаған.
«Жөн бiлмеген адамға Қыдыр ата ... - ... ата – ... – 3; ... ... ... адамға құт қонбайды – 5; жөн білмеген адамға жақсы
кісі ... – 3; 11 адам ... ... ... – Қажымұқан» - өте мықты деген мағынада – 9; палуан, алып
күш иесі – 6; Қажымұқан қазақтың палуаны, ... ... ... ... шығарған – 3; Қажымұқандай қайратты болу – 1; 19 адам ... ... ... сен де ... - дұрыс жолға түс деген
мағынада – 1; қозғалмайтын жансыз мұз - ... өзі ... енді адам ... ... ... ет деген мағынада – 2; 3 адам дұрыс қабылдаған.
«Қазақтың «Қыз Жібегі» - аяулы ана, ... ... Қыз ... ... үлгі ... ... – 3; қақазтың Қыз Жібегі – ... Қыз ... ... Өтекешова, ол қазір аяулы ана, мейірімді әже –
1; Қыз Жібек – махаббат ... ... ... шашы ұзын қыздарды
соған теңейміз – 1; қазақ халқының ауыз әдебиетінен ... – 1; 7 ... ... ... гәріс белін буған...» - ешқайсысы дұрыс қабылдамаған.
Толағайдың «қарындасы» - Толағай мықты болғандықтан (аңызда), ... ... – 1; ... ... ... ... болуы тиіс – 1; мықты,
күшті қыздарды айтады – 1; ... күші көп, бір ... ... алып
болған. Сол Толағай сияқты мықты қыз туралы айтылған шығар – 1; 4 ... ... ... пана болмайды – «жетім бұрыш» деп айтылу ... ... жоқ ... сол жерден пәтер іздейді – 3; үй ... ... ... еш жер пана болмайды – 2; ол уақытша тұратын жер – 1; 6 адам ... да ... ... да ... ... ... Әлиевті
Австрияның өзі де таппай қалды. Ол қайда жүр? – ... ... ... ... теңеп тұр, әркімді алдап қашып жүргені жайлы – 2;
«Баукырсақ» ертегісінен алынған – 4; 6 адам ... ... ... көш келеді» - топ болып көш келе жатыр деген
мағынада – 2; ... ... ... ... ... ... ... болған кез. көшпелі қазақты бейнелейді – 5; халықтың басына
қиын күн туған сәт – 3; 10 адам ... ... мен ... - екі ағайынды туралы діни аңыз – 1; 1 адам ғана дұрыс
қабылдаған.
«Желтоқсан көтерілісінің 25 ... ... ... ... ... тиіс»
- Желтоқсан көтерілісін әр жыл сайын өз дәрежесінде тойлау керек – 5; ... ... ... ... жақсылап, елге айтқанда ұялмай, тойлатып,
атауымыз керек – 4; бұл ... ... ... ... ... көрсетіп, айту керектігін айтады – 1; қалай болса солай, ... тиіс – 2; ... ... ат ... еске алуы тиіс – 1; ... ... келген жеңісті жай өткізе салуға болмайды – 3; «жетім
қыздың тойы» деген, ... жоқ, жұрт ... емес ... ...... адам ... ... кесенесі құлау алдында тұр» - Арыстанбаб кесенесінің
құлайын деп ... ... – 3; ...... ... Қожа ... ... – 3; 6 адам дұрыс қабылдаған.
«Болат Әбілев: Біздің қоғам – «Өлі тері» ... ... - ... ... – 1; әр ... ... жұма ... қоғам – 1; заман
өзгерді деген мағынада – 1; үнемі ізденісте болу керек деген ...... көп үлес қосу ... ... ... – 1; 5 адам дұрыс
қабылдаған.
«Қи көтерсең, ... ... - ... ... ... ... ... тарағандықтан айтылған сөз – 1; 1 адам дұрыс қабылдаған.
«Қатты мен тәтті немесе «Раушан Коммунисттің бүгінгі сіңлілері» - ... ... емес ... ... де ... ... ... желмая, қалмасаң халқым жақсы едi, желмаядан жығылып...” –
заман деген өткінші, сол заманда жақсы өмір сүруге талпыну ...... күн ... ... ... калмау керектігі айтылады – 3; заман
ағымының қиындығын, сол ... ... ... ... өтуін нұсқауда –
2: заманның ағымымен жүру – 2; ... бір ... ... – 1; 11 адам ... ... ... ұлы бір ... Ер Төстігі бір төбе» - бұл жерде Ер
Төстіктің батыр, бір басында қаншама қасиеттің бар екендігін айтады – 1; ... орны ... ... ... – 2; ... ұлы бір басқа, Ер
Төстігі бір ... – 3; «Ер ... ... ... ... ағайынды
бір Ер Төстікке татымайды – 1; халық ертегісі ... – 1; 8 адам ... ... ... ... ... қабылдаулары:
«Халық айтса, қалып айтпайды» - халық айтатын кез-келген әңгіме ... ... ... еске түсіреді – 6; айтылған сөз бекер емес – 3;
халықтың ... ... ... – 7; ... ... әр ... ... – 1; ешнәрсені қалдырмай нақты айтып кеткен – 2; ... ... ... әр адам өз ... келген істі қалық сөзімен теңестіреді – 1; мен қай
кезде де халқымыздың данышпандығына және мәдениетіне ... ... – 1; ... ... ... жар қаласаң, өзің Әлидей бол» - сахабалар тарихын ... бұл ... ... ...... ... ... әйел, Әли –
өте ақылды, білімді халифа болған – 1; Әйел өте ақылды болған соң, Әли ... ... – 1; ... жар, ... ... бала болған соң айтылған – 1;
Фатима пайғамбарымыздың қызы, Әли күйеу баласы, екеуі де ... ... ... – 1; ... жар ... өзің де ... лайық бол деген мағынада –
9; ең әуелі өзіңді дұрыста – 2; 15 адам ... ... ... ел ... - Жем ... ... ел ... – 3; қай жер
жайлы болса, сол жер ... ... ... ... бәрі – ... – 2; ... жыраулар әдебиетінен үзінді, қазақ-орыс қатынасынан қалған сөз – 1;
құнарлы жер деген ... – 1; ... ... ... ... Жем
өзенінің бойындағы халық туралы – 1; 8 адам дұрыс қабылдаған.
«Жөн білмеген адамға Қыдыр ата ... - ... ... ... адамға айтылатын теңеу – 2; бұрыс жолдағы адамның жолы болмайды
– 2; дұрыс еңбектенбесең, жемісін көрмейсің – 1; ... түні ... ... береке дарытатын кісі, ол бәріне келе ... – 2; ... ... ... ... ... жаса деген мағынада – 1; ақымаққа ақыл
айту, ... ... ... ... ... – 2; адам әрқашанда тура
жолмен жүруге тырысу керек, игі істер істеу керек, ... ғана бәрі ... -1; әр ... ... білу ... деген мағынада – 2; иманды болсаң,
нағыз адам боласың – 1; егер жөн ... Алла да ... яғни ... – 1; 15 адам ... ... ...... - Қажымұқанның мықты, күшті болғандығынан, күш
атасы болып аталып кетуі – 6; қазақтың тұңғыш боксшысы – 1; өте ... ... ... ... ... ... ... балаға дейін таниды – 5;
қазақ арасында қалыптасқан сөз, ... ... ... ... – 2; ... ... ері, ... мақтанышы, керемет күш иесі
болғаннан кейін айтылған – 4; дүркін-дүркін жарыстарда ... ... ... – 1; ...... арыстандай – айбатты... – 1;
қазақ ... ... ... кезде Қажымұқандай ерлердің арқасында қазақты
әлем таныған – 1; 21 адам ... ... ... ... сен де ... - ... ... қозғал – 3;
қашанда жан-жағыңа қарап, артыңа қарай тіршілік жасау керек – 2; ... ... ... енді ... ... де өзгеретін уақытын келді
деген – 2; бос ... бос ... ... қыл – 1; ... ... бейімдел – 1; әр нәрсе өз орнымен болу керек, әр заманға сай өмір
сүру керек – 2; ... ... ... ... ... мағына сияқты – 1; 12
адам дұрыс қабылдаған.
«Қазақтың «Қыз Жібегі» - аяулы ана, мейірімді әже...» - мінсіз, ... ... жар, ... тәрбиешісі, отағасының ақылды әйелі – 2; өз
махаббатына қосыла алмаған, ғашықтықтың құрбаны, ... ... ...... ... қазақтың қызына тән барлық қасиет бар, ақылына көркі сай – ... ... ... ... Меруерт апа немесе әр қазақ қызының жалпы
сипаттамасы – 1; Қыз ... ... ... ... ... ... рөлі - 2; ... батыр анасы болу – 1; 10 адам дұрыс қабылдаған.
«Жібекпен ... ... ... ... - ... өлеңінен алынған
үзінді – 4; әсемдеу – 1; Ақан сері шығармаларынан үзінді болу ...... бел, ... киген қазақ аруы – 1; қазақ әу бастан әдемілікке әуес
болған, соның ішінде ... ...... аса мән ... – 1; 8 ... ... «қарындасы» - тау көтерген деген аңыз бар, содан ... ... ... ... ертегісі – 1; дара, өзгеше, ерекше қыз, мықты қыз – 2;
ер мінезді қазақ қызы – 2; ... ... ... алып ... ... алып қыз – 4; алып – 3; 15 адам ... ... ... пана ... – өз үйіңе, өз еліне ешнәрсе жетпейді – 4;
қаңғып жүрген ... өз ... ... ... ... паналап...
Көкелеріңе қой бұл сұрақты, олар ай қарап жүр ме? – 1; баяғы ескі, ... ... дауы – 2; ... баспана тауып беретін жер – 3; «жетім
бұрыш» ол қазіргі қоғамдағы үй, ... жоқ ... ... ... ... ... айтылған – 3; Алматы қаласында панасы жоқтар пана ... ... ... ... ... ... жер бар, сол туралы айтылған – 3; 16
адам дұрыс қабылдаған.
«Атамнан да ... ... да ... Қашқын Рахат Әлиевті
Австрияның өзі де таппай ... Ол ... жүр? – ... ... қашып, құтылмақ болған бауырсақ, кім біледі, мүмкін Р.Әлиев те бір
күні ұсталар?! – 3; ... ... ... ... ... желісіне
жорамал жасаймыз – 6; егер ойыңда арамдық болса, түбінде ...... ... «бауырсақ» ертегісінен алынған үзінді – 4; 14 адам ... ... көш ... - ... ... ... келген сәт
– 3; «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» - 2; жұт – 1; ... ... ... бос ... ... қаңғырған өңшең қазақ, көріп тұрып екі ... ... – 1; ... ... ... «Елім-ай» әнінен үзінді – ... ... ... – 1; ... арда ... ол ... де қасқая
көтере білді – 1; ... ... ... – 1; 16 адам ... мен Қабыл» - өмірдің ақ-қарасы – 1; бірлігі жараспаған ағайын ... діни ... ... ... ... ... ... – 1; бір-бірін
өлтірген екі ағайынды, жамандықтың белгісі – 1; діни мәтіннен алынған сөз –
2; ағайынды адамдар – 1; Адам ... ... – 1; ... бастауының
негіздері – 1; екі ағайынды, біреуі жақсылықтың, екіншісі жамандықтың
белгісі – 2; Адам ... iшi тар, ... ... ұлы ... өз ... ... ме едi, Қабыл – озбырлық иесi, Абыл – ... ... жан – 1; 14 адам ... ... ... 25 ... ... қыздың тойындай өтпеуі тиіс»
- қалай болса солай қарамау керек – 1; желтоқсан ... әр жыл ... ... тойлану керек – 3; еш дайындықсыз өткен деген мағынада айтылған
– 1; жаңа жыл ... ... ... тасада қалмау ... ... ... ... ... төл ... көңіл
бөлмейміз – 3; қазақ жастарының қанымен алған тәуелсіздік күнін еске алмай,
елемеуге болмайды – 3; ... да бір ... ... өтпеуін айтқанда
қолданылады – 1; жұпыны ... ... еш ... өту ... ... – 2; ... қыздың тойы деген, еш жанашыры жоқ, елеусіз өткен той
деген мағынада – 1; ... ... ... ... мол, ... жеңісі зор күннің жеткілікті аталмауында – 1; 16 адам ... ... ... ... тұр» - ... ... ... қалуы – 2; Арыстанбаб – Қожа ... ... ... – 4; діни ... ... ... – 1; руханияттың
діңгегі Арыстанбаб кесенесі құласа, жағдайымыз не болмақ? – 2; ... ... ... ... Түркістандағы кесенесі туралы – 2; ... ... ... алам – 2; 13 адам ... ... ... Біздің қоғам – «Өлі тері» жамылған қоғам» - қазақ қоғамы
ақсау үстінде – 3; өздігімен қадам жасай ... ... – 1; ... қоғам
– 2; дұрыс айтады, тері тірі болу керек, қазіргі қоғамды өлі ... ... – 1; ... пікірі жоқ, көкірегі оянбаған, дамымаған қоғам –
4; өтірік қоғам, сырты бүтін, іші ... – 1; ел ... ... ... ... ... суреті – 1; 13 адам дұрыс қабылдаған.
«Қи көтерсең, ... ... - ... елі, ... көп ... ... ... 8 адам дұрыс қабылдаған.
«Қатты мен тәтті немесе «Раушан Коммунисттің ... ... ... әйелдер арасынан әйел құқықтарын қорғайтын, өз дегенінде ... ... ... ... соған теңеп тұр – 5; ... ... – 2; ... ... қазіргі қыздар – 1; шыншыл
қарындастар – 1; ... – 1; ... ... жеңілдің астымен деген – 1;
11 адам дұрыс қабылдаған.
“Заман деген желмая, қалмасаң халқым жақсы едi, желмаядан жығылып...” –
заман деген ... сол ... ... өмір ... ... керек – 3; уақыт
талап, бәрін адамның қамти алуы – 1; Алға ... – 1; зар ... ... ... ... ... заман туралы – 1; заманауи
көзқарас – 1; ... ... өтсе де, ... осы құнды қасиеттерінен
айырылмай, сақтап қалса деген ұғымға сай келетін ... – 1; 8 адам ... ... ұлы бір төбе, Ер Төстігі бір төбе» - сегізі басқа
болғанымен, Ер Төстіктің мінезі, табиғаты басқа – 2; әр ... әр ... ... ... – 2; «Ер ... ертегісі, Ер Төстік ең
мықты, жанұяда орны бөлек, кенжесі, ерекше болғандықтан, өзі ... ... – 2; көп ... ... бір ... ... – 2; «Ер Төстік»
ертегісінен алынған – 5; елдегі ерекше бір тұлғаны айтқысы келгендей – ... ... ... ... жоғары тұрған адам жайлы айтарда
қолданылады – 1; 15 адам ... ... және ... емес ... ... мәтіндерді
қабылдауларының орташа көрсеткіші:
|A1 |76% | | |B1 |88% ... |40% | | |B2 |60% ... |12% | | |B3 |32% ... |44% | | |B4 |60% ... |76% | | |B5 |84% ... |12% | | |B6 |48% ... |28% | | |B7 |40% ... |0% | | |B8 |32% ... |16% | | |B9 |30% ... |24% | | |B10 |64% ... |24% | | |B11 |56% ... |40% | | |B12 |64% ... |4% | | |B13 |56% ... |68% | | |B14 |64% ... |24% | | |B15 |52% ... |20% | | |B16 |52% ... |4% | | |B17 |32% ... |0% | | |B18 |44% ... |44% | | |B19 |32% ... |32% | | |B20 |60% ... |29% | | ... |54% |
А – филолог емес информанттар
В – филолог информанттар
Информанттардың берген дұрыс ... ... яғни ... ... ... қорытындылай келе, орташа ... ... ... ... филолог емес информанттардың 29 пайызы
прецедентті ... ... ... ал ... ... ... ... дұрыс қабылдаған.
Филолог емес информанттардың арасында ең көп қабылданған прецедентті
мәтін – «халық айтса, қалып айтпайды» (76%); «Күш ...... ... ... 25 ... ... ... тойындай өтпеуі тиіс»
(68%).
Орташа деңгейде қабылданған прецедентті мәтіндер - «Жөн ... ... ата ... (44%); ... деген желмая, қалмасаң халқым жақсы
едi, желмаядан жығылып...” (44%); «Фатимадай жар қаласаң, өзің Әлидей бол»
(40%); «Басынан Қаратаудың көш ... ... ... ... ... - «Жем жағалай ел отыр» (12%); «Сең
қозғалды, ... сен де ... (12%); ... мен Қабыл» (4%); «Қи
көтерсең, қыпшақ шығады!» (4%): мүлдем қабылданбаған мәтін - ... ... ... ... (0%); ... мен тәтті немесе «Раушан
Коммунисттің бүгінгі сіңлілері» (0%).
Филолог информанттардың арасында ең көп қабылданған ... ... ... айтса, қалып айтпайды» (88%); «Күш атасы – Қажымұқан» (84%); ... пана ... (64%); ... ... көш ... ... көтерілісінің 25 жылдығы жетім қыздың тойындай өтпеуі тиіс»
(64%); «Фатимадай жар қаласаң, өзің ... бол» (60%); «Жөн ... ... ата дарымас» (60%); «Ерназардың сегіз ұлы бір төбе, Ер ... ... ... ... ... прецедентті мәтіндер - «Атамнан да
құтылдым, апамнан да құтылдым...» Қашқын Рахат ... ... өзі ... ... Ол ... жүр? (56%); ... мен ... (56%); «Арыстанбаб
кесенесі құлау алдында тұр» (52%); «Болат Әбілев: Біздің қоғам – «Өлі тері»
жамылған қоғам» (52%) «Сең ... ... сен де ... (48%) ... ... ... «Раушан Коммунисттің бүгінгі сіңлілері» (44%) «Қазақтың
«Қыз Жібегі» - аяулы ана, мейірімді ... ... ... ... ... - «Жем ... ел ... (32%);
«Жібекпен қызық гәріс белін буған...» (32%); «Қи көтерсең, ... ... ... деген желмая, қалмасаң халқым жақсы едi, ... (32%); ... ... ... ... қабылданбай қалған прецедентті мәтін кездеспейді.
Прецедентті мәтіндердің ішінде ... ... ... ... ... ... ... жүргізілген 50 адамның ішінде 41 адам
мақал-мәтелден жасалған прецедентті мәтінді дұрыс ... Бұл ... ... ... жас ... арасында көп
таралғандығынын, танымал, түсінікті болуының ... ... ... ... ... таныс болып келді. Яғни,
бұрын танымал болған адамдардың есімі, ... ... ... ... ... ... ... анықталды. Мысалы, «Күш
атасы – Қажымұқан» ... ... ... 50 ... 40-ы ... Бұл ... ... десек те болады. Және де ... ... ... жас буын ... діни ... ... ... Бүгінгі күні оқырманның көпшілігі діни мәтінді қабылдап,
мағынасы түсінеді. Мысалы, ... жар ... өзің ... бол» деген
діни прецедентті мәтінді 50 адамның 25-і дұрыс қабылдаған. Бұл осы ... ... ... ... көп екендігі белгілі. Жастардың
көпшілігі қазіргі уақытта дінге бетбұрыс үстінде. Бұл өте қуанарлық жағдай.
Эксперимент жүргізілген жас буын ... ... ... ... ... ... прецедентті мәтіндерді қабылдау қиынырақ болған.
Себебі көпшілігі ондай мәтіндерді дұрыс қабылдамаған. ... ... ... ... буған...» деген прецедентті мәтінді 50 адамның ішінде ... ғана ... ... ... ... ... қалмасаң халқым жақсы
едi, желмаядан жығылып...” 19 адам дұрыс қабылдаған.
Эксперименттің нәтижесін қорытындылайтын болсақ, ... ... 18-25 жас ... 50 ... ... Оның 25-і филолог
информанттар болса, қалған 25-і басқа мамандықтың иелері. Ең алдымен, ... ... ... ... одан ... жалпы барлық
информанттардың орташа жауап көрсеткіші шығарылды, ол көрсеткіш ... ... 47%-ы ... ... ... филолог
информанттардың 80%-ы жауап бергендігін көрсетеді. Бұл жерде байқағанымыз:
- біріншіден, ... ... ... үшін ... және ... ... бар ... Яғни филологтар басқа мамандық
иелеріне қарағанда прецедентті мәтінді дұрыс қабылдайтындығы;
- екіншіден, әр мәтінге информанттардың берген ... ... ... ... ... ... дұрыс қабылдаулары анықталды,
мәтінді дұрыс қабылдауларының орташа ... ... ... ... прецедентті мәтіндерді дұрыс қабылдау филолог емес
информанттар арасында 29%-ды, филолог информанттар арасында 54%-ды
құрайды.
-----------------------
Газеттегі мәтіндердің сипаты
Лингвистика
Мәдениет
Саясат
Тарих
Қоғамдық-әлеуметтік
Тіл ... ... ... ... лингвистикалық аспектісі
лексикасы
грамматикасы
морфология
синтаксис
сөзжасам
варваризмдер
Газет тілінің лексикасы
Жаңа сөз қолданыстар
фразеологизмдер
терминдер
Тақырыптың қызметі
Номинативтік
Ақпараттық
Прагматикалық
Болжағыштық
Газет тақырыбының құрылымы
Атаулы сөйлем
Сұраулы сөйлем
Хабарлы сөйлем
Лепті сөйлем
Толымсыз сөйлем
Әлемдік классика-лық көркем әдебиет
Халық ауыз ... ... ... ... ... қоғамның әлеуметтік көрінісі
Прецедентті мәтіннің дереккөздері
Әндер
Фразеологизмдер
Сакралды мәтіндер: Библия немесе діни әдебиет

Пән: Журналистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 81 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Жетісу" газеті78 бет
"Мәтіндік редакторде кесте құру."18 бет
Macromedia direсtor – да дыбысты, мәтінді, бейнекөріністі, графиктік көріністі және анимацияны (мультипликацияны) біріктіру22 бет
Microsoft Office Word мәтіндік редакторы24 бет
Microsoft Word мәтіндік процессорының көмегімен мәтіндік құжаттарды даярлау5 бет
MS Word мәтіндік редактор, MS Excel кестелік процессор10 бет
MS Word мәтіндік редакторы10 бет
StaticText,Label,Pаnel компоненттерінде мәтіннің жазылуы5 бет
WORD 97, WORD 2000 Мәтіндік редакторлар11 бет
Word мәтіндік редактор11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь