Абылайдың өмірі

Кіріспе:
Негізгі бөлім:
1. Абылайдың өмірі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2. Кытай . Қазақ қатынасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
3. Абылайдын жорықтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
Абылай орыс жылнамаларында Сібірдің ханзадасы деп аталады. Ал шынында Абылай орта жүз қазақтарының XVIII ғасырда өмір сүрген ханы. Оның тегі кіші жүз сұлтандарының кенже буынан тарайды да, үшінші атадан барып Әбілмәмбет ханға қосылады. Онымен Абылай біздің қағаз бойынша Абылай сұлтан ханның немере інісі . 1739 жылы Орынборда Ресейге мәңгі бодан болатыны туралы ант берген. Атасы, онда аты Абылай, Түркістанның билеушісі болып тұрған. Батырлығымен, батылдығымен аты шығып, сол үшін қанішер деген қаһарлы да, құрметті атаққа ие болған кісі. Бірақ баласы Уәли әкесінің даңқын асыра алмай, Түркістанды басып алған көрші билеушілердің бірінің қолынан қаза тапты. Қалтқысыз берілген бір қулының арқасында ғана он үш жасар ұлы Абылай аман қалды.
Адал төлеңгіт өз түлегін ертіп, қазақ даласына тартты. Ағайын туғандары сыртқа тепкен жас Абылай қырға келіп, Жақсылық руының бір байына малшы болады. Дүрбелеңге толы дүбірлі кезең Абылайдың тапқырлығы мен табандылығы, ақылдылығы мен алғырлығын танытуына жағдай жасайды. XVIII ғасырдың алғашқы 10 жылдығы қазақ халқының өміріндегі бір алапат кезең еді. Жоңғарлар, Еділ қалмақтары, Жайық қазақтары мен башқұрттар қазақ руларына жан-жақтан тарта бас салып, қырып-жойып, малын айдап, жанын байлап әкетіп, талай әулетті тұтасымен тұтқынға алып кетіп жүрді.
        
        Ж о с п а р :
Кіріспе:
Негізгі бөлім:
1. ... ... - ... ... орыс жылнамаларында Сібірдің ханзадасы деп аталады. Ал шынында
Абылай орта жүз қазақтарының XVIII ғасырда өмір ... ... Оның тегі ... сұлтандарының кенже буынан тарайды да, үшінші атадан барып Әбілмәмбет
ханға қосылады. Онымен Абылай (біздің ... ... ... ... ... ... .( 1739 жылы Орынборда Ресейге мәңгі бодан болатыны туралы ант
берген. ... онда аты ... ... ... болып тұрған.
Батырлығымен, батылдығымен аты шығып, сол үшін қанішер деген қаһарлы да,
құрметті атаққа ие ... ... ... ... Уәли ... ... ... Түркістанды басып алған көрші билеушілердің ... ... ... ... ... бір қулының арқасында ғана он үш жасар ұлы Абылай
аман қалды.
Адал төлеңгіт өз түлегін ... ... ... ... ... сыртқа тепкен жас Абылай қырға келіп, Жақсылық руының бір байына
малшы ... ... толы ... ... ... ... мен
табандылығы, ақылдылығы мен алғырлығын танытуына жағдай жасайды. XVIII
ғасырдың алғашқы 10 жылдығы қазақ ... ... бір ... ... ... Еділ ... ... қазақтары мен башқұрттар қазақ руларына
жан-жақтан тарта бас салып, қырып-жойып, малын айдап, жанын байлап әкетіп,
талай әулетті ... ... алып ... ... ... қыс, ... ... ашаршылық тәңірден түскен ... ... ... ... ... бір қазақ-рубасының өз жерлестерінің
қайғылы хәлін соңынан бір топ ұялас тазы ... ... ... ... 1723 жыл ... ... ... есінде өшпестей боп
қалды. Қары қалың әрі көктайғақ болған сол бір ... ... ... ... ... ... қазақ қырына басып кіріп қазақтар
мен қырғыздарды бұрынғы шаруашылығымен шапқыншылығы үшін жаппай жазалауға
кірісті. ... ... да ... ... қыр ... қалмаған қазақтар
үріккен киік үйіріндей дүркіреп, жол жөнекей дүние-мүлкін, бала-шағасын,
кемпір-шалын, арық-тұрық малын, үй мүлкәмәнін шашып, ... ... ... Орта жүз-Самарқанның түбіне, кіші жүз Хиуа мен Бұқарға ... Ал ... ... адам аяғы ... ... ... ұшқаны сонша, Гиссар алқабына дейін жетеді. Орта Азия құм белдерінен
шүйгім ... таба ... жаңа ... ... ... ... шекарасына көз салып, олардан қолдау мен қолқабыс іздейді. Міне,
осындай екідай, үрейлі ... ... ел ... ... ... ... ол ... бәріне алғаш қатардағы жауынгер боп қатысып, соның
өзінде қисапсыз ерлік көрсетіп, айырықша амал-айласымен ... ... ... ақыл ... ... ... арқасында да ол бірден ақ көреген,
кемеңгнр деген атқа ие ... ... да, ... мұны ұлы ... ... ... өзі ... емшісі, аруақ иесі деп ұққанға дейін Абылай талай
күресті бастан кешіріп, сан сыннан сүрінбей өтті. Ол екі ... ... ... ... ... ... ... Оның
қалданнан құтылуы шын мәнінде керемет. Себебі ол ханның сүйікті ұлы Шарышты
жекпе-жекте өлтіріп, құдіретті ... ... ... ... ... тұтқынға түскен ғой.
Қалай болған мен де, 1739 жылы біз оны Орта жүздің ең ықпалды, ... ... деп ... Орыс ... де ... ... және ... Сұлтанбекпен ғана байланыс жасап отырған. Өйткені қырға барып қайтқан
орыстардың айтуына қарағанда, ол тұста нағыз ... ... мәні де, ... болмаған. Даламен жақсы таныс Тевкелев бұл ... ... ... ең ... әрі ең ықпалдысы дейді.
1759 жылы Абылай орыс сарайына өзінің туысын Жолбарыс ... ... ... ... оған ... ... жіберіп, жылына 300
сом жалақы тағайындалып, 200 пұт ұн беріп тұру белгіленеді. Осы екі ... ... ... ... жолындағы ой-арманын жүзеге асыруына жағдай
жасайтын оқиғалар болған еді. Ол оның хлық алдындағы абырой-беделін ... ... 1745 жылы ... ... ... ... Жоңғарияда билікке таласқан дүрбелең басталды. Қалмақ тайпалары енді
Абылайдан көмек күтеді. Ескі кегі зығырданын қайнатып, ... ... ... ... ... алтыбаған алауыз боп әлсіреуін пайдаланып,
бірде бір жағына, бірде ... ... ... ұрыс-керістің көрігін
қыздыра түседі.
//////////////// Жоңғарияны тарихта теңдесі жоқ ... ... ... ... ... ... армиясының жоңғар жеріне ... ... ... ... ... ... мен Кіші Бұқар аймағын оп-
оңай өзіне қаратуы және қытайлардың жауынгерлік рухын көтеріп, ... ... ... ... ... ... хань және таңь
әлеуметтерінің заманын қайта қайталағысы келгенге ұқсайды. 1756, 1758 және
1760 ... ... ... Орта жүз ... ... ат ізін тастайды.
Қазақ билеушілері Кіші жүздің ханы Нұралы, Орта жүздің ханы ... ... ... ... ... ... құлшынады. 1756 жылы Абылай
өзін Бөгдіханның вассалы деп мойындап, бекзада атағы мен жылпарақ алады. ... ... ... ... ... билеушісі Ердеке би - 1758 жылы,
кейін мұрагері Нұрбота би – көктің ... ... ... ... ... ... орта-азиялықтар аса абыржулы
еді. Күшті жоңғария құлап, кіші Бұқардың басып алуы адам ... ... Оның ... ... ... ақыр ... болар алдында жердің
жүзін қара Қытай қаптайды ... ... ... ... 1762 жылы ... ханы ... пен Абылай сұлтанға 130 адамнан тұратын ... ... ... ... ... көктем туа Түркістан ... ... ... ... алда ... жорық үшін көмекке кісі,
көліккі жылқы мен өгіз, сойымға қой сұрауы, бұрынғы бұрынғы ма, ... ... ... жіберді. Олар уақытша өзара іріңкезекті доғарып, одақ
құрып, оның басына ... етіп ... ... қандағар билеушісі
әрі дураки әулетінің негізін қалаушы Ахметті тағайындады. ... ... ... ... көрінгенімен, шын мәнінде Қытай үкіметімен байланысын
үзбей, барған сайын онымен жақындаса түсті. Олар ... ... ... ... ... ... Бірақ Бөгдіхан Абылайдың тәнтілігіне дән разы ... ... ... ... беріп, көп сый-сияпатпен әкесіне қайта
аттандырады. Ал, Абылайдың өзі болса, Сайрамкөл жағасында Іле ... ... ... ... ... ... Шарт
бойынша Тарбағатай мен Іледе айырбас базары ашылып, онда ... ... ... ... ... ... алып жүрді. Бөгдіханның мұндай
мейірімді, әсіресе тарту-таралғысы баққұмар, даңққұмар ... ... ... ... ... ... Абылай Ресеймен қарым-қатынастан
іргесін аулақ сала бастады. 1771 жылы хан ... да ол орыс ... ант ... ... Сөйтіп, ол өзін халық қалап, баяғыда-ақ бұл
дәрежеге лайықтап қойғанын, ... ... және ... ... ... ... жіберіп, Абылайға ант ... хан ... ... тон және ... ... ... өздері бекітпей
тұрып, хан болу деген қазақтардың қаперіне де келмесін ... ішкі ... өз ... ақыл ... ... ... түсуге кеңес беріп,
Ресеймен келісімді сақтау керек деп тапсырды. Оның ... ... ... үшін ... ... ... ал, орыс ... болса, жергілікті
билікке ең күшті бәсекелес. Оның үстіне ... ... ... ... мұқтаждығы аз емес екенін айқындай түсті. Абылайдың қырдағы билігі
тіптен нығайды. Ұлы жүзде әсіресе үйсін болыстары оның ... ... ... ... ... ... ту-талапай еткен, әсіресе
Абылайдың өзі түбіне жеткен торғауыттар Ілеге әрең ... ... ... ... ... Пугачёв бүліншілігі титықтатып,
тағдырын енді үкімет қолына алған ... ... өз ... ... ... ... ... Қазақтардың ендігі жауы Түркістан, Созақ, Сайрам, Шу мен
Ташкенттің арасындағы және басқа қалалардың ... ... ... ... ... қу ... мен Орта Азия билеушілерінің бір бөлігі
ғана. Абылайға аян беріп ... ... тыс ... ... ... қазақ
халқына бұрын-соңды болмаған өжеттік дарытты.
////////////////// 1770 жылы ... шат ... да ... ... ... ... ... жасады. Таулықтарды өкшелей қуып ол Шу
жағына дейін айдап салды. Шуға ... ... мен ... ... ... ... ... одақтасып қан кеше жүріп айқасады. Бұл ... ... атты аңыз күні ... дейін бар қырғыздардың қырылғаны
сонша, ... ... ... ... ... тек ... адам тірі қалады.
Сонан соң Абылай олжасын артынып-тартынып өзінің ... ... ... ... Көкшетауға қайтып келеді. Алып келген тұтқындары тіпті көп,
қазір олардың ұрпағы Жаңа және Бай ... ... екі ... ел ... ... ... және ... соғысы Жизаққа дейін жеті шаһарды
алуымен тынды. Олардың арасында Әзірет-сұлтан Сайрам, Шымкент, Созақ және
басқа ... бар. Ал ... ... ... тиісті болды. 1774 жылы
Абылай ... ел ... ... ... ... ... үшін ұлы ... оған Талас өзенінің бойымен қалашық ... ... ... кілең
еңбекқор қарақалпақтар қоныстанды. Ұзын саны жетпіс бірге жететін басқа
балаларына ол Орта жүз және Ұлы жүз ... ... ... Ал өзі әулет басы
ретінде рубасыларының ғұрпы бойынша өмір сүру үшін Түркістанда қалды. Сонда
1781 жылы дүние салып, ... ... ... мешіті алаңына жерленді.
Міне, ғаламат қазақтың саяси өмірінің желісі осындай. Даңқы дәуірлеп
көтерілуіне жеке басының кісілігімен, ақыл-парасатының ... ... ... ... қызу қанды қызба халықтық ... ие ... бұл ... ... ... ... бір сипаты болды.
Әбілмәмбет қайтыс болғаннан кейін өз сұлтандарының ішіндегі ең ... деп ... оны ... ... ... Ал қазақ дәстүріне басқа Әбілмәмбет
балаларының ішінен заңды мұрагерлер табылатын-ақ еді. Осынау ... ... орыс ... ... ... оны ақ ... салып
қалай төбеге көтергенін, жампоздығы мен жеңімпаздығын жер-көкке ... ... ... соң ол ... ... ... ғып қиқымдай
жыртып, үлесіп алғанын тамсана жазады. Мұның өзі ханның қадір-қасиетін
танытар тамаша көрініс ... ... ... ... шексіз билікке ие болған бірде-
бірі жоқ. Ол өз ... ... ең ... өлім ... ... ... сұмдық шешім халық жиынының ұйғарымынен ғана жүзеге ... ... ... билігін алқалы кеңес арқылы шектеп отыратын ... ... ... ... ... ... ... жаңалық сұлтандар мен
билердің наразылығын туғызып, бас ... де, 1781 жылы ... ... ... арыз айтып, Абылайды өзіне тиісті емес ... ... деп ... ... ... әдет бойынша кәдімгі Польшадағы
корольға қарсы соғыс сияқты, ... ... ... та ... ... ... ... тас-талқан қылды да, бәрі ханның темір тезіне
бағынуға мәжбүр болды. Бұл ханның ықылым заманынан аяланып келген ... ... ... өз қимыл-әрекетін қалай заңдастырғанын ... ... ... оны ... ... ... ... есімін жігер
шындар ұран етіп атайды. Ал оның өз ... ... ... ... ... ... ... жатқанын аңғартады. Балаларына ол қазақ
тайпалары арасындағы ру таласып ешқашан түбегейлі шешім, дүрдараздық ... ... да хан ... ... ... болуы керек деп
ақыл-кеңес беріп отырған.
////////////////////// Қазақтардың аңыз-әңгімелерінде Абылай ... бар ... ... ... иесі ... ... ... дәуірі
қазақтардың ерлігі мен серлігінің ғасыры. Оның жорықтары және батырларының
көзсіз ерлігі мен ... ... ... ... ... ... орындалатын небір күйлер соның дәуірінде дүниеге ... ... сол ... ... ... күйі (Шаңды жорық( жаудан беті қайтып
көрмеген жүрек жұтқан ... Баян опат ... ... ... ... ... Еділ ... қарсы қысқы күн бойы ... ... әрең ... Бұл ... бәрі күні осы ... ... ... сонау бір даңқты кезеңдерді елестетеді.
(Ел болса, ер тудырмай тұра алмайды( дегендей, қазақ ... ... ... атын ... ... әбден лайық ұлы тұлғалар баршылық.
Олар жайында, ... ... ... бері көп айтып, көп ... ... ... ... да ... ... ... тұратын ұшар
шың сынды айрықша адамдар болады. ... ... ... ... орын
алары сөзсіз.
Адамды заман қалыптастырады.(Егер мен дүниеге жиырма жыл бұрын
келсем, мүлдем басқа адам болар едім(,- деп бір ... ... ... тұлғаның қайрат-қабілеті, дарын-білігі жарқырай ашылуы үшін айрықша
жағдаяттар қажет етілетіні бар. ... ол ... да ... тұр. ... ... ... ерлігі мен серілігінің ғасыры(.
Бұлай дегенде біз Абылай тұсында халық ерлік ... ... ... ұғым ... ... Қайта, керісінше, ол өмір сүрген он
сегізінші ғасыр қазақ халқы үшін ... ... ... заман болған еді.
Абылай екендігі де сонда-әлгіндей қилы ... ... ... ... ... шыға ... Бәрінен бұрын Абылай қазаққа ұлттық мақтаныш сезімін қайта алып
бергенімен қымбат. Онан ... ... ... бір еңбегі ретінде
қазақ арасындағы алауыздықты азайтқанын айтқан жөн ... Сол ... бұл ... мәні бар ... бірі еді. Ақыр-аяғында, Абылай
түптің түбінде Қазақ елінің тұтас, тәуелсіз мемлекет бола ... ... ... де ... қадірлі. Абылай бала күнінен жоңғар
шапқыншылығының бар қасіретін ... ... Оның ... ... текті
болғанда да кәдімгі Шыңғыс ханның ұрпағы жошы тұқымынан ... ... ... ... ... оның ... ... өзінен әз
Жәнібекті, Еңсегей бойлы ер Есімді, Салқам Жәңгірді атасақ та жетіп
жатыр. Абылай небәрі бір ... ... 1723 жылы ... даласына бұрын-соңды болып көрмеген алапат күшпен келіп ... Ерте ... ... ... шабуыл елдің тоз-тозын
шығарған-ды. Жоңғарлар аз ғана уақыттың арасында Жетісуды жайпап өтіп,
Ташкентті иеленіп үлгерді, қазақтарды ... ... Арал ... ... ... ... 1725 жылға дейін қазақ даласы осы ауыр
соққыдан есін жия ... жоқ. Ол ... ... ... ... ... ... сұлама( деген сөздің өзі-ақ жетіп
жатыр. Абылайдың аты алғаш рет 1731 жылғы Ұлытау ... ... ... жасар Әбілмансұр сол жолы жоңғар батыры Шарышты ... жер ... ... ... (Абылай! Абылай!( деп ұрандап бастап
бергені, сол ... ... ... кеткені, жас батырдың атақ-даңқы
қазақ даласына кеңінен жайылғаны мәлім. Көп ұзамай Орта жүз ... ... ... Төле ... ... да игі ... ... Арғын тайпасын қолына алады. Кейіннен бір ... ... ... ... ашуланып((Атаңа алты қатын алып берген
Атығай-Қарауылдың баласымын(,-дейтіні соған байланысты айтылған сөз.
Бұл кезең Абылайға мол ... ... Ол ... ... ... ... ... нақты ықпал жасай алатын тетік ... та, бір ... ... ... та ... ... биліктің тұтқаларын орнымен пайдалана білген адам ... ... көп әсер ... ... ... экономикалық
және әлеуметтік тыныс тіршілік руға тіреліп тұратын, ағайын біткен
бірге көшіп жүретін, малын бірлесіп бағатын, ... ... ... ... ... қайтарысатын, тойын бірге тойлап, адам өміріндегі
жөн жоралғының бәрін бірге атқарысатын. Руынан бөлектеніп ... күні ... ол бас ... ... шыға ... жолы болды
дегенде төлеңгіттікке қолы зорға жетеді(1.
П.П. ... ... ... в ... и ... ., 233-234
беттерде.,
Біз бұрын біріңғай сөгіп, сілікпелей беретін рулық ... ... ... ... ... ... рулық автаркияның өзінің де белгілі
бір дәрежеде демократиялық сипаттары болғанын жоққа шығару қиын. Ру-рудың
игі ... ... ... ... сұлтандарды, хандарды сайлап
отырғаны сол кез үшін едәуір ілгері ... ... Бір ... ... ... ала ... жоңғар экспенсиясы,
екіншіжағынан мысықтабандап жылжи бастаған Ресей империясы қазақ ... ... оның ... ... ... шеше ... бір
орталыққа бағындырылған билік жүйесін қалыптастыруды талап етті. Әрі мұны
рулық құрылым жағдайында жүзеге ... ... еді. Ол, ... қиын ... ... ... әз Тәуке осыған әрекет еткен. ... ... әзіз ... ... екі ... бірі ... дала ... бес жарғысын жаңғыртып, оны екі жаңа жарғымен толықтырып, ... ... ... ... бастаған болатын. Мұны басын ашып әдейі
айтып отырмын-әз Тәукеге дейін де ол ... ... ... ... ... ... ... ұғымы, оның табан тірер тұғыры болғанын ұмытпауымыз керек.
Тәуке ханның өлімінен ... ... ... ... ... ... әбден асқынған,(ақтабан шұбырындыға( ұрынып, ел басына күн
туған шақта барып ... ... ... ... ... ... ... қуатты
жасақ құру жөнінде тоқтам жасалғаны, оның тізгіні кіші жүз ханы ... ... ... - ... ... қалам ұстағанның кейбірі оңды-
солды соқтығып, жеңіл-желпі ат – үсті жазып жүргеніндей, кім ... ... ... ... тұлға емес. Оның, әсіресе, жоңғарларға қарсы
күрестегі орны бөлекше. Мұнымен қатар, ата жаумен алысқанда көмегі тиер ме
екен деп ... қол ... ... көп ұзамай қазақ сұлтандарының
наразылығына ілініп, көз түрткі бола бастағаны тағы рас еді. ... бас ... ... ... кете алар тұлға бола алмайтыны
байқала берді.Қазақ елін шығыстағы көршіден де, ... ... ... аулақтау ұстайтын жаңа тұрпатты саясат қажеттігі айқын ... ... ... ... бес-он жылда қалыптаса қалмайды.Ол үшін ең
алдымен ойлау жүйесі, іс-қимыл ... ... ... тың тұлға керек еді.
Абылай сондай тұлға бола білді. Абылай қазақ ... ... ... тіпті қолдан келместі жасай алды. Көшпелі елдің рулық-
тайпалық құрылымын сақтай отырып, ... ... ... ... алды, Бір жағынан, Цин империясы мен ... ... ... ... жүріп, екінші жағынан, хандар,
сұлтандар, билер, батырлар арасындағы қым-қиғаш қайшылықтарды ... ... ... ... жүзінен өткендей жағдайда ғұмыр кешті.
/////////////////// 1731 жылы қазақ жерлерін өзіне қосып ... ... Кіші ... ... ... тоқтап қалған жоқ. Оның үстіне ... ... ... ... сол тұстағы талай-талай беделді адамдары да
қолдағанын ұмытпаған жөн.
Алла тағала өзі бір адамдарды туа ... ... етіп ... ... ... ... болады. Өзінің ағасы Әбілмәмбет ханмен 1740
жылғы тамыз айында Орск (қазақтар Жаманқала дейді ( қаласына қалай ... ... ... ... пен Абылайға деп бір үлкен отау
тіккізген екен. Абылай салған беттен өзіне бөлек отау тігіп беруді, ... ... ... ... ... 1776 жылы (Қатын патша(-Екінші
Екатеринаға (Мені үш жүздің ханы етіп бекітіңіз( деген сипатта хат ... ... ... ... ... танытпаған Санкт-Петербург әрі
бұлғақтатып, бері бұлғақтатып, екі жылдай жүріп алады да 1778 жылы ... ... орта ... ханы етіп ... ... щығарады. Ол
жөніндегі грамота Орынборда тапсырылатын ... ... ... ... ол жерге бармай қойған.
Абылайдың Ресейге бодандыққа ант беруін бергенмен өле - ... ... ... сезінбегені анық. Оның вассалитетінің түрі де қызық.
Мысалы, 1771 жылы қасиетті Түркістанда, Қожа Ахмет Йассауи ... ... ... ... ... - Петербургтен түскен бұйрық ... ... мен ... ...... Абылайдың Омбыға немесе
Орынборға келіп, Ресейге адалдыққа ант беруі қажеттігін айтады. Абылай ... ... ... ... ... ... губернаторының
қатысумен тек Петропавловскіде ғана қабыл алатынын, өйтетін себебі өзі сол
жерге таяу маңайда көшіп- қонып ... ... хан ... ... тіккенін
мәлімдейді... Осының төңірегінде дипломатиялық келіссөздердің өзі бірнеше
жылға созған. Ақыр ... ... ... ... ... жемге
келгенде Абылай оған да бармай қойғанын жаңа айтылды.
Абылайдың тұтқынға түсуіне ... ол ... ... ... ... 30 мыңдық жоңғар қазақ ... ... ... ... ... ... жеткен. Бұл жолғы агрессияның Ресеймен шектелетін аймаққа
бірден бағытталғаны ... емес еді. ... ... ... жақындасып
күшейіп кете ме деп қауіп еткен. Расында да, елдің ішіне ... ... ... ... адам шығыны бұл жолы аз болған – ауылдардың ... орыс ... ... ... ... ... Абылай шағын қолмен
шолғыншылық жасап жау арасына өтіп кеткен де, аты өліп, өзі қолға ... екі ... ... ... ... ... шыққан (Қазақстан(
энциклопедиясының бірінші томындағы(Абылай( мақаласында (Қазақтың үш
жүзінен Төле би бастаған 90 адам елші ... ... ... 1743 жылы ... ... тұтқыннан шығарып алады(,-деп жазылыпты. Оған қоса,
тарихи әділдік үшін осы іске ... ... ... ... ... жөн. ... келген соң Абылайдың Ресей өкіметіне
разылығын айтып( (я же должен за всемилостивейшую государыню ... ... от ... ... ... ... деп хабарлағаны осының
дәлелі. Ресейдің бұл іске қандай мақсатпен араласқаны басқа әңгіме, әрине.
Бірақ, ... ... ... ... Абылай негізінен өзін-өзі алып
шыққан.
Әңгіменің басына Шоқанның (Абылай дәуірі-қазақтардың ... ... ... ... ... айтылды. Ерілік те, серілік те ... ... ... ... ең ұлы ... ... өзінің
сенімін арттырғаны. Сол сенімнен қазақ тарихтың ... қиын ... ... ... ... Оның жемісін енді тәуелсіз Қазақ ... ... ... отыр. Абылай бізді асудан асуға, биіктен биікке шақыра
бермек, шақыра бермек.
///////////// ... ... - ... ... үшін ... ... ... творчествосында бұл тақырыптың таразы басы басым түсетіні
ежелден белгілі. Ал бірақ бүгінгі кәнігі ... ... осы ... ... хан туралы жеке дара тұтас шығарма тумай ... ... ... ... (Абылай туралы жазбасам ба екен(( деп екіұдай
қалге түскенінен ақсақалдарымыздың естелігі арқылы ... ... ... ... ... мезгілде ешбір жүрек жұтқан жазушы бұл
тақырыпты қозғай алмас еді, ... ... еш ... ... ... енді туды.
Осы ғасырдың алпысыншы жылдарында қазақ әдебиетіне келіп ... ... ... Әбіш ... творчестволық өмірбаянын
бүгінгі күні биігінен қарағанда сәттілікке кенде емес деп ... ... ... ... ... ... ықыры(, (Күй(, (Ханша дария
хикаясы( секілді роман, повестердің баршасы дерлік өткен күндердің күйлерін
шертіп, елі мен жұртының ... пен ... ... ... ... ... еді. ... жазушының Әбілқайырдан соң Абылайға баруы қазір
де бұлжымас заңдылық ретінде қабылданатыны рас. Ал енді ... ... ... ханның өмірі, тарихы мен тағдыры түпсіз терең мұхит,
шетсіз, ... ... ... ... бола ... Әдебиетте бұдан
қиын тақырыпты, бұдан салмақты жауапкершілікті ... ... өзі оңай ... Әбіш ... тағы да Әбіштігін танытты. Жиырмасыншы ғасырдың
соңында ... ... тағы да бір ... ерен ... келіп қосылды. Ол
(Абылай хан( аталады. (Халықтық қаһармандық дастан( деген айдар тағылған.
Қарапайым тілмен ... ... ақ өлең ... ... ... ... бұл жолы (Абылай ханның( сахналық нұсқасына соқпай, оның таза
әдеби тәл мәнінін, көркем шығарма ... ... сөз ... ең ... ... ханның( құрылымдық жүйесін (композициялық
басқыштары, сюжеттік желісі, тартыс коллизиялары( анық дәл ... ... ... мен ... ... қамту мүмкін болмағандықтан, ұрымтал
кезеңді тұстарын ғана бөліп алып, бас-аяғы тұтас оқиға төңірегіне ... ... ... бұл шығармада Абылай бір қырынан ғана
емес, бар қырынан жарқырап көрінетін, өткен XVIII ... ... ... түскен нағыз эпикалық кең тынысты, кең қолтық шығарма болып шыққан.
Сырттай қарағанда, драмада қат-қабат оқиға, ... ... ... Жас ... ... ... ... қонтайшысы Қалдан
Сереннің асқынған, астамсыған баласы Шарышты ... ... одан ... ... ... тұтқынға түсуі, одан соң әкесі-қытай, ... ... ... ... ... ... ... сүйіспендіктен дүниеге
келген Әмір Сананың неғайбыл ... Бары осы ... ... ... ... ... ой-сана жарқылы мен сезім арпалыстары
қандай( Абылай мен Қалдан Сереннің, Абылай мен Топыштың, ... мен ... ... мен ... - ... ... ... қақтығыстары
қандай( Бір-біріне қатты соғылған Қаратаудың ... ... ... Ал ... ... ... ... мен Көмей Әулиенің (Бұқар
жыраудың( әйтпесе Диуананың (Ораз Аталықтың( ой жарыстары мен сөз жарыстары
кемелдікке, кернеуге тұнып тұр.
Қалмақтан ... ... ... ... Әмір Сананы жауға ұстап
беруге ... ... өзі ... пен ... ... ашып ... ... ұрындыруы мүмкін екенін білсе де білгісі келмеген Абылай ... ... ... – осы ... ... шарықтау шегіне жеткен
жері. Саясаткер Абылайдың, ақылман Абылайдың, ... ... ... ... халыққа панамын-ау деуші едім,
Тұрымтайдай саған сая таппадым.
Адам сая бола алмас(
Қайда жүрсең, аман ... ... ... ... ет ... сәтін көреміз.
Күлпәш сұлу мен одан туған Әмір Сана-Абылай ханның пенде ретіндегі ең
осал, ең нәзік тұсы. Тарихи шындық қалай ... ... ... ... ... ... Абылай-Күлпаш-Әмір Сана арасы домбыраның ішегіндей
нәзік сырлы үнді, әсерлі, әсем өрім болып шыққаны хақ.
Сан жылдар жоңғар-қалмақпен ... азап ... ... ... ... хан ... ... Абылай бейнесі осы уақытқа шейін
ұрпақтар жадында сақталып келсе, мұның өзі ... ... ... ... көш ... ... аты мен ісін ұмытпаған елдің болашағы ... та ... ... ... ... ... екі ... - Абылай мен Абылайдың рухтары мына
біздің заманымызда, қайтадан азаттықа қол ... жаңа ... ... иек арта бастаған тұстарда, бір-біріне қосылып, түрі мен тілін,
ділі мен дінін сақтап қалған қауымдас ... ... шаша ... ... ... ... ... аруақты баба керек болса, ол Абылай
емес пе( Бүгінгі әлеуметке өнеге тұтар ... ... ... ол ... ... ... қоздатқан шығарманың өмірі ұзақ екеніне сеніміміз
кәміл.
АБЫЛАЙ ХАН – ... ... ... ҰЙЫМДАСТЫРУШЫ
Қазақ халқының құба қалмақ жұртымен соғысының үшінші кезеңі – 1740
жылдардан бастап, ... ... ... – 1757 ... ... ... ... жақсылап сайлап алған Қалдан-Церен қоңтайшы 1740 жылдары
әскерін қазақтарды өкшелеп қууға жіберді. 1743-1744 жылдары жоңғар
феодалдары Орта Жүз бен Кіші Жүз ... ... ... ... Олар ... ... Ор, ... Елек өзендеріне бұзып-жарып өтеді» - деп жазылған
тарихи кітапта. Бұған Абылай хан бастаған ... ... ... ... ... ... ... сенімді көмекшісі – Қаракерей
Қабанбай батыр болады.
1730 жылдан бастап Қабанбай батыр қазақ жасақтарының бас сардары,
қазақ халқы қауымының ... ... ... ... ... ... ірі ... ұйымдастырушы болды.
40-жылдардың аяқ шенінде Жоңғария бүкіл ойрат ханының тағына
мұрагерлердің қатал да, қиян-кескі таласы ... 1745 жылы ... ... ... ... ... Жоңғарияда билікке таласқан
дүрбелең басталды.
Қалдан-Церен қоңтайшы өлген соң, орнына 19 жасар ұлы- Цован-Доржи
отырды. Бірақ ордадағы шонжарлар Батур қоңтайшының көп шөберелерінің бірі ... ... ... Әмірсананы Цован-Доржиға қарсы қоя бастады. Орда
маңындағы бұл саяси күреске Орта Жүздің сұлтаны ғана емес, бүкіл халықтың
қанына айналған Абылай ... ... Ол ... ... ... енді ... көмек күтеді. Ескі кегі зығырданын
қайнатып, жоңғарларға тісін қайрап жүрген Абылай хан ... ... ... ... ... - бір ... бірде-екінші жағына ыршып шығып,
ұрыс-керістің көрігін қыздыра түседі.
1750-жылдың мамырында елді Аджа хан деген атпен билеп тұрған Қалдан-
Цереннің ортаншы ұлы ... ... ... ... ... ... алып, Ақсу шахарына жер аударады. Оның орнына ойрат хандығының жаңа
билеушісі болып Қалдан-Цереннің үлкен ұлы Лама ... ... арта ... ... хан ... ... ... дүркірете
қуып шығара береді. 1750-жылы Аягөз өзені бойында ірі ... ... ... ... ... ... ерлігін паш еткен бұл қырғын шайқаста ата
жау қирай жеңілді. Қазақ елінің мерейі ... ... ... қазақ халқын есеңгіреткен бұл соғыс 1750-жылдардың
ақырында қазақтардың түбегейлі жеңісі нәтижесінде ... ... ... 1716 жылдан 1750 жылдардың соңына дейінгі 40
жылдан ... ... ... өтеді. Қазақта айтылатын «40 жыл қырғын болса
да, ажалды өледі» дейтін сөз де осы ... ... ... керек.
1752 жылдың орта шенінде Абылай хан мен Қабанбай батыр ұйымдастырған
қазақ қолы жоңғар қақпасында жаудың негізгі ... үш ... ... ... жеңгеннен кейін, Абылай хан ордасын Іле өңіріндегі Күркілдек
деген жерге құрады. Кейінірек жоңғарлардың орнына ... ... ... ... ... Сарыарқаға шегінеді.
Сонда Абылай хан Қабанбай батырға: «Біз 40 ... ... ... ... ... үштен екідейі қырылды. Енді соғыссақ, қазақ
тұқымымен құрып кетер. Сондықтан шегінгеніміз жөн»- дейді. Осының өзінен-
ақ, жоңғарлардың шабуылы қазаққа қаншалық апат әкелгенін ... ... аса ... бір жаудан құтылғанмен де, қауіптің қара бұлты
да ... ... жоқ еді. Бірі ... бірі ... ... да
күшті, бұрынғыдан да қатерлі екі бірдей жау тұрды азу ақситып. Цин
империясы қашанна үйреншікті жау – қазақ еліне ... ... ... Қан ... ... таяқ ... де ... көп. Ал,
Ресей империясы отыршылдық сахнасына жаңа шыққан-ды. Осындай екі бірдей зор
оттың ортасына тап келген Абылайға қайтсе де елін, ... аман ... ... ... ... бағудан басқа лаж жоқ-ты. Оның дипломатиялық
ұлылығы осы жағдайда жарқырап жанады. Жоңғар мемлекетінде тақ үшін талас
күшейеді, ... ... ... әсіресе хан шаңырағының ұрпақтары
«Некесіз туған бала тақты заңсыз иемденіп отыр» (Лама ... ... ... адам ... ... ... Лама Доржиге қарсы майданға
шығады. Жаңадан таққа отырған ханға қарсы ... ... бірі ... ... ... ... ұрпағы әскербасшыларының бірі
Дауашы (орыс деректерінде Давеци, Давачи, Лобачи) болатын. ... ... ... ол өзін ... хан ... бірі -
Әмірсанамен бірге Орта Жүзге қашып барады.
Қашқындарды қазақтар ілтипатпен қарсы алады. Абылай болса,
жоңғариядағы қалмақ шонжарларының ... ... ... сырттан
бағып, бұл істен бойын аулақ ұстап, араласпауға ... Орта ... ... ... ... ... ... көздеген Орынбор әкімшілігінің Орта Жүзге жіберілген өкілі М.Арапов:
«Қазақтар қалмақ нояндарын жай паналатып отырған жоқ, түбінде ... ... ... ... ... ... бейбіт өмір кешуіне мұндай
қылықтың септігі тимей қоймайды дегенді ойлап отыр. Сол үшін де олардың
тамағын беріп, асырап ... ... ... ... ... беріп отыр» - деп
мәлімдеген болатын.
Абылайдың қашқындарды қабылдай отырып, жасыра отырып күндердің күнінде
осы хан мұрагерлеріне ... ... сәті түсе ... ... ... елі
біраз уақытқа дейін жоңғар шапқыншылығынан толас бола тұрар еді деген ойды
көкейінде ұстағаны рас. Хан ... бұл ... ішкі ... ... ... ... беріңдер» - деген талабына қазақтар құлақ аса
қоймағаннан кейін, Ойрат ханы өз әскерін Орта Жүз ақсақалдарының өзге жүз
билеушілерімен бас ... ... ... ... ... Дауашы мен
оның сыбайластарын жоңғарларға қайтарып беру керек пе, әлде бермеу керек пе
деген басты мәселе болып күн тәртібіне қойылды. Әбілмәмбет ханмен бір ... ... ... Малайсары батыр да бар, жоңғар шабуылынан сескеніп
қашқындарды қайтарып берйік, дегенді айтты. Абылай хан ... ... да ... ... деп есептеп, көнген жоқ. Оның пікірін Қанжығалы
Бөгенбай, Дәуіт Тарқан, Жаппақ батыр, Кіші Жүз ...... Ұлы ... ... бірі - ... төре ... Мәслихатта Абылай хан айтты деген
мына сөз орыс деректерінде сақталған: «Дауашы – аты ... ... ірі ... оның қазақ үшін тигізер пайдасы жоңғардың кәзіргі билеушілерінен
молырақ болуы мүмкін. Егер қазір оны ұстап берген болсақ, кеудесінде жаны
қалған болса, хан ... ... ... ... қалмақ жұртын билеп,
қаһарына мінер күн туса, ол басқа жаудан гөрі біз үшін қатерлірек болар».
Мәслихатта ... ... ... өтті. Бұл, әрине,
жоңғарлармен қақтығысқа әкеп тіреді. Қазақ әскерлерінің қолын Абылайдың өзі
басқарып, жауға бірнеше дүркін соққы беріп, біраз қалжыратып тастады.
Жағдайдың бәрі ... ... ... ... ... ... ... жасырын қолмен жол кешкен Дауашы мен Әмірсана
1753 жылдың 12 қаңтарында хан ордасына басып кіріп, Лама ... ... көп ... ... ... кейін, қазақ жасақтарының күшімен
1754 жылы Даваций қоңтайшы болып таққа отырды. Енді Орда маңындағы
ақсүйектер Даваций мен ... ... ... Хан тағын иеленгеннен
кейін қоңтайшы Дауашы Абылаймен, өзге де қазақ билеушілерімен дереу бітімге
келіп, одақ болуға ұсыныс ... ... ... ... ... жоқ. Дауашының күні кешегі одақтасы - Әмірсана одан хандықтың
жартысын бөліп ... ... ... екі ноян ... ... басталып,
жеңіліске ұшыраған Әмірсана Цин империясының қол астына қашып барып, одан
көмек сұрады. Алайда, жоңғар мемлекетіндегі тақ үшін ... ... ... ... ... ... жері жоңғарлардан толық азат
етілмеген еді. Бұдан кейінгі жорықтарда Қаракерей Қабанбай батырдың
басшылығымен жоңғарлардың алауыздығын пайдалана ... ... ... ... ... ... қууға және үш айға созылған атақты
Шорға соғысында қазақтар жоңғарларды күйрете жеңді. Шорға соғысының
нәтижесінде ... ... ... ... ... ... қайтарылып,
жоңғар басқыншыларынан азат етілді.
Қаракерей Қабанбайдың Арслан, Доланқора, Арқауыл, Доржы, Шырыш, Әтеке-
Жырық, Аманалы сияқты талай жаужүрек қарсыластарын ат ... ақ ... ақ ... ... ұшырып түсірген аруақты әулетті, Қыдыр дарыған
әулие батыр екені жайында аңызға айналған әңгімелері ... ... өте ... ... хан ... ... Алшыбай батыр, Ақтамберді батыр,
Аспенбет батыр, Матай Шөңкей батыр, Қанжығалы ... ... ... ... ... әрбірі батырлықпен көзге түсіп, батыр атанған
адамдар болса да, бәрінен үздігі – Қабанбай ... ... - ... тарихшы «қамал», «шеп» деген сөздерге түсінік бере келе,
қазақ батырларының талай қамалды алғанын жазады». «Бір сапарда, - дейді
тарихшы, - ... ... ... ... қамалып, алғызбай,
мұсылмандардан көп адам шығын болады. Абылай батырларға қайрат беру үшін:
кімде-кім осы ... ... ... ... хандығымды берем, - дейді. Әрбір
батыр өз әскерімен барса да, қамалды ала алмайды. Ақырында, Қаракерей
Қабанбай ... мен ... ... өз әскерімен барып асқан ерлік көрсете
отырып, қамалды алады.
Абылай хан Қабанбайға хан есімін беріп, Еспенбетке қымбат бағалы
кестелі жарғақ тон ... Осы ... ... соң «хан ... деп ... - ... Буара Қошқарбай батыр қалмақтарды Ертістің оң жағасындағы
Алтай тауы асуынан әрі қарай асыра қуып бара жатқан жорықта, жау ... ... ... ... сол ... ... жерленген. Асу бүгінге дейін
Қошқарбай асуы аталады. Бұл ел ... ... аңыз ... ... өмір
шындығы, архивтік құжаттар дәлелдеді.
Қазақтарға қарсы соғысқаннан гөрі жоңғар ... мен ... ... ... ... ... ... 1754 жылғы 14-тамызда Даваций
қоңтайшы Әмірсана ұлысына қол аттандырып, әйелін, бала-шағасын тұтқындап
алады. ... 300 ... ... өтіп ... де, одан әрі Пекинге
барып, Боғды ханнан 90 мың әскерін әкеледі. Цинь ... ... ... ... бір ... ... ... ұсынады. Жоңғарияның
ханы болмақ үмітінен алданып қалған Әмірсана өзін тұтқындағалы жатқанын
сезіп қалып, 1755 жылдың қыркүйегінде көтеріліс шығарады. Цин империясының
әскери қосындарын талқандады. ... ... ол ... ... ... сұрауға кірісті. Ең алдымен хабарды Абылайға салды.
Абылайды құрғақ уәдемен, айбармен Жоңғариядағы ұлт-азаттық
қозғалыстан бөліп тастауға шамасы келмейтінін ... ... ... ... Цин ... ... жата алмады. Өз әскерлерін
1756 жылдың жазында Орта Жүз шекарасына апарып төкті. Жоңғариямен арадағы
болған соғыстағы ... бұл жолы да ... хан ... ... ... ... ұрыстарға өзі тікелей араласты. Деректерге қарағанда,
Абылай хан тарапынан көмек болмағанда, Жоңғариядағы ұлт-азаттық қозғалыс
1756 жылдың өзінде-ақ басылып-жаншылып қалуы мүмкін еді. Абылай хан ... өте ... ... Омбы ... ... салды. Ал,
жоңғарлардың кейбіреуі соғыстан мезі болып, Ертісті бойлап солтүстікке
ығыса отырып, Ресейге өтіп, Ресей ... алып ... ... ... жылы 15 зайсангу өзінің өарамағындағы жоңғарлармен Ресей бодандығын
қабылдады.
Жоңғар мемлекетінің болашағынан үмңт үзген нояндар Нагон мен Намки
Доржи басқарған 10 мың үй ... 3 жыл ... ... айтқанда, 1753 жылдың
22 қарашасында Волга қалмақтарына қарай үдере көшіп барып қосылды.
Қытай әскерлерімен болған шайқастар Абылай хан ... ... ... ... мына бір өлең ... ... туған Абылай,
Көтере көр бұл істі.
Көп қытайдың жылқысы,
Тұрымтайдай құнысты.
Жау жағадан алғанда,
Ит ... ... ... ... жоқ,
Әшейін, еңкейе бере, жылысты,
Бәсентиін Олжабай,
Оны да мен ер көрдім,
Оқ жіберіп ұрысты.
Үш жыл өткен соң, қытай қалмақ ... ... ... ... баласынан еңкейген кәрісіне дейін тегіс жазалауға кірісті. Бұл
оқиға қазақтардың көз алдында болды. Сондықтан жұрт көңіліне қорқынын
ұялады.
Шүршіт келем ... сөз ... ... төрт ... атты ... ... ... шүршіт қаптаса,
Алып жейді ақтарып,
Көмулі көрден денеңді, -
дейді Бұхар.
Өздерімен көршілес қалмақтардың кебін киюден ... ... ... ... ... суы бар, - ... бұл тек бас сауғалау ғана. Сондықтан, басқыншыларға қарсы
тұрудың қиындығын білмеген де Бұхар жырау жау ... ... ... ... – ел бірлігі екендігін айтып, жұрттың ынтымақты, ауызбірлікті күшейту
керектігін түсінді.
Ел бірлігін арттыруда Абылай ханға ... ... ... ... Керей, Жәнібек пен Тұрсынбай, Уақ, Баян батыр, Бәсентиін
Малайсары, Райымбек, Үсен, Шақантай сияқты азаттық күресте аттары аңызға
айналған ... – оның ... ... . хан ... ... де үш ... қосқан, топтастыра алған. Жоңғарияның әлсіреу себептері жұртқа
белгілі. Олардың сол шақтағы таққа таласушылығы, ... ... ......... ... елдердің алдында бұрынғы күш-құдыретін
бәсеңдетті.
Олардың Маньчжур әулеті осындай осалдығын пайдаланып, тіпті,
жаулап алып, ... Цин ... ... ... ... ... Көрген
Абылай сұлтан Жоңғарияны Қытай басып алса, шекаралық аудандарда –
Тарбағатай, Алтай ... ... ... жүрген қазақ руларына зор
қауіп төнерін түсінеді. Сондықтан ол ... ... ... ... ... ... ... кіріскен Әмірсананы қодап, оған көмекке 5 мың
сарбазын жібереді. Бұл күшпен Әмірсана өзінің қарсыластарын жеңсе де,
Жоңғарияға кірген ... ... ... ... ... ... ... барып жан сауғалайды. Бұл пекиндегілерге ұнамайды. Қазақ
жеріне қашып, пана тапқан жоңғарларды «жазалау» дегенді ... ... ... ... енді ... ... басып кірмекке
әрекеттенеді. Император Цянь-Лунның жарлығына сәйкес 1756 жылы 9 маусымда
Қытай қолбасшылары Чжао Хой мен Фу деген генералдар басқарған 90 мың ... мен ... ... ... еліне шабуыл жасайды. Сонау Кіші Жүзден
өзінің Орта Жүздегі бауырларына қол ұшын беру үшін ... ... ... ... бастаған жауға қарсы аттануға шақырған үніне қазақ батырлары
мен ... ... үн қоса ... да XVIII ... ... ... ... қайталанады.
Жоңғариядағы көтерілісті Цин әскерлері күшпен басқаннан ... ... ... ... ... ... де ... ұшырай берген
Әмірсана қазақ жеріне өтіп, 1757 жылғы 23 шілдеде Семей бекінісіне, тамыз
айында ... ... ... ... ... ... көмек алу жөнінде
келісу жүріп жатқан кезде 21-қыркүйекте шешек ауруынан 35-жасында қайтыс
болады.
Міне, осы кезеңнен бастап жоңғар ... ... ... ... ... енді ... атауы ғана болып қалды. Абылай Цин империясының
әскери басшыларымен келісім жасасты. Абылайды осы байламға итермелеген
жағдайы қазақ ... ... мен ... орыс ... ... деп
түсіндірген болатын: 1757 жылы көтерілген ойраттарды басқан ... ... ... ... Орта Жүз ... қарай беттеп келе жатқаны Абылайдың
құлағына тигеннен кейін, ол алқалы кеңес құрып, жиналғандарға жағдайдың
күрделі екенін баян етті, енді Қытаймен келісімге ... ... ... ... тағы ... ... азып-тозуға ұшырарымыз хақ дегенді
түсіндірді. Абылай сұлтанның бұл айтқандарына ел басшыларының бәрі клісті.
Беделді ру басшыларының ... ... ... ... соң, мұндағы ойы –
Цин империясымен сауда, экономикалық қарым-қатынас орнатудың амалын
қарастыру болатын. Бір жағынан бір заманда ойраттар қолынан өтіп кеткен
Жетісу мен ... ... ... ... ... да ... Бұл істе біраз нәрселерге Абылайдың қолы жетті де. Абылайдың
тұстасы Үмбетей жыраудың мына бір өлің ... осы ...... ... ... ... ... қалай қайтарылғанын анық аңғартады.
Қалақты қуып қашырдым,
Қара Ертістен өткізіп.
Алтай тауға асырдым,
Қабанбай мен Бөгенбай
Арғын менен Найманға,
Қоныс қылып қалдырдым.
Бірде Абылай ханның ... жолы ... ... жау ... ... ... бермес өзен кездеседі. Жұрт ұйлығып қалыпты.
Бәріне де харап болу қаупі төнеді. Сонда ... ... ... су, ... жау ... ... ерлігі осындайда.
Бөкейді айт Соғыр мен Дулат тағы,
Деріпсәлі, Маңдайды айт Қыпшақтарды,
Өзге батыр қайтса да, бір қайтпайтын,
Сары ... ... айт, ... ... айтсаң қарағайды айт,
Жігіттік, ерлікті айтсаң, Бөгенбайды айт.
Еменалы ... ер ... айт, ... аты аталған батырлар ақынның соңынан тасып жатқан өзенге түсе
бастапты.
Бұлардың артынан ... қол да ... ... аман ... Тәтіқараның
Шоқан тәржімалаған жыры да осындай жағдайда айтылған. Абылай бастаған
қазақтар саны көп, күші басым қытай ... ... ... ұрыса алмай
шегінуге мәжбүр болады. Жауынгерлердің еңсесі түсіп кеткенін көрген
Тәтіқара бір жағы күйінішпен, бір ... ... ... ... үшін ... ... салып, жырлап қоя береді. Ауызбірлігі болмаған соң, жауға
қарсы төтеп бере алмаған қазақтар ... ... ... ... ... ... орыс ... бекіністерге қарай шегінеді.
Жау әскерінің екпінін тоқтату үшін Абылай хан Пекин үкіметінен
келіссөз бастауға ... ... ...... ... 30-40 мың
қытайдың тұрақты әскери бөлімдері шоғырланады. Оған ... ... ... ... қол жоқ еді. Екінші жағынан, XVIII ғасырдың 40-жылдарының
басында Әбілпейіз сұлтанмен бірге ... ... ... Абылайдың
келіссөз жүргізуден басқа ел дербестігін сақтап қаларлық басқа амалы жоқ
еді. Ресей билігіне бой ұсындық десе де, Абылай хан ... ... ... ... өз ... ... сырттай тәнтілікке қарамастан, орта азиялықтар аса абыржулы
еді. Күшті Жоңғария құлап, Кіші Бұхараның басып алынуы адам айтқысыз үрей
туғызды. Оның ... ... ... ... болар алдында жердін
жүзін қарақытай қаптайды деген аңызға қатты сенетін-ді.
Жоңғар мемлекетін жер ... ... жоқ ... ... ... ... екі жыл өткенде қазақ елінің де басына кигізуді ойлаған
болатын. Бірақ та Абылай Шығыс Түркістанның Талқы деген жерінде мықтап
тұрып майдан берді. ... ... ... ... ... Үрімжіден асыра қуып
тастады. Бұл «сабақтан» кейін Абылаймен «ойнау» оңай емес екенін Болдыхан
неге түсінбесін? Қару саясатынан сөз саясатына көше ... ... ... ... өз жағына аударып алмақ оймен сый-сияпаттар жасады. «Боданым бол»
деді. Қытаймен ұзақ ... ... ... ... жете ... Абылай
неге білмесін? 1761 жы Бөгенбай батырғабастатқан елші жасақтап өзінің
Зұлхарнай деген баласын аманатқа қосып аттандырып, Боғды ... ... ... жылы Орта ... ... - Әбілмамбет пен Абылай сұлтанға 130
адамнан тұратын Қытай елшілері келіп, императордың әмірі бойынша көктем ... мен ... ... ... жариялап, алда болар жорық үшін
көмекке кісі, көлікке жылқы мен өгіз, сойымға қой сұрауы, бұрынғы ма,
қазақтардың үрейін ... ... ... Олар ... өзара қырқысты
доғарып, одақ құрып, оның басына қолбасшы етіп Нәдір-шахтың түменбасы,
Қандаған билеушісі, әрі Дурани ... ... ... Ақметті
тағайындады. Абылай сырттай одаққа кіретін сияқты көрінгенімен, шын
мәнінде, қытай өкіметімен байланысын үзбей, барған сайын онымен жақындаса
түсті. Ол ... ... ... етіп ұлы ... жіберді.
Бірақ Боғды хан Абылайдың тәнтілігіне дән риза болып, Әділді
қолына өкілеттік қағаз беріп, көп ... ... ... ... ... өзі болса, Сайрамкөл жағасында Іле Цзян– Цзуньмен кездесіп,
онымен сауда шартын жасасып жатты. Шарт бойынша, Тарбағатай (Шауешек) пен
Іле ... ... ... ... одан ... ... әкелген малына қытай
бұйымдарын айырбастап алып жүрді. Боғды ханның ... ... ... баққұмар, даңққұмар қазаққа ұнамай қалған жоқ.
Абылайға дейін болсын, Абылайдың тұсында болсын, қазақ халқының
арман еткені: бірден өз ... ... ел ... ... ... ... қонысына жайғасып, бейбіт еңбек етіп, шаруашылығын шалқыту; ... ... ... Отанын, елдігін қорғау еді.
Абылай өзінің ақылдылығы арқасында ... осы ... ... ... ұлылығы – оның осы халық мұңын, халық үнін жүрегімен
түсінуінде, оның шебер ... ... ... Ол орыс елімен соғыспады,
қытайдың қалың қолын Турфонға дейін қуған ... ... ... ... тоқтатты. Ірі империяны күшпен жеңе алмайтынын білді ол. Қазақ
халқының бостандығы үшін Қоқан, Жоңғар хандықтарымен ... ... ... ұранын тастады, туын көтерді. Қырғыз манаптары қапылыста бас салған
кезде қармысын қайтарып, бірақ туыс елді шабуға бармады. «Абылай ыңғайына
қарай, ... орыс ... ... деп, ... қытай үкіметіне
бағыныштымын деп уәде беріп жүрді. Іс жүзінде бұлардың ешқайсысына да
бағынбады, өзінше ... ... ... жүргізді» - деп әділ көрсетті.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 24 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақан сері10 бет
Ақан сері өмірі17 бет
Абылай (Әбілмансұр) хан өмірі7 бет
Абылай сұлтанның қоғамдық-саяси өмірі35 бет
Абылай хан өмірі21 бет
Абылай хан өмірі мен қолбасшылық саясаты4 бет
Абылай хан өмірбаяны4 бет
Талантты шыңдау жолдары14 бет
"Бұқар толғауларындағы абылай мен тарихи абылай (тарих және көркемдік шындық)"12 бет
XIX ғасыр өлең жырларындағы абылайхан16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь