«Ана тілі» газетіндегі қазақ әліпбиінің жазылуы бітіру жұмысы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..


НЕГІЗГІ БӨЛІМ


І ӘЛІПБИ МӘСЕЛЕСІ: КЕШЕ ЖӘНЕ БҮГІН ... ... ... ...


ІІ ӘЛІПБИ МӘСЕЛЕСІНІҢ «АНА ТІЛІ» ГАЗЕТІНДЕГІ КӨРІНІСІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..


ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

СІЛТЕМЕЛЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ...
Бітіру жұмысының өзектілігі. Ұрпақтан-ұрпаққа беріліп отыратын даналар сөзі, бабалар өсиетінің бір бөлшегі ауызша жетіп отырса, көп бөлігі тасқа таңбаланып, ақ қағаздың бетіне маржандай тізіліп бүгінгі күнге жетті. Тіпті кейбірін оқи алмай отырған отырған жайымыз бар. Оның себебі қазақтың тарих көшінде түйесін ауыстырған жолаушыдай әліпбиінің бірнеше мәрте өзгеріске ұшырауы болып табылады. Айдауына жүретін, ыңғайына көнетін жайлы түйесін тартып алып өзгесіне мінгізсе, жолаушының астындағы түйесімен алысып жүріп көштен қалып қоятыны секілді қазақ та ой сандығындағы талай маржандарды төгіп, шашып алып, көшке әрең ілесіп келді. Әдейі сүріндіру де болды. Бас аяғы айналдырған 5-6 жылдың ішінде әліпбиін 4 мәрте өзгертуді - әдейі сүріндіру демеген де қалай атауға болады? Өйткені әліпби ауыстырудың соңы сауатсыздыққа әкеліп соғатыны айтпаса да түсінікті. Сол себептен де әліпби - белгілі бір топтың немесе мамандардың ғана талқылар нысаны емес, тұтыс бір ұлттың тағдыры, болашағы. Ахмет Байтұрсынов айтқан халықтың құлағы, көзі һәм тілі баспасөз бұл үлкен мәселеден де шет қалған жоқ. Сонау 20-ғасырдың басынан бері журналист жан айқайының себепшісі болып келе жатқан әліпби мәселесі бүгін де өз шешімін тапқан жоқ. Қайта өршіген үстіне өрши түсуде. Бірі латынға, бірі төте жазуға, үшіншілері көне жазуымыз – рунаға көшейік десе, төртіншілері «басты қатырмай, артық проблема туындатпай кирилше жаза берейік» дейді. Құдды бір, аққу, шортан һәм шаян дерсің. Ал ортада көкпарға түскен серкедей халық бар. Ғалымдар ұсынып отырған харіптердің қайсысы қазаққа тиімді? Бұл сұрақтың жауабы әлі табылған жоқ. Баспасөз бетінде де жан-жақты талқылаулар, пікір-таластар көп. Солардың бірі, қазақ тілінің де, ұлтының да жанашыры «Ана тілі» газетінде материалдар оқырман назарына молынан ұсынылуда. Сондықтан да бір ұлтты тағдырына, бір халықтың болашағына әсер етер, менің бітіру жұмысыма арқау болып отырған тақырыпты ең өзекті мәселе дер едім.
1. Бекхожин Х. Қазақ баспасөзі тарихының очеркі. – Алматы, Мектеп, 1981.
2. Бекхожин Х. Қазақ баспасөзінің даму жолдары. – Алматы, Қазақ мемлекет баспасы, 1964.
3. Мусин Ч. Қазақстан тарихы. – Алматы, 2000.
4. Қазақстан тарихы, очерктер. – Алматы, Дәуір, 1994.
5. Жақып Б. Қазақ публицистикасының қалыптасу, даму жолдары. – Алматы, Білім, 2004.
6. Шоқай М. Таңдамалы, I том, – Алматы, Қайнар. – 1998.
7. Байтұрсынов А. Ақ жол. – Алматы, Жалын – 1991.
8. Аллаберген Қ., Нұсқабайұлы Ж. Қазақ журналистикасының тарихы (1870-1995жж.). – Алматы, Рауан. – 1996.
9. Богданов Б., Вяземский Б. Журналист анықтамалағы. – Алматы, Мектеп. – 1978.
10. Кенжебаев Б., Қожакеев Т. Қазақ совет баспасөзі тарихынан. – Алматы. – 1962.
11. Қазақ журналистикасының тарихы. Бағдарлама. – Алматы, Рауан. – 1996.
12. Ыдырысов Т. Баспасөз – өмір айнасы. – Алматы, Қазақстан. – 1977.
        
        «АНА ТІЛІ» ГАЗЕТІНДЕГІ ҚАЗАҚ ӘЛІПБИІНІҢ ЖАЗЫЛУЫ
БІТІРУ ЖҰМЫСЫ
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ…………………………………………………………
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
І ... ... КЕШЕ ЖӘНЕ ... ... ... «АНА ТІЛІ» ГАЗЕТІНДЕГІ КӨРІНІСІ…………………………………………………………
ҚОРЫТЫНДЫ…………………………………………………
СІЛТЕМЕЛЕР ТІЗІМІ…………………………………………
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ……………………
КІРІСПЕ
Бітіру ... ... ... ... ... ... ... өсиетінің бір бөлшегі ауызша жетіп отырса, көп бөлігі
тасқа таңбаланып, ақ қағаздың ... ... ... ... күнге жетті.
Тіпті кейбірін оқи алмай отырған отырған жайымыз бар. Оның себебі қазақтың
тарих көшінде түйесін ... ... ... бірнеше мәрте
өзгеріске ұшырауы болып табылады. Айдауына жүретін, ыңғайына ... ... ... алып ... ... ... астындағы түйесімен
алысып жүріп көштен қалып қоятыны секілді қазақ та ой сандығындағы талай
маржандарды төгіп, ... ... ... әрең ... ... ... сүріндіру де
болды. Бас аяғы айналдырған 5-6 жылдың ішінде әліпбиін 4 мәрте ... ... ... демеген де қалай атауға болады? Өйткені әліпби ауыстырудың
соңы сауатсыздыққа әкеліп соғатыны ... да ... Сол ... де
әліпби - белгілі бір топтың немесе мамандардың ғана талқылар нысаны емес,
тұтыс бір ... ... ... ... ... айтқан халықтың
құлағы, көзі һәм тілі баспасөз бұл үлкен мәселеден де шет қалған жоқ. Сонау
20-ғасырдың басынан бері ... жан ... ... ... ... ... ... бүгін де өз шешімін тапқан жоқ. Қайта өршіген үстіне
өрши ... Бірі ... бірі төте ... ... көне жазуымыз –
рунаға көшейік ... ... ... ... артық проблема
туындатпай кирилше жаза берейік» дейді. Құдды бір, аққу, шортан һәм ... Ал ... ... ... ... ... бар. ... ұсынып
отырған харіптердің қайсысы қазаққа тиімді? Бұл сұрақтың жауабы ... жоқ. ... ... де ... талқылаулар, пікір-таластар
көп. Солардың бірі, қазақ тілінің де, ұлтының да ... «Ана ... ... ... назарына молынан ұсынылуда. Сондықтан да бір
ұлтты тағдырына, бір халықтың болашағына әсер етер, ... ... ... ... ... ... ең ... мәселе дер едім.
Бітіру жұмысының мақсаты. Бітіру жұмысымның мақсаты – «Ана ... ... ... ... ... ... журналистердің
материалдарын, ел ағаларының пікірлерін талдай, саралай отырып, жүйелеу, өз
деңгейімде баға беру. Сонау 20-ғасыр басында ... ... ... ... қатысты айтқан ой-пікірлеріне бүгінгі, 21-ғасыр ұрпағының
көзімен қарау, оны бүгінгі күнмен салыстыра талдау, менің ... ... ... Ол міндетті абыроймен орындаған, ... ... оқу ... баға ... ... ... нысаны. Бітіру жұмысы «Ана тілі» ұлттық басылымының
материалдары негізінде, әсіресе әліпби ауыстыру мәселесі көтерілген кезден,
яғни 2006-2008 жылдардағы жарық ... ... ... ... ... Бар ... та ондағы материалдар мен авторларға түсті.
Бітіру жұмысының ғылыми-әдістемелік ... ... ... ... ... ... ... мен белгілі тіл ... ... ... ... ... жазылды.
Бітіру жұмысының жаңалығы. Баспасөз материалдарын жинақтап, саралап,
талдап, оған баға беру арқылы «Америка ашып» ... ... ... арба
ойлап таба аламын деп ойламаймын. Бірақ бір ғана «Ана ... ... ... ... ... ... ... біріктіріп, олардың
идеялық, тақырыптық, жанрлық ерекшеліктеріне тоқталсам, өзге ... ... ... ... ... зерттеуге қосқан азғантай
ғана үлесім деп білемін.
Тәжірибелік ... ... ... бір ... ... да, оның жүріп өткен жолы, бүгіні мен болашағы ... ... ... ... ... журналистиканың
тарихынан, оның жанрларлық ерекшеліктері мен пішіндерінен дәріс оқи отырып,
қазіргі таңдағы жарық көріп ... ... ... ... ... ... үлгі бола ... оның өзі үлкен дүние. Өйткені
күнделікті баспасөз ... ... ... ... қатталып жатыр. Оған
бағаны бүгін берсек, болашақ бағаны бізге берері хақ.
Зерттеу ... ... ... ... қазақ әліпбиінің жазылуы» деген
тақырыпты ашу барысында талдау, саралау, салыстыру әдістері қолданылды.
Бітіру жұмысының құрылымы. ... ... ... ... ... ... қорытынды, сілтемелер мен пайдаланған әдебиеттерден ... ... ... ... мазмұны. Жұмыстың кіріспе бөлімінде тақырыптың
өзектілігі, мақсат-міндеттері айқындалса, ... ... ... ... мәселесінің өткені мен бүгінгі жағдайын тоқталса, екінші
тарауда дәл осы ... ... ... ... «Ана ... ... бағыттары мен материалдардың берілу пішіні қандай, қай авторлар
көбірек қалам тербеді деген сұрақтарға жауап ізделінеді.
І-тарау
ӘЛІПБИ МӘСЕЛЕСІ: КЕШЕ ЖӘНЕ ... ... ... қажет пе деген мәселе көтерілгенде
алғышқылардың бірі ... үн ... ... мен ... пікірін
оқырман назарына ұсынған басылым «Ана тілі» газеті болатын. «LATIN: ... алға ма әлде екі адым ... бе?» ... ... ... ... Жәлелұлының, Мекемтас Мырзахметовтің, Дастан ... ... ... Ә. ибн Алдамжар әд-Дөйти, Ғаббас Қабышұлы,
Эрнест ... ... ... да ... ... ... «Бағамдар болсақ, Елбасы Үкіметтен бастап ... мен ... ... ... тіл ... етуде байсалдылықпен батыл жұмыстар жүргізілулеріне жол ашып
беріп отыр. Ал енді осы ... ... ... мен ... ... ... келер
болсақ, көңілді қынжылыс кернейді. Тіл ... ... ... мен ... ... ... дегендер Елбасы сөзін шұғыл ... ... ... ... ... ... ... деп қана ұғынып
отырған сыңайлы. Олардың ақпарат жүзіндегі сөздері тек осы латын таңбасына
«көшетін ... ... ... ... ... ... ... осымен өз
өзінен шешіле салатын сыңайлы» /1/ деген журналист ... ... ... ... ... шынында да Президент аузынан «латын
әліпбиіне көшсек қалай болар екен» деген сөздің шығуы сол-ақ еді, не ... не ... жоқ ... ... ... ... көшу қажет, бұл
күттірмес шаруа деп, оның артықшылықтарын жұртшылыққа дәлелдей бастады.
Латын ... ... ... ... айналасындағы барлық түйінді мәселелер
өздігінен шешілетіндей қабылдағандар да болды. Бірақ ... ... Ә. Ибн ... ... ... ... ... қайшы
келді. Ол кісі былай деп ой өрбітеді, ... мен араб ... ... ... ... ... ... келгенде, аяғына жем түскен
аттай кібіртіктеп сала беретінін көрген кісімін. Мұндай жағдай бүгіндері
шетелдерден ... ... ... бастарында да бар. Міне, осыны
ескерсек, Қадырданды ... ... бұл ... ... ... оның плюстері мен минустарын зерделеуіміз керек», – деген сөзі
өте орынды». /2/ Ал, Алматы ... ... ... ... ... Эрнест
Төреханов болса, «Әліпбиді ауыстырсақ, ел есін жиған кезде мемлекет өзінің
алдына қойған бірінші кезектегі межелерінен аман-есен өткен соң, ... ... ... ... ... ... төл ... неге
енгізбеске?» /3/ деген ұсыныс-сауал тастайды. Орынды делік. Бірақ қазақпен
ғасырдан ғасырға бірге ... төл ... ... ... Бүгінде төрт бірдей
нұсқаны ұсынып отырғандар бар. Олар: бірінші Латын ... ... ... төте ... ұсынушылар, үшінші көне түркі жазуы рунаны
жақтаушылар және ... «аш ... тиыш ... ... жаза ... Бір ... қазақ осы әліпбидің төртеуінде де жазып көрді. Енді
сол өткен тарихтан сабақ ала ... ... үшін ... ... қабылдайтын
уақыт жетті.
Бірнеше ғасырлар бойы әліпби мәселесінің пікір-талас объектісіне
айналып отырғандығына ... ... ... бола ... ... ... ... университеті, журналистика факультетінің оқытушысы,
ұстазымыз ... ... ... ... ... ... ... латын әліпбиі жайлы пікірталасы» материаланда «Тарих беттеріне
үңілсек жазу, әліпби мәселесі ауық-ауық пікірталас тудыррып отырған күрделі
мәселенің бірі ... ... ... ... ... ... ... енген
араб жазуы он ғасырдан астам қолданыс тапты. Қазақ жерін отарлап алған
Ресей патшалығы түркі ... ... ... ... араб ... орыс жазуын енгізуді көздеді. Миссионер ғалымдар араб таңбаларының
қазақ тілінің дыбыстық ... ... ... ... көлденең
тартып кириллицаға көшіруге әрекеттенді. XIX ... ... ... сан ... бойы ... келген араб таңбаларының
кемшіліктерін жоюға тырысты. Олар өз ... ... ... ... «Айқап», «Қазақ» сынды басылымдарда ортаға салды» /4/
«Дала уәлаятының газетін» шығарушылардың бірі Д. Сұлтанғазин аталған
басылымның 1899 жылғы 22,23 ... ... ... ... тіліне
орыс әрпін пайдалану керек пе, әлде араб ... ... ... беру
қажет пе деген мәселені талқылайды. Автор қазақ халқы басқа түркі халықтары
сияқты араб таңбаларын пайдаланып ... оны оны ... ... әліпбиді
аламыз дейтіндерге қосылмайтынын айта келіп: «Себебі қазақ ... ... ... ... бұрынғысын түзеткені жақсы», – дейді. Қазаққа орыс
әріптерін енгізуді ұсынатын ... ... Н. ... ... ... ... «Бір ... адам Ильминский деген қазақ
сөздерін орыс ... ... ... орыс ... ... өзгертсе керек
дейді. Бұл кісінің сөзі де онша келісімді ... ... бұл ... орыс
әліпбиіне көп латын әріптерін қосады және орыстың өз ... бір ... ... орыс әліпбиін тым қиын қылып жібереді». Д. ... ... ... ... ... ... латын таңбаларының да сәйкес келе
бермейтінін, жаңа алфавитқабылдағаннан гөрі «қазақтардың не заманнан бері
ғадет алып ... араб ... ... ... ... ... өзгерту
туралы ұсыныс жасайды. Осы мазмұндас пікірді 1912 жылы ... ... А. ... ... мектеп» деген мақаласынан да
аңғарамыз: «...қазақты орысқа аударамыз деген пікір бәрін ... ... ... ... ... ... жоғалтып, орыс тіліне түсіреміз дейді, қазақ
тұтынып отырған араб қарпін тастатып, орыс қарпін ... ... Сол ... ана ... ... орыс ... оқысын, ана тілімен оқысада ... ... ... ... керегі мемлекеттегі жұрттың бәрі де ... бір ... бір ... ... ал ... керегі – өз ... ... ... /5/ – деп ... ... тіліне, жазуына төніп келе
жатқан қатерді ескертеді.
Кеңес үкіметі орнағаннан кейіннен де ... ... күн ... сол ... баспасөз материалдарынан көруге болады. Ал, КСРО
құрамына енген түркі халықтарын араб таңбаларынан латынға ... ... ... ... зиялыларының арасында қызу пікірталас туындады.
1923-1929 ... ... ... ... мен ... ... орын берді. «Еңбекші қазақ», «Ақ ... ... ... ... ... басылымдарда Ахмет Байтұрсынұлы, Жүсіпбек
Аймауытұлы, Міржақып Дулатұлы, Елдес Омаров, Нәзір ... ... ... ... ... ... қатысты жарияланымдары
жарық көрді. Белгілі қоғам қайраткері, журналист ... ... ... ... ... ... атты ... Мәскеуде
қызметте және оқуда жүрген қазақ жастарының латыншылдар ұйымын ашқанын айта
келіп, күн ... бұл ... ... ... ... ... «Елді
сауаттандыру керек. Бұл игі істі тездетуге араб әрпі жарамсыз, тез ... тез ... ... Оның баспа ісіне де кедергілері көп. Саны
24-28, ал басуға, жазуға келгенде 100-ден асады. Шым-шытырық ... ... ... ... ... ал ... солдан оңға қарай оқылады, пән
белгілеріне жарарлық таңбалар жоқ». ... ... «Ақ жол» ... ... ... ... тақырыпты мақаласында «Әзірбайжан жобасы латын хәрпін алу болса, ол
тіпті алынбайтын жобаға ғой. ... хат ... ... жүргенде, хат
білгендерімізден айырылып қалуымыз мүмкін», деген пікір білдіреді. /7/
Мәскеуде, Ташкенттте латыншылдар ұымдары ... 1924 жылы ... ... ... Қазақ-қырғыз білімпаздарының тұңғыш съезінде ... кең ... ... ... баяндама жасаған Ахмет Байтұрсынов
түрік жұртының ... ... араб ... ... келеді,
әрқайсысының хат мәдениеті бар, бір әріпті тастап ... ... ала ... ... ... ... қаржы мен қайратқазақ түгіл, түріктің қай жұртында
борлса да жоқ ... ... ... сол тұстағы қазаққа латын әліпбиіне
көшуден гөрі, қазақ тіліне ыңғайлы ... өз ... ... ... екенін жан-жақты ғылыми негізде дәлелдеуге тырысады. Аталған жиында
латын әліпбиіне көшуді ұсынып Нәзір Төреқұлов сөйлеген ... «Біз ... ... ... ... отырғанымыз жоқ. Латын әрпі үйрену жазуға
тым пайдалы, жеңіл. Түрік әрпінің біреуі төрт ... ... бір ... деп араб ... ... ... ... баспа ісіне, бала
оқытуға жеңілдігін дәлелдеуге тырысады. Осы съездегі қызу тартыс ... ... ... ... ... ... ... деп жазды:
«Ахметті жақтап талай шешендер түрлі дәлелдер келтіріп, мысалыға ... сан ... ... жию, теру ... ... ... қолдануға әлі ерте, орыс халқы алмағанда біз неге аламыз, қаріпке
қызығып – ... ... ... ... ... білдірді».
Қаламгер Ерғали Алдоңғаров «Еңбекші қазақтың» жауапты хатшысы бола
жүріпі, халыққа мәселенің мән-жайын түсіндіруді өзіне ... ... ... басы – ... деген мақаласында «Заман талабы, өркениетке жету
жолы – латын таңбаларына көшу болып ... ... ... ... ... осы әріпке көшкеніміз жөн, керітартпалыққа салынбалық», – деп ... ... ... ... 1926 жылы ... ... Баку ... Түрік
білімпаздарының сиезі болды. Аталмыш жиынға Қазақстаннан ... ... ... ... ... Әзиз Байсейітұлы барды. Съезге
түрік нәсілді ұлттардың көбінің өкілдерімен қоса ... ... ... ... ... халықтарының профессорлары да қатысты. Съезде
қосымша баяндама ... ... ... ... ... ... түрік
жұртының алдағысы қазақ. Қазаққа латынға көшіп көп қаражат шығын шығарудың
қажеті жоқ. Латын қарпінің қазіргі ... ... ... ... ... ... да азғантай күшімізді мектеп үйлерін салу мен
оқулықтарға ... ... ... ... ... туып ... ... танбады.
Майлықұтова М. «Түркістан» газетінде жарық көрген «Алаш арыстарының
латын әліпбиі жайлы пікірталасы» деген ... ... ... ... мәселесі айналасындағы даулары, пікір-таластары осымен
біте қойған жоқ дей келе, 1927 жылы Қызылордада шыққан «Әліппе айтысы» ... ... ... да, ... да ... ... ... Байтұрсынұлының араб әліпбиін жақтаған баяндамасы, Телжан
Шонанұлының латын таңбаларын жақтап сөйлеген сөзін, сондай-ақ, ... ... ... Мұстапа Бұралқыұлы, Абдулла Байтасұлы
сынды қаламгерлердің де пікірлерін ұсынғандығын айтады.
1928-1929 жылдары латын-қазақ ... ... бірі ... болды. Х. Досмұхамедұлы қазақ халқы қолданып отырған араб
таңбаларын ... ... ... ... ... болғандығын мынадай
пікірлерінен аңғартады: «...Нәзір (Төреқұлов) айтқандай, менің латын ... ... ... рас. ... ... ... екенімді біле тұра маған латын
әріптерінің жобасын жазып беруге тапсырған соң, сол ... ... ... ... ... ... ... 7-8 жылға созылды. Қазақ
зиялыларының көпшілігінің қарсылығына қарамастан қазақ елі 1929 жылы ... ... ... ... ... IV ... қаулысымен латын
қарпіне көшірілді. Жаңа әліпті мерзімді басылымдар арқылы насихаттау
бағытында ... Жаңа ... ... 1929 жылы ... журналын
шығарды. 1935 жылы жаңа қаріпті насихаттау мақсатында «Төте оқу» газеті
жарық көрді. Аталған ... 1939 ... ... ... 1941 ... сәуіріне
дейін «сауатты болуға көмекші» деген атпен шығып келді. 1941 жылы ... деп ... ... ... ... және заман талабын ескере отырып
жетілдірілген қазақ жазуы Қазақстан өміріндегі ірі мәдени құбылыс болғанына
қарамастан, 20-жылдардың соңына таман ... ... ... ... Ахмет Байтұрсыновтың ... ... ... ... ... осы ... ... еді. Әліпби ауыстырудың арғы сырын
жақсы сезген Ахаң: “латын әрпін алу ... ... ... ... ... ... отырған мәселе емес”; “араб әрпінен жасап ... жер ... ... ... ... “түрік жұртының 90 %-ы
баяғыдан араб әрпін ... ... ... ... бар ... бір
әріпті тастап, екінші әріпті ала қою оңай жұмыс емес” деді.
Бірақ 1928 жылғы ... ... ... ... ... жаңа
қазақ әліпбиін енгізу туралы” деп аталатын қаулыға орай 1929 жылдан бастап
қазақ ... ... ... күштеп көшірілді. Айқайы көп тапшыл қоғам араб
әрпін ескінің көзі деп ... жаңа ... жаңа ... ... ұйғарды. Мұның алды-арты ескерілген жоқ. Бұған дейін араб әрпімен
жазылған ғылыми-әдеби еңбектер айналымнан шығып қалды, оқу ... ... ... ... ... ... Сөйтіп, арабша
қаріптің қадірі кетті.
Онсыз да Қазақстанның ерекшелігі ескерілмей ... ... мен ... ... мен бей-берекеттіктен сиреп қалған
сауатсыз халықтың қалған бөлігі латын әрпіне еріксіз бас қойды. Оларға ... ... сол ... ... ... бас ... ойраннан аман
қалған қазақ зиялылары қолға алды.
Мысалы, көрнекті жазушы Бейімбет Майлин осы кезеңде ... ... үшін ... ... үшін оқу ... (1929) ... ... Ол 80 мың дана таралыммен бір жылда екі рет ... ... ... шала ... ... ... (1930) атты ... оқулық
шығарды. Ал Бейімбеттің “Жаңаша оқы, ... (1931) ...... ... ... ... ... екеуі “1929-шы жылдың шаруа
календары”, Ілияс Жансүгіров, ... ... ... “1930 ... ... ... ... құрастырды.
1933 жылы Бейімбет Майлиннің Ғабит Мүсіреповпен бірге жазған “Сауат
үшін” ... ... ... ... ... ... 1935 жылы ... для
ликбезников” деген атпен орыс тілінде де жарық көрді. Сонымен бірге ол
жазылуға ... жаңа ... ... ... Бұл — Бейімбет Майлин, Ғабит
Мүсірепов, Әміржан Ситдықов үшеуі жазған ... деп ... ... еді. Осы ... үш ... (1934-1936) 475 мың дана
таралыммен шығып тарады./10/
Сондай-ақ латын ... бет ... ... сол ... Жаңа ... комитеті құрылып, оның үні ретінде “Жаршы” журналы жарық көрді. 1929
жылдан бастап мерзімдік басылымдардың кейбір мақалалары, жекелеген беттері
ішінара ... ... ... ... ... ... жиі ... Сауат ашып жатқан адамдардың оқуына ыңғайлы шағын хабарларға көбірек
орын берілді.
Филология ғылымдарының докторы ... ... ... бәрі бір
әліпбиден екіншісіне ауысқан кезеңдегі қиындықты ... ... ... бір ұрпақтың жаңа әліппен сауат ашуының бастауында тұрған жоғарыда
аталған оқулықтардың құрылымы, ... ... ... ... ... тиянақтау үшін қосымша материалдар беру әдісі, сондай-ақ осы кезге
тән басқа да ұйымдастыру іс-шаралары ... ... ... ... ... көрсе, кәдеге жарауы кәдік. Әліпби әзірлеу ... һәм ... ... ... ... ... өзімізде болған осындай үлгілер
ескерілгені абзал дей келе, сайып ... 1929 ... ... көшу ... өз таңдауы емес еді деп тоқтам жасайды.
1940 жылғы 10 ... ... ... ... ... ... ... негізделіп, күні бүгінге дейін ... келе ... ... ... ... көшуге қарағанда, кириллицаға көшу ... ... ... ... Оның ... белгілі болатын. Ұлттың
әліпби хақында өзіндік пікір айтып, қарсылық білдіреді-ау деген үлкен тобын
отыз ... ... ... ... ... қаупі төніп келе жатты. Осының
бәрі жаңа әліпбидің ... ... ... ... ... ... жеке ... екі әліп қатар жүріп отырды. Сөйтіп, қазақтың ... ... 42 ... ... орыс ... ... ... дыбысы бар жаңа жазуы пайда болды.
Әліпби мәселесіне қатысты қосымша мына ... айта ... ... ССР ... Советі Президиумының “Ұйғыр жазбасын латын ... ... ... жасалған жаңа ұйғыр алфавитіне көшіру туралы” 1947
жылғы 4 ақпандағы қаулысында: “Ұйғыр колхозшыларының, ... ... ... ... ... ... орыс графикасы
негізінде жасалған жаңа ... ... ... ... ... дей ... жаңа ... әліпбиі Қазақ ССР Министрлер
Советі ұсынған 41 әріптен, соның ішінде орыс ... ... 33 ... және ұйғыр тілінің ерекше дыбыстарын белгілеу үшін
алынған қосымша 8 әріптен құралатындығы ... Бұл сол ... ... ... ... ортақ, орыс әрпіне негіздеп әліпби жасаудың тағы
бір мысалы еді. /11/
Қазақстанда жаңа латын әліпбиіне көшу ... көп ... ... та, ... та ... ... басылымдарда жекелеген авторлар
болашақ әліпбидің үлгілерін де ... ... ... ... ... өз ... ... қазақтар үшін
Интернет сайтында латын әрпімен жариялап келе жатқаны да мәлім.
Бұл біздің ... ... ... ... ... латын әрпін
таңдауға қай тұрғыда ... да әзір ... ... ... ... көшу ... бірқатар адамдар баяғы латын әліпбиіне қайта оралу
деп жүр. Шартты түрде оралу ... ... ... бұл ... ... ... ... айырмашылығы бар екенінде талас жоқ.
Өйткені, қазақ тілінің қазіргі ... ... мен ... сөздік қоры
байып жетілді, дамып өзгерді. Сондықтан ... ... ... ... ... бүгінгі жеткен биігін, емлелік өресін,
грамматикалық құрылымын бейнелеу оңай ... ... бұл ... ... ... ... ... жоққа шығару дегенді білдірмесе керек.
Болашақ әліпбиде көне латыншаның бүгінгі жазу ережесіне ... ... ... ... сауатын ашып, көзқарақты болған кириллицадан
көпшілікті қашықтатпайтын әріптері іріктеп пайдаланылатыны сөзсіз.
Мәселен, ескі латынша ... ... ... ... “г” ... кіші ... ұқсас келеді (q,g), ал “к” әрпі кириллицадағыдай “к” болып жазылады.
“К” мен “қ”-ның ағайындас ... ... ... ... ... ... ... ұқсас таңбалануы ұмытылмауы керек. Және қазіргі
ақпараттық кеңістікте танылмай отырған, орыс тілінде жоқ ерекшелікті ... ... ... да ... ... ... бүгінгі “ү” – “y” болып, “ұ” – “и” болып, “у” – “v” ... ... ... Жіңішке-жуан дауысты дыбыстар – “ү” мен ... ... ... ... бұл жәйт те ... ... шарт.
Оның үстіне, тәжірибе көрсеткендей, қазақ тілін ... ... ... осы ... “ұ” және “у” ... ... дұрыс айыра алмау
көбірек қиындық тудырып жүргені байқалады.
Әліпби түзгенде ең алдымен қазақ тілінің мемлекеттік тіл ... ... ... басқа ұлттардың да оқып жүргендігін, оқып-үйренетіндігін
ұдайы ескеріп отыру қажеттілігі осыдан шығады.
Емлелік орайда да ... ... бар. ... ... “тарату” деген
сөз “таратұу” (taratuv), “санасу” деген сөз ... ... ... сөз ... ... ... сөз ... “комитеті” деген сөз “kәmіjtetі” болып жазылған. Егер ... ... ... ... ... керек. Бірақ бұл бүгінгі
шындықтан шегіну, қазақ тілінің кириллицамен көгерген грамматикалық биігін
төмендету болар еді. ... ел жазу ... ... ... ... ... сияқты көне түркі (руникалық) әліпбиін, арабшаға негізделген
әліпбиді ... да ең ... ... ... ... қазіргі және
келешектегі рөлін көз алдына елестете білгені жөн. Бұл әліптерді екінің
бірі біле ... олар ... ... ғана ... Бұларды алатын болсақ,
нағыз қиындық сонда туады.
Ал латын әріптері ... ... кез ... ... ... жылы ұшырайды.
Математика мен философиядағы, филология мен медицинадағы, тіпті кез келген
ғылым саласындағы орыс тілі арқылы ... ... ... ... ... тілінен шыққаны да қазақтың жаңа әліпбиіндегі әріптерді
өгейсітпейді, ... ... ... ... ... ... ... негізделетін болашақ жаңа әліпбидің ең басты мұраты – ... ... ... бірлік. Қазақстанды мекендейтін барлық ұлттардың
өкілдерін ... ... ... ... тіліндегі мемлекеттік тіл
төңірегіне топтастыру. ... ... ...... ... ұлы ... нақты жүзеге асатын сәті де осы кезең.
Қазақ тілінің кейбір жанашырлары тарапынан латыншаға көшу мемлекеттік
тілді меңгеруді ... ... ... ... қалуда. Орыс тілді
баспасөздің бірқатар жарияланымдарынан ... ... ... ... ... ... тауып отырмағанын байқаймыз. Біздіңше, мұның
бәрі тәуелсіз ... жаңа ... көшу ... алға ... ... ... мемлекеттік мәртебедегі қазақ тілінің келешек келбетін дұрыс
бағамдай алмаудан туып жатқан ... ... ... ... негізделетін болашақ әліпби — қазақтың
өз әліпбиі. Бұған ... ... ... ... ... ... сияқты болып, науқаншылдыққа айналдыруға ешқандай
ішкі-сыртқы ... ... жоқ. ХХ ... бас кезінде өзінің араб
әрпіне негізделген әліпбиін жасап алып, ... ... осы ... ... ... ... ... мен кириллицаның күштеп
таңылғаны, соның салдарынан ұрпақтардың байланысы үзіліп ... ... Бір ... ... үш ... ... сан ... құжаттан, бай
әдебиеттен, т.б. жазба ескерткіштерінен сол ғасырдың өз ... ... ... 1940 ... арғы ... бару үшін екі ... ... тура
келеді.
Енді дербес, тәуелсіз ел болған соң, Қазақстан неге өзінің төл жазу
мәдениетін жасамауы керек? Қазақ ... ... ... ... өркениетті
тұрғыда шешу бірінші рет сол халықтың өзіне бұйырып тұрған осындай сәтте
сөзден гөрі ... ... жаңа ... ... ... етіп сапалы
жасаймыз деген келісті ұсыныс-пікірлер үстемдік құруы ... деп ... - ең ... ... ... ұстап, қазақша жазып жүрген азаматтарға
сын.
Сондықтан бізге ХХІ ғасырдың күллі тынысын ... ... ... ескеретін, он бес жылдық тәуелсіз ... бар жаңа ... ... мен ... толық бейнелей алатын жаңаша, өзіміздің
төл әліпбиіміз қажет. Сол ... ... ... ... ... ... гөрі, тәуелсіз елдің өзі толғатып тудырған ... ... ... һәм ... жаңа әліпбиге де сол биіктен, сол деңгейден
қарап, өткенге ... ... ... ... жасауымыз қажет. Төл
әліпбиіміз ... ... елде ... ... ... ... ынтымаққа салқынын тигізбейтіндей, мемлекеттік тілді үйренушілерді
үркітпейтіндей болуға тиіс. Демек, латын әрпімен жаңа ... ... ... ... – оңай іс емес ... осыдан сезіледі. Президенттің
мамандарға бұл мәселені жарты жыл ішінде байыпты зерттеп, ... ... ... ... де ... ... ... латын әріптерін игеру қазақтар үшін де, басқалар үшін де
елеулі қиындық ... ... көшу кемі 10-15 ... ... ... ... ... бірінші сыныбынан басталуы мүмкін. Қазақша сауатты
адам жылдам үйреніп алатынына дау жоқ. Сондай-ақ Қазақстан ... ... қол ... ... жоқ. Екі әріп ұзақ ... қатар жүретін болған соң,
1940 жылдан бергі ешбір құжат ескерусіз ... ... ... да
үзілмейді.
Латын әліпбиіне көшу мемлекеттік тілдің дамуымен де тығыз байланысты
жүргізілетін іс деп ... ... ... Н.Ә.Назарбаевтың
Қазақстан халықтары Ассамблеясының ХІІ ... ... ... ... өткізілген Парламент Сенаты Аппараты мемлекеттік
қызметшілерінің кеңесінде баяндама жасағанда ... ... ... ... ... әліпбиге көшкен кезде әр адамның қазақ
тілін жақсы білуі керек болады. Егер ... ... ол ... ... ... бір ... айтқанда жұмыс істей алады? Сондықтан ... бар ... ... ... қолдап отырғанда, тегін курстар
жұмыс істеп тұрғанда мемлекеттік тілді ... ... шын ... ... алу ... Ертең кеш болуы, не қиын ... ... ... ... бір отандасыма тілемес едім”.
Кім біледі, бәлкім Қазақстаннан соң Ресей де әліпбиін латыншаға
бейімдей ... ... ... ... осы ... ... мүмкін.
Латыншаға негізделетін жаңа әліпбидің жаһандану дәуіріндегі болашағы нақты
көзге көрініп тұрғанда, бұл ... ... да ... ... ... айтқанда, Қазақстанда жаңа әліпбидің сапары басталды. Әліпби
жайына өте-мөте маңыз ... ұлы ... ... ... бұл істі ... ... салмақты мәселе” деп бағалаған.
Бұл филология ғылымдарының ... ... ... ... ... ХІХ ... басындағы әліпби мәселесіне қатысты ғалымдар мен
зиялылар ... ... ... ... ... ... ... пе,
қажет емес пе? Қажет болса, қай әліпби ... ... ... ... ... ... жауап ізделіне бастады? Әр ... ... ... ... пікірлері де, ойлары да алуан түрлі.
Әркім өзінше дәлелдейді.
Баспасөз ... ... ... үн ... ... азаматтарымыздың
бірі Төреғали Тәшенов былай деген пікір білдіреді.
1929 жылдан 1940 ... ... ... әліпбиін қолданған Қазақстанда
қайтадан латын жазуына көшу мәселесі алғаш 1993 жылы көтерілді. Оған ... ... ... өткен түркі халықтарының латын ... ... ... тіл ... ... түрткі болған еді. Осы
жиында мамандар түркі халықтарына ортақ 34 әріптен тұратын ... ... ... ... ... бергі 14 жылда елімізде әліпби өзгертуге
қатысты ... ... ... емес. Бұл екі арада Әзірбайжан,
Түрікменстан, Өзбекстан, Қырым татарлары мен ... ... ... көшіп алды. Татарстан да қазір дайындық үстінде. ... ... ... отырған – Қазақстан мен Қырғызстан.
Мемлекет басшысының бастамасымен қолға алынған тілдің «үштұғырлығы» ... ... ... ... латын әліпбиіне көшетіні түбегейлі
анықталғандай. Елбасы кириллицамен бірге латын ... ... ... ... ... жөніндегі өз пікірін нықтап айтты. «Қазақ тілін орыс тілінің
ықпалынан алып шығып, келесі сатыға көтерудің жалғыз жолы осы – ... ... ... ... ... ... Ендеше, бұған не
кедергі? Кедергі сол – ... ... ... ... ... келе алмай, зиялы
жұртшылық пікірі екіге, үшке, тіпті төртке жарылып ... Баз ... көшу көп ... талап етеді. Оның үстіне кириллицамен жазылған
рухани ... ... ... ба? ... халықтың тең
жартысы базарда жүргендіктен, сауат ашуға қолдары да ... ... Енді ... ... қарпіне көшу үшін халықтық референдум
өткізу керек» дейміз. «Қазақ халқы қолданбаған жазудан қытай иероглифі ғана
қалыпты. Қазіргі ... ... ... қыпшақтар Кирилл мен Мефодий
тумай тұрып пайдаланған. Ата-бабаларымыз грек жазуын 5-7 ... ... грек ... ... ... славяндарға
түркілер үйреткен». Бұл – кириллицаны жақтаушылардың пікірі. «Үкіметте
латын жазуына көшудің ... ... жоқ. ... тіл ғылымы дайын емес.
«Латын жазуына көшсек, орыс тілінің ... ... ... ... Біз ... ... Ресейдегі 1 миллион, Моңғолиядағы 90 мың қазақ
славян жазуында, Қытайдағы 2,5 миллион қазақ арабшада қала бермек. ... ... 10-15 мың ... ғана ... пе? Оның ... ... мектептері, оларда оқитын он мыңдаған қазақ балалары орыс жазуында
қалады». Бұл да сол – ... ... ... ... ... онда ... қалған сына жазуы – көне түркі ... ... ... ұстанымдарын тірілтейік» дейді мүйізі қарағайдай
атақты ағаларымыздың бірі. «Егер латын жазуына көшуді өркениеттің ... онда ... ... ... тиіс еді. Көне түркі ... ... ... бар. Біз осы жазу-кодымызды жоғалту
арқылы осындай бейшара күйге түстік» ... оны ... тағы бір ... «Қазақ – көне түркінің қара шаңырағында отырған халық. Көш ... ... ... ... сына ... көшсе, ертең түрік те, өзбек ... да өзі ... ... Жебірейлер бес мың жыл ... ... ... отыр. Біз кімнен кембіз» дейтін біраз ғалым-тілшілер ... Біз ... ... ғана ... салып отырмыз. Бірақ бір нәрсе анық.
Тарихтан білетініміздей, әліпби саясаты қашанда дін ... ... ... ... қазіргі латын жазуына деген жаппай көшудің
өзінде де ұлы ... ... ұшы ... Ал егер ... ... күрт ... сына жазуына көштік дейік, оның артынан міндетті
түрде тәңірі дініне қайтып оралу саясаты бас ... ... ... ... ... Бұл ... ... пе? Ал біздің әзірге әліпби өзгертуге
әзірлігіміз «алдымен көшіп алайық, сосын көре ... ... ... ... ... ... жақтаушылардың қатарында филология
ғылымдарының докторы, профессор Әлімхан Жүнісбек те бар. ... ... ... ... ... деп ... еш реті ... ол “қазақ әліпбиі” емес, “қазақ-орыс әліпбиі”, тіптен ақиқатын
айтсақ, “орыс-қазақ әліпбиі” десе де ... ... ... бір ... ... қос тілдің әліпбиі болып орнығып алды. Латынға қарсы
мамандар “құдай бере салған 42 ... ... ... сол 42 әріп ... келген сөзді жаза береміз” дегенді алға тартады. Орыс жазуынан айрылып
қалсақ, далада қалатындай сезінеміз. Біріншіден, ... ... ... ... ... санының (құрамының) көптігін айтып мақтанбайды.
Әріп саны көп болды деген сөз – ол ... ... бір ... бар ... Әріп саны ... кем ... ол ... жетілген әліпби болып
саналады. Латын әліпбиіне байланысты қосақ ... ... ... ... ... ... ағылшын жазуының тәжірибесін пайдалану керек.
Өйткені, олар аз ... көп ... ... ... амалын көрсетіп
отыр. Емле-ережесі күрделі болғаннан ағылшын жазуы түк те ұтылып отырған
жоқ, қайта, әлеми ... ... ... ... ... қай ... көш ... келеді. Жақсы, орыс жазуы арқылы енген сөздерден
айрылғымыз келмейді екен, айрылмай-ақ қояйық. Ал ... орыс ... ... ... ... ... әуре ... керек. Оның амалын тағы да
ағылшын жазуының тәжірибесі көрсетіп отыр. ... да орыс ... ... ... жоқ, ... ... ... сол үшін қосымша
таңба іздеп, әлек болып жатқан жоқ. ... бар ... ... ... өзге ... ... ... жазып пайдаланып отыр.
Ендеше, латын әліпбиі арқылы орыс сөздерін қалай жазамыз деп сары ... ... жоқ. ... ... есте ... ... ... кірме сөздердің жазылуына деп қосымша таңба ойлап таппайды, не
де болса өз әліпбиінің құрамынан шығады. Кірме дыбыстарға бола жаңа ... ... тек ... одақ ... түркі республикаларында ғана болды,
олардың ішінде біз де бармыз. ... да ... ... ... дау әлі ... жоқ.
Осыдан бір ғасыр бұрын қызу талас пен тартысқа түсіп, халықты ... ... ... аяқталған еді. Бүгін де тарих қайталанып отыр. Ай-шайға
қарамай латынға көшіп кеткісі ... ... аз ... ... ... ... жаһандануға барып тіреледі. Бізден сұрамай-ақ, жайлап алған жаһандану,
латын әліпбиі қазаққа не береді? Бұл ... ... ... ... ... ... отырған өзбектерге қарап сабақ алсақ дұрыс болар ма еді?!
ІІ-тарау
ӘЛІПБИ ... ... ... ... ... ... мәселенің басы қылтиғаннан бастап, өз үндерін
қосып, өзге ғалым, мамандардың пікірлерін беріп келе ... «Ана ... Бұл ... ... ... пішіндегі материалдар «LATIN: бір
адым алға ма, әлде екі адым кейін бе?», «Тіл ... ... ... ... ... ... бірі «Ата бар да, заты жоқ» деген
тақырыппен жарық ... ... ... ... ... материалы.
Өткен жылы ҚР Білім және ғылым министрлігі «латын әліпбиіне ... ... ... ... және ... да ... ... отырып ғылыми зерттеу жүргізу» деп аталатын бағдарлама жасады. ... ... және ... ... әліпбиіне көшудің тілдік
тәжірибесі» атты ғылыми ... ... ... жұмыстарын Әл-Фараби
атындағы ҚазҰУ жүргізді. Сол ... ... ... Л. ... ... әліпбиіне көшудегі Өзбекстан тәжірибесін ... ... ... 1993 ... 2 қыркүйегінде Өзбекстан Республикасы Жоғарғы
Мәжілісінің ХІІІ сессиясында «Латын графикасына негізделген өзбек ... ... Заң ... ... ... көшу үшін ... екі ... белгілейді. Латын әліпбиіне көшудің 1995 жылға дейін ... ... 1993 ... 12 ... ... ... ... графикасына негізделген өзбек әліпбиінің алғашқы нұсқасы жарияланады.
Латын графикасына негізделген өзбек әліпбиінің ... ... ... – 31 әріп және бір ... ' ... ... Республикада латын
графикасына негізделген өзбек әліпбиіне көшу үдерісі басталғанмен екі жыл
мерзімге деп жоспарланған мемлкеттік ... ... ... ... ... ... 1995 жылға дейін аяқталмай қалады. 1995 жылдың 6
маусымында Өзбекстан Республикасы Жоғарғы ... ... ... ... ... көшу туралы заңға өзгерістер енгізу туралы»
Қаулы қабылдайды. Латын әліпбиіне көшуді 2000 жылға дейінгі ... ... бес ... ... Өкініштісі. Өзбекстан Республикасында латын
графикасына көшу процесі 2005 ... ... де ... ... ... ... ... көшу реформасына тағы да бес жыл
беріп отыр. Мақала авторы Өзбекстанның латын әліпбиіне көшу тәжірибесіне
сараптама жасай ... ... ... атап ... ... ... латын әліпбиін өзбек мектептері ғана қолданады, орыс
мектептері ... ... ... бұрынғыша кирилл әліпбиімен
отыр. Орыс мектептері: «Біз орыс ... ... ... ... ... әліпбиі арқылы оқытылады, орыс тілінің тұғыры
Ресейдің әліпбиі – ... ... ... ...... уәж ... Өзбекстан үкіметі өз жерінде
орыс мектептеріне латын әліпбиін міндеттей алмай ... ... 26 млн. ... ... ... 80 ...... осыны Қазақстанмен салыстырып көріңіз. Біздің жағдайымыз
өзбектерге қарағанда әлде қайда мүшкіл болмақ.
2. Бір проблемадан екіншісі ... ... ... ... тұрғыза алмай, оларды орыс мектептерінің деңгеіне жеткізе
алмай жатқанда әліпби ауыстыру арқылы тағы да артта ... ... ... ... қашқан ата-ананың баласын қазақ
мектептеріне алып, орыс мектептеріне бермесіне кім кепіл?
Мақала авторы осы ... және ... мен ... ... ... әкеп тірейтін біраз проблемаларды ... ... ... ғалымдармен пікірлескенімізде дейді ғалым Л. Дүйсенбекова, –
«біз көшіп алып жақсы болдық, ... де ... ... ... ... жоқ. Оның ... «Ойлану керек халықтың пікірін ескеру керек, біз
жаппай сауатсыздыққа ұшырап, әрі-сәрі күй кешіп отырмыз, ... ... ... т.б. ... ... ... мекемелерге барып,
елдің сауатын ашып әріп үйретіп жүрміз, өзіміздің де үйреніп кеткеніміз де
шамалы, елге барып ... ... ... ... әліпбимен жазып
отырмыз», - деген ... ... ... ... ғалымдарға да ой
тастағанын жеткізеді.
Бұл мақаланың бас көз жоқ ... ... ... ... ... ой ... шындық. Өйткені елбасы аузынан латынға қатысты ... ... еді, «шаш ал ... бас ... ... ... латын әрпіне көшу қажеттігін дәлелдеп бағуда.
Ұлттық, мемлекеттік деңгейдегі мәселелрді шешу кезінде міндетті түрде
көршілердің тәжірибесіне көз тастап, сабақ алу ... ... ... ... ... да айналып кететін секілді, өйткені Қазақстан секілді ... ... «өз ... ... ... үшін ... ... қалайды. Ал
АҚШ бастаған батыстың ұлы державалары латын харпін тықпалауды. Бұл баяғыда
басталған ... ... Оған ... ... еткен латын харпімен
жазылған компаниялар мен фирмалар, банктердің ... ... ... ... тықпалай берсек, әйтеуір бір күні ... ... ... ... ... ... ... қиын емес. Латынды
қолдаушылардың ең ... ...... ... ... құлағында
ойнайтын боламыз дейді. Иероглифпен жазып келе ... ... ... ... ... ... көріп отырғанымыз жоқ. Яғни, бұл – ... ... ... ... ...... ықпалынан
құтыламыз дейді. Бір қасқырдың аузынан екіншісіне ауысқанда біз үшін ... ... ... ... ... ... ... Нәтижесі нашар. Олар: сауатсыздық, ел ... ... ... ... бір ... ... көшіп, «орыстандып», «христианданып»
кеткен едік. Енді латынға көшкен жағдайымызда ... ... /15/ бұл «Ана ... ... ... ... ... Ә. ибн Алдамжар әд-Дөйтидің «Латынға Исраил көшеді ме?» деген
мақаласы, жан айғайынан мысал. ... ... ... ... ... ұлт тағдырындағы маңызды шешім қабылдай алмай дағдарып тұрғанымызды
баса ... ... біз тағы да ... ... ... пайдаланып,
АҚШ, Ватикан, қала берді «Майкрасофттардың» жүргізіп отырған, ел-жұртты
еріксіз латынға ... ... ... құлы болғанды мақұл көреміз
бе? Бұдан кешегі Кеңес тұсында орыстанғанымыз сықылды, халықтың рухы мүлдем
өзгеріп кетпей ме?» сауалдарды ... ... ... жауап береміз, ең
бастысы не деп жауап бере аламыз?..
«Түп бастауын ежелгі грек жазуынан алатын ... мен ... ... те, біз ... түбінде ислам мәдениетінен алшақтап
кетеміз. Ал бұл халықтың діні мен жан дүниясы ... ... сөз. ... ... бүгінгі халықтың атауы ретінде қолданудың өзі қолайсыз боп
қалады. Бұған бүгіндері ... ... ... ... ... ... Осыны ескере отырып, біз осы арада бірден бір тура,
бірден бір төте жолды ... ... ... ... Оны ... бір ... ... Одағының құрамында болған елдердің латынға көшуін
Ресей империясы жақтырмайды. Ал латынға көшпегендерді АҚШ; Ватикан, ... ... ... ... ... ... ... салып жүр. Біз бүгінгі
таңда ... екі ... ... ... Бүгіндері Қазақстанның жақын
көрші Ресеймен араздасуына болмайды және де ... ... ... ... ... да қол ... мақұл. Осыдан қарама-қайшы
тұрған екі ... ... ... ... үшінші жол табуымыз қажет. Ол
жол – латынға да көшпей, кириллицада да қалып қоймай, араб жазуына ... Бұл ... ... ... ... ... ... басқа баламасы
ретінде жоғарыда айтып кеткеніміздей, араб жазуын және көне ... ... да ... де, ... объектіміз «Ана тілі» газеті болғандықтан, онда
жарияланған, ... ... ... дені ... харпіне көшу
асығыстық, қате қадам дегенді көрсетеді. Оған мысал ретінде осы басылымда
жарияланған «Латыншаға асықпалық» деген ... ... ... ... үн қатуын келтіре аламыз. «Қыздың көзі қызылға түскіш» дегендей,
кейде бір «жаңалықты» ести сала ... ... оның не ... әбден
ажыратып білуді керек етпей, «О, жаңалық!» деп жаппай ... ... бар. ... ... ... ... ... таңбасына көшіру
мәселесі соңғы кезде дәп сол ... , ... ... ... тұр. ... ... ықпалымен тіл таңбамыздың
неше рет және қалай өзгертілгені, ол Ахмет Байтұрсынұлындай арысымыздың
нендей еңбек ... ... ... ... та, ... та ... мен
оған қосамжарланбайын да, осы біздің латыншаға лап етіп ұмтылуымыз бүгінгі
тірлігімізге, меніңше жараса қоймасын ғана айтайын. ... ... ... ... ... көшірілгенде араб әрпімен жазылған әдеби, ғылыми
т.б. дүниелеріміздің мұрағатжайдың ... ... жас ... тілін тістеп
отырып қалды. Латыншадан кирилл таңбасына ауысқанда да сол ... ... ... ... қара тани ... ... кирилл таңбасына жүгіндірілген
біздің буын, арабшадан хабарсыздығымызды былай қойғанда, аз-маз ... ... да тез ... Одан ... дейінгі барша жазба
жұмысымыз тек кирилл таңбасымен іске асты. Жұмыс ... ... ... ... ... ақын-жазушыларымыздың , ғұлама ғалымдарымыздың,
саңлақ саясаткерлеріміздің т.б. бүкіл еңбегі ... ... ... тіліне содан аударылды. Ал енді латыншаға көшудің ... күні кеше ауыл ... ... апыл-ғұпыл жасап,
екі-үш жылда опыр-топыр ... ... ... ... ... қалып қоймаймыз ба? Әрине, қалып қоямыз! Менің қала беруімнен
кейінгі ұрпаққа келер кесір ... ал ... ... ... одан ... ... ... оларбан кейінгі талантты шоғыр қалып қойса, исі
қазаққа сол обал. Осыны ойлауымыз кемшін. Бір ... ... ... шошымау керек, мысалы, іргеміздегі өзбек көкелеріміз қолданғалы
он екі жыл болды, қиналған ешкімі жоқ ... ... ... сөз. Мен ол
өзбектердің арасында болған ... ... тіл ... ... ... ауыстыра салу емес», /17/ сол себептен де латыншаға асықпалық
деген Ғаббас Қабышұлының да сөзі ... ... көшу бір ... ... ... ... қатар өріс алатын тұстары да бар. Қашан ... ... ... ... әрі ... ... ... келген құндылыұтарды жаңа
жүйеге негіздеп, ағысты арнаға түсіргенше атқарар істер ауқымды ... ... ... ... де осы ... /18/ Ғалымның
пікірінше, мемлекеттің түйінін шешпеген мектепке дейінгі мекемелердегі,
мектептер мен жоғары оқу ... ... шаша ... Сондықтан
да әріп таңдамас бұрын мықты білім жүйесін құры алу ... ... ... қана осы ... ... ... болады. Бұл да жөн. Өйткені,
білім саласындағы проблемалардың толып жатқандығын, және ... ... бұл ... ... ... жайында мектеп мұғалімі Зоя
Әбілдақызының «Ана ... 2006 ... ... ... санындағы
«Өзге сәнім келісті...» /19/ деген ... ... ... ... ... ... латыншаға көшу бәлкім, дұрыс ... ... осы ... зар ... ба ... ... өор. ... қазақ
мектебінен үркітіп алуымыз әбден ... ... ... әр алуан
сөздіктерді, оқу-әдістемелік ... ... ... ... ... оқулыққа жарыған жоқ. Бұл – өз басымнан өткен ... ... ... – ана ... ... қызу ... бастаса, латын
әліпбиіне көшу мәселесі де жедеғабыл айтыла бастайды. Осы латын әліпбиіне
көшуді қолдайтындардың және оны жеделдеткісі ... ... ... ... бар ма ... ... сауалды тастайды.
«Ана тілі» басылымы ғалым, жазушы, қоғам қайреткерлерінің ғана емес,
қарапайым оқырман, қарапайым ... да ... ... беру ... ... ... шешуге шақырады.
Енді ұлт басылымы аталатын «Ана тілі» газетінде жарық ... ... ... материалдардың бірі Сабыржан Шүкірұлының «Ұлтты ... ... ... ... кету ... емес. «Біз арғы ... да, ... Ахаң ... де жазбаларды да әлі толық оқып,
бүгінгі таңбаға түсіріп, ... ... жоқ» деп ... журналист
өткен ғасыр басында күшпен көшірілген латынымыз да шала болғанын айта ... енді ... 65 ... қоры ... ... ... ... айналар болса, ұлттық рухани қазынадан ада боларымыз анық. Бір
білгіштер «компьютер бәрін үлгіртеді» дейді. ... ... ... ... кісі ... де. ... әділдік болғанның өзінде де, осыншама
ауқымды уақытқа жасалған бай ... жаңа ... ... ... ... ... екіталай. Жекелердің бір сұрапталған еңбектері көрінер,
ал келер ... ... ... ойға ... ... ... ... қажетті бір мұрағатты ала салып, керегін тауып оқуына мүмкін ... ... ... ... тұтастай ұлттық, жалпы халықтық тұрғыда».
Бұл материал да салқын қандылықпен, үлкен ізденіспен жазылған дүние. Оған
ондағы деректер ... ... ... ең ұқыпты, мүлтіксіз деген герман
тілді елдер – ГФР, Австрия, Швейцария, ... ... ... жазу ... ... ... ... нашарлатып, жаппай шатауға
түсіреді» делінуде. 1999 жылы басталып, 2005 жылы аяқталуы көзделген бұл
жобадан ел ... ... жазу ... ... ... ... ... кейбір
басылымдар бұрынғысына көшуде. Француз жазуы да жетісіп тұрған жоқ. Бірақ,
өзгертеміз деп аласұрап жатқан ешкім жоқ. Мұра ... ... ... ... ... ... айтуынша, әліпбиінің жағдайы жетісіп
тұрған әлемде ел аз. Тіпті, таңбалануы бір бөлек, дыбысталуы бір ... ... ... ... ... ... айтпағанда, тек газет
қағазын ғана 25 пайызға үнемдеуге болады екен. Британияның белгілі филологы
Макс ... ... ... «ұлттық азап» деп атаған. /20/Соған
қарамастан, бұл ел осы қиын ... ... жөн ... ... ... аспай келеді. Автор осындай мәліметтер келтіре отырып, неге? деген
сауал қояды. Оның бірде-бірі осы ... ... ... ... мұраларды
оқуға жарамайды. Келер ұрпақ олардан көз жзып қалады деп ... ... ел, ... жұрт ... да, ... ... жаңа ... көшіріп
аламыз деп отырған жоқ. Материалдың басты мақсатына айналған дүние, әліби
ауыстыру арқылы қазақты экономикалық пен ғылыми ... ... ... ... сауаттылығың тежелетіні. Бұны әліпби ауыстырудың бірнеше
кезеңін басынан өткізген қазақтан басқа кім жақсы түсінсін. ... ... ... әліпби ауыстырудың басты идеясы сол, қазақты сауатсыз, бұдан
күйінде сақтау болды деп бүгіндері ашық айтып ... ... он ... 3-4 рет ... ... ... әкесі бір таңбамен, баласы
екіншісімен жазып жүрді. ... ... ... ... ... ... неге
бүгін біз 19 ғасырдың басында шығып тұрған қазақ газеттерін оқи алмаймыз.
Онда не жазылды, оны білу үшін төте ... ... ... не ... ... ... ... Сонымен қатар, байқап қарар болсақ,
тарихымыздағы ... ... ... әліпби ауыстырумен қатар
жүрген. «Аша тұяқ ... ... ... ... ... ұранмен қазақты
малынан, соның кесірінен жанынан айырған ұжымдастыру, қазақтың бас көтерер
оқығандарын, ел соңынан ерер серкелерін ... ... деп жала ... ... емес пе? Ол да ... ... кезіне келеді. Міне, әліпби ауыстыру
арқылы жасалған қылмыстардың арты жуылып, шайылып, деректер жойылып отырды.
Өйткені, арнайы, ғылыммен айналысқан жан ғана ... ... ... ... таса, таңбасы басқа. Автордың да айтпаға осы секілді,
өйткені ... ... ... ... ... оқи ... отырса, нағыз
сауатсыздық сонда. Өйткені кеше жазылғанның, бүгін жазылып ... ... бір ... Ал, ... ... ... айтқанда
тегінен айрылған халық илеуіңе оңай көнетін нағыз мәңгүрт болмақ.
«Бірлікке ... ...... Сабыржан Шүкірұлы, – жазу
біріктірсе – Алла тілінің, Құран жазуының ... ... ... ... еді. Жазу ... ... ... бірігер еді. Жазу
біріктірсе, латын таңбасында болып ... ... ... ... ... еді. ... көштік деген өзбек пен әзірбайжан не ... Не ... ... Исі ... ... ... өз ... Түркілікті бірлікке үндеген бұл елдерде ешқандай ынта да болып
көрген емес». /21/
Латын харпіне көшсек, орыс тілінің ықпалынан ... ... ... ... ... береді: «Бұл тіл ғылымының ... ... ... оның да ... ұранымен шатастырушылық. Латын тұрмақ араб, не
қытай таңбасына көшсе те, бұл ... орыс ... ... ... Нешеме ғасырлар жеріңді жерлеп, суыңды сулап келе жатқан орыстың
қазақ тілін білмеуі милаулығынан емес, білігісі келмеуінен. Бір ... ... ... ... ... да, ... да әлі күнге дейін қазақ
сөзін жөндеп айта алмайды. Ал ... ... ... ... олар ... ... да көрмейтін болады. Латын таңбасына көшкенде еліңде кім
көшеді? Мерзімді баспасөздің 17 ... ... ... 46 ... 49 пайызы, жалпы халқының мықтағанда 50 пайызы ғана ... Орыс ... ... ... ... оқу орындарын,
оқулықтарын, орыстілді кеңселердің орыс жащуын латын жазбасына ... ғой. ... ... ... ... ... ... сөйлетіп, жаздыра
алмайсың. Қазақ тілді қазақ қана латын жазбасына көшкенде, қалған жұртың,
135 ұлтыңның әрқайсысы өз ... һәм ... орыс ... ... қала
бермей ме? Бұрынғы қалпы сөйлеп, жаза бермей ме? Таңба ға көшпек тұрмақ,
елден көшіп кетсең де ... ... ... ... Өйткені оларға
тіліңді білгізуге үкіметіңнің ұстанып отырған ... жоқ. ... ... сол ... өзі толық білмейді, күнделікті кеңсе
қолданысында жоқ». /22/
Елбасы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың «Ал енді ... ... ... ... ... 60-70 ... бері ... түскен кириллица әліпбиіндегі
жазба әдебиетімізді, тарихымызды, түрлі деңгейдегі қатынас қағаздарын қайда
қоямыз?» /23/ деге сөзі дәл осы ... ... ... ... ... ... ... материалынан халықтың басын қатырмай, әліпби
ауыстырмай-ақ қоялық деген пікірді ... ... енді ... ... ғасырдан астам уақыт бұрын бізді қалай латынға
көшірді деген сұрақтың жауабын «Ана ... ... ... ... «Қазақ елінің рухани болмысын идеологиялық жағынан ... ...... елін ... ... жолы ... алдымен ол
халықтарды рухани жағынан біріктіріп отырған, бір емлеге негізделген араб
жазуының орнына орыс жазуының әріп ... ... ... ... ... ... ретінде алға қойылды. Бұл мәселемен Еділ бойы
халықтарын ... ... ... ... ... ... мен қазақтарды орыстандыру ісімен жаңдан құрылған
«Обрусительная палата» айналысты. Бұл ... ... ... ... ... ... да, оны ғылыми-практикалық жағынан ... ... ... ... ... ... ... ... аралас орыс-қазақ мектептерін ашу мен ... ... ... ... ... оқу процесі қазақ тілінде жүргізілсе де, міндетті түрде
орыс әрпі таңбаларымен оқытуға күш салынды. Қазақтарға қолданылатын ... жазу ... ... ... ғалымдар жасай бастады. Ы.
Алтынсаринға дейін-ақ бұл ... ... бел ... ... ... та ... еді. ... үкіметінің араб жазуының орнына жымысқылап,
біртіндеп орыс жазуы таңбасын ... ... ... әдебиетінен ояну
дәуірінің алдыңғы қатарлы өкілдері сезінді ме екен деген ... ... ... ... берер жауабымыз: терең сезінді, сезініп қана қойған жоқ,
оны жүзеге асырушыларға ... ... ... тұрып, күресті де дейміз. Олар
шоқындыру, орыстандыру саясатының өздеріне ... ... ... таныс та болаған. Өйткені, 1914 жылы «Қазақ» газетінде жарық көрген
Ахмет Байтұрсынұлының «Бастауыш мектеп» ... ... ... ... ... пікір бәрін бүлдіріп отырған. Сол ... ... ... ... орыс тіліне түсіреміз дейді, қазақ тұтынып отырған араб
харпін тастатып, орыс харпін алдырамыз дейді. Сол үшін ... ана ... ана ... ... да, орыс ... оқысын дейді... » деп қазаққа
төніп келе жатқан сол қатерлі қара ... ... ... ... ... даусын танимыз. Ахаңның осы пікірінде ... ... ... ... ... ... ... большевиктер патшалы Россияның армандап жүзеге
асыра аламай кеткен мақсат-мұраттарын, яғни:
1. Орыстандыру;
2. Араб жазуын орыс жазуына алмастыру;
3. Келімсектерді басқа ұлт ... ... мол ... ... ... қырым татарларынан тазарту;
5. Орта Азия мен Қазақстанды шикізат ... ... ... мектептерді көбейту;
7. Орыс тілін ресми түрде айтылмаса да, ... ... Ұсақ ... ... ... ... ... ұлттарды бір халыққа, яғни орыстанған совет халқына
айналдыру т.б.
осы сияқты өте ... те ... ... ... ... достығы
ұранымен бүркемелеп жүзеге асырып кетуінің тікелей куәгері болып отырмыз.
И. ... ... араб ... ... ... ... нұсқау
беруінің сыры әлі де ашылмаған кінараты бар ... ... ... ... ... жармасудың сыры, меніңше, дейді Мекемтас Мырзахметов
– араб ... ... ... ... ... миссионерлік
саясатының тарихымен хабардар республикадағы ұлт зиялылары тобының мол
болуынан ... ... ... алуы ... ... ... керек.
Өйткені, бұл топ тұрғанда, бірден орыс жазуына көшіріп жіберу орысшылдық
пиғылға қатты қарсылық тудыратынын ... ... бір ... ... ... ... адастырып жіберу үшін істелген айла ғана.
Отызыншы жылдардың ... оң ... ... ... ... ... деген желеумен әдеби, тарихи, ғылыми ... ... ... ... ... ... ... ғасырда қазақты бірнеше
мәрте әліпби ... ... ... ... ... халықты сауатсыздандырып, билеп төстеу, байлығына ортақтасу
болғанын көріп, түсініп отырмыз. Ал ... ... ... алып ... ... ... қазақты қайта дүрліктіріп, латынға көш деушілердің
мақсатын не деп түсінуге болады. Әлде ... тағы да ... ... ... ... жатыр ма?
ҚОРЫТЫНДЫ
СІЛТЕМЕЛЕР ТІЗІМІ:
1. «Ана тілі» №45, 9 ... 2006 ... «Ана ... №45, 9 ... 2006 ... «Ана ... №46, 16 қараша, 2006 жыл
4. Майлықұтова М. «Алаш ... ... ... ... ...
5. Байтұрсынұлы А. «Бастауыш мектеп», «Қазақ» ... ... ... М. ... ... ... әліпбиі жайлы
пікірталасы», «Түркістан» №
7. Майлықұтова М. ... ... ... ... ... «Түркістан» №
8. «Еңбекші қазақ» 14 ақпан, 1926 жыл
9. Майлықұтова М. «Алаш арыстарының ... ... ... ... ... Байменше С. «Салақ қарауға болмайтын іс», «Егемен ... ... 2006 ... ... С. ... қарауға болмайтын іс», «Егемен Қазақстан»
6 ... 2006 ... ... Т. ... өзгертуге әзірміз бе?», «Айқын» 3 қазан, 2007
жыл
13. ... Ә. ... ... – келешектің кілті» «Егемен
Қазақстан», 20 ... 2007 ... ... Л. «Аты бар да, заты ... «Ана ... 24 ... ... Бегулләһ Ә. ибн Алдамжар әд-Дөйти, «Латынға Исраил көшеді ме?»,
«Ана тілі» 9-қараша, 2006 жыл
16. Бегулләһ Ә. ибн Алдамжар әд-Дөйти, «Латынға ... ... ... тілі» 9-қараша, 2006 жыл
17. Қабышұлы Ғ. «Латыншаға асықпалық», «Ана тілі» 21-желтоқсан, 2006
жыл
18. Тұрысбек Р. ... ... ... қыруарістер», Ана тілі 19
сәуір, 2007 жыл
19. Әбілдақызы З. «Өзге сәнім келісті...», «Ана ... ... ... «Известия» 11-тамыз, 2004жыл
21. Шүкірұлы С. «Ұлтты жадынан адастырар әрекет». «Ана ... ... 2006 ... ... С. ... ... адастырар әрекет». «Ана тілі», 18-
мамыр, 2006 жыл
23. Назарбаев Н. Ә. «Қазақстанның болашағы – қазақ ... ... ... 2006 ... ... ... ... Х. Қазақ баспасөзі тарихының очеркі. – Алматы, Мектеп, 1981.
2. ... Х. ... ... даму жолдары. – Алматы, Қазақ мемлекет
баспасы, 1964.
3. Мусин Ч. Қазақстан тарихы. – Алматы, ... ... ... ...... ... 1994.
5. Жақып Б. Қазақ публицистикасының қалыптасу, даму жолдары. – Алматы,
Білім, 2004.
6. Шоқай М. Таңдамалы, I том, – ... ...... ... А. Ақ жол. – ... ... – 1991.
8. Аллаберген Қ., Нұсқабайұлы Ж. Қазақ журналистикасының ... ...... ...... ... Б., Вяземский Б. Журналист анықтамалағы. – Алматы, ... ... ... Б., Қожакеев Т. Қазақ совет баспасөзі тарихынан. – Алматы. –
1962.
11. Қазақ журналистикасының тарихы. Бағдарлама. – Алматы, Рауан. – 1996.
12. Ыдырысов Т. ... – өмір ...... ... – 1977.

Пән: Журналистика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 30 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ахмет Байтұрсынов12 бет
Графиканың қалыптасуы және дамуы28 бет
Жартастағы қала-Петра4 бет
Николай Бурбаки жөніндегі күмәнсіз және күмәнсіз емес мәліметтер20 бет
ХХ ғ. 20-30 жж. қазақ зиялыларының әліпби айтысы34 бет
ХХ ғ. басында Қазақстанда латын алфавитіне көшу идеясы56 бет
Шежіре шерткен шер мен сыр300 бет
Қазақ жазу тарихына шолу7 бет
Қазақ жазуының тарихы48 бет
Оқушыларды тәрбиелеудегі отбасы мен мектеп тәрбиесі6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь