Аңшылық пен саятшылыққа қатысты атаулардың лингвомәдени мазмұны

КІРІСПЕ
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
Тіл және мәдениет
1.1 Тіл мен мәдениеттің байланысы мен ерекшеліктері
1.2 Тіл біліміндегі лингвомәдени зерттеулер
1.3 Аңшылық пен саятшылық өнерінің қазақ мәдениетіндегі орны
1.4 Аңшылық пен саятшылықтың тарихи.этнографиялық, лингвистикалық тұрғыда зерттелуі
Аңшылық пен саятшылық өнеріне қатысты фразеологизмдер
Аңшылық пен саятшылыққа қатысты атаулардың семантикалық топтары
2.1 Аңшылық пен саятшылықта қолданылатын құрал.жабдық атаулары
2.2 АС қатысты амал.айлаларды білдіретін сөз тіркестерінің тілдік ерекшеліктері.
2.3 Саят құстарының атаулары мен тілдік ерекшеліктері
2.3.1 Қыран құсқа қойылатын аттардың жасалу жолдары
2.3.2 Қазақ тіліндегі бүркіт жасына байланысты атаулардың семантикалық ерекшелігі
2.4 Аңшылық пен саятшылық қатысты сөздердің этнолингвистикалық сипаты
2.5 Аңшылық пен саятшылыққа қатысты тұрақты тіркестер
2.6 Аңшылық пен саятшылыққа қатысты эвфемистік қолданыстар
2.7 АС қатысты көркемдік құралдар
ҚОРЫТЫНДЫ
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
ДИССЕРТАЦИЯНЫҢ НЕГІЗГІ МАЗМҰНЫ ТӨМЕНДЕГІДЕЙ БАСЫЛЫМДАРДА ЖАРИЯЛАНДЫ
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Қазақ тіліндегі аңшылық пен саятшылыққа қатысты атаулар халқымыздың дүниетанымдық ерекшеліктерін танып білуге мүмкіндік береді. Аңшылық пен саятшылыққа қатысты атаулар ұлттық рухани мұраны өз бойына сақтап келеді. Осы атаулардың тілдік қабаттарын зерттеудің маңыздылығы өте зор.
Әлемдік тіл білімі соңғы жылдарды ерекше қарқынмен дамып, жаңаша бағыт алып, тың өзгерістер мен жаңа ғылыми көзқарастар легін алып келді. Ұлт тіліндегі әрбір тілдік элементтердің табиғатын ұлт болмыс-бітімімен, этнос тіршілігімен сабақтастыра қарастыру бүгінгі таңдағы ғалымдардың алға қойған мақсаттары болып отыр.
Қазақ тіліндегі халықтың рухани-материалдық дүниесіне қатысты барлық фактарларды тілдік нысан ретінде зерттеудің өзектілігі артып келеді. Ұсынылып отырған зерттеу жұмысында аңшылық пен саятшылыққа қатысты атауларының тілдік таңба ретінде қалыптасу үрдісін зерттеуге, сипаттауға арналған.
Жұмыста қазақ тіліндегі аңшылық пен саятшылыққа қатысты атаулары зерттелінді. Оның ішінде аңшылық пен саятшылықта қолданылатын құрал-жабдық атаулары, қыран бүркіттің жасына байланысты атаулардың семантикалық ерекшеліктері талданды. Зерттеуде қазақ тілінің түсіндірме сөздігі, этимологиялық сөздік, фразеологиялық сөздіктердегі атауларға талдау жасалынып, олардың тіліміздегі алатын орнына мән берілді.
АС қатысты атаулар да өзге тілдік бірліктер сияқты талай ғасырды артқа салып, қазақ тілімен бірге жасап келеді. Олар қазақ тілінің сөздік қорынан ерекше орын алады. Қазақ тілінің сөздік қорына еніп, сөйлеу тілімізде, әсіресе, саятшылар мен аңшылар тілінде қолданысқа ие. АС қатысты атауларды зерттеу - қазақ тіл білімінің негізгі мәселесінің бірі болып табылады. Оларды жинастыру, зерттеу - бүгінгі күннің талабы.
АС қатысты атаулар әлемі де кең, олар адамның материалдық-рухани өмірімен тығыз байланысты болғандықтан маңызды рөл атқарады.
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Қазақ тіл білімінде соңғы жылдары лингвомәдениеттану, когнитология мәселелері және әлемнің ұлттық тілдік бейнесі зерттеліне бастады. АС қатысты атаулар толық түрде жеке зерттеуге негіз бола қойған жоқ. Қазақ тілі лексикасындағы АС қатысты туған мол атауларға арнайы талдаулар жасалынбаған.
АС қатысты атаулар өзге тілдік бірліктер сияқты этноспен ғасырлар бойы бірге жасап, халықтың сөздік қорынан ерекше орын алып келеді. Тілімізде олардағы халықтық, әдеби формаларының өзіне тән жасалу заңдылықтары қалыптасқан. атауларға лингвистикалық баға беру үрдісі олардың тарихи шығу кезеңдеріне, даму жолдарына, өзара байланыстарына жан-жақты зерттеу жүргізу ісін қажет етеді. Олардың тіл білімінің түрлі бағыттарында зерттеу нысаны ретінде алынуы тек қазақ тілінде, сонымен бірге жалпы түркі тілдеріндегі айта қаларлықтай маңызды мәселенің шешілуіне жол ашады.
1 Вежбицкая А. Язык. Культура. Познание. - М., 1996. - 365 с.
2 Аханов К. Тіл білімінің негіздері. Алматы: Санат. 1993. - 496 б.
3 Б.Жұмағұлова. Концепт «дом» в лингвокультурологических исследованиях // Материалы международной научно-теоретической конференции. АГУ им.Абая. - Алматы. 1999. -56-71 с.
4 Гумбольдт В. О различии строении человеческих языков и его влияние на духовное развитие человечества // Избранные труды по языкознанию. – М., 1985. - 400 с.
5 Салқынбай А. Тарихи сөзжасам (Семантикалық аспект). – Алматы: Қазақ университеті, 1999. - 310 б.
6 Манкеева Ж.А. Мәдени лексиканың ұлттық сипаты. - Алматы: Арыс, 1997. - 272 б.
7 Путешествие в Восточные страны Плано Карпини и Гильома де Рубрука /ред., вступит. статья и примеч. Н.П.Шастиной. – М.: Географгиз, 1657. – 270 с.,
8 Янушкевич А. Күнделіктер мен хаттар (қазақ даласына жасалған саяхат туралы жазбалар) / аударған М.Сәрсекеев. – Алматы: Жалын, 1979. – 272 б.
9 Марғұлан Ә.Х. Шығармалары. – Алматы: Алатау, 2007. – Т. 2. – 432 б.
10 Кайдар А. Тысяча метких и образных выражений. – Алматы: Білге, 2003. – 368 с.
11 Қайдар Ә. Халық даналығы (қазақ мақал-мәтелдерінің түсіндірме сөздігі және зерттеу). –Алматы: Тоғанай. 2004. -560 б.
12 Совет З. «Қобыланды батыр» жырының лексикасы (тарихи-этнолингвистикалық зерттеу) ф.ғ.к.д. автореферат. - Алматы. 2006. -24 б.
13 Айтмұқашева А.А. «Ғұрыптық фольклор лексикасы: идиоэтникалық семантика ф.ғ.к. диссертация. - Алматы. 2007. – 124 б.
14 Хазимова Ә. Қазақ фразеологизмдерінің ұлттық-мәдени деректері. Ф.ғ.к.диссер. – Алматы. 2002. – 120 б.
15 Аркушин, Г.Л. Охотничья лексика западно-полесских говоров. Автореф. дис. ...канд. филол.наук / Ужгор.гос.ун-т. - Ужгород, 1986. - 20 с.
16 Герасимова, Д.В. Лексика, связанная с охотничьим и рыбным промыслом, в мансийском языке. Автореф. дис. ...канд.филол.наук / Ленингр.отд-ние Ин-та языкознания АН СССР. - Л., 1988.-16с.
17 Боргояков В.А. Лексика охоты и рыболовства в диалектах хакасского языка Автореф. дис. ... канд. наук; Филологические науки : 10.02.02 / РАН. Ин-т языкознания. - М., 2001.-22с.
18 Әмір Р., Әмірова Ж. Жай сөйлем синтаксисі. – Алматы: Қазақ университеті. – 2003. – 199 б.
19 Кәмәләшұлы Б. Қазақтың дәстүрлі құсбегілігі және атбегілігі. - Алматы: Өнер. 2006. - 120 б.
20 Смағұлова Г.Н. Фразеологизмдердің варианттылығы. – Алматы: Ана тілі, 1998. – 123 б.
21 Авакова Р.Ә. Фразеологиялық семантика. - Алматы: Қазақ университеті, 2002. - 151 б.
22 Севоротян Э.В. Этимологический словарь тюрксих языков.(ЭСТЯ) – М., 1974. – 556 с.
23 Сетаров Д.С. Тюркизмы в русских названиях животного мира // Советская тюркология. 1980. № 1. -25-31 сс.

ДИССЕРТАЦИЯНЫҢ НЕГІЗГІ МАЗМҰНЫ ТӨМЕНДЕГІДЕЙ БАСЫЛЫМДАРДА ЖАРИЯЛАНДЫ

1 Саятшылық өнерге қатысты сөздердің этнолингвистикалық сипаты // Қазақ тілі ғасырлар тоғысында: теориясы, тарихы және қазіргі жайы: Профессор Айтбай Айғабыловтың 70 жылдығына арналған Республикалық ғылыми-теориялық конференция материалдары. – Алматы, әл-Фараби атындағы ҚазҰУ Хабаршысы. Филология сериясы. - 2006. №4 (94). - 150-152 бб.
2 Аңшылық пен саятшылыққа қатысты кейбір атаулар мен тіркестердің этимологиясы // Қазақ әдеби тілінің тарихы мен диалектологиясы: Профессор Хасан Кәрімұлы Мұхамбеттің 75 жылдығына арналған Республикалық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары. – Алматы, 2007. - 32-38 бб.
3 Аңшылық пен саятшылықта қолданылатын құрал-жабдық атаулары // ҰҒА Хабаршы. Филология сериясы. – 2007. №4 (164). - 86-91 бб.
4 Аңшылық пен саятшылыққа қатысты фразеологизмдер // Мемлекеттік тіл саясаты: терминология, аударматану, ресми құжат тілі: Академик Ө. Айтбайұлының 70 жылдық мерейтойына арналған Халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. – Алматы, 2007. - 195-197 бб.
5 Қазақ тілі лексикасындағы эвфемистік қолданыстар // Шежірелі Жетісу:
Ғ. Ормановтың 100 жылдығына арналған Республикалық ғылыми-практикалық конференция материалдары. – Талдықорған, 2007. - 16-18 бб.
6 Аңшылық пен құсбегілікке қатысты тұрақты тіркестердің лингвомәдени мазмұны // әл-Фараби атындағы ҚазҰУ Хабаршысы. Филология сериясы. – 2008. - № 2 ( 110 ). - 44-46 бб.
7 Аңшылыққа қатысты ит атауларының этимологиялық сипаты // Ұлағат. – 2008. - № 4. - 79-82 бб.
8 Қыран құсқа қойылатын аттардың жасалу жолдары // Қазақ тілі мен әдебиеті. – 2008. - № 8. - 108-114 бб.
9 Қазақ тіліндегі бүркіт жасына байланысты атаулардың семантикалық ерекшелігі // Тіл және жаһандану: бүгіні мен болашағы: Халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. – Алматы, 2008. – 55-58 бб.
        
        Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті
ӘОЖ 811.512.122: 639.1
Қолжазба құқығында
АСЫЛОВА РАУШАН ОМАРОВНА
Аңшылық пен саятшылыққа қатысты атаулардың лингвомәдени мазмұны
10.02.02 – ... ... ... ... ... ... үшін дайындалған диссертацияның
авторефераты
Қазақстан Республикасы
Алматы, 2009
Жұмыс әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті қазақ филологиясы
кафедрасында орындалды
Ғылыми жетекші: ... ... Г.Н. ... ... ... ... А.М. ... С.И. ... ... А. ... Тіл білімі
институты
Диссертация 2009 жылы « » күні сағат 14.00-де әл-Фараби атындағы
Қазақ ұлттық ... 10.02.02 – ... тілі және 10.02.06 – ... ... ... ... ... докторы ғылыми
дәрежесін беру ... Д ... ... кеңесінің мәжілісінде
қорғалады.
Мекен-жайы: 050038, Алматы қаласы, әл-Фараби даңғылы, 71, ... ... ... ... ... ... университетінің ғылыми
кітапханасында танысуға болады.
Автореферат 2009 жылы "___" наурызда таратылды.
Диссертациялық кеңестің
ғалым хатшысы, филология
ғылымдарының докторы, профессор ... ... ... ... ... аңшылық пен саятшылыққа
қатысты атаулар халқымыздың дүниетанымдық ерекшеліктерін ... ... ... ... пен ... ... ... ұлттық рухани
мұраны өз бойына сақтап келеді. Осы атаулардың тілдік қабаттарын зерттеудің
маңыздылығы өте зор.
Әлемдік тіл ... ... ... ... ... ... ... бағыт
алып, тың өзгерістер мен жаңа ғылыми көзқарастар легін алып келді. Ұлт
тіліндегі әрбір ... ... ... ұлт ... этнос
тіршілігімен сабақтастыра қарастыру бүгінгі таңдағы ғалымдардың алға қойған
мақсаттары болып отыр.
Қазақ тіліндегі халықтың рухани-материалдық ... ... ... ... ... ... зерттеудің өзектілігі артып келеді.
Ұсынылып отырған зерттеу жұмысында аңшылық пен ... ... ... ... ... қалыптасу үрдісін зерттеуге, сипаттауға
арналған.
Жұмыста қазақ ... ... пен ... қатысты атаулары
зерттелінді. Оның ішінде аңшылық пен саятшылықта қолданылатын құрал-жабдық
атаулары, қыран бүркіттің ... ... ... семантикалық
ерекшеліктері талданды. Зерттеуде қазақ тілінің түсіндірме сөздігі,
этимологиялық ... ... ... ... ... ... ... алатын орнына мән берілді.
АС қатысты атаулар да өзге тілдік ... ... ... ... ... ... ... бірге жасап келеді. Олар қазақ тілінің сөздік қорынан
ерекше орын алады. Қазақ ... ... ... еніп, сөйлеу тілімізде,
әсіресе, саятшылар мен аңшылар тілінде қолданысқа ие. АС қатысты атауларды
зерттеу - ... тіл ... ... ... бірі болып табылады.
Оларды жинастыру, зерттеу - бүгінгі күннің талабы.
АС қатысты ... ... де кең, олар ... ... тығыз байланысты болғандықтан маңызды рөл атқарады.
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Қазақ тіл білімінде ... ... ... ... және ... ұлттық тілдік
бейнесі зерттеліне бастады. АС қатысты атаулар толық түрде жеке ... бола ... жоқ. ... тілі лексикасындағы АС қатысты туған мол
атауларға арнайы талдаулар ... ... ... өзге ... ... ... этноспен ғасырлар бойы
бірге жасап, халықтың сөздік қорынан ерекше орын алып ... ... ... ... ... өзіне тән жасалу заңдылықтары
қалыптасқан. атауларға лингвистикалық баға беру үрдісі ... ... ... даму ... ... байланыстарына жан-жақты зерттеу жүргізу
ісін қажет етеді. Олардың тіл білімінің түрлі ... ... ... ... тек қазақ тілінде, сонымен бірге жалпы түркі тілдеріндегі
айта қаларлықтай маңызды мәселенің шешілуіне жол ашады.
Зерттеу ... ... - ... және тарихи деректер мен сөздіктерге
сүйене отырып, қазақ тіліндегі аңшылық пен саятшылыққа ... ... ... ... ... ... лексикологиясындағы аңшылық пен саятшылыққа қатысты
атаулар.
Зерттеудің мақсаты мен ... ...... ... ... пен ... қатысты
атауларға лингвомәдени талдау жасай отырып, кешенді түрде зерттеу. Аңшылық
пен саятшылыққа қатысты атаулардың өзіндік сипаты мен ... ... ... ашу, ... ... ... Бұл ... тіліндегі
аңшылық пен саятшылыққа қатысты атауларына қатысты мәселелерді шешудің
теориялық ... ... ... ... Бұл ... жету үшін
зерттеу жұмысы мынадай мәселелерді ғылыми жақтан айқындап, саралап алу
міндеттерін қойды:
- аңшылық пен ... ... ... ... ... тарихи және
тілдік деректерден, зерттеулерден, ... ... мен ... ... ... ... ... жыйып көрсету;
- аңшылық пен саятшылыққа қатысты атаулардың қалыптасу, даму үрдістерін
қарастыру;
- ... ... ... пен ... ... ... уәжділік
жүйесін ашу;
- аңшылық пен саятшылыққа қатысты атауларды тақырыптарға
топтастыру;
- аңшылық пен ... ... ... тіркестер мен атаулардың
мазмұнына талдау жасау;
- кейбір аңшылық пен саятшылыққа қатысты атаулардың этимологиясын
анықтау.
Зерттеу жұмысының ... ... ... ... мен
этнографиялық еңбектер пайдаланылды: М. Қашқаридың «Диуани лұғат-ит түрік»-
Алматы, І-ІІІ (1997-1998); Қазақ тілінің түсіндірме ... 1-10 ... ... ... ... ... ... тілінің аймақтық сөздігі.–А, 2005; ... ... А., 1983; Б. ... ... ... дәстүрлі құсбегілігі
мен атбегілігі» А., 2006; Б. Мүптекеқызының «Қазақ құсбегілері» А., 2006.;
Б. ... Қ.М. ... ... ... ... аңшылығы» А., 2007.
Зерттеудің әдіс-тәсілдері. Диссертацияда қазіргі қазақ тіліндегі ғылыми
әдістемеге ... ... ... ... ... пен ... қатысты атауларды талдаудың негізгі әдісі –
сипаттама әдісі. Бұл әдіс ... пен ... ... ... ... ... және даму ... анықтауда қолданылды.
Салыстырмалы әдіс арқылы жалпы түркі ... ... ... ... ... ... аңшылық пен саятшылыққа қатысты атаулар
сипатталады. Салыстырмалы-тарихи әдіс арқылы ... ... ... қатысты атаулардың шығу төркіні, алғашқы мағыналары анықталады.
Аңшылық пен ... ... ... ... қатынасын көрсетуде
құрылымдық әдіс пайдаланылды. Этимологиялық талдау барысында аңшылық ... ... ... уәжі ... Аңшылық пен саятшылыққа
қатысты атаулардың семантикалық құрылымы талдау әдісі арқылы зерттелінеді.
Жұмыстың әдістанымдық негіздері. Қазақ тіл ... Ә. ... ... Н. ... Г. Смағұлова, Р. Шойбеков, А.Жылқыбаева т.б.; жалпы
тіл білімінде В. Гумбольдт, А.Вежбицкая, А.А. ... В. ... ... мен ... ... еңбектеріне, мақалаларына сүйендік.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы мен нәтижелері. ... ... ... ... ... лексикология саласындағы тіл бірліктері ... пен ... ... ... ... ... кезеңдері,
тілдік табиғаты айқындалып, лингвомәдени тұрғыдан сараланып зерттелінді.
Осы орайда жұмыстың негізгі ... ... ... ... ... қазақ тіліндегі АС қатысты атаулары жинастырылып, бірінші рет
тақырыптық ... ... ... ... ... ... ... пен саятшылыққа қатысты атаулардың ... ... ... пен ... ... ... ... арқылы жасалу ерекшеліктері жан-жақты зерттелініп, талданды;
– қазақ тіліндегі аңшылық пен саятшылыққа қатысты ... ... ... ... пен саятшылыққа қатысты кейбір атаулардың этимологиясы
анықталды;
– аңшылық пен ... ... ... мен ... ... ... және ... мәні. Диссертациялық зерттеудің
теориялық практикалық мәні осы семасиологиялық, ... ... ... лексикология саласын, толықтыра, кеңейте зерттей
түсуге өзіндік үлесін қосады. Зерттеу жұмысындағы аңшылық пен ... ... ... мен ... ... лексика-семантикалық және
грамматикалық ерекшеліктері лексикологияның лингвистикалық сала ретіндегі
маңызды теориялық жақтарын ... өз ... ... ... нәтижесінде
қол жеткізген тұжырымдар мен тілдік фактілерді ... оқу ... ... лексико-фразеология, ... ... ... ... оқылатын дәрістерде, арнаулы курстарда
білім беруде пайдалануға болады. ... ... ... ... ... ... тигізеді. Аңшылық пен
саятшылыққа қатысты атауларға байланысты жинақталған мысалдардың ... өзге ұлт ... ... ... де ... тиетіні сөзсіз.
Қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдар:
- зерттеу барысында жинақталған аңшылық пен саятшылыққа қатысты ... ... ... және ... ... тақырыптық топтары
мен сөзжасамдық сипаты бар;
- халықпен бірге жасасып келе жатқан аңшылық пен ... ... мен ... ... ... ұлт ... ... аңшылық пен саятшылыққа қатысты атаулардың қалыптасу, даму ... ... ... өмірі көрініс тапқан;
- этимологиялық талдау кезінде аңшылық пен ... ... ... реңкін анықтауға болады;
- аңшылық пен саятшылыққа қатысты тілдік бірліктер ұлттық мәдениет ... ... ... ... ... ... пен ... қатысты атаулар сөздік қорымыздың ертеден
сақталып келе жатқан ... ... ... ғана тән ... ... бірі.
Жұмыстың жариялануы мен мақұлдануы. Зерттеу жұмысының негізгі
материалдары мен ... ... мен ... ... ... ... және ... ғылыми конференцияларда: «Қазақ
тілі ғасырлар тоғысында: теориясы, тарихы және қазіргі ... ... ... 70 жылдығына арналған Республикалық ғылыми-теориялық
конференция (Алматы, әл-Фараби атындағы ҚазҰУ Хабаршысы. Филология ... 2006. №4 (94); ... ... ... ... мен диалектологиясы» Профессор
Хасан Кәрімұлы Мұхамбеттің 75 жылдығына арналған Республикалық ғылыми-
тәжірибелік конференция материалдары. ... 2007); ... ... ... ... ... құжат тілі» Академик Ө.
Айтбайұлының 70 жылдық мерейтойына арналған халықаралық ... ... 2007); ҰҒА ... ... ... 2007, №4 ... Жетісу» Ғ. Ормановтың 100 жылдығына арналған Республикалық ғылыми-
практикалық конференция (Талдықорған, 2007); ... ... ... ... сериясы. - № 2 (110); «Ұлағат» журналы 2008, № 4;
«Қазақ тілі мен ... ... 2008, № 8; «Тіл және ... ... ... атты Халықаралық ғылыми-теориялық конференция (Алматы, 2008)
жинақтарында жарияланды.
Сондай-ақ, ... ... ... ... ұлттық университетінің қазақ
филологиясы кафедрасында өткен ... ... (№8 ... ... 2007 ж.) және ... ... 22 желтоқсанда (№ 5 хаттама)
талқыланды. Зерттеу жұмысы бойынша 9 ... ... ... ... ... кіріспеден, екі бөлім, қорытындыдан
тұрады. ... ... ... ... ... берілді.
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
Зерттеу жұмысында АС қатысты атаулардың мағыналық сипаты, оларды ... ... ... ... ... ... «Тіл және мәдениет» деп аталатын бірінші бөлімінде тіл
мен мәдениет арасындағы байланыс мәселесі және оған ... ... ... Тіл мен ... байланысы мен ерекшеліктері
Әлем өрісінің, заман құбылысының әлі жете танылмаған аясы кең. Ғылым
мен өнер көзге ... ... ... ... да, ... ... ғалам
кеңістігін де нақты деректермен беріле зерттеп, ... ... өмір ... ... ... шынайы бейнелеуге ... ... ... ... ... ... жалпы тіршілік-әлемге
деген көзқарасы - ғасырлар бойы қалыптасқан философиялық ойлау мәнері,
қоршаған ... ... ... ... және ... ... ... деуге болады.
Шындықты әр ұжым, әр ұлт өз ... ... Өз ... дегеніміз ғасырлар
бойы қалыптасқан ойлау ерекшелігі, дүниетанымы, сана-сезімі. А.Вежбицкаяның
айтуы бойынша, тіл біріншіден, адамға қызмет ету үшін ... ... ... мен ... ... барлық категориялары адамға
бағытталып жасалған. Бұл - кез келген тілдің қасиеті. Екіншіден, кез келген
тілдің ... ... бар және ... тек ... немесе мәдени
ерекшеліктер ғана емес, сонымен қатар, ұлттық мінез-құлықтың ерекшеліктері
де айқындалады [1, ... ... ... ... ... ... ... «Адам санасында
шындық өмірдің бейнеленуі тілсіз іске асуы мүмкін емес. Тіл біздің ойымызды
білдіре отырып, қоршаған шындық өмір жайындағы ... ... ... есептеледі. Тіл объективті дүниедегі заттар мен құбылыстар, олардың
сапа, белгілері және ... ... ... ... бір ... да айтып жеткізуге икемді келеді» деп жазады [2, 50-б.].
Адам дүниедегі бір затты тілдегі сөздермен белгілейді, ал ... ... ... ... ... затты қабылдау санаға қиын соғады. Әлемнің адам
санасындағы бейнесі тілдегі бейнелермен, яғни ... өте ... ... олар ... ... ... халықтың санасында әлем бейнесі сыртқы және ішкі факторларға
байланысты әр ... ... ... ... де сан алуан. Сыртқы
факторларға географиялық орта, әлеуметтік жағдай, шаруашылық түрі, ... ... ... т.с.с. жатса, ішкі факторларға ... ... ... ... әлем бейнесі, басқаша айтқанда, сөздердің қоршаған дүниені
белгілеп атауы қандай жағдайларға ... ... ... ... сұраққа
көптеген ғалымдар осы уақытқа дейін жауап іздеуде. Бұл тақырыпқа байланысты
зерттеулер тілдің әлемді танудағы ... ... ... әр ... тудыруда.
Тілдің күрделі жүйе екені және ол әр түрлі кішігірім жүйелерден ... ... ... әр жүйенің өзінің тілдік бейнесі бар. Солардың ... ... ...... ... ... синтаксистік және тағы басқаларына ... ... ... басымырақ болуы тілде басқа ... ... ... ... көп ... түсіндіріледі.
Тілдегі әлемнің ұлттық бейнесі туралы айтқанда, ғалымдар концепт ұғымын
қарастырып жүр. Концепт - ұлт ... ... бір ... ассоциативті түсініктер жиынтығы, заттың, ... ... сол ... ... ... және өзіндік бейнесі.
Кез келген ұлт тұлғасының танымы осы ... ... орын ... бір ... ... тек тіл арқылы ғана емес, сонымен қатар тілдік
емес құралдар, мысалы сезім арқылы да ... ... ... ... әлем ... мен ғылыми әлем бейнесінің шекараларын
анықтау мәселесі концепт ұғымының пайда болуына және ... ... ... термин тіл біліміне логикадан алынған» [3, 16-б.].
Кез келген атау тіл ... ... ... ұрпақтан ұрпаққа
жеткізіледі. Әр халақтың өзіне тән, ... ... рухы бар. Сол ... ... ... сақтап тұрған ұрпақтан ұрпаққа жеткізуші күш –
тіл. Ол ... ... ... рухани өмірімен тығыз
байланысты. В. фон Гумбольдттың түсіндіруінде тіл дүниені тікелей ... Тіл ... ... ... ... туралы көрініс
береді. Ғалымның пікірінше сөз – ... тура ... ... оның ... тілдік шығармашылық процесс нәтижесінде туған бейнесі. Яғни, тіл
кез келген жеке ... ... ... ... сол ... қоршаған
дүниенің есігін ашады, әлемді танытады [4, 115-б.].
Этнографтар, мәдениеттанушылар халықтың замандар бойындағы тұрмыс-салты,
әдет-ғұрпына байланысты жайлар мен ... ... ... ... рухани
мәдениетке қатысты жайларды зерттегенде тіл фактілеріне соқпай өте ... тіл – ... ... ұзақ ... ... ... және сақтап қалған құралдардың бірі.
1.2 Тіл біліміндегі лингвомәдени зерттеулер
Бүгінгі қазақ тіл білімінде лингвомәдениеттану ғылымы пән ретінде ... ... ... ... ... болымсыздық ерекшеліктерді
таныту, лингвомәдениеттану пәніне қатысты Ш. Уәлиханов, Ә. ... ... М. ... ... ... ... І. ... Ә.
Қайдар, Р. Сыздық, Е. Жұбанов, Е. Жанпейісов, Т. Жанұзақов, Н. ... ... Г. ... А. ... Қ. ... Р. Шойбеков т.б.
ғалымдар ... тіл ... ... ретінде танытылады. Осы
аталған авторлар еңбектерінде сөз етілген ... тіл ... ... пәнінің зерттеу аясына жатқызуға болады.
Лингвомәдениеттанудың өркениеті, қоғамдық ғылымдармен қатар дамуын
тілдік тұрғыдан сөз ету ... ... ... ... түседі. Осы
жайт тұрғысында, сондай-ақ, көне тіл ... ... ... қызметін арттыруда халқымыздың мәдени өмірімен байланысты ... А. ... мына ... ... ... ... аспектіде зерттеу – ең әуелі тілдер арасындағы жалпыадами
гуманитарлық, мәдени, ... ... ... ... ... әлемдегі құбылыстар, қоғамдағы сана мен салт, бәрі де тілде өз
көрінісін табатындықтан, атау мен оның ... ... ... ... [5, ... - ... ... бірақ оның мәдени тұғырға көтерілуіне
әлеуметтік ортаның ықпалы зор. ... бір ... ... екінші
халыққа оның тілді деректері арқылы баяндалады. Ал тілдік деректер деп
отырғанымыз – мәдениетті сипаттаушы сөз ... мен ... ... ... ... ... ... Ж.А.Манкеева еңбектерінен таба
аламыз. Ғалым тұрмыстық лексикаға былайша баға ... « ... ... ... ... ... тарихы және тілдік шығармашылығы
туралы баға жетпес «ақпарат» көзі болып ... Оның ... ... лексиканың дені – ұлттық материалдық мәдениеттің реликті, әрі
рухани ... ... ... бұл ... ... тек атауыштық қана
қызмет атқармайды. Қазақ тіліндегі ... ... ... ... ... ... ... халқының материалдық өндірісінің деңгейін,
сипатын, түрлерін және ... пен ... үй ... киім мен ... ... ... ... қамтамасыз етуге бағытталған
қазақтың халықтық қолөнер бұйымдарын бейнелейді. Ал олар – қазақ халқының
материалдық қана ... ... да ... ... [6, 5-13-бб.].
1.3 Аңшылық пен саятшылық өнерінің қазақ мәдениетіндегі орны
Адамзат алғаш әлемде пайда болған кезден-ақ өзін ... ... ... ... ... Күн ... ... әуелден әртүрлі табиғаттағы
жабайы жеміс-жидекті теріп жей келе, аң-құс ... ... ... ... мәдениетінде сақталып қалған көне жәдігерлер дәлелдеуде. Әсіресе тасқа
«қашалған» аң-құс аулаудағы бейнелер соның айғағы іспетті.
Аңшылық - адамзаттың ең көне және ең ... ... ... бірі
болғанымен, уақыт өте келе кәсіпке ұласып, орта ... ... ... ... бір түріне айналды. Тарихи даму барысында табиғат
ананың қорының, дәлірек айтсақ аң-құс фаунасының қатарының сиреуі, ... ... күрт ... ... ... қылаң бе-руі мен
технократтық өркениеттің кең қанатжаюы аңшылықты тежеуге мәжбүрледі. ... ... ... ... ақыл-парасатының арта түсуі, өркениетті
қоғам элементтерінің дамуы табиғатқа деген қамқорлықты арттырды. Сондықтан
аң-құстарды жөн-жосықсыз, ... тыс ... ... шек ... басталды.
Әсіресе, адамдардың санасындағы мифтік ... мен ... ... ... ... оның ... ... қазақтар
«Құдайдың малы», «қоңыр аң» деп қастерлеген бұғы, қарақұйрық, тауешкі,
құлжа қатарлы ... және ... ... ... тыс ... ... жол берілмеді.
1.4 Аңшылық пен саятшылықтың тарихи-этнографиялық, лингвистикалық
тұрғыда зерттелуі
Француз королі Людовик ІХ-ның елшісі Гильом де Рубрук болса, 1252-1254
жж. қаңлы-қыпшақ ... ... ... ... ... ... және
сұңқар құстары өте көп. Олар құстарын оң қолдарына отырғызады ... ... құс ... ... дейін салбырап тұратын
жіңішке қайыс тағады», – деп жазады [7, с. 25].
Поляк жазушысы А. ... ... ... жер ... кезінде
қазақ халқының өмірін, дәстүрін және мәдениетін зерттеген. Жазушы ... ... ... да ... мәліметтер береді. Оның «Жолшыбай біз
балапан бүркіт өлтірдік, оның өліміне қазақтар қатты ... ... ... ... ... ... үшін орны ... екендігін аңғарамыз [8, 252-
б.].
Ал, Жошы ханның айналасында үш мың қыран, Абылай хан 500 бүркіт, ... ... ... ... ... ... бұл ғажап өнерді Абай,
Шоқан, Жаяу ... ... ... Ақан ... ... ... ... заңды сабақтастық.
Қазақ этнограф-ғалымдары арғымақтың, қыран бүркіттің, құмай тазының
қадір-қасиетіне, болмысына жеке-жеке ... ... ... ... ... мол зерттеулер ұсынып келеді. Сонымен қазақтың құсбегілік,
атбегілік, тазы күту дәстүрлері туралы жазылған ... өте көп. ... ... ... ... ... ... мыналар: С. Мұқанов, Ә.
Марғұлан, Ж. Бабалықұлы, А. Тұрдыбаев, Б. Кәмәлашұлы, А.Тоқтабай, ... С. ... О. ... А. ... Н. ... Ә. ... ... Ғ. Нұрпейісов, Н. Қазыбеков, Б. Мүптекеқызы, Б. Хинаят,
т.б.
Әйгілі академик Әлкей Марғұлан: ... ... ... ... ... ... ... назарға көп аса ілінбей жүрген ... ... ... Ол – ... өнер. Оның тарихи ескерткіш екеніне
ешқандай күмән жоқ», – дей ... ... мол ... ... ... көп айтқан. Сонымен қатар ғалым «Саят құстары» деген ғылыми
еңбек жазып, онда саят ... ... ... ... ... саят ... ұстау әдістері және оларды баулып аңға
қосу жайлары, саят құстарын түлету, жемдеп ... ... ... ... ... ... саят құстарына керек саймандар, саятшылық өнері –
мәдени істің бірі сияқты мәселелерге кеңінен тоқталады [9].
Академик Ә. ... ... ... и ... ... ... ... қолданылатын фразеологиялық тіркестердің туу уәжіне,
қолданылу ерекшеліктеріне талдау ... ... ... жеті қоян
тапқандай, жер соғып қалу, қанжығада көрісу, қанжығаң қан ... ... ... сұрау, ұлардай шулау, ұя бұзар, шідер үзер, шілдің боғындай
бытырау, ініне су құю, құралайды көзге ... т.б. ... су ... ... ... ... «залить нору водой») образован на основе
выражения, возникшего в лексиконе охотников за мелкими полевыми ... ... и др.; они ... их, ... в норки, заливая водой,
суслики не могут долго удержеться, намокшие, они быстро ... в ... [10, стр. ... Ә. ... ... ... ... мақал-мәтелдерінің
түсіндірме сөздігі және зерттеу)» атты ... 2 ... ... ... табиғаты зерттелінген. Мысалы, «... Ұяда нені көрсең, ұшқанда
соны ілерсің ... ... ... ... өзекті мәселесі –
жасөспірімдер тәрбиесінің концепсиясына айналып ... ... ... ... Бұл ... о ... ... лексиконында бүркіт балапанының қара
қанат болғанға ... ... ... ... ... дами ... қандай тәлім-тәрбие алсаң, өскенде соны істейсің" деген ауыс
мағынаға айналып, адамға қатысты ... келе ... ... ... ... [11, ... ... «Қобыланды батыр» жырының лексикасы ... ... атты ... ... атауларына
байланысты теңеулер тараушасында халқымыздың күнкөріс кәсібі құсбегілікпен
байланысты туған теңеулерге талдау жасағай келе, ... ... ... ... ... әртүрлі құсқа, соның ішінде алғыр,
ұшқыр құстарға ... айту ... ... ... Мысалы: қабағы тастай
түйіліп, ақ ... ... ... Халқымыз ел қорғаған батыр ұлдарының
әрекеті, ... ... ... ... ... өзіне ерекше мән
беріп, кереметтей асыл сөзбен теңей білген. Осымен ... аң, ... де ... ... ... ... орны ерекше. Мысалы, жырдағы
теңеудің негізгі қызметінің бірі батырдың жауға аттанғандағы қимыл-әрекетін
бейнелеп ... ... ... Бұл ... дәлелді қойға тиген
қасқырдай, арыстанға ұқсады, түлкідей көзі жайнады, аш күзендей бүгілді, ... ... т.б. ... ... [12, ... А.А. «Ғұрыптық фольклор лексикасы: идиоэтникалық семантика»
тақырыбында жазған диссертациясында Саятшылық пен аңшылыққа қатысты лексика
тараушасында Бала ... ... ... ... ... ... ... соқтыру, мұзға отырғызу сияқты кәсіби сөздердің этимологиясына, қолдану
ерекшелігіне талдау жасалған. Фразеологизмнің қалыптасуына негіз болған
аңшылық өнер ... ... ... ... [13, ... Ә. ... ... ұлттық-мәдени деректері» атты
ғылыми жұмысының Аңшылық пен ... ... ... ... томаға тұйық, қан сонар, мұзға ... жер ... ... ... ... мотиві қазақ халқының аңшылық дәстүріне
байланысты екенін көрсетеді. ... ... ... ... түлкі мінез, қоян жүрек, арыстандай құтыру, аюдай ақыру, аш
күзендей бүгілу, ақ иық болу, ақ жем, ... ... ақ ... таңындай,
жібек баулы қырандай сияқты тұрақты тіркестердің
ерекше орын алуы – ... ... ... тарихи айнасы екенінің тағы
бір ... [14, ... тіл ... ... ... ... бірнеше диссертациялар
қорғалған, атап айтсақ, Аркушин Г.Л. «Охотничья лексика западно-полесских
говоров»[15], ... Д.В. ... ... с ... и ... в ... ... [16], Боргояков В.А. «Лексика охоты и
рыболовства в диалектах хакасского языка» [17].
Жұмыстың ... пен ... ... ... топтары» атты екінші бөлімінде ... пен ... ... ... ... ... сөз
тіркестерінің тілдік ерекшеліктері, саят құстарының атаулары мен ... ... пен ... ... ... тіркестер туралы сөз
етіледі.
2.1 Аңшылық пен саятшылықта қолданылатын құрал-жабдық атаулары
Жеті қазынаға байланысты ұғым-түсініктер ... ауыз ... ... ... ... де әр ... нұсқада кездеседі. Мысалы:
Жүйрік ат – адамның қанаты,
Қыран бүркіт – жігіттің қуаты,
Құмай тазы – берік сенімі,
Берен мылтық – қаһарлы от,
Өткір ...... - ... ...... сөз ... ... жүйрік ат, қыран бүркіт, құмай ... ... ... кездік, ау-жылым, қандауыз қақпан кең дала төсінде ... ... (АС) ... ... ... бойы қолданып келе жатқан
тұрмыстық құралдардың атаулары. Қазіргі ... ... ... ... ... ... атауларының сан жағынан мол екенін аңғаруға болады.
Көшпелі тіршілікпен өмір сүрген халқымыздың АС дәстүрі ... ... ... ... ... ... ... үлгісі болған. Өркениетке
қол жеткізген бүгінгі таңда, дала төсінде ата-бабамыз сара жолын ... АС ... күні ... ... ұмыт ... жоқ.
АС қатысты құрал-жабдық атаулары (60-қа жуық) ... ... ... ... кейбір атаулар мен тілдік ... ... ... т.б.) ... пассив қабатына өткені байқалады.
АС қолданылатын құрал-жабдықтарды жасалу ... ... ... ... ... ... қарастырғанды жөн көрдік.
1. Ұрып-соғу, ату құралдары: мылтық, ... ... ... ... ... сақпан, айбалта, қатыр, саржа, семсер, сембе, таяқ, сүңгі ... ... ... ... ... арқан, арқамшы, тор, ау, сүзу
жіп, шыжым, құсбау, бау (балақ бау, аяқ бау, шыжым бау, ірге ... ... ... үркіту үшін қолданылатындар: дабыл, сақпан, шың, дауылпаз,
дудыға, қоңырау т.б.
4. Арнайы жасалатын құрал-жабдықтар: ... ... ... ... ... ... ... аяққап, ырғақ, жезтұяқ/мыстұяқ,
жем қалта, жемсауыт, тұғыр/құсағаш, томаға, құсқода, шырға, шәңгек,
қанжыға, қыранүйі/талүйшік/құсхана, ... ... ағаш ... құратын тұзақтың, аудың атауы М. Қашқари сөздігінде кездеседі.
Бұл грамматикалық еңбек қана емес, сол замандағы ... ... ... ... ... ... ... бай жазба
ескерткіш. Мысалы АС құстарды ... ... аң ... ... ... ... ... бар: ҮШЛҮШ: қоян тұзағы. Ұштары бір темірге
бекітілген үш тал шыбықтан жасалады (1 том. 125 б.). ... ... ... ... ... бір түрлі ауы. Ханның адамдары орман мен қырларға
таралып, жабайы аңдарды хан ... ... ... Хан ... ... ... ... аулай береді (1 том. 420 б.). ҚЫСМАҚ: ілмекті жіп, ... ... (1 том. ... ... ... құс ... тұзақтың бір түрі
(3 том. 60-б.). САШРАТТЫ: шашыратты. Тұзақтың бір түрі ... ... ... Ол ... ... ... Екі айыр бұтақтың арасына тұзақтан
жіп байлайды. Оны топыраққа көміп, ... дән ... ... Жем ... құс ... не ... не мойнымен ілініп қалады. Мақалда былай деп
айтылған Saшratғudыn ... қuш қыrқ jыl азrы ... үze ... қорыққан құс қырық жыл ағаш үстіне қонбас (2 том. 475-476-б.)
Саятшылар қыран құстардың ішін ... ... ... су құю үшін ... құюда түтікті пайдаланады. ТҮТІК 1. Зат. Іші ... ... ... зат. 2. ет. ... ... өңі қашу, түсі бұзылу. (ҚТТС 9 ... -560. 352б.) ... ең ... ... ... оны өзімен
бірге алып жүреді. Түтіктің ... ... екі ұшы ашық етіп ... ... ... ... малдың, қоянның жіліктерінен, асықты
жіліктен қамыстан, қурайдан, дайындайды, кейде ... да ... ... ғасырда жазылған М. Қашқари еңбегінде түтікке байланысты мынандай
дерек бар. ... ... ... сол ... ағаштардың қабығын жармай
діңінен суырып алады да түтік жасалады. Балалар сол ... ... ... ... ... ... ... торғай атып ойнайды. Құс ататын ... ... ... Ол ... ішін қуыстап ойып та жасалады. (1том 446-
б.) Түтік сөзінің түбірі – тү. Оны ... ... ... ... ... ... ... түшкір>түш+кір. Түтікті
үрлегенде, түшкіргенде не түкіргенде дыбыс шығатыны белгілі. ... ...... ... еліктеуіштен пайда болған сөздерге ұқсайды.
Ұлттық мәдениеттің, тарихи дәуірдің куәгері, халықпен бірге жасап келе
жатқан АС ... ... ... ... болуы, оған әр
қоғамның ықпалы, олардың жасалу тарихы мен тұтыну ерекшеліктеріне тарихи-
лексикологиялық, этимологиялық талдау ... ... ... қолданылатын құрал-жабдықтардың дүниеге келуі, материалдың негізі мен
аталу уәждері, жасалуы қазақ топырағына тән идеялармен жүзеге асқан. Құрал-
жабдық атаулары ... ... көне де ... ... да ... ... орын алып отыр, бұл атаулардың мән-мағынасына үңілсек,
халықтың ақыл-ойын, психологиясын, ... ... АС ... ... білдіретін сөз тіркестерінің тілдік
ерекшеліктері.
АС аң-құстарды қолға түсіру үшін әртүрлі ... ... ... ... ... ... мен ... бірліктер бар. Жыртқыш
аңдарды аулағанда пайдаланылатын әдістердің түрлері де сан алуан. Әрине
әрекет бар ... ғана ... бар. Сол ... де АС ... ... сөз тіркестерінің барлығы дерлік етістікті тіркес болып келеді.
Бұл жөнінде профессор Р.С. ... ... ... ... ... белгілеуде ерекше орын алады. Бұл оның лексикалық, грамматикалық
мағынасына байланысты. Етістік сөздің ... ... ... ... ... мол ... ... себеп. Етістік сөздер
басым компонент ретінде сөз тіркесін қабысу, ... ... ... ... - ... [18, 31-б.].Біз зерттеу нысаны етіп алып ... ... екі ... ... ... ... байланысқан және
меңгеріле байланысқан. Енді соларды тізбелеп ... ... ... ... (шақырып) ату, қарды омбылап аулау, тояттатып ұстау, ін ... ... ату, ор ... ... және т.б. ... ... сөз
тіркестерінің барлығы дерлік күрделі ... мен ... ... ... сөз ... Тасқақпен аулау, түтін салу,
аумен, тормен ұстау, тұзақпен аулау, құмқақпанмен аулау, қақпанмен ... ... мұз ... ... отырғызу, мойын қатыру, түтін салу, қарға
орану, із шалу, ізге түсу, итпен аулау, інге су құю және ... ... сөз ... бағыныңқы сыңарының көп
бөлігі көмектес септік ... ... бұл ... әдісте халық
көбінше арнайы құралдардың, заттардың көмегімен аулағанын білдіреді. ... ... су құю» ... ... ... септікті зат есім ... ... ... бұл ... ... делибаративтік қатынасты
білдірген тіркес. «Меңгерілген зат есім мен ... ... ... тура ... бар ... пайда болады. Осы мағына кеңейтіліп,
«барыс септіктегі есім (тұйық рай етістік) - етістік» ... ... ... ... ... қатынасты да білдіру ... ... 18, ... ... амал-айлаларды білдіретін сөз тіркестерінің басымы
меңгеріле байланысқан сөз ... ... ... етістікті сөз
тіркестері бағыныңқы сыңарды меңгере байланыстыруы көп болады. Бұған ... ... ... ... түр ... да, жиілік жағынан да етістікті
сөз тіркестерінде өте мол көрінеді» - деген ғалым пікірін де ... ... [ 18, ... Саят құстарының атаулары мен тілдік ерекшеліктері
2.3.1 Қыран құсқа қойылатын аттардың жасалу жолдары
Қыран құсқа қойылатын аттарды ... ... ... ... ... ... түрде талдаудың маңызды бір жолы болып табылады.
Бұл жағдайда қыран ... ... ... ... ... заңдылықтары
да бар екендігін аңғаруға болады.
Қазақ халқы – ... ... ... Үнемі биікте ғана самғайтын, даланың
тыныштығы үшін ... ... ... ... құсы деп ... ... ... көк байрағында да алтын күн мен қыран бейнесі
сомдалғаны баршаға аян. Қыран құс ... ... ... ... ... өлеңдеріне дейін көркемдік дәнекері болғанын айшықты сөз
тіркестерінен аңғаруға болады. ... ... ... күн қондырған
қыран құстарға ат қоюда тіліміздің небір шұрайлы да көркем ... ... ... ... Б. ... ... тек ... ғана 200-ден
аса атауы бар, ал ... ... ... өзі 94-ке жетеді дейді.
Құсбегілер ... ... ... ... ... ... бүркіт басы мен
тұмсығының сыны; ... ... ... құйрық, қауырсын сыны; саны, аяғы,
саусағы, тұяғы, табанының ... ... жүн ... ... ... сыны»
[19, 11-12б.]. Бұның өзі қыранға берілетін аттардың тілімізде мол болуы
ұлттық дүниетанымымыздың кеңдігін, тереңдігін ... ... ... ... ... шығуы, дамуы, мағынасы,
құрылымы жағынан түрлі тілдік бағытта зерттеу жұмысы тіл тарихымен қатар
қоғам үшін де ... ... ... ... тіл ғылымында жүргізіліп жатқан
түрлі ғылыми зерттеулерге қарамастан, әлі де болса ... ... ... ... өзекті мәселелердің бірі – қыран құсқа берілетін
аттарға семантикалық және сөзжасамдық ... ... ... ... ... ең ... ... дүниетанымының, ұлттық дәстүрінің алатын орны
ерекше. Қазақ халқының менталитеті мен ... ат ... ... ... мен ... ... жолы бар ... болады.
Қазақ тіліндегі қыран аттарының көпшілігі танымдық табиғаты ... ... мен ... ... да ... ... аттары екі
сөздің бірігуі, сөз мағынасының дамуы, сөз ... ... ... ... Мұндай атаулардың барлығы да туынды сөз ретінде таныла
алады. ... ... көбі ... және ... ... ... ... Оған төмендегі мысалар дәлел болады.
Морфологиялық (синтетикалық) сөзжасам тәсілі арқылы жасалған туынды
аттар бар, Мысалы: Ішжарғыш, ... ... т.б. ... дер едім – ... ғой бапты көп тілемес (А.Сейдімбек. Ақиық. 52 б.). – Ей, Мұса,
Кекшіліңнің қызығын көп ... ғой, сен ... ... ... 60 ... тәсілдің бірі – сөздердің бірігуі болып табылады, екі
немесе одан да көп ... ... ... ... күрделі аттар мол.
Мысалы, ... ... ... ... ... ... әртүрлі болғанымен, олардың өзіндік жүйесі
мен құрылымы бар екені белгілі. Олардың жасалуының өзіндік ... бар. ... ... ... ... қолданылады. Олардың сипатын
мынадай модельдер арқылы анықтауға болады:
1. Сын есім мен зат есім моделі (С+З): Сын есім мен зат ... ... ... ... ... ... білдіретін ақ, қара,
қызыл, сары т.б. сын есімдер құстың сын, сипатын, өзіндік ерекшелігін ... ... ... және екі ... біріге келіп, бір атауды
білдіреді. Мысалы: Қазір де осы қырандар сайысына келген жігіттердің ... ... ... ... ... ... бүркітті алып келді
(Нұрғожа Ораз // Сарыарқа 1999. № 6, 97 б. ... ... мал ... ... ... белгілі. Сондықтан да оның өткендегі ... ... ... салт-санасы тілде де із қалдырған. Тілімізде қыран ... ... дәл ... ... ... ат қойып, оны қолдана білуге
құсбегілердің ерекше мән бергенін төмендегі ... ... ... ... ... ... ... күрделі атаулардың сан жағынан
мол. Негізгі түр-түс атауларының зат есіммен тіркесуі ... ... ... екі ... болып келеді.
|Ақ ... ... ... ... ... |
| ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... |
2. Зат есім мен зат есім ... (З+З): ... ... ... Қылыштұмсық, Мұзбалақ, Мұзмұрт, Күңтабан // Көнтабан. ... ... деп ... - деді (А.С. ... 52 б.). Осы ... ... ... болсақ: Мұзмұрт не Мұзбалақ аттары мұзды
аймақтарды мекендейтін, түгі ... ... ірі, ... жыртқыштарды
аулайтын тау құсына ... ... ... бір ... ... ...... морфологиялық құрамы – бүтін. Біріккен сөздің
мағынасы оның құрамындағы компоненттердің ... ... ... және
белгілі бір атауға ие болады. Мысалы: Күңтабан // ... ... ... ... // көн» және ... ... мағынасы арқылы, табаны ірі, қалың,
күсті болып ... ... ... ... ... ... жаңа
екіншілік атаулық мағынасы қалыптасқан. Күңтабан дер едім – ... екен ... ... 52 б.). Кіре берісте Мәті ақсақал өзінің
Күңтабан деп ... ... ... ... ... отыр екен
(А.Сейдімбек. Түлкі түгінен жазған. 75 ... Сын есім мен сын есім ... (С+С): ... Қарашолақ, Ақшегір,
Құлакер, Кершолақ. Мысалы, Оның қолындағы бала ... ... оң ... тұяқтарын салдырлатып, томағасын қаға бастады (М.Ә. Бүркітші. 270 ... Зат есім мен сын есім ... (З+С): ... Сөпелексары,
Жапыраққара, Дауылқара және т.б.
Қыран құстарға берілетін аттардың синтаксистік ... ... ... ... ... да мол кездеседі. Мұндай ... ... одан көп ... ... ... ... арқылы жасалған. Екі, үш
құрамдас атаулар бағыныңқы және басыңқы сыңарларға ие. ... ... ... ... түр, ... ... тұрғысынан нақтылайды.
Бағыныңқы компонент ретінде кейде антропонимдер ... ... ... ... ... Бектемірдің сары құсы, Жаяу Мұсаның
Көкдойыны, Шайманның Сарышолағы, Мәтімұсаның ... және ... ... мысалы: Оралдың қарашолағы, Нарынның ... ... ... ... ... ... Алтайдың // Алатаудың
ақиығы және т.б. ... ... ... құрамы, тұлғасы ешбір
өзгеріске түспейді. Өзгеріс тек ... ... ғана ... ... ... ... ... отырып, тілдегі бұрынғы қолданылып
жүрген мағынасының үстіне жаңа ... ... жаңа ... атау ... ... аттарының қатарында сөзжасамның лексика – семантикалық
тәсілі ... ... ... да ... ... ... Баршын,
Шомбал т.б. Атаулардың жасалуын, яғни мағыналық жағынан өзгеріске түсіп,
жалпылық ұғымнан ... ... ... ... ... тәсіл тұрғысынан қарастырсақ, тілдің лексикасындағы
жалпы ұғымды ... ... ... есім ... өтуі ... ... ие болған.
2.3.2 Қазақ тіліндегі бүркіт жасына байланысты атаулардың
семантикалық ерекшелігі
Қазіргі таңда халқымыз аңшылық-саятшылық, құсбегілік өнерімен ... ... да, бұл ... ... ... ... да аз емес. Бүгінде аталмыш өнердің қыр-сыры тек этнограф, зоолог
ғалымдарды ғана емес, тілшілерді де ... ... ... айналды.
Қазақ тілі лексикасында бүркіт сынына, атына байланысты 200-ге тарта,
бүркітті баптауға арналған құрал-жабдықтың 60-қа жуық ... бар. ... ... сөзі ... ... ... ... (бүркіт қабақ,
бүркіттей түйілді//шүйілді, бүркіт көз т.б.) мен бүркітке қатысты ... ... ... ... ... ... айырылады;
Кәрі бүркіт қырланса – түлкі іледі. т.б.) өзі бір ... ... ... бүркіттің жасын 1 мүшелге ... (12 ... ... ... ... ... ... бір жүйеге түспегендіктен,
алшақтық, өзгешеліктер бары аңғарылды. ... ... ... аймағында әртүрлі атаған. Баспаға әр жылдары ... ... ... ... жасы ... мәліметтер мол
кездеседі. Оны төмендегі кестеден көруге болады.
|жасы |А.Құралұл|А.Сейді|Б.Кәмәләшұлы |Ж.Бабалықұлы, ...... ... ... Саят А., ... 1989, |, |
| ... ... |дәстүрлі |-141 б. ... ... |А., ... ... ... |
| ... А., | ... |нің | |Өнер. 2006, -120| |қ |
| ... |б. | ... |ығы А., |-89 б. | | ... ... | | ... ... | | | |. А., |
| |1998, | | | ... |-128 б. | | | |тап. |
| | | | | |2007, |
| | | | | |---208 |
| | | | | |б. |
| | ... ... ... | | | ... |2-түрі | |1 жас |Балапан
|Балапан құс |Балапан ... ... |1 жас ... ... ... ... | |2 жас ... |Қантүбіт |тірнек |Қан түбіт |Қан түбіт
|2 жас |тірнек |Қантүбіт |тірнек |Қан түбіт | |3 жас |Тас ... ... ... ... |3 жас |Тас ... |тірнек |Тастүлек |тірнек | |4
жас |Ана |Тастүлек |Ана |Тастүлек |Тас түлек |4 жас |Ана ... ... | |5 жас ... ... ... |Мұзбалақ |Мұзбалақ |5 жас |Қана
|Мұзбалақ |Қана |Мұзбалақ | |6 жас |Жана |Көк түбіт |Жаңа |Көк ... ... |6 жас ... |Көк ... ... |Көк ... | |7 жас |Мұзбалақ |Қана
|Құм түлек |Қана |Қана |7 жас |Мұзбалақ |Қана |Құм ... ... | |8 ... ... ... |сұм түлек |Жаңа |Жана |8 жас |Көк түбіт |Жана |сұм түлек
|Жаңа | |9 жас |Май түбіт |Май ... ... ... |Май түбіт |Май түбіт |9
жас |Май түбіт |Май түбіт |Қоңыр түлек |Май ... | |10 жас ... ... ... ... |Барқын |10 жас |Барқын |Барқын |Кәрі түлек |Барқын |
|11 жас |баршын |баршын |Ақ түбіт |баршын ... |11 жас ... ... түбіт |баршын | |12 жас |Шөгел |Шөгел |Ақырғы түлек |Шөгел |Шөгел |12
жас |Шөгел |Шөгел |Ақырғы ... ... | ... ... жасына қатысты берген атауларын осындай кесте
арқылы ... ... ... ... яғни ... басым
бөлігінің бүркітті жасына қарай қалай топтағанын былай тұжырымдауға болады:
1 жас ... жас ... жас Тас ... жас ... жас ... жас Көк ... жас Қам ... жас ... жас Май ... жас ... жас ... жас ... осы ... ... ... ... әрқайсысысының семантикалық,
этимологиялық ерекшеліктеріне зер ... ... ... жасалынды. Қазақ
тілі лексикасындағы бүркіт жасына ... ... ... ... ... ... ... байланысты әрқалай екені атауларға
байланысты жүргізген талдау барысында анықталды. Бұл атаулар кез ... ... ... ... ... Келтірілген деректер негізінде
қыран бүркіттің жасына байланысты ат қоюда халқымыз құстың ... мен ... және т.б. ... ... қарай атағанын байқадық.
2.4 Аңшылық пен саятшылық қатысты сөздердің этнолингвистикалық сипаты
Қыран құстарға, оның ішінде ... ... ... ... айтылатын
аңыздар, орындалатын ырымдар өте көп. Мысалы, бүркітке қатысты нәрсенің
барлығы – қауырсыны мен тұяғы, басына ... ... ... қоятын
тұғыр, аңға алып шыққанда отырғызатын балдақ – барлығы да киелі саналған.
Босанып жатқан әйелдің үстіне ... өзін ... оны ... алып кіретін ырым болған. Наным–сенім бойынша, осылайша, жаңа
туған баланың ... ... ... мифтік құс – Қарақұсты ... ... ... ... ... ... ... үйге кіргізіп
ұстайды. Халқымыз бүркіттің осы отырысының өзі-ақ перзент шақырады деп,
бүркіттің тұяғын да ... деп ... оны ... ... не болмаса
бесікке іліп қоятын болған.
Қазақ халқының емшілері бүркіт көмегімен талма ауруы да емдегені ... атты ... өте ... етіп суреттеледі. Мысалы, «Бүркіт әп-
сәтте көктен сорғалап кеп құйылды да, қызға ... ... шар ... ... естілді. Құдай берді. Сәті түсті деген осы. ... ... ... ... ұшырғанда талма ауруы құс тұяғы тисе жазылмай
қоймайды » ... Д. // ... №88 05.08.06 ж.]. ... ... ... құсты көргенде адам жан дүниесінде алапат сілкініс пайда болды, ... ... ... оқыс айғаймен сыртқа шығып кетеді екен.
Қазақ тілінің сөздік құрамында аңшылық ... ... орны ... ... ... ... ... беріліп келе жатқан тұрақты
тіркестерінің құрамында аңшылық, саятшылыққа байланысты қолданылатын кәсіби
қолданыстар жиі ... ... ... ор қазу ... ... тегі ор ... ... Аңды ор қазып аулау дәстүрі бар. Ауланатын
аңға байланысты ор терең, тік, таяз, кең немесе ... ... ... ... қиянат жасау, жаманшылық ойлау деген ұғымды ор қазу
тіркесі арқылы ... Бұл ... ... уәжі қазақ халқының
аңшылық дәстүріне ... ... ... ... ... қай-қайсысы болмасын жасалу ерекешелігі мен
дыбысталуы жағынан түркі халықтарына ортақ атаулар ... ... ... аң ... кең ... ... болғаны тілімізде сақталған мол
мақал-мәтелдерде де көрініс тапқан. Мысалы, Сүйреп салған ит түлкі алмас;
Аңға шығарда итіне ас ... ... ит ... ... Түлкі алған
итке сын жоқ; Қыры кеткен жігіттің құмайы қырын жүреді және т.б. ... ... ... итке ... ... ... тіліміздің
лексикалық қорын молайта түсіп, әрі осы теңдесі жоқ өнер ... ... ... ... ... пен ... ... тұрақты тіркестер
Халқымызды рухани-мәдени өміріндегі ең көне, маңызды өнердің бірі –
аңшылық, саятшылық өнер. ... біте ... бұл өнер ... халқының
бүкіл болмыс-бітімін, даму деңгейін, наным-түсінігін көрсетеді. Осы өнерге
қатысты туған бүгінгі күні қолданыста бар немесе қолданыстан ... ... аясы тар ... мен тұрақты тіркестер тілімізде мол кездеседі.
Профессор Г.Н. ... ... ... «Тіл өзінің даму сатысында белгілі
бір тарихи әлеуметтік жағдайға байланысты, қоршаған ... ... ... ... ... өмір ... [20, 34- б.].
Ұлттық сөздік қордың кең қабатын құрайтын ... ... ... ... ... тілімізде молынан кездеседі. ... ... мол ... ... тіл байлығынан, салт-
дәстүрінен, әдет-ғұрпынан мағлұмат береді. «Әр халықтың ұлттық тұрмыс-
тіршілігіне сай, ... ... ... ... ... әсеріне
байланысты туған фразеологизмдер сол халықтың күн көріс тұрмысынан, ... ... ... - ... Г.Н. Смағұлова [20, 46-б.].
Олай болса, күн көрістің көзі болып, кейін өнердің бір ... ... ... ... ... фразеологизмдердің мән мағынасына зер
салатын болсақ: көлденең келген көк аттыға ... ... ... ... көк атты ... ... бар. Бұл ... тіркес кез келген, кім
көрінген мағынасында ... ... 6 том 271б]. ... ... төркіні аңшылыққа қатысты. Осы фразалық бірлікке негіз болып тұрған
сөз – байлау. Қазақ дәстүрінде ... ... ... ... ... ... адам аңшыға жоралғысын жасап, тек үйінде ... ... ... ... ... ... ... адам «байлансын» десе, аңшы
ұстаған аң-құсты сол жерде-ақ ... ... ... көк ... тіркесінің
туу уәжі аңшылыққа байланысты екені анық.
Фразеологизмдердің ішінде кейбір сөздер ерен байқалып, түп ... ... ... Ондай сөздер әлденеше фразеологизмдерде ... ... ... ... ... фразеологизмдерге «қанжыға» сөзі
ұйытқы болған. Негізінен қанжыға сөзі түсіндірме сөздікте:
ҚАНЖЫҒА зат. Бір нәрсені байлау үшін ... екі жақ ... ... ... өткзілген жіңішке қайыс (ҚТТС 6 т. 8-9 б). Ал тілімізде
аталған ... ... ... байлады
(- сында) кетті
(- да ) көрісті
(- да ) жүрді
ҚАНЖЫҒА (- дан ) ... лас ) ... ң ) қан ... ... ң ) ... ... сын ) ... фразеологизмдер қатары туындайды.
1) Тіліміздегі қанжығаға байлады; қанжығасында кетті фразеологизмі
«олжалады, сыйға берді» деген мағынасында көкпарды ... ... ... аңды
беруге сыйға берді деген мағынасымен қатар, «ықпалында кетті; шылауында
кетті» мәнінде де ... ... ... ... ... ... қанданды, аузы
майланды; қанжыға қандалып, ... ... ... варианттары
аңшының сәтті сапарына қатысты олжалы болуына ... ... Басы ... жүру тіркесінің беретін мағынасы - ... ... ... ... ... бұл тіркес өзгеріске ұшырап,
«Кімнің басы кімнің қанжығасында жүр» (Абай) деп қолданылған.
4) Адамның қанжығасында кездесейік. Академик К.Аханов: ... ... ... ... аңыздар, әр түрлі ұғымдар мен түсініктер негіз
болғандығы ... ... [2, ... Аңыз ... ... қоян
көзінің маңдай тұсы шұңқыр болып келеді. Қоян балалағаннан кейін ... ... деп ... кейде тіпті емізбей тастап кетеді
делінген.
Тілімізде сонардың ерекшелігіне, ... ... ... ... ... болады:
1) Ұзақ сонар – ұзақ жауған қардың әсерінен ... ізі ... ... ... аңды ұзақ ... ... ... олжалайды;
2) Келте сонар – қар тоқтай салысымен жортқан аңның ізіне түсіп, аңшылар
аз уақыт аралығында қанжығасына олжа байлайды; Мысалы, Өткен қыс ... ауа ... ... ... ... ... осы Жәкен қояр да қоймай
Мұсаны аңға алып ... ... Қан ... қар қылаулап тұрады, аңның ізіне қарап қай жаққа ... ... аң ... бірден аңғарған аңшы аңды қиналмастан ұстап
алады;
4) ... ...... ... мол әрі сайлы құрал-жабдықтармен аң
аулауын айтады.
5) Қырбық сонар - әлі беки ... ... аңға ... ... Бұған шейін
анда-санда түскен қырбық сонары болмаса қар да беки қоймаған. (А.Сейдімбек)
6) Қара сонар – қар ... ... саят ... келгенде аңға шығу.
2.6 Аңшылық пен саятшылыққа қатысты эвфемистік қолданыстар
Қазақ өмірінде, ... ... ... атын тура ... ... ... бар, олар - ... аю т.б. Мұндай құбылысты тілде табу
деп атайды. Ахметов Ә. «Түркі тілдеріндегі табу мен ... ... ... ... кәсіп негізінде қалыптасқан түркі халықтарының
табу мен эвфемизмдеріне кең көлемде талдау, ... ... ... ... – бөрі, тік құлақ, қара ... ... қара ... ... ... ... ... құлақ, теріс ауыз, жиен
т.б.
Бөріге байланысты қазақ халқының ... ... ... ... тілімізде мол мағлұмат бар. Себебі ... ... ... аңыздар, тотемдік ұғымдар көптеп кездеседі.
Ғалым Р. Авакова: ... ... ... ... тіл арқылы көрініс
табады. Тіл нәзік болғанымен, оның табиғаты ... ... да ... ... ... әр қилы ... Кез ... сөз мифологиялық
құпияға ие, оның мағынасы мифтік сырларға ... ... ... ... ... 148 б.]. ... сондай киелі ұғымды білдіретін, қасқырдың ...... ... ... үңілсек, ғалымдар арасында әртүрлі
пікірлер бар. Түркітанушы Э.В. Севоротян этнографиялық және ... ... ... ... ... қасқырдың тотемдік
қызметін атай келе, «...устанавливал запрет на его называние и требовал
иносказательного обозночения ... ... ... ... ... значение ВÖRÜ «червь», «насекомое», «скорпион», «паук».
Они не ... так как ... в ... ... ... турк.
қу:рт, тур.kurt «червь», «волк».
Севоротян Э.В. «бөрі» сөзінің мағынасын еңбегінде төмендегідей ... ... ... ... жәндік, шаян
3. ауыс. Ұл
4. қырғ. батырды көркем эпитетпен айту
5. өзб. өздік есімдік
6. шағатай тайпасының аты
7. қасқыр ... ... ... ... ... ... каналдағы ағаш бөгет [22, 219-211 б.].
Түркітанушы Сетаров Д.С. орыс тіліндегі БИРЮК сөзінің ... ... ... «У ... ... ... волка запретно. Взамен
его русские заимствовали слова «бирюк». В ... язык ... ... ... в ... в., однако еще в начале ХІХ в. это слово ... ... ... как заимствование, употребляемое русскими
только в местах, прилегающих к территории тюркоязычных ... ... же ... ... ... слово бирюк в словорях
приводилось без локальной ... Из ... ... ... ... со ... ... в литературную речь». Д.С. Сетаров бөрі ... bor ... ... «серый» - «боз» ... ... ... ... ... орыс ... де кездеседі деп,
серый – қасқырдың орыс ... ... ... ... [23, 13-14
бб.].
Қасқыр сөзінің шығу ... ... Ә. ... ... ... ... жақ сүйектерінің қарысып қалуына байланысты «қарышқыр» деп ... ... ... ... ... ... мен ... дүниеге келіп танылуы
ұрпақтан ұрпаққа сақталып жетілуі тек тіл арқылы ғана ... ... ... қасқыр мен бөріге қатысты ұғым-түсініктер ұлттық тіл негізінде
пайда болып, ғасырлар бойы халық жадында ... ... ... дейін
жетіп отырғанын жан-жақты талдауға тырыстық.
7. АС қатысты көркемдік құралдар
АС қатысты көркемдік құралдарды айтқанда зооморфизмдерге соқпай ... ... ... (гр.zoon-жануар және morphe-форма) – жануарлар мен
адам ... ... ... ... адамзат сипатына
қолданылатын бейнелегіш сөздер. Зооморфизмдерді ... ... ... ... көз ... оңай және тез елестеуіне, бейнені тез
тануымызға мүмкіндік беріледі. Себебі, адам ... мен ... ... қасиет, мінез-құлық, іс-әрекет көп. ... ... ... ... орны бөлек. Бұл адамзат сипатын нақтылайтын
жалпы ой, суреттеудің бір түрі.
Қазақ халқы аңшылық кәсіппен айналысқан ... ... ... аң мінезін, іс-әрекет, қулықтарын, тіршілігін бес саусағындай
білген. Солайша аң ... ... да ... ... бай
қолданыста. Жануарлар атауы арқылы адам мінезін ұтымды беруде –дай, -дей
қосымшасы арқылы ... ... ... ... бар. ... жылды
араға салып барып, төпелеп жауған албасты қар екі-үш тәуліктен ... ... ... енді міне ... ... ... ма, әлде Алтайдың
аш қасқырының ұлуындай ма әлдебір, жұмбақ та жат үнді сарнап, ... ... ... ... ... ... ... АС кәсібіне байласынысты сөздердің семантикалық шеңбері
кеңейіп, ауыстырып ... ... ... ... да ... ... Әрі арғы бетте менің әкем үкіметтің шеңгеліне ... ... ... да, ... ... ... ала ... тастап жүрген
көрінеді. (Ж.Ахмади. Жүрек қартайса, ажал аңду салады.А.Қайнар 2000 -192,
180-б. ... аяғы төрт ... ... Өкше ... - ... ... - жембасар, ортан саусағы - сығым, шынашағы – шеңгел немесе ... ... төрт ... ... ...... деп ... Тілімізде
бүркіт саусақтарына байланысты тегеуріні мықты // қайтты, жауға ... т.б. ... ... Аңға ... сәтте бүркіт шеңгелге
ілінгенін жібермей, ... ... қыса ... ... ... ... ауыс ... үкіметтің тексеру органдары ... ... ... оны ... ... ... ... тұзақ сөзі де ауыс мағынада қолданылған. Тұзақ сөзінің
алғашқы ... ... ... аң-құстарды ұстау үшін
қолданылатын құралдың ... ... ... сөздің лексикалық тура мағынасы
бір затты ұстап алу деп түсінсек, контексте ... ... ... ... болу ... ... ... менталитет құндылықтарының түп негізі тіл қасиетінде
көрініс ... ... ... ... ... ... Әр
халық тілінде өзі жасаған және табиғат дарытқан ұлттық мәдениеттің ... ... ... ... ... АС ... ... мол
сақталған. АС өнер малшылық, егіншілік сияқты кәсіппен тығыз байланыста
сабақтаса дамып, ... ... ... ... АС қатысты
атаулар халықпен бірге жасасып келе жатыр, сондықтан ... ... мен ... ... жасалуына негіз болып отыр.
АС қатысты атаулар қазақ тілінің сөздік қорының бір ... ... ... ... адам ... тұрмыс-тіршілігімен тығыз байланысты.
АС қатысты атаулар тілдің сан ғасырлық даму тарихында ауызекі сөйлеу
және жазба ... ... ... ие болған. Олар көркем әдебиеттерде,
жеке қолданыста жиі ... ... ... ... ... және тура ... да жұмсалады.
Аңшылық пен саятшылыққа қатысты атауларды лексика-семантикалық жақтан
тақырыптық топтарға бөліп, оларға кешенді түрде талдау жасалынды.
Қазіргі ... ... АС ... атаулар жасалуында сөзжасамның дәстүрлі
тәсілдері: морфологиялық, синтаксистік, семантикалық пайдаланылады. ... ... - ... және ... ... өнімділігі аз.
АС қатысты атаулар сан ғасырлық ... ... ... және ... ... ... ие болған. Олар ғылыми және көркем әдебиеттерде
жиі кездеседі, фразеологиялық сөйлемшелерде, мақал-мәтелдерде қолданылады,
ауыспалы және тура ... да ... ... аса ... ... бір ... ... табылатын АС
қатысты атауларды зерттеу арқылы ... өзін ... ... мәдениет
жетістіктеріне дүниетаным кеңістігі шеңберінде ат қою, таңбалау әрекетіне
жасаған талпынысын байқауға болады.
Сөздік қорымыздағы ... мен ... ... және саятшылық өнерді аса жоғары бағалағанын аңғаруға болады. Осы
өнерге ... ... ... ... ... ашу ... кейбір атаулардың ерте заманнан қолданылып ... көз ... Ал ... ... ... тілімізде өте
мол. АС атауларына қатысты ... ... ... ашу ... ... ... мазмұнына сай көркемдік таным әлемін,
философиялық түсінігін, ... ... ... ... ... ең ... және ... құрамдарының бірі – тіл болып
табылады. Адам санасында шындық қабылданып, ой ... ... сөз ... сөз ... ... ... ретінде айтылу үрдісі нәтижесінде -
әлем бейнесі тілде екінші көрініс ... ... ... ... мен ... тұтынушы тұлға арасындағы байланысты
зерттеудің қажеттілігі туындады. Бұл мәселе кез-келген халық өмір ... ... ... ... өзгерістерге байланысты. Тіл мен
мәдениеттің өзара байланысын зерттеушілер, яғни лингвомәдениеттанушылар ... ... ... ... ... мен ... өзара әсері және өзара байланысы ... ... ... ... ... мәдениеттану,
этнолингвистика, әлемнің тілдік бейнесі, ... ... ... ... ... ... жиі ... нысаны болып жүр.
Аңшылық пен сатяшылық өнерге қатысты таным - ырым, тыйым, бейнелі сөз,
поэтикалық ... ... ... санасында берік орын алған,
құсбегілік өнеріндегі кең тараған түрі – ... ... аң ... ... ... ... әлем қазақ халқының төл мұрасы деп түсінетіндігі
ұлтымыз үшін зор мақтаныш.
АС қатысты ... ... (60-қа ... ... ... ... кейбір атаулар мен тілдік бірліктер ... ... т.б.) ... ... қабатына өткені байқалды. АС
қолданылатын құрал-жабдықтардың жасалу ерекшелігіне, қолдану аясына ... ... ... қарастырылды. АС қолданылатын құрал-жабдықтардың дүниеге
келуі, материалдың негізі мен аталу уәждері, жасалуы ұлттық құндылықтарға
тән идеялармен ... ... ... ... аттар екі сөздің бірігуі, сөз мағынасының
дамуы, сөз ... ... ... арқылы жұмсалады. Атаулардың
барлығы да ... сөз ... ... ... құс ... ... және ... сөзжасамдық тәсілдер арқылы жасалған,
олардың ... ... ... моделі анықталды. Көбіне біріккен
тұлғалы есімдер қолданылады. Мысалы, Сын есім мен зат есім ... ... ... т.б.; Сын есім мен сын есім ... (С+С): ... Зат есім мен зат есім ... (З+З): Бақабас, Жыланбас; Зат есім
мен сын есім моделі (З+С): Қырансары.
Қазақ тілі лексикасындағы бүркіт ... ... ... ... ... ... құсбегілердің дәстүріне байланысты әрқалай екені
атауларға жүргізген талдау барысында ... ... ... толықтыратын аңшылық, құсбегілік,
саятшылық кәсіпке қатысты әрбір фразалық тіркестің мән ... ... сыр ... ... ... ... ғасырлар бойы кәсібіне,
өнеріне айналған аңшылық пен саятшылыққа қатысты мақал-мәтелдер мен тұрақты
тіркестер халық ... де ... ... ... ... ... Вежбицкая А. Язык. Культура. Познание. - М., 1996. - 365 с.
2 Аханов К. Тіл ... ... ... ... 1993. - 496 ... ... Концепт «дом» в лингвокультурологических исследованиях
// Материалы ... ... ... АГУ ... ... 1999. -56-71 ... Гумбольдт В. О различии строении человеческих языков и ... на ... ... ... // ... ... ... – М., 1985. - 400 с.
5 Салқынбай А. Тарихи сөзжасам ... ...... ... 1999. - 310 ... ... Ж.А. ... лексиканың ұлттық сипаты. - Алматы: Арыс, 1997.
- 272 ... ... в ... ... ... ... и Гильома де Рубрука
/ред., вступит. статья и ... ... – М.: ... 1657. ... ... ... А. Күнделіктер мен хаттар (қазақ даласына жасалған саяхат
туралы жазбалар) / аударған М.Сәрсекеев. – ... ... 1979. – 272 ... ... Ә.Х. ...... Алатау, 2007. – Т. 2. – 432 б.
10 Кайдар А. Тысяча метких и образных выражений. – Алматы: ... 2003. ... ... ... Ә. ... ... (қазақ мақал-мәтелдерінің түсіндірме
сөздігі және зерттеу). ... ... 2004. -560 ... ... З. «Қобыланды батыр» жырының ... ... ... ... ... - ... 2006. -24 б.
13 Айтмұқашева А.А. «Ғұрыптық фольклор лексикасы: идиоэтникалық
семантика ф.ғ.к. диссертация. - Алматы. 2007. – 124 б.
14 ... Ә. ... ... ... деректері.
Ф.ғ.к.диссер. – Алматы. 2002. – 120 б.
15 Аркушин, Г.Л. Охотничья лексика западно-полесских говоров. Автореф.
дис. ...канд. филол.наук / ... - ... 1986. - 20 ... ... Д.В. ... ... с охотничьим и рыбным промыслом, в
мансийском языке. Автореф. дис. ...канд.филол.наук / Ленингр.отд-ние Ин-та
языкознания АН ... - Л., ... ... В.А. Лексика охоты и рыболовства в диалектах хакасского
языка Автореф. дис. ... ... ... ... ... : 10.02.02 / ... ... - М., ... Әмір Р., Әмірова Ж. Жай сөйлем синтаксисі. – Алматы: ... – 2003. – 199 ... ... Б. ... ... құсбегілігі және атбегілігі. -
Алматы: Өнер. 2006. - 120 ... ... Г.Н. ... ...... Ана ... – 123 б.
21 Авакова Р.Ә. Фразеологиялық семантика. - Алматы: Қазақ университеті,
2002. - 151 ... ... Э.В. ... словарь тюрксих языков.(ЭСТЯ) – ... – 556 ... ... Д.С. ... в ... ... ... мира // Советская
тюркология. 1980. № 1. -25-31 сс.
ДИССЕРТАЦИЯНЫҢ НЕГІЗГІ МАЗМҰНЫ ТӨМЕНДЕГІДЕЙ БАСЫЛЫМДАРДА ЖАРИЯЛАНДЫ
1 Саятшылық өнерге қатысты сөздердің этнолингвистикалық ... // ... ... ... теориясы, тарихы және қазіргі жайы: ... ... 70 ... ... Республикалық ғылыми-теориялық
конференция материалдары. – Алматы, әл-Фараби атындағы ҚазҰУ Хабаршысы.
Филология сериясы. - 2006. №4 (94). - 150-152 ... ... пен ... ... ... ... мен ... // Қазақ әдеби тілінің тарихы мен диалектологиясы: Профессор
Хасан Кәрімұлы Мұхамбеттің 75 жылдығына ... ... ... ... ...... 2007. - 32-38 ... Аңшылық пен саятшылықта қолданылатын құрал-жабдық атаулары // ҰҒА
Хабаршы. Филология сериясы. – 2007. №4 (164). - 86-91 ... ... пен ... ... ... // Мемлекеттік тіл
саясаты: терминология, аударматану, ресми ... ... ... ... 70 ... ... ... Халықаралық ғылыми-теориялық
конференция материалдары. – Алматы, 2007. - 195-197 бб.
5 Қазақ тілі лексикасындағы эвфемистік қолданыстар // ... ... ... 100 ... арналған Республикалық ғылыми-практикалық
конференция материалдары. – Талдықорған, 2007. - 16-18 бб.
6 Аңшылық пен ... ... ... ... ... // ... атындағы ҚазҰУ Хабаршысы. Филология сериясы. – 2008. ... 2 ( 110 ). - 44-46 ... ... ... ит ... этимологиялық сипаты // Ұлағат. –
2008. - № 4. - 79-82 ... ... ... ... ... ... жолдары // Қазақ тілі мен
әдебиеті. – 2008. - № 8. - 108-114 ... ... ... ... ... байланысты атаулардың семантикалық
ерекшелігі // Тіл және жаһандану: бүгіні мен болашағы: Халықаралық ... ... ...... 2008. – 55-58 бб.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 34 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Аңшылық пен саятшылыққа (АС) қатысты атаулардың семантикасы151 бет
«Аққу» концептінің лингвомәдени ерекшелігі59 бет
Іс қағаздардың түрлері. Еңбекке қатысты құжаттар7 бет
Абай «Қарасөздерінің» ағылшын тіліне аударылған нұсқасындағы прагматикалық аспектісі, сонымен қатар лексикалық және стилистикалық жағынан қарастырылған сәйкестіктерді анықтау арқылы қазақ аударматану ғылымының дербес теориясы мен практикасына қатысты жалпы тұжырымдар43 бет
Адам құқықтары мен бостандықтарына қатысты мәселе34 бет
Адамға қатысты түсініктер: индивид, жеке тұлға, даралық ұғымдарындағы көлемдік және мазмұндық айырмашылықтар жайлы6 бет
Антропонимика мен лингвомәдениеттанудың сабақтастығы11 бет
Ағылшын және қазақ тілінде тағамдық метафоралардың лингвомәдени аспектісін зерттеу69 бет
Ақш-тың Орталық Азияға қатысты геостратегиясы13 бет
Аңшылық иттердің шығу тегі және жіктелуі17 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь