Тарихи-мекендік аңыздар

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3


І ТАРАУ. Тарихи.мекендік аңыздар ... ... ... ... ... ... ... ... .. 6

ІІ ТАРАУ. Тарихи тұлғаларға қатысты аңыздар ... ... ... .. 23

ІІІ ТАРАУ. Тарихи.діни ағартушылық аңыздар ... ... ... ... 47



ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Халықтың танымдық ой-өрісін кеңейтетін, ұлттық рухымызды жанитын, тәрбиелік маңызы зор ел әдебиетіндегі рухани қазынамыздың қайнар бұлағы – тарихи аңыздарды жинақтап, зерттеу, оны ғылыми айналымға (процеске) түсіріп, келешек өскелең ұрпаққа табыстау-бүгінгі күннің талабынан туындап отырған қажеттілік.
Қазақ фольклортану ғылымында халық прозасының бір саласы болып табылатын тарихи аңыздар басқа жанрлармен салыстырып қарағанда аз зерттелген. Осы уақытқа дейін бұл жанр көбіне ертегілердің құрамында қарастырылып келген. Жалпы аңыз десек, біздің көз алдымызға елестейтіндері Қорқыт пен Асанқайғы, Жиренше мен Алдаркөсе, Қожанасыр сияқтылар. Бұлардың өзі де еміс-еміс, һәм болған-мыс.
Біздің тарихи жадымызды табуға, танымымызды өсіріп, өткенімізді тануға мұндай тарихи ел аңыздарының қызметі зор. Көрнекті ғалым Ш. Уалихановтың сөзімен айтсақ: «Тек халық аңыздары мен дастандар ғана бұл кезге дейін зерттелмей келген, бәлки оған мәліметтердің тапшылығы мен осы заманғы көшпелілердің көпке мәлім еместігі және солардың тағылық жағдайы да себеп болған шығар. Бір-бірімен байланысы жоқ әрі дүдәмалдау тарихи баяндарды анықтауда аңыздардың, қосымша мәлімет есебінде, ерекше үлкен маңызы бар екені күмәнсіз» [1.223 бет]. Тарихи аңыздардың осы уақытқа дейін зерттелмей келуінің де себебі осында жатқан болар. Еліміздің өткенін білуді қаламайтын кешегі келмеске кеткен кеңестік идеологияның тұсында бұл салада қазақ аңыздары һәм аймақтық тарихи аңыздарды зерттеу мүмкін емес болатын. Яғни аңыздардың танымдық мәні мен тәрбиелік маңызы жете қарастырылмады. Кеңестік дәуірде ескі мұраларды жаппай жинау, атап айтқанда тарихи, батырлық, ғашықтық, жыр-дастандар мен мақал-мәтелдерді, ертегілерді жазып алу жұмысы қолға алынғанымен, тарихи, діни аңыздарға тосырқай қараушылық орын алынғандықтан, бұл жанрлардың ауызша таралған үлгілері елеусіз қалдырылды. Аңыздық прозаның көңілден таса, ойдан жырақ қалуының бұдан басқа да себептері бар.
1. Уәлиханов Ш. Таңдамалы. 2-басылым. –Алматы: “Жазушы”, 1985 ж., 560 б.
2. Қасқабасов С. Қазақтың халық прозасы. –Алматы: “Ғылым”, 1984 ж., 272 б.
3. Әуезов М. Уақыт және әдебиет. –Алматы, 1962 ж.
4. Марғұлан Ә. Ежелгі жыр-аңыздар. –Алматы: “Жазушы”, 1985 ж.
Бердібаев Р. Қазақ эпосы. –Алматы: “Жазушы”, 1982 ж.
Тұрсынов Е. Қазақ тарихи жырларының мәселелері. –Алматы: “Ғылым”, 1979 ж.
5. Пангерев А. Жер-су атауларының поэтикасы /көмекші оқу құралы/. –Ақтөбе, 1996 ж. 114 б. Әдебиет және топонимика /оқу құралы/. –Ақтөбе: Қ. Жұбанов ат. АқМУ-нің Редакциялық баспа бөлімі. 2003 ж.
6. “Алтын Орда” газеті, 08.06.2001 ж.
7. Ілиясова Р. Қазына. –Алматы: “Зерде”, 2001 ж., 312 б.
8. Жекеев Н. Ұрпағым мұны білсін деп... Ақтөбе, 1995 ж., 130 б.
9. Тоқмырзаұлы Қ. Әулие Әжібай би және дала данышпандары. –Ақтөбе, 1998 ж., 197 б.
10. “Актюбинский вестник” газеті, 10.08.2001 ж. №96.
11. Қойлыбаев Ә. Бабамнан қалған байтағым. –Ақтөбе, 2003 ж., 192 б.
12. Есенберлин І. Алтын Орда /тарихи трилогия/. 2,3-кітап. –Алматы: “Жазушы”, 1983 ж. 480 б.
13. Ескерткіш – ел тарихы. –Ақтөбе, 1992 ж., 140 б.
14. Пангереев А. Әдебиет және топонимика. –Ақтөбе, 2003 ж., 118 б.
15. Пангереев А. Жер-су атауларының поэтикасы. –Ақтөбе, 1996 ж.
16. “Ақтөбе”. Энциклопедия. –Ақтөбе, 2001 ж. 748 б.
17. ҚКЭ. –Алматы, 1974 ж.
18. “Ақтөбе” газеті, 10.08.2000 ж.
19. Бисенбеков К. Әлімнің бір баласы – Қарамашақ (Төртқара), “Толқын” газеті баспасы, 2003 ж., 123 б.
20. “Ақтөбе” газеті, 08.01.2004 ж.
21. «Ана тілі» газеті, 27-маусым 1991 ж.
22. Асанов Ж. “С. Мұқанов – айтыс өнері хақында”. Мақала: // “Ақтөбе университеті хабаршысы” 2001 ж.
        
        ТЕЗИС
Тақырыптың өзектілігі:
Қазақ фольклортану ғылымында халық прозасының бір саласы болып
табылатын тарихи ... ... ... салыстырып қарағанда аз
зерттелген һәм күні кешеге дейін бұл жанр көбіне ... ... ... Осы ... ... ... ой-өрісін кеңейтетін
ұлттық рухымызды жанитын, тәрбиелік маңызы зор ел әдебиетіндегі рухани
қазынамыздың қайнар ...... ... ... ... оны ғылыми
айналымға (процеске) түсіріп, келешек өскелең ұрпаққа ...... ... ... ... ... ... алғанда, қазақ аңыздарына алғаш рет назар аударған Ш.Уәлиханов
пен Г.Потанин еді. Әйткенмен де ел аңыздары ... жанр ... ... ... ... ғана ... ... Бұл салада бұдан
өзге де фольклортанушы ғалымдар болды. Оларға Ә.Марғұлан, Р.Бердібай,
С.Қасқабасов, ... ... ... болады. Аты ... ... ... орталықтардың қолжазба қорларында сақталған
қазақ аңыздары теориялық жағынан жан-жақты ара-жігі ажыратылып зерттелуі
оның (аңыздың) ... ... ... одан әрі ... түсті. Осы
ретте Ақтөбе өңірінің аймақтық топонимикасын ... ... атап ... ... Ғалым аймақтық топонимиканы зерттеу барысында ел
аузындағы тарихи аңыздарға талдау жасаған. Бұдан өзге ... ... ... ешкім болмады.
Зерттеудің мақсаты мен құрылымы:
Осы жағдайларды ескере отырып, орын алған ... ... ... ... ... ... тақырыбын «Ақтөбе өңіріндегі
тарихи аңыздар» деп атадық. Мақсатымыз Ақтөбе өңіріндегі аймақтық аңыздарды
ел аузынан һәм мерзімді баспасөз ... ... бір ... түсіріп
зерттеу. Зерттеу жұмысын жүргізу барысында Ақтөбе өңіріндегі ... ... үш ... ... ... бөліп қарастыруды жөн санадық.
Олар:
1. Тарихи-мекендік аңыздар.
2. Тарихи тұлғаларға қатысты аңыздар.
3. Тарихи-діни ағартушылық аңыздар.
Ж О С П А Р ... 3
І ... ... ... 6
ІІ ТАРАУ. Тарихи тұлғаларға қатысты аңыздар.............. 23
ІІІ ТАРАУ. Тарихи-діни ағартушылық аңыздар................ 47
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
...............
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР...........................................
Кіріспе
Халықтың танымдық ой-өрісін кеңейтетін, ... ... ... ... зор ел ... рухани қазынамыздың қайнар бұлағы –
тарихи аңыздарды жинақтап, зерттеу, оны ... ... ... ... ... ұрпаққа табыстау-бүгінгі күннің талабынан туындап
отырған қажеттілік.
Қазақ ... ... ... ... бір ... болып
табылатын тарихи аңыздар басқа ... ... ... ... Осы ... ... бұл жанр ... ертегілердің құрамында
қарастырылып келген. Жалпы аңыз ... ... көз ... ... пен ... Жиренше мен Алдаркөсе, Қожанасыр сияқтылар. Бұлардың
өзі де еміс-еміс, һәм болған-мыс.
Біздің тарихи жадымызды ... ... ... ... ... ... ел ... қызметі зор. Көрнекті ғалым Ш.
Уалихановтың ... ... «Тек ... ... мен ... ғана бұл
кезге дейін зерттелмей келген, бәлки оған ... ... мен ... ... ... ... ... және солардың тағылық жағдайы да
себеп болған шығар. Бір-бірімен байланысы жоқ әрі ... ... ... ... ... ... есебінде, ерекше үлкен
маңызы бар ... ... [1.223 бет]. ... ... осы уақытқа дейін
зерттелмей келуінің де себебі осында ... ... ... ... ... ... келмеске кеткен кеңестік идеологияның тұсында бұл салада
қазақ аңыздары һәм ... ... ... ... ... емес ... ... танымдық мәні мен тәрбиелік маңызы жете қарастырылмады.
Кеңестік ... ескі ... ... ... атап ... тарихи,
батырлық, ғашықтық, жыр-дастандар мен мақал-мәтелдерді, ертегілерді жазып
алу жұмысы ... ... ... діни ... ... қараушылық
орын алынғандықтан, бұл жанрлардың ауызша ... ... ... ... ... ... ... ойдан жырақ қалуының ... да ... бар. ... ... қазақ фольклорының ғылыми
мақсатпен жүйелі түрде өте кеш жиналуы; екіншіден – ... ... ... және ... ... ... ... көркем
фольклордың ғана жазып алынуы; ...... ауыз ... жаппай
жинауға кіріскен кезде (яғни 30-40 жылдарда) ел арасында көркем фольклордан
басқа шығармалар сирек ... ... ... ... – көркем
фольклордан тыс мұраға тұрпайы, социологиялық ... ... ... да, ... де ... ... ... фольклорға
айтарлықтай көңіл бөлмеуі, оның ғылыми маңызын жете түсінбеуі…»[2.51.]
Жалпы алғанда қазақ аңыздарына ... рет ... ... ғалымдар Ш.
Уәлиханов пен Г. Потанин еді. Әйткенмен де, ел аңыздары дербес жанр ... ... ... ғана ... ... Ол ... «тарихта
болған адамдар жайында айтылған халық шығарған көркем әңгіме» [3.55] деген
анықтама ... ... М. ... де осы пікірді қуаттай отырып,
аңызды “аңыз әңгіме” деп атады да, оның ... ... ... ... ... түптеп келгенде ғалым С. Қасқабасовтың еңбегінде
ғана теориялық жағынан толық зерттеліп, талданған. Ол оның ... ... атты ... жүзеге асты. Бұл еңбекте ... ... ... ... ... ... зерттелуі оның фольклортану
ғылымында маңызын одан әрі арттыра түсті. Бұл сала да бұдан өзге ... ... ... ... Ә. ... Р. Бердібай, Е.
Тұрсыновтардың еңбектерін атауға болады. [4]. Аты аталған ... ... ... ... қорларында сақталған аңыздар
жанрлық сипаттарына ... ... ... ... ... ... ... тұрғыдан сөз болғанымен, бұл жанрларды жекелеген аймақтар
бойынша зерттеу әлі де болса толық мәнінде қолға ... Осы ... ... ... топонимикасын зерттеген А.Ш. Пангереевтің еңбегін
атауға болады [5]. ... ... ... ... ... ... ... аңыздарға талдау жасаған. Бірақ бұл ... ... ... ... ... ... Тек ... жер
атауларының табиғатын ашу мақсатында ғана қарастырып өткен.
Осы жағдайларды ескере отырып, орын алған ... ... ... бүгін дипломдық жұмысымыздың ... ... ... ... деп ... Мақсатымыз Ақтөбе өңіріндегі
аймақтық аңыздарды ел аузынан һәм мерзімді баспасөз ... ... ... ... ... Зерттеу жұмысын жүргізу барысында Ақтөбе
өңіріндегі тарихи аңыздарды мынадай үш ... ... ... ... қарастыруды
жөн санадық. Олар:
1. Тарихи-мекендік аңыздар.
2. Тарихи тұлғаларға қатысты аңыздар.
3. Тарихи-діни ағартушылық аңыздар.
Бұл топтастырулар шартты түрде ... ... ... ... бұл ... ... ... тәртіп сақтамайды. Оған себеп
аңыздардың барлығына бірдей ... желі ... ... боп ... ... айтқанда, аңыз тек тарихи ғана ... ... ... ... ... және мекендік деп екіге бөледі. Алайда, ... бұл ... тек ... қана ... бар және ... жіктеу аңыз
жанрының ерекшелігін ескере бермейді. Топоникалық деп бөліп жүрген
аңыздарда да ... ... ... ... Ал, ... деп ... да ... мотив кездеседі. Аңыз жанрындағы шығарманың өзі
емес, ондағы сарын ғана топонимикалық сипатта болуы мүмкін». [2.125].
]
I. ... ... ... аймақтарымен салыстырып қарағанда, Ақтөбе өңірінің
өзіндік ерекшеліктері бар. Бұл өңірдің жағрапиялық картасы – арғысы Асан
қайғы, Қазтуған, ... ... ... ... және Махамбеттей ел
қамын ойлап, «Жерұйық» іздеген бабалардың арнау толғауларында толығымен
кестеленген. Оның үстіне ел ... ... ... аңыздар кәрі
тарихтың куәсіндей құпия сырларды танып білуге септеседі.
Бұндай тарихи аңыздарға бай жерлер ... ... де ... ... бұл ... ... Ырғыз, Қарабұтақ, Ойыл, Қиыл, Қобда, Елек,
Жем бойының кең алқапты тарихи өлкелерін жатқызуға болады. Бұл ... ... өзі ... сыр, ... ... Сонау Ғұннан
бастап, беріректегі Шыңғысхан, Асқақ Темір, жоңғар қалмақтарының ... осы ... ... ... Одан ... ... қазақ
батырларының орыс басқыншылары (отарлаушылары) мен шайқастары да осы
жерлерді шарпыған. Сол бір ... ... Жем, ... ... Ор,
Ырғыз өзендерінің бойында үйілген. ... ... ... ... жиі ... Олардың ішінде Дешті Қыпшақ пен Ноғайлының көне
тарихы да ... ... Бұл өңір – ... мен Қобыландыға қоныс болған
мекен. Сыртқы жаулармен арыстанша айқасқан Әбілқайыр, Бөкенбай, Жанқожа,
Байқазақ, Есеттердің батырлық ... куә ... ... ... қазақ
тарихының кіндік өлкесі.
«Орта ғасырлық шежіренің мәліметтеріне ... ... ... ... ... он екі ... ... сол жағалауын, соңғы екі
ұлысы Жайық өзенінің бірі сол, ... оң ... ... ... ... ... Ноғай Ордасы иеленген жердің шеңбері Еділ мен
Жайық ... ... ... ... үлкен аймағын қамтыған…» /6/.
Қазіргі Ақтөбе жері, Жем, Сағыз, ... ... ... өзендерінің бойы осы
кезде Ноғай Ордасына ұзақ уақыт құтты мекен болған. Яғни, осы жерлерде
Ноғайлы жұрты қоныс ... Бұл ... ... ... да алуан түрлі
аңыздар көп тараған. Солардың бірнешеуіне ... ... ... ... ... тарихи мекен Абат Байтақ кесенесі туралы. Бұл ғимарат
Қобда ... ... ... ... дейтін кең жазығында
орналасқан.
Осы Абат-Байтақ Мавзолейіне байланысты ... ел ... ... ... жырлар мен қиссаларда Абат-Асанқайғының баласы, би,
мырза, шешен, дана көсем, оған қоса ол ... ... ... ... және сол ... ... нық ... көсем болған. Оны мына
жырданда көруге болады:
Ноғайлының қорғаны,
Асан ата деген соң,
Ер Абат ... ... ... ... ... ... ... ерген соң.
Аңыз бойынша Абат ... ... ... ... ... ... ел ... Еділ бойынан осы біздің жерге дейін көшіп, ... ... ... Ал, ... ... ... ... құрметін көре
алмай, қолға түскен бірлі-жарым тұтқыннан, не қонақтық ретпен араласқан
кісілерден еліңнің батыры, данасы, мергені, ... кең ... ... бәрі де тек Абат деп жауап беретін болған. Көре ... ... рет ... ... неше ... ... жасаса да, Абат қабағын
еш шытпаған, ақ пейілімен ... ... ... ... Абат ... кең, ... деген теңеуге ие болған. Аңыз бойынша елдің
жағдайымен ... ... ... ... ... Абат ... ... Қайғылы хабар халқына тез тарайды. Оның үстіне Абат елінде туған
нәресте ... ... ... алыс ... ... ... салты бар екен.
Сол мерзімді ... ма, әлде ... ... ... елді ... бе, ел ... ... келіп аяулы көсемге арнап мавзолей
(кесене) салуға жар салады. Онда қанша түтін болса сонша кірпіш басылсын
деп, көш ... ... ... ... кірпіші осындай болсын деп сәлем
айтылады. Байтақ ел болып кесенені тұрғызады, біткен кезде қараса, ... ... ... кетік қалады. Аңыз бойынша, әрбір түтін бір
кірпіштен ғана дайындаған. Бұл жерде Абаттай батыр ... кең ... ... да, ... ... оны да жақтырмаған адамдар болған деген ұғым аз
ғана кірпіштің жетпеуі арқылы беріліп тұр деседі. [7.268]
Бұл аңыздың астарында бір ... бары ... ... ... Асанқайғы да, оның баласы Абат та артына ... елді ... ... адам ... ... қазақ халқында жәй, қарапайым адамға
алып ғимарат (мола, там) тұрғызу үрдісі болмаған. Осыны ескерер болсақ, бұл
екеуінің де ... адам ... ... болады. Осыған ұқсас тағы да бір
аңызды келтіре кеткен жөн. Онда «ескі аңыз бойынша Асан ... ... ... ... ... Оның ... шыққан баласы Абат мінген желмая /нар
түйе/ алып қашып, соны ... үшін ... ... арқан керіпті. Сонда Абат
астындағы көлігінен құлап өліпті деседі. Сол кезде ... ... ... ханы ... беріп, үй сайын қызылқұс кірпішті биенің сүтіне илеп,
отқа күйдіртіп әкелдіріп, анау ... арғы ... ... ... ... екен. Халық үлкендігіне орай “Байтақ” деп атап ... Бұл ... ... ... Байтақ сөзі жердің атауы сияқты.
Яғни, қырымның қырық батырының бас ... ... ер ... бұл ... тұрғызылмастан бұрын да бұл жер “Байтақ жер” деп аталған. Әрине бұл
әзірше болжам. Бұл ... ... ... айтып жүр. Қайткен күнде де
аңыздың астарында бір шындықтың бары ... пен ... ... ... ортасындағы бірегей тұлға –
Асан қайғы қазақтың ... ... дала ... ... ... ... өлкесі, Сыр бойы, Каспий маңы, ... өн бойы ... ... ... артық болмас. Асан Қайғы ұзақ ... ... өмір ... ... ... Абат-Байтақ ғимаратын сол
кезеңге болжауы ... ... Не ... Асан ата мен оның ... ... ... тірелетін бұл қорымның құпиясы тереңде жатса керек.
Осы тұлғаларға қатысты тағы да бір аңыз ... ... ... ... ... ... Бұл аңыздың негізінде екі-үш нұсқасы
бар. Бірақ, оқиға желісі мен мотивтері бір. Ел аузында әр ... әр ... ... бір ... ... ... жөн ... “Бір кезеңде Асан
қайғы жасы ұлғайған шағы болса керек, қалмақтың Шаршы ... қол асты ... ... ... ...... көнекөз қариялардың аңызында:
“Асанқайғы бабамыз бір сапарында сол ханға мейман болыпты. Көңілі тасу хан
Асанқайғыдан: “қазағыңның ... кім, ... кім, ... ... ... кім?” – деп сұраса, бәріне бірдей «Абат» деген жауап алыпты. Хан:
«Бәрі бір кісі ме? – ... ... ... өзі мың ... ... бір
кісі болмай қайтеді» – дейді. Мына ... ... хан ... ... ... ... – деп, қырық батырын аттандырады. ... ... құла ... жалғыз кездестіріп, амал-айла жасаса да жеңе алмапты.
Ханға оралған олардың сөзі: “ондай батыр ... жоқ, ... ... хан ... әйел ... ... қасиетін сынамақшы
болып, бір батырын жіберсе, Абат оны әйелінің қасына оңаша тастап, өзі ... ... ... оралса, қалмақ батыры әлі кете қоймапты. Сонда ... ... айт, мені ... ете ... - деп, ... сөз ... ... құрметтеп еліне шығарып салыпты. Абаттың бұл ... ... ... ханы мына ... соң оны ... ... ... қалмақ еліне бес жүз жігітімен барған Абат ханға айбатты көрініпті.
Абатты мұқату үшін әлде де сынамақшы болған ... ... оны ... алып шығып: «Осынау биікте бір сұңқар бар, ... оғы ... ... ... өлтірмей жерге түсір», - деп бұйырыпты. Содан бастап, Абат
атып, құс тірі құлаған сол ... ел ... ... Тауы ... ... «қазағым енді саған 3 сауалым бар, батырлықты, әйел ... ... ... жауап бер», - депті. Сонда Абат көзінен ... жау ... ханы ... мәртебесін биік ұстап, былайша түсіндіріпті:
“тақсыр, бір жорық ... ... ... ... ... ... ... оны шаншып өлтіріңдер деп әмір бердім. Бірақ батырлардың найзалары
жер қауып, қоян ... ... Ажал ... ... амалы жоқ екен.
Батырлықты сол қояннан үйрендім,” – депті. ... енді ... ... ... отырған жалғыз үйге кездестім. Үйге енсем, өзі жас, әрі сұлу әйел
отыр ... Жөн ... бай ... жұртында қалған қарашасының үйі болып
шықты. Ері ел көшірісіп кетіпті. Сол түні әйел ... ... көз ... Сөзім таусылған соң, ынтық көңілім ... мен ... ... әйел: «Құрбым, батырлығың байы бар әйелдің етегінің астына
жүрмейді, атқан оғың шолақ сайының аңына тимейді», - ... Хан ... ... әр әйел өз ... өзі ... ... тастап,
оны сіз күтіп отырасыз ба? Әйел қызғанбауды сол ақылды бұрымнан үйрендім.
Мергендікті жүрегім үйретті. ... ... да, аңға да ... ... ... ... – депті. Абаттың жауабына риза болған ... ... айт» деп ... Абат ... азық ... малына өріс
болар, “Шаттың” бойын мекендеуге рұқсат сұрапты. Сонда әкесі ... ер ... ер ... ... сен ... айт ... бойын сұрашы…
…Сұрашы балам, сол жерді,
Берсе егер сол жерді.
Шыңғырлаудан кетерміз,
Шатқа таман жетерміз.
Ноғайды ертіп ... ... ... ... - ... хан ... әке тілегін сұрап алып, елге келіп, қуанып, хабарлап,
көшуге кіріседі:
Жемге сонда қоныпты,
Асан менен Абаттың
Айналасымен аш-арық
Қалпына келіп ... бай ел ... ... ... ... қоныпты.
Алдында Шат болса да,
Асан қайғы қонған соң,
Оның аты Жем болыпты.
Пайдасы оның көп болып,
Талай ноғай қоныпты. [7.273]
Еділ мен Жайық ... ... ... ... алқабына түгел таралған
Асанқайғының өзінің атына байланысты және оның «Жерұйық» ... ... ... ... ... ... болжам сөздері халық арасында еш уақыт ұмытылған
емес. Асанқайғы біздің өлкемізді аралап қана қоймай, көп ... бойы ... және оған ... ... ... аңыздар баршылық. Халық
арасындағы ... ... ... және ... ... ... келе
жатқан жер, су, елді-мекен аттарын ең құнды тарих хаттары деуге болады.
Асанқайғы баласы Абат ... ... ... ... бір шеті ... өзеңдерінің жағалаулары Нұра, Ырғыз, жеріндегі «Сұңқарқия»,
«Қосбүйрек» тауларының атымен байланысты. ... ... пен ... ... т.б. ... туралы берілген асыл сөздер бір төбе.
Осы аталған өңірлердің ішінде ... ... ... ... бір ... сөзі бар ... ... өзеніне құятын Ұлы Талдық, Бала
Талдық, Қияқты, Қарабұтақ, Үймола, Шідер, Өтеш, Шот, Жоса, Ащы, ... ... өзен ... бар ... Бұл ... ... да ... жақтан алып, күншығысқа қарай ағып келіп, Ырғыз өзеніне қосылады
да Ырғыз өзенінің өзі барып ... ... ... Ал, Құрдымның өзі аты
айтып тұрғандай қанша өзен суы ... да орны ... не ... асып
кетпейтін көл көрінеді. Ол әлі күнге дейін бар. Сол ... ... ... боп ... ... ... Асанқайғы желмаясымен келіпті-мыс.
Халқының ыстық ықыласына бөленіп жер бедерін байқаған ... ... ... ... ... тұрып былай депті дейді:
Ырғыз өзенінің – суы теріс аққан,
Халқы өсек ... ... ... ... оның тек сол жерге ғана емес, бүкіл қазақ жұртына ... ... ... ... ... ... әлі ... дейін бірін-бірі іштен
шалып, сырттан келгендерге басымызды шұлғитынымыз өтірік емес. Бұл ... ... ... ... жұртына (Ноғай –қазақ елінің бір атауы –
С.Т.) ... ... ... тағы да бір ... көз ... ... ... тұсында болған қорым туралы айтылады. Онда ... ... ... ... ... ... батырдың сүйегі
жатқан көрінеді. Аңыз бойынша, қазіргі Ақтөбе ... ескі ... ... ... ... ... отарлаушы елдің жендеттері көз тігіп, сол
маңға бекініс тұрғызу мақсатында ... ... ... ... көне бейіттерді қопарып, орнына тұрғызылған үйдің қабырғалары бір
орнында тұрмапты. Салғаны салғандай ... соң бірі ... ... ... ... ... бір ... қазақтан «Арамнан әруақ қашады»
деген сөзді естіп, сол жерге шошқаның қанын шашыпты. Сол кезде түн ... ... ... жақ ... таң ... келе ... ... шашып,
бейіттерден үрейлі үндер шығады. Қосылып үн ... ... ... ... дауыс есі дұрыс жанның бәрін аяғынан тік тұрғызады. Таң
атуға жақындап, қараңғылық сейіле бастағанда қорымның үстіне бір ... ... ... ... ойнаған мезетте өлі әруақтардың мекенінен бір ... ... ... де, ... ... бағыт ала ұшып кетеді. Содан
бермен қарата орыстардың салған үйлері құлаудан ... ... ... ... ... басындағы (осы күнгі телемұнара тұрған жер) қорымға
байланысты «Актюбинский вестник» газетінің 2001 жылғы ... ... ... ... ... “В мае 1869 года на ... холма,
где по преданию был похоронен потомок могущественного Мамая батыр Карасай,
было создано военное укрепление Актобе” /10/. ... ... ... бұл ... ... ... бір сапарында сол жақтың өлкетану
музейі мен архивінен алғандығын айтады. Демек, бұл ... ... ... бір ... бары ... әлемге әйгілі Ақсақ темірді білмейтін адам сірә, кемде-кем шығар.
Енді бір аңыз Ырғыз даласын басып ... ... ... ... ... туралы айтылады. Тарихтан белгілі – Ақсақ Темір әуелі өзінен ... ... ... алып, Орыс ханмен екі мәрте соғысқаннан кейін, ... ... соң ... ... ... ... қолының соңынан
120-мың әскерімен жорыққа шыққан ғой. Сонау Сауран жақтан суыт ... ... ... ... ... ... бітіп, аттары болдырады.
Әскерін аштан қырып алу ... ... ... сайыпқыран Әмір кісінің есіне
кіріп, қолынан келместей іс жасайды. Ақсақ Темірдің ... һәм ... ... мұны ... ... ... ... кеткен. Оның айтуынша,
Ырғыздың құяр жері Құрдымнан Ақтастыға дейінгі ұзыны 70-80 шақырым, ені 50
шақырым жерді ... ... ... қол қоршайды да, бәрі бір мезетте
ортаға қарай қозғалып даланың күллі аңын қамайды. “Аң ... ... ... ... ... ... ... киік пен қарақұйрық,
құлан мен бұланды, ... пен ... ... ... даланы қан
сасытқан. Сөйтіп, аң етінен айға жетерлік азық дайындап алған”. [11.12]
Біз бұл туралы ... ... І. ... ... ... да кездестіреміз. Бірақ, ондағы бір ерекшелік жердің атауын
“АнаҚаркүюн” деп атаған. Көне атау ... 340-шы ... ... ... ... «осы ... Басқұдық деген жер» деп түсінік берген.
[12. 340]. Осылайша, бұл ... ... ... ... де жер ... ... ... Сол аң қырғыны болған жерді кейін халық «Қандысор» ... ... Бұл ... ... ... ... Әйтеке би ауданына қарасты
елді-мекеннің бірі боп ... ... ... жерлердің бірі Кілемжайған туралы айтылады.
Аңыз бойынша, бұл жерде Кенесары ханның ордасы тігілген жер көрінеді.
«Айтушылар ... ... ... ... ол кезде
ат түзетін Кенесарының қалың қосындарының аттары су ішкенде лайланбайтын,
айналасы шалғынды, көк майсалы ... көл еді» - ... өз ... тігуге Ырғыз бойында, өзге жерді таңдамай, сол
кезде ең ... жұрт ... ... ... ... көл суы
азайып, тартылып, тұзды сорға ... Осы ... ... ... деп неге ... кілем кімге жайылған деген сауалдың жауабы
да әрқилы. ... ... ... ... Төртқара елі жайған десе,
көнекөз қариялар, оның басқаша тарихы ... ... ... ... шертеді:
“Кенесары ханның кіші әйелінің жазығы қандай болғанын кім ... ... ... хан ... әйелдің бұрымын кесіп тастайды. Бұл әйел Жанқожа
батырдың қарындасы екен деседі. Бұл суық ... суыт ... ... Кіші жүздің атақты биі, батыры, Қоқан хандығына, ... ... ... ... ешкімге елін басындырмаған әйгілі
тұлға. Әлгіндей суық хабарды есіткен Жанқожа ... ... Ол ... ... ... ... қатал, масқаралы жаза, әрі, күллі ... ... ... ... « - Бұл төренің неден құтырғаны, егер кінәлі
болса, бұрымын кеспей, басын кесіп алса біз құн сұраймыз ба? бұрым кесу ... ... елге ... ... деп ... қаһарланып, қасына бірсыпыра
батырларын ертіп, атқа қонады.
«Қасында атақты батырларын ерткен Жанқожа батыр келе ... ... ... ... сескеніп хан ордасына таяу жердегі қарауыл
төбесінен ордаға дейін кілем жайып, ... ... ... ... өзі ... ... алады. Жанқожаның қылышы қынабынан суырулы екен дейді. ... ... ... ... екі жақ ... ... Құрмет көріп, ат тон
айыбын алған Жанқожаны ... ... ... ... ... ... салып келген соң Кенесары інісі Наурызбайдан: «Батыр қылышын
қынабына салды ма?” деп сұрапты «Жоқ ... ... ... дейді інісі.
Кенесары: «Маған деген ашу-ызасы әлі қайтпаған екен ғой» – ... ... ... ... ... ... батырдың құрметіне жайылған. Кілемжайған
деген жер аты тарихта осындай себеппен келген [11. 72 б].
Сірә, Кенесары ханның түптеп ... ... ... қолдау таппай,
жат жерге кетуіне себеп болған да осындай бір келеңсіз ... ... ... ақылсыз хан да болмаған. Оны осы аңыз ... ... ... ... ... сан ғасырлы тарихының ізі боларлық
түрлі ескерткіштерге бай. Шетырғыздың ұлы Ырғызға қиылысқан ... ... ... егіз төбе ... Керегешың, Қабанқұлақ, Жаманшың, Темірастау
шыңдарының жүйесімен жалғасқан үлкен төбе – Қаражал ... ... ... ... ... шөге қалған табиғат сыйларының бірі.
Бұл төбені ел Мәні әулие десе, төбе ... ... ... ... ... Мәні ... ... деп атайды. Мәні әулие қорымы
туралы ел ішінде аңыз қанша ұрпақ өзгерсе де толастамай ... ... ... те ... барын көп адам біле бермейді.
Аңыз бойынша ертеде қазақ елін қалмақтар шауып, мал-мүлікпен бірге
сол ... ... сұлу ... олжалап, бір батырына қосыпты. Сол әйелден
дүниеге қыз бала келіп, жасы он ... ... ... ... салады.
Елін, жұртын бір көруді арман еткен анасы көз жұмар да қызына қалай
да қазақ ... ... ... ... өзі ... береді. Бізбен бірге жеті
жасар бір ер ... ала ... ... ... қозы ... қойған,
сол бала ер жетті, түр-тұлғасы батырға ұқсайды, балаға жағдайды түсіндіріп,
қалғанын өзің келістіріп елге қашыңдар, ең ... да, ең ... ... - деп көз ... ана аманатын орындауға бел байлап, ... сөз ... ... одан асқан арманым жоқ, бірақ, қол қысқа, - деп мұнаяды. Сонымен, ... ... ... ат жағдайын ұйымдастырып, екеуі ел қайда деп
қашады.
Қыз бен жігіттің астарына мінген ... ... жете ... аты ғана ... ... қыз жігітке әкемді өзім тоқтатам, сен
артыңа қарамай кете бер, - дейді. ... ... ... артына қараса, қыз
әкесіне садағын кезеп тұр екен. Бір қате іс ... деп ... ... ... ... ... атпа”, - деп қолқа салады.
Айтқанын тыңдамай кейін қайтып келген жігітке қатты налыған қыз,
бекер ... ... өзім ... ... енді не ... ... ... келген әкесі қолын теріс жайып «Көзін көргенді қолың
ұстамасын» деп бата ... ... ... ... екеуі біраз демалу үшін осы төбенің етегінде
жағасы тал мен ну қамысқа толы жайқын суға ... үшін ... екі ... Бір ... шар ... қыз ... естіледі, жігіт тез келсе, жылан
оралған қыз талықсып жатыр екен. Сонда қыз ... ... ... ... еді, ... ... ... енді мен саған жоқпын, осы жерге мені
жерле, ... ... ... атаушы болма, осы өтінішімді орында», – деп көз
жұмады.
Жігіт қыздың өтінішін ... осы ... ... Одан сұраған
кісіге мәні бар ғой деп жауап беріпті. ... ... ... төбе”
атанған дейді. Аңыздың соңында сол жігіт батыр Жәнібек ... көп жыл ... ... ... ... ... Есетті іздеп келіп, осы бір
мұңын баяндай отырып сол қыздың аты Ақбілек еді, маған неге ... ... де ... келдім, енді көпке бармаспын, елге жете алмасам саған
аманат деп үш күннен ... ... ... ... [13.34].
Осы мәндес аңыздың түрлері өте көп-ақ. Соның бірі Балғасын әулиенің
күмбезіне қатысты айтылады. Ол аңыз ... ... бір қыз алып ... ... күндіз қуғыншылардың көзіне
түспеу үшін осы ... ... ... ... ... екі жас
нәпсілерін тия алмай шариғатқа келіп жатқандарында үстеріне кірпіш құлап,
екеуі де өліп ... ... ... ... ... өтіп бара жатқанда
бұрылып барып аттан түсіп ... ... ғой. ... бір жолаушы Құран оқып
болғаннан кейін тамның ішін қараған да өліп жатқан екі жасты көреді. ... ... шыға ... « Әй, ... ... ... білмей ұрған
екенсің» дегенінде бір кірпіші оғанда жауырынан ... дүрс ете ... ... Балғасын әулие «Ноғайлы елінің батыры екен» дегенде әңгіме
бар көрінеді [13.40.].
…Бұндай оқиғалардың іздері Ақтөбе ... ... да ... Олар ... ... ... ... “Тоғалай”, т.б. топонимикалық атаулар түрінде белгіленген.
Әсіресе қазақ, қалмақ қақтығыстарының ... ... ... көптеген тарихи елді-мекен, жер-су атаулары күні бүгінге ... ... ... ... ерекше мән беретін халқымыз олардың ... ... ... сан қилы әңгіме туғызған.
Мәселен, Ақтөбе облысы, Ойыл ... ... көзі ... ... маңызды оқиғаны сырғып шертеді.
1742 жылы, ... Есет ... ... ... Ойыл ауданының
«Саралжын» деп аталатын елді мекеннің маңында құнарлы жайлауда ... хан Есет ... ... ... ... ... шешу үшін Орда
кеңесіне шақырады. Бұл кезде Есеттің ағасы Қарабас, оның ... ... ... ... ... ... ... бидің аулында қонақта екен. Олардың
жоқ екенін білген қалмақтар ауылдың барлық жылқыларын қуып ... ... ... қызы ... ... ... ауыл адамдарын бастап, қалмақты
қуады. Бұндай тегеурінді күтпеген ... қаша ұрыс ... әйел ... ... Ботагөзді садақпен атып өлтіреді. Қиыл өзеніне құятын ... ... ... ел ... бері “Ботагөз” деп атайды.
Қонақта жүрген Қарабас елін жау шапқанын естіп, өзіне ерген бір ... ... деп ... ... ... қуып ... Осы соғыста
Ойылға құятын өзеннің бойында Қарабас өледі. Сол ... өзен ... ... Қалғандары қалмақты ығыстырып, соғыса береді.
Бұдан жиырма бес шақырым жердегі Ойылға құятын ... ... ... мерт ... ... сол ... өзен аңғары Кенжалы аталады.
Ақжол бастаған топ көп ұзамай осы өңірдегі елден, ... ... ... ... ... ... ұшыраған Есет ауылының кегін қайтару үшін
екі-үш күннің ішінде үлкен қол жинайды. Батырлардың ... ... ... яғни сол ... ... кейіннен «Келбатыр» деп атаған. Яғни «Келіп
жатыр» деген сөз эллипсистік жолмен қысқарып «Келбатыр» формасына түскен.
Қазіргі ... отыз ... ... ... ... ... қатты соғыс болып, қалмақтарды бірін қалдырмай қырады. Қалмақ ханы
Хонтәжі бас сауғалап қашқанда Ожырай Байымбет пен Есеттің ... ... ... ... ... ... өлтіреді. Осы жер содан бері Хонжар
(Хонтәжі жарылған) болып аталады. [14.19]
Қазақ қыздарының ... ... ... баян қылатын, бір жағы жер-су
атауларына байланысты сюжет ... ... ... ... ... ... Байғанин ауданында Ботакөз сынды қимыл көрсеткен Ақбота
қыздың ерлігі ... ... Бұл аңыз ... ... ... ... ... айы туа Сәңкібай жылдағы әдеті бойынша Әбілқайыр ханға сәлем
беріп, амандасып қайтуға жиналған ел жақсыларымен ... ... ... ... ... ... Ол ... хан қыста Түркістанда қыстап, ал
жазда ежелгі жайлауына келеді екен. Кіші ... ... Тама Есет ... ... кете ... би, беріш Есболай сияқты ... ... ... ... ... қарай ағылғанда, ежелден аңдысып
келе жатқан, бірде жеңіп, бірде жеңілумен, итжығысып өмір кешкен қалмақтар
да жансыздары арқылы, бас ... ... ... ... кезінде қазақ
ауылдарынан кек алмақшы болады.
Ол тұста Жемнің төменгі ағысы мен Жайықтың Атырауға құяр тұсы әлі ... ... еді. ... 1780 ... бас ... ... ... жыл сайын қазақ еліне тосыннан шабуыл жасап, күн көрсетпей
қойғаны тарихи шындық жағдай.
Сонымен, осындай ұрымтал ... ... ... ... ... ... Бұл Жемнің құйылысын мекен еткен қалмақтар еді. ... атты қызы ... ... ... ... ... жігіттерді
іріктеп алып, өзі еркекше киініп жауға қарсы шабады.
Әбілқайыр ханға бір ... ... ... ... Сәңкібай ауылына тиген
жаудың жеңілгенін, бірақ Ақботасының жазым болғанын жолшыбай естиді. Көшіп
келе жатқан ауылын осы күнгі Ақбота-Сәңкібай ... ... ... Сонда
Сәңкібай: “Денесін адам мен мал аяғынан аулақ сонау тау, құм ...... ... ... ... ... мәңгілік мекені сол күннен бастап
Ақбота атанған. Мүмкін, ... ... ... ел ... ... ... ... оңай, орамды етіп, бірден-ақ «Ақбота-Сәңкібай»
деген болар [14.21].
Ел аузындағы тағы бір деректе қыз жерленген бұл биік ... ... ... ... ... Мәселен, ел аузындағы жүрген мына өлеңнің
мазмұнына ... ... қас сұлу ... ... ... ... ... тағдыр қалай айдағанын,
Биіктен құлап ұшып, дәмі біткен.
Жерленген соң сол шоқының дәл үстіне,
Ел оны қыз атымен атап кеткен” – ... өлең ... ... ... ... ... ... жәй шоқыдан байқаусызда шалыс басып мерт болғанын, содан кейін
барып, бұл ... ... ... ... ... Бәлкім, аңыз
мотивтерінің ... ... ... ... бұл қызға да Ботакөз
батырдың ерлігі телінген болар. ... ... бұл ... Сәңкібайдың батыр емес, тек қана бай болғандығы аңғарылады.
Мүмкін, байдың аты «Сәңкі» болуы да ... емес ... оның ... ... ... тәуелсіздік алған уақыттағы дүрбелеңмен
тұспа-тұс келіп, қаланың бір ... атын ... ... деп ... Бай адамның қашанда қадірлі болатындығы, оған батыр атағын әперген
шығар.
Сәңкібайдың ... үш ... ... да ел арасында аңыздар
кездеседі. Енді соларға баяндау ретімен тоқталып көрсек: “Бірде ... ... ... аты ... келе ... айдалаға түсіп, ат
шалдырып, өзі ерін жастанып қалғып кеткен екен дейді. Бір ... ... ... ... ... ... есек ... ақ шұнақ шал
тұрғанын көреді. – Ассалау-мағалейкум, Ата! – деп сәлем берген Сәңкібайдың
сәлемін ... шал: – ... ... ... ... кетті. Әперші, - дейді.
Сәңкібай жалма-жан ұшып ... ... ... ... ізет ... бас
иеді. Болдырып қалған жалғыз аттың қорлығы өткен ... жүзі ... ... шал: – ... бар бол! ... ... ала бере кідіріп: “Шырағым,
бірдемеге қатты қамығулысың ғой. Неге күйзелдің?”– деп сұрапты. – Атеке-ай,
өмірде кедейлік ... ... ... да, ... да ... ... ат. ... жалы жоқ. Тұрысы анау. Далада ... ... ... жаяу ... қор ... ... ... отырмын ғой… - дейді. –
Е-е, олай болса, Алла кең ғой. Берейін десе, жасаған иемде байлық жетеді. ... жай, бата ...... ... сөзге келместен қолын жаяды.
Батасын қайырған шал енді бір сәтте ... ... ... араласып
ғайып болады. Өң мен түстей болған бұл оқиғаның не ... ... ... ... да, ... соң есін ... ... мінеді. Сол
көрініс есінен кетпей қойған батыр әлгі ... ... биге ... ...... ... Қыдыр екен. Енді мандайына шаң тимейді. Байығанда –
жылқыңның санына өзің ...... ... [9.36].
Ол дәуірде қазақтың мақтаны да, қазынасы да жылқы малы ... ... ... ... ... малдың алды сәскеде ... соңы ... ... ... екен ... ... қариялардың айтуына
қарағанда, Сәңкібайдың жылқысы өзеннен су ішкенде, кейбір тайыз жерлердің
суы ... ... ... ... көрінеді деген де әңгімелер бар.
Бұрынғы «Алтай» кеңшарының түстік шығысында, Жем, Сағыз ... ... адыр бар. Сол ... орта ... ені он ... ... бес ... айтақыр жер жатыр. Өткен ғасырларда ол
ат жүзіп ... суы мол, екі шеті ... ... ... көл ... жылқысы негізінен осы көлді жайласа керек.
Өзінің ырысына көз суаруға ықыласы ауғанда ... ... ... жатқан жылқысына барып, аралап көреді екен. Бірде көлдің ... ... ... ... көз ... ... ... бидің қасына
ақ есек мінген ақ шұнақ шал ентелей тоқтап: “Әй, Сәңкібай, енді арманың ... ... - деп ... ... ... ... еді, енді көңілің толды
ма?” – деп тіл қатыпты дейді. Көлде ... ... ... ... ... ... шығар, сол тұсын ойыстау көрген бай: «Әне бір жері сәл кемістеу
емес пе екен?” – десе ... ... шал ... ... ... ... екен!” – деп, бір уыс құмды шашып жіберіп, жөнеле беріпті дейді.
Сондағы «Ақшұнақ» шал қыдыр болып келіпті-мыс. Көзі сол ... ... ... әрең жеткен Сәңкібай қанша ... ... да, ... сол күйі қари ... ... ... Сәңкібай өмірінің соңғы
шағында тақыр кедей ... ... ... ... ... ... ... де көрген, кедейліктің де қасіретін тартқан.
Біздің бұл аңыздан аңғарғанымыз адам баласының тойымсыздығының ... не ... ... ... ... отыр.
Көнекөз ақсақалдардың айтуына қарағанда, жау ел шетіне жеткенін
хабарлау үшін Сәңкібай әулетінің орныққан ... ... ... от ... ... оны сағыздың Нарқызыл аталатын биік құмында тұрған кісінің
көзі ... әрі ... ... белгі салады екен. Содан айналасы бір бие сауын
мезгілде бұл жерден 80-90 шақырым ... ... онан әрі ... ... «жау ... деген суыт хабар алады екен.
Сондай-ақ, Жем-Сағыз даласында Күлдірдің ойы деген жерде, Сәңкібай
бидің Күлдір атты ... ең ... ерке ... ... ... ... жоқ ойпатқа
өз атағын қалдырған Күлдір бір жайлаған ... ... ... деген атақ
бергізген дегенде аңыз бар-ды. Өзі сұлу, өзі жас ... ... ... ... ... бола ма? Күлдір сұлудың ойнап-күлгенін біліп қалған бай
“қызғанышты жерін” табамен қарығанын ел есінде ... үшін бұл ... ... ... ... жұрт ... тарихи шежіре жазып кеткендей.
«Ат аунаған жерде түк ... ... өмір ... әрбір тарихи
кезең, тарихта болған әрбір этникалық топ жер бетіне топоним түрінде өзінің
белгісін қалдырып отырады.
“Кейбір тұтас ... оның тілі ... ... ... ал олардың
белгісі ретінде топонимдер жер бетінде сақталып қалады. Бұндай ... ... жаңа бір ... ашып ... әбден қуатты” [15.6].
Осындай аталуы күңгірт тартқан, этимологиялық төркіні ... ... ... ... ізі ... даласында толып жатыр. Сол
қазақ ... ... ... ... ... ... өңірі тұтасымен ежелден
қазақ халқының жылап айырылысқан бауыры Ноғайлы елінің құтты ... – тағы да осы ... ... ... ... ... шығу ... жайындағы осындай тарихи аңыздар ел ішінде
мейлінше мол сақталған.
ІІ. ТАРИХИ ТҰЛҒАЛАРҒА ... ... ... жаңа бір ... ... ... ... жаңаша бетбұрысы, қай ұлттың болса да бойын тіктеп ойлау
көкжиегін кеңейтіп, оның шабыттана шалқи түсуіне өз ... ... ... ... ... ... ... елі үшін шынайы төл тарихымыз
бен бабалар ісін дұрыс түсіну - үлкен парыз. Еліміздің өткенін тануда ... ... ... ... ... ... әдебиетінің бір саласы
боп табылатын фольклорлық халық прозасы – тарихи аңыздардың ... өте ... бұл ... ... тәрбиелік маңызы да зор. Ол адамның ой-
өрісін кеңейтіп, қиялын ұштайды. Осы ... ... ... ... із
қалдырған оқиғалар мен батыр қолбасшылығы мен ел ... аты ... ... ... ... аңыздардың орны ерекше. Соның ішінде,
мемлекет орталығынан шалғайда, Ресей елімен шекарада орналасқан ... ... ... ... ... сәйкес, Ақтөбе өңіріндегі өткен тарихи оқиғалардың көпшілігі
аңыздардан орын ... және де бұл ... ... тұлғаларға қатысты аңыздар
өте көп сақталған. Олардың ішінде елге танымал атақтылары ... ... ... ... Байқазақ, Тама Есет, Әжібай мен Былшық билер, мырза
атанған Жүсіп-Жолай, Алмат пен Самұрат, ... Мазы ... ... ... басқа азаматтардың есімдері ел есінде мәңгі сақталып, аттары аңызға
айналған.
Аңыздардың хронологиялық тізбегі мен ... ... ... енді осы тарихи тұлғаларға қатысты аңыздарды тарқатып көрейік.
Жалпы, ... ... ... ... оның ішінде Ақтөбе өңірін
мекендеушілер – Кіші жүздер болатын. Ал Кіші ... өзі ... ... ... ... ... мен ... одағы боп табылады.
Шежірешілердің айтуы бойынша Кіші жүзді отыз бір ... яғни ... ... ... Әлімді – алты ата, Байұлын – он екі ата, ... ... ата, ... – төрт ата, ... – екі ата деп, Кіші жүзді
құрайтын руларды айтады. Осы бірлестіктердің бәрін Кіші жүз деп ... ... ... ... ... Ырғыз бен Торғайдың қосылған
жерін, ... пен ... ... бойы мен ... бас сағасын,
Мұғалжар тауларын қоныстанған [16, 479]. Жылдың төрт мезгілінде көшіп-қонып
жүрген қазақ руларына қатысты ел арасында түрлі әзіл-сықаққа ... ... бар. ... ... ... ... – Адаймын, танымасаң –
құдаймын» десе, Шөмекейлерге «Ет жаманы – ... ел ...... екен. Әзіл сөздің астарында қашанда бір шындықтың болатынын ескерсек,
бұл ... ... ... да сол кездегі рулардың ... ... ... ... ... ... күшінің қаншалықты
дәрежеде болғандығын байқатса керек. «Қазаққа қазақтан басқа жауы ... ... ... де шығу төркіні осы рулық кезеңде жатқанға ұқсайды.
Себебі, сол уақыттарда қазақ руларының ... ... ... ... оған қоса ежелден келе жатқан жер дауы, жесір дауы бар тағы ... ... ... дау-жанжалдар жиі болып тұрған. Осы орайда, ... ... ... ... мен аузы дуалы билері арасында әртүрлі айтыс-
тартыс пен қақтығыстар болып ... ... ... ... ол ... ... аңызға айналып отырған. Бір қызығы, әр ... ... ел ... ұсақ-түйек боп саналған мұндай оқиғалар ... ... ... Бұл да ... ... салатын құйтырқы
саясаттың әдіс-тәсілдерінің бірі шығар. Әйтпесе, дана қазақ: «Ер шекіспей,
бекіспейді», «Бас сынса бөрік ішінде, қол сынса жең ... деп ел мен ... ... ... еді ... ... ел мен елді табыстыруда, ... ... ... ... зор үлес ... ... тұлға, біртуар тұлғалар ел
ішінде көп болған. Соның бірі – ... ... ...... бірі. Ол туралы Ақтөбе энциклопедиясында: «Көтібар батыр ... ... ... Қарабас аталығынан. Ол жас ... 1775 ... ... мен ... арасындағы ұрыста батырлығымен көзге
түскен. Әкесі екеуі арқа тіресе шайқасып, ... ... ... ... ... ... Ресейдің отарлық саясатына қарсы күреспен өткен
[6, 473]» ... ...... «Көтібар Бәсенұлы (т.ж.б. – 1833 жж.)
– Кіші жүздің батыры, Шекті ... ... ... ... ... ... кезінде отряд ұжымдастырып, патша үкіметінің отарлау саясатына
қарсы күресті. Ақ Жайық бойындағы бекіністерге ... рет ... ... ... ел ... ... аңыз көп… Оның жеті баласы болған. Үлкені
Есет ... ... ... ... ... пьесасында
пайдаланған. Көтібар туралы «Айман-Шолпан» дастанында аталады» [17, 53] ... ... ... ...... ... болғандығы және де қазақ
халқының тәуелсіздігі үшін патшалы Ресейге ... ... ... Сол үшін де ... оны қастерлеп, атын аңызға айналдырғанға ұқсайды.
Қашанда халық кім-кімге болса да әділ төрелігін беріп отырған ғой. ... ... ... ... жоқ ... сөз.
Енді Көтібар батыр туралы ел арасындағы сақталған аңыздарға шолу жасап
көрелік. Ақтөбе газетінің 2000 ... 10 ... ... ... ... «Көтібар мен Арыстан» атты көлемді мақаласы жарық көрген. Мақалаға
Көтібардың дүниеге келуі мен өмір жолы туралы ел ... аңыз ... ... ... аңыз ... ... ... өрбіткен: «Көтібар
атамыз нәресте болып ... ... ... ... көз ... ... ... атасы Қарабас – аузы дуалы, батасы қабыл Қабақ ... ... ... Хангелдінің алты баласының екіншісі Пұсырманның бес
баласының ... ... ... бес Пұсырманы деп атайды. Сол Қарабастан
алты бала – Мәмбетәлі, Досалы, Жапақ, ... ... ... оның ... ... ... Көтібар батыр. Көтібар туған заманда бес Пұсырман
қатар ауыл, қоныстас болып отырса керек. Олардың ішінде Бәсен ауылы, ... ... жаз ... бір ... ... ... ... екен. Көтібар
туарда екі үйі көрші отырған. Осы ... ... ... ... де, ... да ... ... Себебі, Нарбике шешеміз (біреулер Дәрбике
дейді) жүкті кезінде жыланның етіне жерік ... ... Ол ... ... ... Нарбике жаздың күні ошақтың басында от жағып ... ... ... бір ірі ... ... ... ... екен деп
те айтады) сумаңдап шыға келіпті. Сол ... ... ... ... көктен іздегенімді жерден берді ғой, көптен аңсағаным сенің етің
еді», - деп ... ... ... ... ... ... ... отқа қақтап,
түгелдей жеп алған екен. Үш күн қатарынан оянбастан ... ... ... ... ... да ... ... да қанды» деген екен дейді айтушылар.
Кейін, ... ... да ... ... ... күн ... болған.
Сол жылан жегенін көрген абысын-ажын, ауыл ... да ... бір ... ... ... ... ... екен. Шешеміз
толғатқан күні жоғарыда айтқан Бес Пұсырманның кенжесі Сексеннің үлкен
баласы ... ... ... ... ... ... ... етегіне орап алған адам екен. Баланың ... ірі, ... ... ... қалы бар, қасы қалың, көзі ашық, сол жақ ... ... ... қан ... ... екен. Бала түскесін, Нарбике есін
жинаған соң, ... ... ... ... алып қал, атын ... белгілерін
айт», - деп кемпірін жұмсаған екен.
Әжеміз жүгіріп келіп, Саңырық атамызға «Шүйінші, ... ... ... ... «Не бала туды ... деп ... ... «Көті бар
бала туды, батаңды бер» депті және ... ... ... ... аузыңа салған екен, аты Көтібар болсын, бұл ... ері, ... ... ... ... қалы ... дұшпаны қарсы келмес, көкжал
батыр болады екен, қабағы қалың, көзі ашық ... ... төрт ... көремін, өзім билеймін деп туған екен. Ал уысында бір талшық ... ... ... көп ... ... мен бата ... қанышер,
қатыгез, мейірімсіз болар, баламыз құтты болсын, аты ... ... - ... ... ... ... екен. Бабаның сол айтқанының барлығы Көтібар
батырдың өмірі мен жасаған заманында толығынан кездескен деседі.
Көтібар өсе келе сол ... ... ... армандайды. Батыр
жастайынан ер тұлғалы қайратты, атқа құмар, ... ... ... ... ... ... ... Тоғыз-он жас шамасында, жазғытұры, ел
көл ... ... ... ауыл ақсақалдары бір-бірімен табысып,
шұрқырасып, ауыл жағалап, «қоныс жайлы болсын» айтып ... Сол ... бір топ ... бар ... атамыз да ауыл аралап жүрсе керек.
Қайыбын тапқан Көтібар бір үлкен дуадақты сатып алып, ... ... ... шауып келіп, Саңырық атаның қанжығасына байлай салып ... ... – деп ... ... ... ... ... сақалын бір сипап,
әулие Көтібардың бетіне қарап, ... қай ... деп ... «Бұл ... ғой» депті қасындағылар. «Өй, батамды бермеспін деп жүр ... ... ... да, ... ... бол» деп ... ... Саңырықтың батасын алғанда, сол алақанын төмен, оң алақанын
жоғары жайыпты. «Неге, екі ... ... ... ... ... «Сол
алақаныңда қан уыстап тудың деп, батасын туғанымда ... ... адал ... ... ... бір алақанға берген батасы да бір
кісінің өміріне жетеді», - ... ... Сол ... ... шапағаты дарыған
Көтібар атамыз жетпіс алты жыл өмір жасап, бақытты өмір ... ... ... де ... ... ... Сол бата Көтібардың кейінгі
ұрпақтарына да дарыған көрінеді» [18].
Аңыз төркіні тумысынан ... боп ... ... батыр тұлғасын,
оның әулиден бата алуының өзі тегін адам еместігін паш етсе, оның дүниеден
озуы да кездейсоқ ... ... ... ... өлімі туралы да ел
арасында аңыз әңгімелер сақталған. Осы орайда, ... тағы да ... ... көздеріне жүгінсек. Онда: «…ХІХ ғасырдың басында
башқұрттардың ... ... ... ішінде Шектіліктер жеріне еніп олжа табу
жайылымдықты ... үшін ... ... ... Көтібар, Арыстан,
Қайдауыл батырлар бес рет тойтарыс ... ... ... руаралық
барымталық шабыстар мен тартыстарға да ... 1810 ж. ... 1831 ж. ... ... жорық жасайды. Көтібар батыр 1833 ж.
патшалық әкімшіліктің Жағалбайлы-Шекті арасында арандату саясатының құрбаны
болып, қыркүйектің 23-і күні қаза болады», - ... [16, ... ... осы ... сәйкес келетін халық
арасында мынадай аңыз бар:
Шөмекейдің төрт баласының бірі Тоқасынан тарайтын ... ... ... жігіт болыпты. Екеуі де ауылының бетке ұстар азамат батырлары
көрінеді. Сол кезде Тоқа руы өз алдына бөлек ауыл боп ... ... ... ... шыққан Көтібар батыр жасағымен келіп ауылын ... ... бас ... ... ... сол ... мерт ... Аманы
ауылда болмапты. Елді шауып кеткен Аманы оралса, ауыл ... боп ... Бір ... ... ... ... бір кішкентай қыз Аман ағасына
бар болған ... ... ... ... ... Аман ... ... Көтібарлардың кеткен жағына қарата жалғыз шауыпты. ... ... көп, ... жігітті барлығы жабылып, найзамен түйреп жоғары көтеріп:
«Қалай, енді ... ба?» деп ... ... Сонда Аман: «Бәрібір де мен
сендерден биік тұрмын»», - деген екен.
Көтібардың жасақтары бұдан әрі ... ... ... ... ... айдалаға тастап кеткен. Еліне оралған соң Көтібардың шешесі
алдынан шығып: «Балам, сен бір ... ... ... ... азаматын бекер
ғана өлтірдің. Олар өлсе, атағы бар адамнан ... сен ... ... ... қаза табасың», - деп налыған көрінеді. Көреген шешесінің
айтқаны келіп, батыр белгісіз бір ... қаза ... екен ... ... ... жетпіс жастағы Шөмекейдің Аспан аталығынан тарайтын Сұлтанұлы
Иса деген қарияның аузынан естіп, жазып алған едік. ... ... ... онша көп ... ... ... ... аңызда ананың
сәуегейлігі мен батырдың өлімі дәл ... Тағы да ... ... ... ... ... ... бір қарақшылардың қолынан
болыпты. Кейін, батырды кім өлтіргенін білмеген Әлім ұлдары құн ... ... ... ... ... ... Қаршыға Жанғасқа
деген екі мырзасын алып ... ... ... ... ел мен ел ... ... деп, оларды ауылға әкеп бөлек үй тігіп беріп ұстайды екен.
Екеуі де өте ажарлы, ... ... ... ... ... ... «бұдан не, тұқым алайын деп жүр ме екен» деп, суға түсіп ... ... ... Оқиғаның соңы осымен тыныпты дейді.
Әлімнің Төртқарасынан шыққан Бәубек деген шайыр ... Өмір ... ... ... ... өмір ... ұқсайды. Сол ақын бірде
Жетірудың шайырымен айтысқа түскен кезде, Жетірудың ... ... ... ... пе, ... ... бір бәлеге қалмадық па.
Дардай қылып Есетті мақтай берме,
Өлтіріп Көтібарды салмадық па, - ... ... ... ... ... шығып тұрған Бәубек былай деп жауап
қайырған екен:
Ай, мен бір сөз ... ... ... ... бола береді ондай құрма.
Өлгенін Көтібардың салық қылып,
Қаршыға, Жанқасқаңмен үйде тұр ма, - деп Жетірудың ... ... ... ... Айтыстың толық мәтіні сақталмаған. Тек осы
бір үзіндісін ... ... ... ... ... тұратын
Байпатша деген ақсақалдың аузынан естіген едік. Өкінішке орай, ол кісі де
көп білетін әңгімелерін ... ... ... ... осы бір ... ... ... еді. Бұл келтірілген аз ғана мәліметтің өзі ... ... ... ... осы жұмбақ өлімнің айғағы ел аузындағы
аңыздарға әкеп тірейтіндігі, болған оқиғаны әлі де ... ... ... ... ... туралы ел арасында осындай тарихи маңызы бар оқиғалы
аңыздардың шегін осымен ... енді ... ... ... ... батыр туралы сыр шертсек дейміз.
Жанқожа Нұрмұхамедұлы (1780-1860) – Кіші ... ... биі, ... ... ... ... қарсы күрес жүргізген, ешкімге елін
басындырмаған әйгілі тұлға. Батыр туралы ел ... аңыз көп ... ... бірі ... ... ... айтылады. Ол үшін біз әуелі
Байқазақ батыр туралы аздаған мәлімет беріп, соның негізінде ел арасындағы
аңызды ... ... ... ... - Әлім ... Төртқара (Қарамашақ),
Қаракісі, Мазы 1826 жылы Ырғыз ауданының Әйтеке би кеңшарында ... ... ... нағашысынан, үйдің жақсы болуы ағашынан дегендей,
Байқазақтың туған нағашысы – ... ... ... ... ... ел ішінде «Батырдың соңы – Байқазақ» деген сөз ел ішінде әлі
күнге дейін ... ... ... ... шығу ... ... ол
Төртқараның Жаншұқыры, Жаншұқырдың Сабытайы, Сабытайдың ... ... ... Қасымы (Қаракісі), Қасымның Мазысы, ... ... ... ... ... ... онға жуық ұрпақ тарайды.
Соның ішіндегі Бегежаны, Бегежанның Құдайсүгірі, Құдайсүгірдің Қаратайы.
Осы Қаратайдан Жолдасбай жеке ... Ал ... ... ... ... ... ... Қарсақбай, Шалалар өрбіген» [19, 20].
Байқазақтың ата-анасы ерте дүниеден өтіп, оны Жанқожа батыр өзінің
жалғыз баласы Итжемеспен ... ... ... ... Байқазақтың
батылдығы, батырлығы, ақыл-парасаттылығына, әсіресе, Байқазақтың білезік
топшысына көзі түсіп, ... ... ... ... ... ... ... мінген жасынан бастап атқосшылыққа, ел арасындағы ас, той-
думан сияқты топқа салып жүрген.
Бірде Жанқожа ... пен ... ... ... ... үстінен
шығады. Бір кезде Байқазақ Итжеместің астында жатырғанын көреді. ... ... ... ... басым екенін де сезіп тұрады.
Сонда Жанқожа Байқазаққа: «- Сен осы ... ... ... ... ... жасауға болмайды. Әй, Байқазақ, түптеп келгенде, болашақта
менің жауларымнан кегімді алатұғын сен ... - ... екен ... ... ... ... Байқазақтың болашағын болжаған ғой.
«…Жанқожа батырдың намаз оқып отырғанда жау қолынан кенеттен ... ... ... ... кім ... білмей елі улап-шулап
бір жылдық асын береді. Арада, бір-екі жыл өткенде Қазалыдағы үлкен жиынға
Байқазақ келеді. «Байқазақ ... ... соң ... ... ... ... ... қос батыры Шотбас, Тасығұлы да келеді. Амандық-
саулықтан соң «Байқазақ деген қайсысы болады?» – деп ... ... ... Байқазақ ойында ештеме жоқ жайбарақат «Иә, мен боламын» деген екен.
Әлгі қос ... ... ... «Ой, ... ... дегенге
алпамсадай батыр тұлғалы адам ба десек, мынауың жәй, көзге ... ... ... Шотбас Тасығұлға қарап: «Бәсе, мықты болса, Байқазақ нағашы
атасы Жанқожаның кегін, сауыт-сайманын ... ... алар ... деп
екеуара күлісіпті. Бұлардың сөзіне намыстанған Байқазақ орнынан атып ... қос ... ... шап ... ... ... табылды. Бүгіннен
бастап екі жеті аралығында кездесетін жерлеріңді ... өзім ... ... ... алдыма саламын» дегенде Байқазақтың дауыс
ырғағы, кескін-келбеті өзгеріп сала берген.
Уәделі күн болғанда жеті-сегіз адаммен Шөмен еліне келіп, кең ... ... ... ... қуа жөнеледі. Көп ұзамай арттан жалғыз қара
көрінеді. Бурыл жорғалы Сауқым биді ... ... ... ... ... ... ... таниды екен, Сауқым Байқазаққа: «Байқазақ, ... ... ... ... бұрын-соңды біреу олжалады дегенді естіп пе
едің?» – дегенде Байқазақ Сауқымға ... «Ол әлі ... қой, ... ... ... кейін қайтарып алғаннан соң айтатын сөзің еді ғой, одан ... мына ... ...... ... қапы ... дерсің. Жан-жағыңды
жина, мен анау көлдегі жылқыңды кідіртемін. Болдым дегенше еру боламыз,
Белдесіп кім жеңсе – ... ... ... ... күні сәскеде арттан
аттылар көрінеді. Байқазақ «бұлар әлі келісімге келер, ортақ тіл табысамыз»
деп жалаң қылышпен ... ... ... ... ... та қолында
қылышы, сауыт-сайманмен шығады. Ақыры екеуі алыстан бір-біріне айбат шегіп
тұрғанда Шотбас жасырып әкелген ... ... ... ... бар ... олар сезе ... Ашуға мінген Байқазақ Шотбас
қылышымен жайғастырған ... ... сол ... ... ... Сауқым
найзасын салып үлгереді. Байқазақ ... да ... ... Садақбай
Тасықұлды аттан түсіреді. Шотбас та ауыр жарақат алады. Сауқым атының басын
кейін шорт ... қаша ... Бұны ... ... ... ... ... тірідей тілдесуге ұстап әкеліңдер, қалғандарың менің қасымда
қалыңдар, өкпе-бауырым, қолқам түсіп барады, Сауқымның найзасын ... ... деп ... ... ... ... ... Ішінен аққан су
аралас қаңды қасындағыларға аузымен сорғызып түкіртеді. Ақыры Байқазақтың
шыдамы таусылған шақта қос қолын ... ... кіші ... екі ... Әрі-беріден соң талықсып барып есін жиып, қатарға қосылады. Күнге
таласа бес-алты атты ... ... ... ... ... екен.
Аттарынан түсіп, Байқазақтың қасына келіп, Сауқымның айтқаны: ... ... мен ... ... ... бір ... қанымды кешір. Үш
ақсақалдың ортасындағы жалғызы едім». Сонда Байқазақ: ... ... ... ... босар еді, жалғыздығыңды қате есіме
салдың ғой. Алты Әлімнің ортасындағы жалғыз ... ... еді. Сен ... ... ... болсаң, үш әйел буаз болар» дей ... ... ... басын алыпты дейді.
Міне, осыдан кейін Орынбор губернаторына арыз-шағымдар жаңбырша
жауады. Бұған қоса ... ... ... ... ... ... ... және Кенесарының кикілжіңі қосылады. Сөйтіп, Байқазақ батыр
түрмеге қамалған екен. Ол ... ... ... ... ... ... айдалатынына қатты қуанады. ... ... ... ... болар. Жолшыбай Есет-Дәрібай Көтібарұлдары, жиендігі жақын
әрі замандас ... ... ... отыз ұлды Достаннан шыққан Мамай,
Самай, Тотай батырлар мені арашалап қалар» деп үміттенген. ... ... жете ... ... ... ... ... айдалады.
Байқазақ батыр туған нағашысы Жанқожа батырдың кегін алғаннан кейін де
көпке дейін Шөмекей руының адамдары Төртқараларға маза бермей, ... ... ... әр ... ... баратын Байқазақ батыр не
істерін білмей дал болады. Ақыры, болған жайды баяндап, ... ... ... ... ... Бұл ... К.Бисенбеков деген кісінің
«Әлімнің бір баласы ... ... атты ... ... баяндалады.
Онда әңгіме былайша өрбіген: «…Бір топ жігіттерін ертіп Есет ауылына келген
Байқазақтар құдық басына барып ... ... Оны ... ... ... «-Ау, ... Рұқсатсыз осылай етуге бола ма? Батыр
бұларыңызды дөрекілік деп жатыр», - ... ... атын ... ... сәлем береді. Өткен кездесуден бергі болған жағдайларды толығынан
баяндайды. Есет басын шұлғып, тыңдап ... ... ... ... ... ... отырғанын, шамалы күн уақытша осы жерге қоныс
аудару үшін жер беруін сұрайды. Сол ... ... «- ... қауылдырығындай
болған Төртқаралар, өзіңнің байтақ жеріңнен қоныс таппасаң осы жерге келіп
қоныстаныңдар» деп, кекесін мысқылмен үн ... Сол ... ... ... шын ... ... ба?» – ... Есет: «Иә, шын айтып
отырмын», - дейді. Сонда Байқазақ Есетке былай дейді:
- Есеке, әкең ... ... көк ... ... Жанқасқа
батыр өлтіріп күшегеннің ұясымен көміп кеткенін білесің бе? Сонда сен одан
кек ... жас па ... Ағаң ... ... ... ... өлтіріп, ерлігін аузына тығып
кетіп еді ғой. Сонда сен одан кек ... жас па ... ... ... Шөмекейлермен соғысқанда, менің жәрдемімнің
арқасында жеңіске жеткеніңді ... ... ... бір ... Жанқожаның кегін алу үшін қол сұрағанымда, сонда ... ... ... ме? – ... ... Есет орнынан ұшып түрегеліп қылышына
ұмтылғанда, Байқазақ та қылышының баянегін ағыта ... Сол ... ... ... бір шығып, бір ішіне кіріп қозғалып тұрыпты.
Есеттің інісі Дәрібай да оны көріп отыр ... Оған ... ... ... – С.Т.) ... ... бір ... бір кіріп тұрған сияқты болып
көрінген. Есет те ... ... ... ... ... ... ... ағасы
Есетке:
«- Әй, Есеке! Сен әлдеқашан өліп едің ғой. Сонда да әлі ... ... ... - деп, сол ... ... ағасы үшін Байқазақтан кешірім
сұрапты. Үйіне шақырып, қонақасы ... ... ... ... Есет ... ертеңіне үстіне шапан жауып, ат мінгізген. Байқазақ сол жерде
атты құдық ... ... ... неге ... ... ... ... кетіпті дейді» [19, 28].
Байқазақ ХІХ ғасырдың ІІ ... ... ... ... ... Кіші жүз ... бірі боп табылады.
Байқазақтың өмірі Жанқожа мен Есет сияқты әруақты, ... ... ... ... қақ жарған қос батырмен тікелей байланысты. Оның
жастық шағы Жанқожаның көз алдында, отбасы шаңырағында өткен.
Жоғарыдағы батырлардың ... ... ... байланысты
әңгімелердің түйіні бір жерге тоғысатын сияқты. Бұл руаралық араздықтар бір
рудың адамдары мен ... ... ... ... оның ... ... от деуге болады. Қазақта «Әзіл – апат ... ... ... ... ... араздық пайда болады. Одан ешкімге ешқандай
пайда келмейтіні ... ... да, бұл ... ... ... аңыздар болашақ ұрпақтың санасына сіңірілуі тиіс. Яғни, олар осы
өткендерден сабақ алып, ... ... ... «Жоңғар шапқыншылығына
қатысқан, талай жекпе-жекке шығып, ержүрек батыр, Тама Есет батырмен бірге
қалмақтарды ... ... ... ... қол ... ... ... бірі
– Қара (Қарабатыр) еді.
Кезінде оның жауға шапқанда ұстайтын сары ала туы ... Сол ... Қара ... ... ... жүреді екен. 1916 жылы Қарабұтақтағы
көтерілісшілер осы сары ала туды ұлт-азаттық ... ... Қара ... ... ... ... ... өздері басшы етіп, қарадан хан
етіп сайлаған Жұмағазы ханның ордасына тігеді. 1916 жылы патша ... ... туды алға ... ... қолға түсіріп, Тәлтекем
Қара батырдың ұрпақтары 150 жылдан астам уақыт сақтап келген ... ... туды алып ... Ол ... дерек аз. Дегенмен, батыр аты ... ... ...... ... ... Ақкөлге жақын Шұбыртпалы
деген жерде дүниеге келген. Жанқожа батырмен үзеңгілес ... ... ... өлтіруге қатысқан, талай қол басқарған, ерлік көрсеткен,
ержүрек батыр. Жанқожа ... ... ... жете ... ... қорғаушы бұлты төбесінде жүреді», - дейді екен.
Тілеулінің Күйік, Сейіт, ... ... Дос, ... атты балалары
болған. Тілеулі батыр ... үйде ... ... бір ... басынан
ирелеңдеп аяғынан түсіп кетеді. Оянып кетсе, түсі ... ... ... өзі
жорып «Менің әруағым мен батырлығым өзіммен кетеді екен» деп ... ... ... ... ... топ жарып ешкім шықпапты. Тілеулінің
жасағында Шобаннан тараған Қондыбай, Жолдыбай деген інілері болған. Олар ... ... ... ... көп ... ... ... шу-асау жылқыны
құйрығынан ұстап, екі-екіден қосарлап ... кете ... ... батыр Жанқожа, Есет, Қаратоқа, Масақбай бабаларымызбен бірге
қазақтың намысын ... елге ... ... ... ... ... ... өз туыстарының айтуынша, әлденеге ренжіп Сыр ... ... ... әңгіме бар. Батырдың сүйегі де сол Сыр бойында қалды деседі.
Сондай-ақ, бұл батырлармен қатар Қарабұтақта Ақкиіз Салықбай, ... ... да ... Олар ... ... ... ... қорғауға көп еңбек сіңірген, ел тыныштығын
сақтаған ерлер еді. Елінде бір Сейсенбі деген шайыры (ел оны ... ... ... оны ... ел ... ... жайын,
Біледі жүрегінің жұртқа байын.
Бос күлмей, жайларыңа қарап отыр,
Төбеңнен қамшы ойнатар Салықбайым.
Салықбайды болады пір ... бұл ... сыр ... ... бар,
Табанын тіреп жатыр Жетіруға, - деп мақтаған екен. Сол
уақытта Салықбай риза көңілмен: «Міне, осылай ... ... ... - ... ... қалғанда, кілемнің қамшы тиген жері ... ... ... [19, 175].
Осындай аңыздардың бірі Салықбайдың Байқазақ батырмен кездесуі туралы
айтылады. Аңыз желісі Қарабұтақ ауданының Тасөткел ... ... ... ... Аңызды ауыл ақсақалдарының бірінің аузынан естігенбіз.
Ол былай болыпты: Ертеректе ... жас кезі ... ... ... нан
пісіп жүрген он тоғыздағы солқылдаған балғын батыр Салықбай жайында тағы ... аңыз оның жас ... ... ... ... ... айтылады.
Аңыз бойынша, Салықбай жасы жаңа он тоғызға шыққан уақыты болса керек, бір
күні Ұрысай дейтін жерде Байқазақ ... ... ... ... ... ... ... бар, мыжырайған шал екен дейді. Ал Салықбай
болса, сол кездің өзінде құдыққа ... ... атан ... жалғыз өзі
шығарып ала беретін ірі денелі алпамса жігіт болыпты. Салықбай айдалада
кездескен аттылы адамның ... ... ... ... ... ... шалға: - «Жарысайық», - деп қолқа салыпты. Сонда Байқазақ ... ... ... айдалада жалғыз жүрген адам я өзіне сеніп жүред(і), ... ... ... мені ... ... - ... екен. Ол болмапты.
Содан жігіттің ... ... ат ... ... Салықбай қалып
қойыпты. Сол мезетте астындағы ... ... ... ... ... шал, ... атың ... лайық ат екен, түс аттан», - деп, тұра
ұмтылыпты ... ... ... іші ... тұрған Байқазақта оған ақырып
жіберген екен, анау аттан түсіп қалып, аты (бір ... тұра ... шыға ... ... сол ... адамның Байқазақ батыр екенін
біліп, одан Салықбай өзінің қателік ... ... ... ... ... «Е, сен де ... бала ... - деп, батасын берген
көрінеді ... ... ... әкем Төлеубаев Әбдіжәми, 65-жаста]. Біз ... ... ... өте орасан, зор қайраттылығы мен әруақты кісі
болғандығын байқауымызға ... Бір ... осы ... ... еш жерде аты аталмай келе жатқандығы өзегіңді ... ... ... ... ... ... ... ойып тұрып орын
берсе де артық болмас еді.
Бұдан басқа да ... ел ... аты ... ... ... ... ... Солардың бір тобы – еліне елеулі, халқына қалаулы болған
бай-мырзалар мен билер ... да ... ... ... жөн ... өңірінде, дәлірек айтсақ Қарабұтақ-Ырғыз аймақтарын қамтыған
өлкеде Жүсіп-Жолай деген атàқты бай болыпты. Кезінде оның ... Кіші ... ... ... ... – баласы, Жолай - әкесі. Екеуі де
мырзалығы жөнінен алдына жан ... Ел ... ... ... ... ... туралы ешқандай зерттеу еңбектерінде аты
аталмайды. Оған себеп, кешегі кеңестік ... ... Ол ... ... ... ... деп таппаған-ды. Сондықтан да ... ... ... ... ... елеусіз қалдырылған. Дегенмен де ел оларды
ұмытпай ауыздан-ауызға, ұрпақтан-ұрпаққа айтып, тарихи тұлғаларды аңызға
айналдырған. Осы ... ... ... ... ... ... 2004
жылғы бір санында Бауыржан Тоқабай дегеннің «Ескеруге лайық ескерткіш» атты
мақаласы жарық көрген. Мақалада авторы Қарабұтақтан 45 ... ... ... ... тас жол ... ... қорым туралы айтады.
Онда ХІХ ғасырдың 80-ші жылдары күйген кірпіштен ... ... ... ... ... ... ... шыққан ірі феодал байдың кесенесі
бар екенін, кесененің төбесі опырылып, бел ... ... ... Енді осы ... ... аңыз ... тарихи мәліметке жол
берсек: «Кіші жүзге белгілі болған ... бай 1826 жылы ... 1894 ... алты ... ... өтіпті. Байдың жылқысының өзі 300-мыңнан асып
жығылады екен. Жайылған жылқының ұшы-қиырына жету қиын, табынның бір ... арғы ... ... ... ... ... шеті ... Қопалы
көлінде жусап жайылады. Ортаның ара қашықтығы жүз ... ... бес ... ішінде еті тірі, пысығы Жүсіп ... Ол ... ... ... Үйіне қонақ келсе, жан ұшыра қуанып, ... ... ... ... келісімінсіз-ақ, тоқты-торымды өзі-ақ
бауыздап, бұтарлап, қазанға ... ... ... ... ... ... бас көтерер үлкендеріне, әсіресе саятшыларды басқаратын
бәйбішесіне: «Малды табатын, оны ... ... ... ... ... - деп жиі ... ... Жүсіп ат жалын тартып мінген
уақытта бар биліктің тізгінін ұстатыпты. ... жас ... ... ... бас ... ... қонақтың өзіне тай-құлын
сойғызып, жарлы-жақыбайларға ат-көлік мінгізіп, аққа аузы ... ... ... ... мал ... Жомарттығы Атымтайдай болған
Жүсіп іргесіне ел ... деп ... ... ... ... ... ... береді. Мұны көре алмаған туыстары: «Мал ретсіз шашылуда»
деп іштері қыж-қыж қайнап, ... арыз ... ... енші ... Сонда Жүсіп енші сұраған ағаларына: «Береке түбі – ... ... ... ... ... тірлікте, ел-жұртыңа пайдаң тимесе
қосыңды кетіресің, отыңды өшіресің. Солардың арқасында малың бағулы, отының
шабулы, отың жағулы, малың ... ... ... қайнаулы. Қоныс
тебушілер күннен-күнге ... ... ... ... ... - ... де, ... бес жүз-бес жүзден, әкесінің еншісіне мың
жылқы, өзіне мың жылқы қалдырады. Жүсіптің бұл төрелігіне бәрі риза болады.
«Құдай да ... ... ... ... сөзі рас екен, мырза
Жүсіптің оңды-солды төгіп бергенінен малы азаймапты, қазаны ортаймапты. Ал
сараңдықтары мен ... ... ... ... ... ... ... өспейді деседі. Бұның мән-мағынасына түсінбей аң-таң
болған ... бие ... ... ... ... ... шығады.
Сөйтсе, Жүсіп жылқы ішінде (таң алдында болса керек) ат үстінде ... ... ... ... ... көреді. Сонда Жолай бай: «Е, малдың
азаймайтыны баламның өз еңбегі екен ғой», - деп риза көңілмен атын ... ... ... Биелер құлындар кезде бірінші құлындағалы жүрген биелер
тонын жара ... ... өліп ... оқиғалары болады. Сол сәтте Жүсіп
ерінбей өзі қарайтын болса керек-ті.
«Мырза болсаң Жолайдың Жүсібіндей бол, қайдағы қаны ... ... ... ... екен ... ... қалған әзірде сол заманғы
замандастары. Жүсіп ауылының іргесінен қоныс тепкен орыстың Иван ... жас ... ... ... ат мініпті. Оны көрген Колясы: «Сен ... тіл ... соң ат ... ... да досыңнан ат алып бер» ... ... ... Иван: «Жүсіпке көп қазақша айтудың ... ... да, ... ат бар, ... ат жоқ» десең болды», - дейді. Сөйтіп, бір
ауыз қазақша айтып, екінші орыс мұжығы да атты ... ... ... жолаушылап келе жатқан Ор бойының салт атты
жолаушысы астындағы аты өліп Жаманқалаға жете ... екі ... қара ... ... ... ... бейтаныс ауылға әзер жеткен әлгі кісіге
ауыл ақсақалы: «Осы ауылда жұрттан асқан бай, әрі ... ... ... бар, ол саған жалғыз ат емес, үйірлеп береді», - деп ... ... ... ... ... ... қонағасы беріп, ертеңіне жылқы
табынына ертіп шығады. Жолаушы да құр ... адам емес ... ... ... жүр» ... оның көзі жылқының киесі «дәу» күреңге түседі. Еліне
жетуге халі ... ... ... ... «осы ... ... күрең атты
берсе, еліме еш қиындық көрмей ... ... – деп ... Осы сәт
жылқышының бұғалығы да ... ... ... ... үйіріліп түсіп
қалыпты. Жолаушы абдырап, аузына түскен бар алғысын жаудырып, «атты қашан
қайтарайын» деп сұрайды. ... ... ... ... жан-жағыңа қара,
айнала кеңістікке көз жібер, жылқың сондай болғанда ... - ... ... ... ... ... ... Жаманқаладан бір орыс
азаматы келіп тұрмыс-тіршілігін түзеуге ат-көлік, ... ... ... де ... ... «құданың құдыретімен» Жүсіп мырзаның өз
тақымына мінетін қос жорғасына «сарт ... ... Еш сөз ... көз ... риза ... ... ... ішкен асын жерге қоятын әлгі
орыс мұжығы істеген ... ... ... өзі де оңды-солды малай
жұмсайтын ауқатты байлардың ... ... әрі жас ... ... жасаған. «Жақсының өмірі қысқа болады» демекші, Жүсіп мырза жиырма
жеті қыршын жасында ... ... ... ... сол ... ... ... батасын алуға ел-халқын жинап, «құдай жолы» ... ... ер ... ... ... жиналған үлкен қауымның
қолына су ... ... Бата ... ... бәрі ... ... ... Сол ырымды іштей «кіпі алған» (уайым еткен) Жүсіп: «Ең ... ... ... ұзақ болсын» демеді-ау, мен, сірә, ұзақ жасамаспын» деп
әкесіне, ағайын-тумаларына ... ... Өзі ... көп ... ... қайтыс болады. Жаманқаладағы кәсіпкер орыс досы бес-алты
құрылысшы татар ұсталарын әкеліп, ... ... ... оған ... ... сүтін, қылын қостырып, зәулім мазар тұрғызады, арабша
жаздырып құлпытас қойдырады. Бұл үлкен ... ... 1883-84 ... Жүсіптің кіндігінен бала жоқ, ал ... ... ... ... жылы ... болғанын жоғарыда айтып өттік. Ол баласының (Жүсіптің)
қасына жерленіпті [20].
Жүсіп қайтқаннан кейін келесі жылы үлкен ас ... Бұл ... ұлт ... «Ана ... ... 27 ... 1991 ... санында
М.Левеневский деген: «Ырғыз өңірінің ірі байы – ... ... ... ат ... 9 жүлде тігіліп, бірінші келген сәйгүлікке 500 қой, 100
түйе, 40 жылқы, 20 құндыз берілген-ді», - деп жазады [21].
Сондай-ақ, ... ... ... көзі ... ... ... шыққан
азулы айтыскер ақын Ашубай Жарымбетұлымен де дос болған. Өйткені, ақынның
өзі:
Ұсталдым март айының жиырмасында,
Қарамайд істің ағы, қарасына.
«Ырғызда Шөмекейлер бунт ... - ... ... ... ... жанымдағы Жүсіп, Жолай,
Жақсының жолдастыққа бәрі қолай.
Жазығы ешбір жанға тіптен де жоқ,
Ұстауы ... ... ...... қарағанда, айтулы
ақын атағы алысқа кеткен жомарт Жүсіп Жолайұлы мырзамен ... ... ... дос ... ұқсайды». Ал Ашубай ақынның өзіне
тоқталсақ, ол 1879 ж. туған. Руы - Әлім, оның ішінде Төртқараның Қашаны,
Сегіз жүйе ... ... ... ... ... ... ... имам атанған. Кішіқұмның бойында Сартепсең деген жерде мешіт
ұстаған. ... ... рет ... «халық жауы» ретінде бүкіл өмірі
өксікпен өткен. Ақыр соңында 1943 жылы түрмеде қорлықпен ... ... ... көзі ашық ... баласы болғандығы еді» [22, 30].
ХVІІІ ғасыр мен ХІХ ғасырдың бірінші жартысында Төртқара ... ... ... ... ... төрт би ... ... Сапақ би, Бақшақ Құлдық би, Аппақ Шөже би, Тоқпан Бәйшен би. ... ... төрт ... деп ... ... ... жиі кездесетін
бес дауға – жер дауы, жесір дауы, құн дауы, мал дауы, ар дауы – ... осы төрт би ... ете ... Осы ... билердің жеке басының
қасиетін, ел тарихын, салтын, әдет-ғұрпын жетік білуінің, ақыл-ойға жүйрік,
тілге ... әділ ... ... ... ... ... қиыншылықтарда берекесінен айнымай, ағайын-бауыр болып
күн кешкен.
Бұлардан кейінгі айтулы билердің бірі, Кіші жүздің ... биі» ... би ... ... ... ... би – руы Құламан. Оның Андағұл-Тілеу-Жантайлақ ... ...... Мүсірептен - Әбдібай, Дүзбай, Нұржан туады. Нұржан
алдына 27 мың қой айдаған бай болыпты. Әбдібайдан Сейіт, ... ... ... ... ... ... бұл ... үш Мүсіреп деп те
атайды. Былшық би 1859 жылы ... ... ... ... ... ... Атасы Әбдібай дәулетті кісі болыпты. Әкесі Сейіт кезінде
Көтібарұлы Есет ... ... дос ... ... ... ... жеті
жасқа келгенде Сейіттің үйіне Есет батыр келіп, қонақ болып жатса керек.
Мал сойылып, қазан көтеріліп ... ... ... ... ауыл аяқ ... түсіп, үйдегілер өре түрегеліпті.
Қонақты сыйлау ғұрпы бойынша Сейіт пен Есет әңгімелесіп отыра береді.
Көппен ... ... бара ... ... атқосшысының етегінен басып
жібермеген Былшық: «Қайда барасың?» деп сұрайды. «Қойға ... ... ... ... ... несі бар?» – деп тоқтатып, онымен қоймай, Есетке: «Жол
жүргенде жан серік болар серіні ертпей, ... қол ... ... ... ... ... ... екенсіз» депті. Бұл – Былшықтың даналығы мен
шешендігінің тұңғыш көрінісі болыпты.
Әйгілі болыс, Шекті Шыманның Мырзағұлы ... ... ... бір ... Былшық би де ... ... Дау ... ... ... ... ... Әлім жағынан бір малшысының
әйелін Дербісалының жақын ағайындары алып кеткен екен. Жарты патша атанған
Дербісалы сөзге кезек, дауға ... ... ... ... ... бас ... ... отырған Дерекең,
Россия болмаса,
Қазаққа тіпті жақпайды.
Әлімнің алты баласы –
Айналасы көк орай,
Ортасы теңіз қатпайды.
Қойшы мінген байталға,
Қазанат айғыр ... - деп ... ... ... да, ... көп, әрі текті екенін, қойшының әйелін алып ... ... ... кір ... ... ... ... алады» [11, 46].
Былшық бидің сөзге ділмар шешен адам ... ... тағы ... ... келтірсек: «Бірде замандастары бір жиында Шыманның Мырзағұлынан
«Сенің сөзге ... ... ... ма?» – деп ... ... ... ... мықтап тосылдым, айтайын» депті. «Бір жылы уезд орталығы ... бара ... ... ... ... Сейітұлы Былшық биге
соқтым. Ауылы көшіп келе жатыр екен. «Жақын жерге қонамыз, қонақ бол» ... ... ... келе жаттым. Төртқара шетінен бай ғой, көштері
салтанатты. Бір топ қыздар атпенен қасымыздан шауып өтті. Қос бұрымындағы
үкілері ... ... ... ... бара ... Мен ... ... қызынан туған жиенмін ғой. Нағашым деп қалжыңдап, Былшық биге: «Мына
Төртқараның қыздары бөксесін үкілеп алған ба?» ... ... ол ... үкілемей қайтеді, ол бөкседен Мырзағұлдай би шыққан соң», - деді. ... бере ... ... қалдым.
Бірде Жетес бидің үйіне түстім. Әңгіме үстінде Тотан ... сөз ... Сол сәт үйге бір қарт кісі ... ... Жетеске:
«Мына қонағың кім?» – деп сұрады. Сонда Жетес: «Өз ағасын өзі ... ... ... өзің ... - деді. Мен ұялғаннан үндемей ... ... ... ... ... де алты ай ... кейін
босанып үйге келдім. Үйде отырған әкем Шыманға сәлем беріп ... ... ... жібермей тұрып: «Е, балам, әкеңе көрістіремін деген осы
болады, ... ... - ... мен ... айта ... - деген екен би»
[11, 51].
Бұл олардың сол кездегі ... ... ... ұтырлы сөйлей
білгендігін аңғартса керек. Атам қазақ: «Өнер алды – қызыл тіл» дегендей,
ұлан-байтақ қазақ ... ... ... ... ... де ердің құнын екі-
ақ ауыз сөзбен шешкен осындай билеріміз болған.
Бұл айтылғандардың (айтылмағандары) ... да ... ... салдарынан жариялылық түрде еш жерде айтылып, не жазылмай келді.
Сол себептен, бұл тарихи тұлғалар ... ... ... аңыз жанрында
жәй адамдардың аңызға айналуының өзі де кездейсоқ болмаған. Себебі, тарихи
тұлғаның аңызға ... үшін де оның ... ... орны айқындалуы қажет
болған.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазақ халқының бағзы заманнан бергі ... ... ... мәдениеті,
философиясы – ауыз әдебиеті болғандығы ... Оның ... ... мол ... жанрлық түрлері де көп. Мұнда батырлар жыры, ғашықтар
жыры, ертегі, аңыз, ... жыр, ... ... ... сөз, ... жырлары, өтірік өлең тағы басқалар бар. Бұлар орындалу мәнеріне
қарай не ... ... не ... ... ... ... Поэзия түріндегісі
айтарлықтай зерттелген, ал проза үлгісіндегілер ғылыми жағынан әлі ... ... ... ... қара сөз ... ... өзінің
көнелігі, ұшқырлығы, ғажайып сипаты жағынан поэзиялық үлгілерден кем ... көп ... ... ... ... Оның ... һәм аңыздың. – С.Т.)
бұдан да басқа толып жатқан қасиеттері бар. Егер өлең түріндегі ... ... ... және ... роль ... ... ... шығармалары елге көбінесе ... ... ... кеңейтуге, өмірді білуге жәрдемдескен /2, 5/.
Олай болса, халықтың танымдық ой-өрісін кеңейтетін, ... ... ... ... зор ел ... ... ... қайнар
бұлағының бірі тарихи аңыздарды ... ... ... ... ... Осы үрдістің өтеуі ретінде біз ғылыми ... ... ... ... ... ... ... зерттеу барысында біздің
байқағанымыз қазақ жері оның ішінде (көп ұлт шоғырланғандығына қарамастан)
батыс аймағына ... ... ... ... ел ... ... ... мол сақталғандығы болып отыр. Әрине, бұл қуантарлық ... ... ... тұсындағы солақай саясаттың салдарынан бұл тарихи
аңыздар зерттеліп, өзінің тиісті бағасын ... ... ... ... алып ... байрағымыз көгімізде
желбіреген тұста өткенімізді ... ... ... ... ... Осы ретте біз тарихи аңыздарды үш топқа бөліп ... ... ... ... желі тарихи оқиғалы болып келуінде. Күні
кешеге дейін біздің түсінігіміздегі аңыз-қиял ... ... жоқ ... ... келсе, енді аңызда зерделеу барысында оның тарихымызды қайта
түзуде айтарлықтай маңызы бар ... ... ... ... ... ... қатысты тарихи аңыздарда өмір оқиғаларының нақтылы көрінісі
қайталанбағанымен шындықтың желісі ... ... ... АқМУ ... ... мына ... де аңғаруға болады:
«Бұрынғы ... ең ірі ... ... ... ... бір ... тарихи тұлғалар жайлы халық санасында сақталған
әңгімелер мен аңыздардың негізінде тарихи ... ... ... ... ... дейін қазақтың шынайы төл тарихы айттырылмай, коммунистік
көзқарас тұрғысынан бұрмаланып келгені анық. Демек, сол ... ... ... ... ел ... ... аңыз-әңгімелердің
тигізер септігі мол болмақ.
Қорыта келгенде, ел аузындағы тарихи аңыздарды ... ... ... жүйелі түрде зерттеу ісі алдағы уақытта да өз жалғасын ... ... ... Ш. ... ... –Алматы: “Жазушы”, 1985 ж., 560 б.
2. Қасқабасов С. Қазақтың халық прозасы. –Алматы: “Ғылым”, 1984 ж., 272
б.
3. Әуезов М. ... және ... ... 1962 ж.
4. Марғұлан Ә. Ежелгі жыр-аңыздар. –Алматы: “Жазушы”, 1985 ж.
Бердібаев Р. Қазақ эпосы. –Алматы: “Жазушы”, 1982 ж.
Тұрсынов Е. Қазақ тарихи ... ... ... “Ғылым”, 1979 ж.
5. Пангерев А. Жер-су атауларының поэтикасы /көмекші оқу ... 1996 ж. 114 б. ... және ... /оқу ... –Ақтөбе:
Қ. Жұбанов ат. АқМУ-нің Редакциялық баспа бөлімі. 2003 ... ... ... ... ... ... Ілиясова Р. Қазына. –Алматы: “Зерде”, 2001 ж., 312 б.
8. Жекеев Н. Ұрпағым мұны білсін деп... ... 1995 ж., 130 ... ... Қ. ... ... би және дала ... ... 1998
ж., 197 б.
10. “Актюбинский вестник” газеті, 10.08.2001 ж. ... ... Ә. ... ... ... –Ақтөбе, 2003 ж., 192 б.
12. Есенберлин І. Алтын Орда ... ... ... –Алматы:
“Жазушы”, 1983 ж. 480 б.
13. Ескерткіш – ел тарихы. –Ақтөбе, 1992 ж., 140 б.
14. Пангереев А. ... және ... ... 2003 ж., 118 ... ... А. ... атауларының поэтикасы. –Ақтөбе, 1996 ж.
16. “Ақтөбе”. Энциклопедия. –Ақтөбе, 2001 ж. 748 б.
17. ҚКЭ. –Алматы, 1974 ж.
18. “Ақтөбе” ... ... ... ... К. ... бір ... – Қарамашақ (Төртқара), “Толқын”
газеті баспасы, 2003 ж., 123 ... ... ... ... ... «Ана тілі» газеті, 27-маусым 1991 ж.
22. Асанов Ж. “С. Мұқанов – айтыс өнері хақында”. ... // ... ... 2001 ж.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 42 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Аңызға айналған мекен - Маңғыстау !2 бет
Ілияс жансүгіров 1894-19383 бет
Аққулар3 бет
М. әуезовтың «абай жолы» романы3 бет
Сырдария өзенінің орта ағысындағы қалалар мен елдімекендерде бұрын және соңғы жылдарда жүргізілген зерттеулер кезінде алынған деректер59 бет
Темір дәуіріндегі Қазақстандағы тайпалар мен одақтар10 бет
Фолклористикадағы миф, ондағы фетишизм мен анимизм табу наным-сенім мәселелері5 бет
Шоқан және музыка4 бет
Қазақстанның бас қаласы - Астана3 бет
Ұлы даланың астаналары8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь