XV-XVІІІ ғасырлардағы әдет-ғұрып құқығы

Кіріспе

Негізгі бөлім:

1.бөлім.

2.бөлім.

3.бөлім.

Қорытынды
Қолданылған әдебиеттер
Қазақстан территориясындағы жүздеген жылдар аралығында пайдаланған өзіндік заңы, әдеттегі құқық-рәсімдер мен салт-дәстүр заңдылықтары болды. Олар мемлекеттік билік арқылы бұзылмайтын негізде қаланып, қоғамдық қатынастарды қалыптастырды. Қазақтың әдеттегі құқы әдет немесе заң терминімен белгіленді. Ұзақ жылдар бойы қалыптасқан әдет немесе заң көшпелі қоғамның әлеуметтік-экономикалық және саяси-қоғамдық өмірлерінде негізгі тыныс-тіршілігімен байланысты дамыды
ХV-ХVІІІ ғасырлардағы қазақтың әдет-ғұрып құқығы төмендегідей негізден тұрады. Бірінші, әдет, заң; екінші, би билігі; үшінші, билер cъезінің ережесі. Қазақтар өздерін мұсылманмын деп санағанмен де олардың құқықтық жүйесінде шариат үлкен рөл атқармады. Ал, әдет-ғұрып, рәсім құқығы адамдар арасындағы қарым-қатынас ретінде ежелден тұтас қалыптастырылған іс-әрекетке жатты. Бұл қалыптасқан дәстүр ретінде көшпенділердің экономикалық тыныс-тіршілігінің негізін қалайтын жағдайлармен тығыз байланысты болды.
Мемлекеттік билік бекіткен рәсімдер мен салт-дәстүрлер құқықтық әдетке айналды. Сонымен бірге жоғарыдағы әдет немесе заң сөздерімен бірге жора, жарғы, жол терминдері де қалыптасты. Міне, әдеттегі құқық заңдылықтарын қазақ хандары өз кездерінде бекітіп дамытқысы келді.
1. История государства и права Казахской ССР. 1982 Часть I. с.62-63.
2. Қазақтың өдет-ғұрып нормаларының материалдары. Алматы. 1996 ж. 4-5-6.6.
3. История государства и права Казахской ССР. Часть I. с.64.
4. Мағауин М. Қазақ тарихының әлітшесі. А., 1995. 86-6.
5. История государства и права Казахской ССР. Часть I. с.66.
6. Бұл да сонда с.67.
7. Материалы по казахскому обычному праву. Алматы. 1998. с.353.
8. Бұл да сонда. с. 356-357.
9. Бул да сонда. с. 185.
10. Бұл да сонда. с.238.
11. Бұл да сонда. с.235.
12. Караньгз: Лрғынбаев Қ. Қазақ, отбасы. Алматы. 1996, 28-33-6.6.
13. Караңыз: Материалы по обычному праву казахов. Алматы. 1998, с.405-406.
14. Культелеев Т.М. Уголовное обычное право казахов. Алматы. 1948, с. 157.
15. Материалы по казахскому обычномуправу. Алматы. 1998. с.374.
16. Бұл да сонда. с.388.
17. Бұл да сонда с.228-229.

Әдебиеттер:

1. Зиманов С.З. Политический строй Казахстана конца ХҮІІІ и первой половины ХІХ веков. Издательство “Академии наук Казахской ССР” Алма-Ата, 1960.
2. Қазақстан тарихы. Көне заманнан бүгінге дейін. 4 томдық, 2-том.” Ата-Мүра” баспасы. Алматы, 1998 ж.
3. Мухаммед Хайдар Дулати Тарихи-и-Рашиди. Алматы, 1999.
4. Зиманов С.З. Политический строй Казахстана конца ХҮІІІ и первой половины ХІХ веков. Алма-Ата, 1960.
5. Материалы по казахскому обычному праву. Сборник І/ Издательство Академия наук Казахской ССР. Алма-Ата, 1978.
6. Қазақ әдет-ғұрып құқығының материалдары. Құраст. З.Кенжалиев және т.б. — Алматы: Жеті жарғы, 1996.
7. Зиманов С., Өсеров Н. Қазақ әдет-ғұрып заңдарына шариаттың әсері (Монография). — Алматы: Жеті жарғы, 1998.
8. Созақбаев С. Тәуке хан. Жеті жарғы (Танымдық әдебиет). — Алматы, «Санатң, 1994.
9. Материалы по казахскому обычному праву: Сб. Научно-популярное издание /Сост.: — научные сотрудники сектора права Академии Наук Республики Казахстан: Т.М.Культелеев, М.Г.Масевич, Г.Б.Шакаев. — Алматы: Жалын, 1998.
10. Нұралы Өсерұлы. Жеті жарғы — Алматы: “Жеті жарғы” баспасы, 1995.
11. История государства и права Казахской ССР. Часть І. Под общей редакцией члена-корреспондента АН КазССР С.С.Сартаева. Алма-Ата, “Мектеп”, 1982.
12. Ахметова Н.С. Обычное право казахов в ХVІІІ и первой половине ХІХ века. — Алматы: Қазақ университеті, 1997 ж.
13. Абусеитова М.Х. Казахское ханство в второй половине XVІ века- Алма-Ата, 1986.
14. Артыкбаев Ж.О. Казахское общество: традиции и
инновации- Караганда, 1993.
15.Свод государственных уложений- Алматы, 1992.
16. Культелеев Т.М. Угловное обычное право казахов. Алма-Ата, 1995.
17. Еркин Абиль. История государства и права Республики Казахстан с древнейших времен да нач. ХХ века (курс лекций), Икф “Фолиант” Астана, 2000
        
        Тақырып: XV-XVІІІ ғасырлардағы әдет-ғұрып құқығы. КУРСОВАЯ
Мазмұны:
Кіріспе
Негізгі бөлім:
1-бөлім.
2-бөлім.
3-бөлім.
Қорытынды
Қолданылған әдебиеттер
Кіріспе
Қазақстан территориясындағы жүздеген жылдар аралығында ... ... ... ... мен салт-дәстүр заңдылықтары болды.
Олар ... ... ... ... ... қаланып, қоғамдық
қатынастарды қалыптастырды. ... ... құқы әдет ... ... белгіленді. Ұзақ жылдар бойы қалыптасқан әдет немесе заң көшпелі
қоғамның әлеуметтік-экономикалық және ... ... ... байланысты дамыды
ХV-ХVІІІ ғасырлардағы қазақтың әдет-ғұрып құқығы төмендегідей негізден
тұрады. Бірінші, әдет, заң; ... би ... ... ... ... ... өздерін мұсылманмын деп санағанмен де олардың құқықтық
жүйесінде шариат үлкен рөл атқармады. Ал, ... ... ... адамдар
арасындағы қарым-қатынас ретінде ежелден тұтас қалыптастырылған іс-әрекетке
жатты. Бұл ... ... ... ... ... тыныс-
тіршілігінің негізін қалайтын жағдайлармен тығыз байланысты болды.
Мемлекеттік билік бекіткен рәсімдер мен салт-дәстүрлер құқықтық әдетке
айналды. ... ... ... әдет немесе заң сөздерімен бірге жора,
жарғы, жол ... де ... ... ... ... ... ... өз кездерінде бекітіп дамытқысы келді.
1. Қазақтардың әдет-ғұрып құқығының ерекше сипаты
Қазақтардың құқықтық жүйесін әдет-ғұрып құқығы құрайды. Бұл ... деп ... Адат ... ... ... Бұл ... қоғамының барлық жақтарын реттеп отырды. "Адат" араб тілінде әдет-
ғұрып ... ... ... "Адат" өте ерте кезден басталып, ... жәнс ... ... қоғамындағы негізгі реттеуші
нормалар ретіңде 1917 жылға дейін созылды. Дегенмен ... ... ... ... үлкен өзгерістерге ұшырамады.
Қазақтардың әдет-ғұрып құқығы мынадай ерекше белгілермен сипатталады:
1. Рулық, патриархалдық әдет-ғұрыптардың ұзақ сақталуынан көрінетін
консерватизмі. Мұндай ... ... ... ... Ру қазақ
қоғамының негізі болды. Ал рудың негізі патриархалдық отбасы ... ... ... ... ... ... ... фигура болды. Бұл
ерекшеліктердің бәрі де көшпелі экономикалық қатынастардың бейнелері болып
табылады.
2. ... ... ... ... ... ... әменгерлік,
өз бетімен сот ұйымдастыру сияқты ... ... ... ... Бұл институттар қазақ, қоғамында және оның ... ... орын ... ... ... бұл ... ... Әдет-ғұрып құқығы бойынша қылмыстық істер мен азаматтық істердің
арасындағы айырмашылықтарға ерекше мән бере ... ... жеке ... ... ... ... ... құқықтық
жағынан теңдігі казақ аристократиясының ... ... ... ұштастырылды. Казақ ақсүйектерінің, әсіресе сұлтандар мен
Кожалардың артықшылығы ресми заңдастырылды. Ал ел ... ісі ... ... ... рәсімделді. Мұндай тәртіпті қоғамдық пікір де
мойындады.
5. Жазаның түрлері салыстырмалы түрде гуманистік ... ... ... жүйе мен оның ... ... және ... болды.
7. Әдет-ғұрып құрпының партикулярлық сипаты1. ... ... ... — ол ... ... гөрі ... ... еді, олардың негізіңде жаткан принциптері еді. Ең басты нәрсе сол
принциптердің өз мәнін, мазмұнын жоймай іске асуы ... ... ... жаза ...... кек не құн төлеу қағидасы, неке саласында — жеті
атаға ... қыз ... ... сот ... ... ... қағидалары. Әдет-ғұрып құқығы кұқықтық әдеттер жинағы ғана ... ... ... ой ... ... де ... ... әдет-ғұрып нормаларының белгілі бір белігі мемлекет тарапынан
қолдау тапты. Мемлекет ... баса ... ... өз ... әсер ... өз ... жаратуға әрекет жасады (жинастырды,
жүйеледі, өз атынан жариялады). ... ... ... оның ... ... да, одан ... заңына айнал-ған жоқ, өзіндік өмір сүру
мәнін жоғалткан жоқ... ... ... ... ... ... сақтап
орындау да көшпелілердің "автономиялығына", дербестігіне, оздерін өздері
баскаруға негізделген еді2.
2. Қазақтың әдет-ғұрып ... ... ... құқығы мынадай бастаулар негізінде калыптасты: а)
әдет-ғұрыптар — ... б) ... ... ... ... ... сьездерінің ережелері; г) шариғат нормалары.
Ауызша әдет-ғұрыптар ең кене ... ... ... қалыптасуынан
бастау алады. Таптық катынастардың күшейіп, әлеуметтік жіктелудің артуына
орай ауызша әдет-ғұрыштар құқыктық сипат алып ... ... ... өте ... бүл түрі қазақ қоғамының талаптары мен ерекшеліктеріне сай
келді. Көшпелі ... ... ұзақ ... ... ... ... патриархал-дық отбасы, көіішелі мал шаруашылығы ... ... ... ... жолы ... ... ... хандары әдет-ғұрып құқығының нормаларын жүйелеп жетілдіріп,
қоғамның ... орай ... ... оларға ресми сипат беріл
отырды. Қасым ханның (1510-1523) ... ... ... ... ... ... ... (1598-1628) "Есім ханның ескі жолы", ... ... ... ... жарғы" атты заңдар жинағы белгілі. Әдет-ғұрып
заңдарын алғашқы ... ... хан ... Оның ... бес ... ... бөлім — мүліктік және жер қатынастарын реттеуші нормалардан
тұрды. Екінші ...... пен ... ... ... ... ... бөлім — өскери міндетгілік жөне оны орындау, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... қарастырды.
Төртінші бөлім — елшілік жора-ларға қатысты, елшілерді тағайындау және
қабылдау тәртібі, шет ел ... ... ... дипломатиялық
этикет мәселелері туралы нормалардан тұрды. Бесінші ...... ... еске алу, ... өткізу т.б. рәсімдерге арналды.
Касым ... соң ... жұз ... кейін әдет-ғұрып құқықтары Есім ханның
тұсында қайта жүйеленді. Қалмақтармен ... ... ... ... әскери міндеткерлікті күшейтіп, әскери тәртіпті бүзғаны үшін жазаларды
қатайтты. Есім хан ... ... ... хан ... ... қайталады. Сондықтан оны ескі жолды жалғастырушы ... ... ескі ... деп атап ... Тәуке хан Есім ханнан соң шамамен 80-90
жылдан соң дала заңдарына өзгерістер мен ... ... оны ... ... атаумен қайта кабылдатты. Тәуке хан әдет-ғұрып заңдарын қайта
жүйелеуге көп еңбек сіңірді. Аты ... ... Төле би, ... ... билердің басшылығы-мен қазақтың белгілі би, шешен, білгірлері
бірнеше рет жиналып ... ... ... ... "Күлтөбенің
басында күңде жиын" деген сөз сол ... ... ... ... ... ... ... жинағы дүниеге келген. "Жеті жарғының"
алғашында қағазға түскен нүсқасы да бар болуы ... ... ... ... ... ... казіргі нұсқаларының бір-бірінен
өзгешеліктері бар. Оның қазақша нүсқасы бізге жетпеген. Бізге ... ... ... ширегінде орыс ғалымдары жазып алған нұсқалары. 1804 ... ... ... ... ... ... Шүкірәлиевтен 11 фрагменттен
тұратын "Жеті жарғының" нұсқасын алғаш рет жазып алып "Сибирский вестник"
журналында жариялады. Екінші нұсқа ... ... ... 1832 жылы
Санкт-Петербургте жарық көрген "Описание киргиз-казачьих или киргиз-
кайсацских, орд и ... атты ... ... Бұл нұсқа 34
фрагменттен ... ... ... ... белу ... ... кітабы бойынша жеткен "Жеті жарғы" заңдар жинағының
казақша ықшамдалған аудармасы мъша ... қан алу, яғни ... ... ... оған ... ... ... адамға — 1000 қой, әйелге — 500 қой); — ұрлық, қарақшылық, зорлық-
зомбылық жасаған адам өлім ... ... ... ... ... төлеу
арқылы жеңілдетуге болады;— денеге зақым келтірілсе, соған сәйкес құн
төленеді (бас бармақ — 100 қой, ... — 20 ... төре мен ... күны ... 7 есе ... төленеді;
— егер әйелі ерін өлтірсе, өлім жазасына кесіледі (егер ағайындары
кешірім жасаса, құн ... ғана ... ... ... екі ... әйел
жасаса, жазадан босатылады);
— егер ері әйелін өлтірсе, ол ... ... ... ... өз ... ... үшін жауапка тартылмайды, ал ... ... ... өлім жазасына кесіледі;
— өзіне-өзі қол салғандар бөлек жерленеді;
— егер екі кабат әйелді атты кісі ... ... одан өлі бала ... ... бала үшін — бес ат, 5 ... 9 айға ... ... — әр айына 1
түйеден (аныктама үшін: 100 түйе — 300 атқа ... 1000 ... ... әйел ... кісі ... ... қылмыс болып есептеледі. Мұндай
қылмыс үшін еріне немесе қыздың ата-анасына құн ... ... егер ... ... қызға қалың төлеп үйленсе, жазадан босатылады;
— Әйелі ерінің көзіне шөп салу ... ... ері оны ... бірақ қылмысты сол сәтінде жария етуге тиіс; ... ... ... 4 сенімді адам дәлелдеп беру керек. Егер олар ... әйел ... деп ... ... ... біреудің әйелін күйеуінің келісімінсіз алып кашкан адам өлімге
бүйырылады немесе ердің кұнын төлейді, егер ... ... ... ... ... ... калыңсыз қыз беруге тиіс;
61— әйелді ренжіткен адам, одан кешірім ... ... ... ұшін айып ... қан ... (7 ата ... ... немесе ағайындар белгілеген
жазаға бүйырылады; мұндай қылмыс бөтеңцердің қарауына берілмейді;
— құдайға тіл тигізген (7 адам куәлік ... ... атып ... ... ... адам ... ... құл омірі қүнсыз, ол қожайынның билігінде (қазақ құлдарды жалшы,
малшы ретінде ... ... ... ... ... ... тіл ... ұлды мойнына құрым байлаған күйі қара
сиырға теріс мінтізіп, езін ... ... ... ... ... ал
қыз қол-аяғы байланып, анасының билігіне беріледі;
— ұрлық жасаған адам үш ... ... ... ... пен кісі ... қоса жасаған адам екі ... ... ... ... біле тұра ... әйелі мен баласы жазаға
тартылмайды, өйткені үлкеннің үстінен шағым айту әбестік саналады;
— өсиет ... мен ... ... ... ... ... кайткан мал толімен қайтарылуға тиіс;
— дауды шешу билер мен ... ... ... ... екі ... үш адам ... Ол ХVІ ... Қасым хан билігі кезінде бастау алды. “Қасым ханның
қасқа жолы” салт-дәстүр негізіне айналған алғашқы Кодекс ... ... ол ... ... ... ... де, оның ... заңды акті ретінде
қабылданатын бес бөлімі болған.
Бірінші бөлім-мүліктік және жер ... ... ... ... ... қоныс дауларын шешу ережелері) тұрды. Екінші ... ... ... ... ... ... ... ел шабу, мал ұрлау, ұрлық
т.б. қолданылытын жазалар) жинақтады. Үшінші бөлім-әскери міндеттілік және
оны орындау, сондай-ақ ... ... ... ... ... нормаларды (қосын құру, аламан міндеті, қара қазан, ... ... құны т.б.) ... ... ... жораларға қатысты,
елшілерді тағайындау және қабылдау тәртібі, дипломатиялық этикет мәселелері
туралы нормалардан ... ... ... ... ... ... ... Бесінші бөлім-жұртшылық заңы (қайтыс
болғандарды жерлеу, шүлен тарту, ас-той, мерекелер мен ... ... асар т.б.) ... ... ... ханмен туысқан Жәдік ханның немересі Шығай ханның баласы Есім
ханның кезінде (1598-1628 ж.ж.) әдет-ғұрып құқықтары қайта жүйеленді. ... ... ... ескі ... аталды.
Есім хан негізінен бұрынғы Қасым хан тұсындағы құқықтық ережелерді
қайталады. Есім ... ... ... ... күшеюіне байланысты
әскери міндеткерліктер күшейтіліп, әскери тәртіп бұзған үшін жазалар
қатайтылған. Бізге ... ... ... ... Есім хан ... құнына 100
жылқы және алты жақсы (6 түйе) ... ... Ол ... жас-кәрі,
қараша-сұлтан демей еркек аталудың бәріне бірдей қолданылған.
3. Тәуке ханның (1680-1718 ж.ж.) тұсында мемлекеттік ... ... ... ... ол ... ... жүйелері арқылы
қазақ мемлекеттілігін қалыптастыра бастады. Сөйтіп, әкімшілік-басқару
процесіне “билер кеңесі” ... Бұл ... ... қазақ хандығының
саяси жүйесінде үлкен құқықтарға ие болумен қатар, мемлекеттік ішкі, сыртқы
саясатты жүргізуде ... зор рөл ... ... хан ... рет ... ... жүйесін қалыптастырды. Ол ... ... ... ... ... тәртіп орнату үшін тиімді, халық мүддесіне
сай, ал ... ... ... қамтамасыз етілетін заң жүйесі керек
еді. Бұл ... жете ... ... хан жаңа ... жүйесін қалыптастыру
үшін қазақтың қара қылды қақ жарған, өздерінің әділ шешімдерімен елге
танымал ... ... ... ... ... ... қатарында Төле би, Қаз
дауысты Қазыбек және Әйтеке би бар еді. Соның ... ... ... ... ... келді. Ол — “Жеті Жарғы” деп аталды. Жарғы ... ... ... Жер дауы; онда меншік ... мен ... ... мен су ... ... бір ... ... отырды.
Екінші, жесір дауы; онда жесірлер мен жетім қалғандардың жеке бастарының
құқы және олардың мүліктеріне иелік реттеліп ... ... ... қалыпты жүйеге түсірілді. Үшінші, отбасы-неке құқығының
нормалары. Төртінші, сот процесін жүйеге түсіруші ... ... ... және ... ... ... ... нормалары. Алтыншы,
айып төлеуге байланысты қылмыстық құқық нормалары. Жетінші, құн төлеуге
байланысты қылмыстық құқық ... ... бәрі Кіші Орда ... ... қарағанда қазақ халқы бір жылдары тыныштықта ... өз ... мен ... және ... тәртібі болып, әрі атақты Тәуке
ханның билік жүргізу кезеңін “Алтын ғасырға” балаған да ... ... ... ... кім ... немесе қожаны өлтірсе, оның
ағайындары өлген адамның ... жеті адам үшін құн ... ... ... ... онда оған өлім ... ... оны ешбір құнмен
құтқара алмайтын болған. Ал, өзіне-өзі қол салғандар болса, олар ... ... ... ... ... заңдылықтардың қалыптасуы
Тәуке ханның хандық құрған кезін “Алтын ғасырға” теңейді. Абай Құнанбаевтың
“Бұл ... ... ... ... ... ... ... кісінің қолынан
келмейді. Бұған бұрынғы “Қасым ханның қасқа жолын”, “Есім ханның ... әз ... ... ... ... ... деп ... Ресей
патшалығының қазақтарға таңған жолының дұрыс еместігін, билерді еш уақытта
да сайлап қоюға болмайтындығын көрсетеді.
3. Қазақ қоғамында ... ... ... жүйе ... ... ... болғанға дейін қазақ қоғамында жазба түрдегі құқық
болмағанына қарамай, ұлт өмірінде ... ... ... жүйе
мейлінше жақсы дамып, ол — әлеуметтік-реттеу және басқарымдық құрылымда
ерекше орын ... ... ... ... ежелгілігіне қарамай белгілі бір
кезеңдерде өзгертіліп-толықтырылып отырылды. Соған қарамай ... бойы ... ... ... ... оған ... өзгертулер
енгізілген емес. Осы тұрғыда алғанда ол патриархальдық-феодалдық қоғамдық
және саяси қатынасты реттейтін құрал ғана ... ... ... ... қорғап-қолдайтын бірден-бір қуатты күшке ие негіз көзі еді. Қазақ
әдет-ғұрып ... ... оның ... төңкерісіне дейінгі тыныс-
тіршілігін, тұрмыс-салтын, өмірге көзқарасы мен тарихи қалыптасуын сипаттау
мүмкін емес. Ол 1917 жылға дейін патшалық Ресей ... ... ... орыс ... ... ... ... енгеніне қарамай өз
күшін бірде әлсіреткен емес. Оның күні кешеге дейін, яғни ... ... ... ... ... ... жағынан терең оқытылмағаны да
жасырын емес. Құқықтанушылар әдет-ғұрып құқығын тек құқық көзі ғана ... Бұл ... ... ... ... ... тарихи
этнографиялық тұрғыда зерттеп-зерделеп қана қоймай, оны жүйеге түсірілген
норма ... ... ... ... ... әлеуметтік-нормалардың
табиғи даму арқылы тәрбиелік мән-мағына жағынан да даму процесіне ... ... ... ... ... ... ... көзі ауызша
салт-дәстүр — адат болып ... Ол әлем ... ... ... бір ... ретінде қарауға толық құқығымыз бар. Қазақстандағы
дәстүрлі ... ... ... бүкіләлемдік тарихи процестің
заңдылығына үлес болып қосылатыны анық. Өйткені, әртүрлі халықтардың әдет-
ғұрып нормаларының бір-бірімен ... ... яғни ... және ... да ... үндесіп өзді-өзін толықтыруы да
соның айғағы. Оған адамдар қарым-қатынасындағы заңдық нормаларды ... ... ... ... онда ... әдет-ғұрып салтының қыр-
сыры ашыла түседі. Қазақ әдет-ғұрып құқығын талдап-талқылау үшін алдымен
біз адат ... ... ... және ... ... ... ... халықтарында салт-дәстүр мен әдеттерді немесе қарым-қатынас
құқығын сақтайтын қоғамдық дәстүр күшінің ... ... Бұл ... ... болжамдар айтып жатады. Жалпы, адат — әдет-ғұрып, салт-
дәстүрді көрсететін араб сөзі. Қазақ ... ... және ... ... сай бұл форма ұлттың қалыптасу кезеңдерінің айнасы дегендей
боларлық. Қазақ хандары ұлттың ... сан рет ... ... ... тап ... лайықтап жасамақшы да болған еді. Тарихи ... ... ... ... хан ... және Есім хан (1598-
1628) билеген кезеңдерде қазақтың әдет-ғұрып салтына едәуір ... ... ... ... Ал, ... хан ... ... “хан Тәуке Күлтөбеде жеті биді жинап, Қасым және Есім ... ескі ... ... ... ... ... жаңа ... аталатын құқықтық-заңдық әдет-ғұрып жүйесін қалыптастырды”, — деп
көрсетіледі. “Жеті жарғы” нормалары ... ... ... ... ... Одан сол ... экономикалық және саяси
жағдайдың қаншалықты болғандығын байқауға болады. Жеті ... және ... ... ... ... және ... төрелік ету қызметі
барысында жаңарып-толықтырылып отырды. Билер ... ... ... ... құқық нормаларына енді. Ол тергеуші би қызметіндегі
іс-әрекеттер мен жағдайларға және қабылданған шешімдерге орай ... ... ... негізгі қағида есебінде саналып, құқықтың көзі болды. Оның
құқықтық-материалдық жаңа түрі де өмірге ... ... ... бұл ... жолын да қолданып отырған.
Қазақ әдет-ғұрып заңдарының ... ... бірі — ... ... Оның ... ... біреу екінші біреуге құн не
айыбын төлемеген жағдайда бір-бірінің мал-мүліктерін алып кету еді. Көшпелі
қазақ ... ... енуі ... ... ... ... қазақтың әдет-ғұрпына едәуір ерекшеліктер енгізді.
Қазақ әдет-ғұрып құқығының көзі болып: а) әдет (адат); б) билер сотының
тәжірибесі; в) ... ... ... болып есептелді. Әдет-ғұрыптың
салт-дәстүрлері белгілі бір идеологтар, ақсақалдар арқылы ауызша тарайтын.
Оның ... ... және ... ... ... ... нысандары көп
жағдайда билер билігі мен шешілген іс-әрекеттердің көрінісі болып табылды.
Билер өздеріне дейінгі Майқы би ... ... ... ... ... Меншік қатынастары
Қазақ құқығындағы меншік қатынастары ХІХ ғасырға дейін ру және ... ... мен ... меншігіндегі әдет-ғұрып құқығы арқылы анықталды.
Мысалы, жайлаулар формальды-заңды түрде жерге ие адамдардың меншігі ретінде
саналды. Ал, XVІІІ ... ... ... ... ... ... көшті. Кең байтақ кеңістікте ... ... ... ... екі ... ... ... жайлауларды иелену құқы және екіншісі
бос немесе иесі жоқ жайлауларды басып алу. ... ... ... ең
құнарлы жерлерді иеленді ... ... ру ... ... Қазақтың әдет-ғұрып құқығында ... ... ... Егер ... екі адам таласса, оның бірі сұлтан,
екіншісі жай қазақ ... онда жер оның ... ... ... ... жерге таласушылардың бірі би, екіншісі бір рудағы ақсақал болса,
онда ол жер соңғысына бұйырды. Ал, ... ... ... де ... ... онда ол жер әлгі ... ... бұйырды. Меншіктің екі
түрі болды. Оның біріншісі — мал, екіншісі — мүлік деп аталды. Малға таңба
салынды. Жеке ... мал жеке ... ... ... болып саналады.
Оған жасалатын қылмыстың ең басты ...... Ал ... ... және ... өңірінде феодалдар меншігінде құдықтар
және сирек кездесетін су ... ... ... әдет-ғұрып заңы (адат)
бойынша меншік шарттары көп ... ... ... ... ... ... арқылы жүргізілді. Оның тағы бір ең ... ... ... ... ... ... ... қатынастан анық
байқалды. Оның түрлері малды ... ... ... ... мен ... ... кепілдік жүрді. Сондай-ақ куә да болатын. Ендігі бір меншік
қатынасының түрі — ... Ол ... ... ... ... өзі берген
малды кез келген уақытта ... ... ... болды. Сонымен бірге аманат
мал, жылу, асар секілді әдет-ғұрып құқығына негізделген қарым-қатынастар
болды. Олардың ең кең ... ... ... еді. ... ... ... ... Ол әрбір азаматтың өз еркі болғандықтан да
азаматтық құқық сипатына жатты. Мұның ... ... ... беру
шарттары да негізгі куәлар арқылы жүргізіліп, оның ... ... ... ... ... адам ... бола ... жағдайда, оны қарыз
алушының баласы немесе оның бала-шағасы немесе ең ... ... Бұл ... ... рөл ... ... ... өзара көмек және
ешқандайда құжат емес ... ... ... сену ... сенім институтының
қазақ әдет-ғұрпында жан-жақты жақсы дамуы болды. Мысалы, біреу үй ... ... ... ... да ... ... ... не көрші -
қолаңдары “асарға” жиналатын.
Қазақтың сан ғасырлар, ежелгі дәуірден күні ... ... ... ... ... ... түрде жалғасып келе жатқан бірден - бір әдет-
ғұрыпының негізі — отбасылық заңы. ... ... ... ... ... ... және қоғамдық тұтастығын сақтады. Мүліктік және басқа да
отбасындағы талас-тартыстар сыртқа шығарылмай, сол отбасында шешілетін.
Отбасының мүшелері еркек ... ... қызы не ... арасындағы
қарым-қатынаста негізгі заңдылықтар сақталды. Отбасындағы ... ...... ... ... ол еш ... ... қысым жасау арқылы
жүргізілмейтін. Әдет-ғұрыптың құқықтық нормалары отбасының және бүкіл
ерлердің ... ... Әйел ... ... бірақ ол үй-жайдағы
мүліктерді күйеуімен тең дәрежеде ... оның ... ... ... ... қазақтар арасында отбасы және неке ... оның ... ... ... мен ... ... басшысы — еркегі болса, әйелі үйдегі ... ... ... ... Егер әйел ... ... күйеуінің ағайындарымен бірге тұрып,
балалары ер жеткенше отбасы иелігінің құқығын ... ... ... ... келгенде төмендегідей болды. Олар отбасын құрып, әкесінен
өз еншісін алуға құқылы еді. ... ... оның ... жағдайына
байланысты болды. Ал, кенже баласы ... ... ... ... құқығына
ие болатын. Қыздарының құқығы ұлдардың құқығымен салыстырғанда аясы тар
еді. Қыздары ... ие бола ... ... ... ... тиесілінің жартысына ие бола алатын. Қазақтар өздерінің көшпелі
өміріне байланысты ... ... мол ... Олар ... ... ... белсене араласатын. Исламдағыдай қазақ әдеті көп
нәрсеге кедергі жасамайтын. Қазақтар жағдайына ... екі әйел ... ... ... ... — бәйбіше десе, екіншісін — тоқал деді.
Жеті атаға дейін ағайын адамдардың бір-бірінен қыз алуына тыйым салды.
Қазақтың неке және ... ... ... ... ... мал; ... бел құда; үшіншіден, бесік құда; төртіншіден, қарсы
құда ... ... одан ... қыз алып ... ... ... анықталып отырды. Оның тағы бір жолы — тамырлық болды. Ол ... ... ... ... Олар ... ... ... қалың
мал төлемей-ақ қосуға алдын-ала келісіп алады. Ал әмеңгерлікке келсек, егер
әйелдің күйеуі қайтыс болса, оны ... ... не ... ... ... мал беру құда түсушілермен арадағы келісімдер арқылы жүргізілді. ... ... ... ... ... ... бір ... Құда түсу ата-аналар арқылы жүргізіліп, ол бұзылған жағайда
“өлтіруге” дейінгі ... жаза ... ... тұру немесе құда түсу
салты қыздың басына қалың төлегеннен кейін жүргізілді. Ал құда ... ... ... ... ... ол ... ... құда түсушінің
ағасына немесе басқа бір туысқанына алмастырыла алынатын. Егер қалың ... ... ... ... ... некені бұзу әдет-ғұрып (адат) жағдайында күйеу
тарапынан әйеліне деген ... ... ... ... ... ... әйелін туысқандарына қайтарады.
Әйел құқығының ең бір ерекше тұсы әмеңгерлік институтынан ... ... ... ... ... ол жесір ретінде қайтыс болған күйеуінің
ағасына, не інісіне тиеді. Қайтыс болған ... ... ... ... Әмеңгерлік сондай-ақ қайтыс болғанның туған ағасы ... да ... ... Егер жесір әмеңгерлікке көнбей, ... ... ол өз ... ... ... ер ... иелік
етті.
Міне, осы тұста қазақтың әдет-ғұрып салтындағы мұрагерлік құқы
қолданылды. Қазақ ... ... пен ... оның ... ... ең ... ... сондай-ақ әйелінің туысқандары мұрагер ретінде
алып қала алатын. Жесір ... ... ... 1/8 бөлігін, күйеуге
шықпаған қызы ұлға ... ... ... ... ... мұраның бір
түрі ата мұрасы деп ... Бұл ... үшін ең ... жол ... ... ... басты нормаларына қылмыстық іс-әрекет
үшін жазалау сипатындағы іс-әрекеттер жатады. Жаза қолдану ... ... ең ... ... ... қылмысына қарай ... Оның ең ... түрі ... — жанға- жан” приципінде
жүргізілді. Бірақ ол келе-келе қазақтың ... ... ... төмендегідей түрлері болды: 1. Өлім жазасы, 2. Құн ... ... 4. ... ... 5. Дене ... 6. Жапа шеккендерге қылмыскерді
басымен беру, 7. Мүлкін тәркілеу, 8. Жұрт ... ... ету, ... ... Сондай-ақ жапа шегуші немесе оның туысқандары қылмыс
жасаған адамға “қанға-қан — жанға-жан”принципінде жаза қолдануды немесе оны
басқа ... ... құқы ... билігін Қазақ хандығында хандар, сұлтандар және билер жүргізді.
Хандар мен сұлтандар ең ... ... ... және ... ... Оларға ру аралық және ауыл аралық талас-тартыс, сондай-ақ
төрелер мен атақты ру ... ... ... жатады. Ең
маңызды деген істерді хан мен ... ... ... және халықтың
араласуымен жүргізді. Өлім жазасын тек хан ... ... соты ... ... сот билігінің негізі болып саналатын. Кез келген ру басшысы
би — төреші бола ... Би ... айту үшін ол ... ... ... және өзін әділ би ... көрсетуі тиіс. Билерді ешкім сайламаған
және тағайындамаған. Би дәрежесі ... ... ... айту іс
барысында, құқық бұзушының іс-әрекетін талдау жағдайында жүзеге ... да би ру ... сот ... жердегі әкімшілік биліктің рөлін
атқаратын. Сот процесі арызданушының немесе жапа шегушінің өтініші ... ... биге ... ... Жапа ... ... би
қылмысты істі қараудан бас тартуға құқығы жоқ болды. Істі ... ... ... ... айыпталушы да, жапа шегуші де бидің алдына отырып, ақ
орамал тастайды. Осы арқылы арызданушылар сот ... ... ... Куәгерлердің сотқа қатынасуын бидің күштеп жүргізуіне де құқығы
болды. Куә ретінде әйелдер және арызданушы мен жауап берушінің ... ... ... ... ... ... куәге дейін
тартылды. Куәгерлер іс барысында ... ... ... ... ... ... би ант ... институтын пайдаланған. Би
шешімдері ауызша шығарылды.
Процессуальдық нормалар би шешіміне қарсы болған жағдайда ... істі ... ... ... Сот шешімдерін орындау арызданушының
өзіне тапсырылды. Сондықтан да ежелгі уақытта барымта институты сот шешімін
орындаудың негізі болып ... ... ... ... ... ... институт еді. Ол айыпкердің ағайындарының және туған-туысқандарының
малдарын айдап ... ... ... ... ... ұрлық
немесе жазықсыз шабуыл деп саналып, құқықтық ... ... ... , ... би ... орындау ғана емес, құқықтық айып жолын
орындаудағы бірден-бір іс-әрекет болды. Ол заң ... әлі ... ... ... құқығында қылмыстық ұғым қалыптаспаған еді. Қазақтар оны жаман іс
немесе жаман қылық деп ... ... ... ... ... ... Өлім жазасы өте сирек қолданылды. Егер екі жақ келіскен жағдайда
өлім жазасы құнмен алмастырылуға ... Өлім ... ері бар ... ... қызды зорлаған кезде қолданылатын. Ал екінші, дене және ел ... ... ... ол ... ... іс-әрекеттер жасағанда немесе антты
бұзғанда қолданылды. Құн біреуді өлтірген кезде ... ... ауыр ... ... ... ... ... оған мың қой, 200 жылқы
немесе 100 түйе құн ... Ал егер ... биді не ... ... айыпталушы оған екі есе құн төлейтін. Беделді сұлтанды өлтіруші жеті
есе құн ... Айып ... жеке ... немесе мүліктік қылмыс
жасағандардан алынатын. Олар ... ... ... бас ... орта ... үшінші, аяқ тоғыз, төртінші тоқал тоғыз; бесінші, ат-
шапан айып төленді. ... ... ... ... ... өгіз, қой,
жылқы және қымбат шапанға дейін болды. ... ... ... ... ... құн ... айып ... бас тартқан кезде болатын
іс-әрекеттер болып саналды. Ал ... ... - ол ... да ... ... ... ... жағдайда қолданылды. Бұл ... ... ... қауымнан, ортадан қуылып, оның тұрмыс-
тіршілігі заңсыз деп есептелді.
Жалпы, қазақтардың ... ... ... шаруашылығын
реттеп, жөнге келтіруде ерекше рөл атқарды. Ол ХХ ғасырдың басына дейін
өмір сүрді. ... ... неке және ... ... сол ... ... ... күнге дейін өзінің құндылығын жоғалтқан жоқ.
КАЗАҚ ҚОҒАМЫНЫҢ ӘДЕТ-ҒҰРЫП ҚҰҚЫҒЫ
2. Меншік құқығы
Қазақ ... ... жеке ... адат ... ... ... ... айырбастауга, сыйлауға және мұраға ... ... бәрі де жеке ... ... болып табылды.
Жерге жеке меншік XIX ғасырға дейін болмады. Жер адат бойынша кауымның
меншігі деп есептелді. Кдуым ретінде негізінен рулық бірлестік ... ... ... немесе рудың атынан жерге, ... ... ... ру ... ... ... ... жеке меншіктің болмау себебі де көшпелі мал ... ... ... ... керек. Орасан зор көлемдегі
жайылымдарды меншік иелеріне бөлудің ешқандай мәні болуы мүмкін емес еді.
Оның ... ... ... ... ... ... мен ... арасында
мың километрге дейін көшіл-қонып жүрген көшпелі қауымдар үшін ... жеке ... ... беру ... емес те ... ... гана XVIII ... феодалдардың жеке меншігіне кеше
бастады5. Қыстау — ауматы шамалы қыс ... ... елді ... ... жайылым негізінен пайдаланылмады. Қазақтардың қыстаулары тұрақты
болған.
Жерді жеке меншікке беру Бөкей ордасында (1801 жылы ... ... ... ... оның ... мен ірі феодалдарға үлкен мөлшерде
жер таратылды.
Үлкен ... ... ... ... ... ... жерге қатысты
мынадай екі мәселе туыңдады: жайылымдарды пайдалану ... және бос ... ... ... мен ... пайдалану құқығы. Бұл екі
құқық та феодалдар тобының монополия-сында болды. ІТТынында хан, ... мен ... ... ... халықтың атынан көшіп-қонуға
иелік етті. Мұндай жагдай мықты ... ... ... ... ... ... жайылымдарға ығыстыруга себеп болды.
Жайылымдарды пайдалану құқығы мен бос жатқан жерлерге ... ету ... ... ... ... ... үстем тап окілдері ру немесе ауылмен бір
бағытта қозғалса жайылым, суғарым, тұрғылыкты жер ... жеке мал ... ... ... ... ... орындарға орнықты.
Мұндай жагдайда адат заңдары ... ... ... ... ... қоғам мүшесі шегінуге тиіс болды. Оның үстіне феодалдар заңдық
артық ағылығымен қоса ... ... ... да пайдаланды.
Олардың қолында жеткілікті адам күші мен байлық болды6.
Адат бойынша жерді сату, сыйға беру, мұраға ... ... ... берілмеді. Жер бүкіл кззақ халқының байлығы деп есептелді.
Жетісу мен ... ... ... егіншілік-пен айналысатын
қазақтар арасында жыртылмалы жердің кішігірім беліктеріне жеке меншік
болды. Бұл жерлердің ... тым ... ... Сусыз шөлді аймақтарда
құдықтарға немесе ... ... су ... жеке меншік болды. Жерге
жеке ... ... ... ... жер ... ... ... өзгерте алмады.
Жер мен қатар жолдар, өзендер, таулар, аң және балық аулайтын мекендер
де қоғамдық ... ... ... табылған казына-байлық оны кім тапса, соның меншігі болып
табылады8. Қазақ ... ескі ... ... ... ... ... ... Міндеткерлік құқықтар
Қазақ қоғамында келісім-шарттар ауызша ... ... өз ... болды. Келісім шарт жасау уәде ... ант ... ... келісім жасау т.б. жоддар аркылы жасалды. Келісім уәдесін
орындамағандар сенімсіз адамдар ретінде қоғамдық пікір арқылы айыпталатын.
Малды қарызға алған кезде ... ... ... бірі ол ... ... ... ... қарызын өтей алмағанда кепіл ... ... ... мерзімі өзара келісім аркылы анықталады. Ол көбіне ... ... ... ... көктемнен көктемге дейін жасалатын. ... екі не одан көп ... ... ... және жеке ... тек ер ... ала алды.
Қарызға алған малдың өтемі толімен қоса ... Адат ... ... міндетін өтей алмаған жағдайда оның қарызын туыстары немесе сол
рудың, ауылдың ... ... тиіс ... ... түрі — айырбас. Айырбас заттарды қолма-қол
ауыстырғанда жасалды. Айырбас немесе сауда жағдайында ... ... ... ... XIX ... ... ақша ... бірлігі ретінде пайдаланылмады.
Сауын. Келісімнің ерекше түрі. Аукатты адамдар кедей руластарына ... ... үшін ... мал ... Сауын бие немесе сиыр ретінде
берілді. Алгашында сауын беру руластардың бір-біріне өзара ... ... ... ... ... қоғам мүшелерін ауқатты адам-дарға тәуелді
етудің әдісі ретінде ... ... ... адам оны ... бай ... ... ... тиіс бодды. Сауын кедей адамдардың аш-жалаңаш қалмауына
себеп болды. Сауып алған адам оны ... ... ... ... ... ... ... малын кез келген уақытта қайтарып ала
алатын. Мұның өзі ... ... ... ... ... Сауын малын
беру қоғамның түрмысы теменгі мүшелерін экономикалық жагынан ... ... ... ... ... және рулық қатынастардың ерек-шеліктеріне қарай
туындаған аманат-мал, жылу жинау, жүртшылық, асар жасау, ... беру ... ... ... ... жасау сияқты міндетті сипат алған әдет-
ғұрыптар ... бай мал ... ... ... аманат ретінде
пайдалануга берді.
Жылу жинау. Жүтқа ... ... ... ... үшыраған қоғам
мүшелеріне руластарының, ауыдцастарының мал ... ... ... Жылу ... ... болып есептелмеген.
Жүртшылық карызға батқан, карызын толей алмай калған ... ... және ... ... ... немесе мүліктей беретін жәрдемі.
Мұндай жагдай әркімнің басына ... ... ... ... оган
толықтай қатысатын.
Асар жасау әдет-гүрпы қоғам мүшелерінің бір-біріне ... ... ... Асар шеп ... күдык, арық казу, жол ... ... ... ... ... ... ұйымдастыртанда жасалады.Асарға
қатысу ерікті болған. Асарды билігі ... мен ... ... жасаған.
Асарға қатысушыларға еңбек ақы төленбеген, тек тамақ беріліп, кіші-гірім
сый-сияпат көрсетілген.
Сотым беру. Қатардагы қазақтар күздің соңы ... ... ... мен ... да ... сойыс малъш немесе мал етін беретін.
Согымды хан сүлтаңцарға беру міндетті ... ... ... соғымға мал
етінің бір бөлегін де беретін. Сотым арқылы хан, сұлтандардың ... ... ... ... асым ет ... хан, ... ... берілетін
тарту. Сыбағаны қазақтар қүда-жекжат ... ... да ... ... Сыбағаны үйге қонақ етіп беруге де болады.
Қүрметке не болған қазақтар үшін өздеріне сыйлаған ... бас ... ... ... Отбасы-неке құқығы
Отбасы-неке әдет-ғұрып құқығы тереңірек зерттелген сала. Қазақ,
қоғамының ... ру ... ... ... отбасы болды.
Отбасының басшысы ер адам болды. Казақтардың үлкен отбасы әкенің,
балалардың, тәуелдіжақын туыстардың, ... мен ... ... Бай ... әр ... бір ... ... ауыл болып тұрды. Мұндай
жағдайда ... ... ... ... ... басшысы ер адам адат бойынша артықшылық кұқықпен пайдаланды.
Отбасының әйел мүшелерінің құқыты шектеулі еді. Ер адам ... ... ... ... әрі отбасы тірлігі ұшін жауап берді. Ол баска отбасы
мүшелерін жазаға ... ... ... әке ... ... ... қызына
беретін жасаудан бас тарта алмады. Үлына енші, қызына ... беру ... әрі ... ... ... езі ... әрбір отбасы мүшесінің құқығын
қорғағандығын көрсетеді.
Неке. Қазақ некесі экзогамиялық сипатта болды. Экзогамиялық ... ... ... ішінен ерлер мен әйелдерге ... ... ... етпеді.
Қазақтарда жеті атаға дейін некелесуге жол берілмеген.
Сондай-ақ қазақ, некесі ... ... та ... ... бір
ер адамға бірнеше әйелмен некеде түруға немесе коп әйел ... ... ... ... ... ... болған соң некелесу мәселесін ата-аналар,
негізінен әке шешетін. Олардың шешіміне қарсы ... ... ... қра тұсу ... ... Ата-аналар балаларын үйлендіру үшін
қүда түседі. Құда түсу балалар жас күнінде, тіпті туылмай ... та ... Құда ... соң ... жағы ... мал төлейтін. Қалың малы төленген
қызды қалыңдық деп атайды. ... ... қыз сол ... ... ... Үйленгенге дейін жігіт қайтыс болса, ... ... ... ... ... ... оның туыстарының біріне кұйеуге шыгуга
міндетті болды.
Хандар, ... ... ... ... ... үш~ ... ... одан
да көп әйедцер ала берген. Қазактар шариғат жолымен терт әйел ... ... 20-ға ... әйел алған хандар да болған. Өкініштісі
картайған ... ... бар ... жас ... ... ... болған. Бұл
ретте шариғат та, адат та олардың кұқығын қоргаған. Қазактар бірінші әйелді
бәйбіше, қалған әйелдерді тоқал деп ... ... ... кұқықпен
пайдалантан.
Калыңмал қазақтардың үйлену ұшін калындыктың ата-анасына мал ретінде
төленетін төлемақы.
Қалынмалдың ... ... ... Өте бай ... 100-150-ге дейін
ірі қара мал, орта дәрежедегілер 75-100 мал, одан ... 20-40 ... ұшін ... ... — 10 мал болды10. Көбіне қазақтар ... ... ... ... ... ... ... оны шытарып салуға
міндетті болған.
Сондай-ақ калыңмалға "бас жақсы"ретінде аса кұнды заттар берілді. ... ... ... ... ... жүйрік арғьгмақ, әдемілігі көз
тартатын түйе ... ... әр ... 5 ірі ... ... неке кию ... ... жолымен молда жасайды. Неке құрып
салтанатты ... ... ... 2-3 ... және
көпшіліктің алдында өтеді. Неке қию ұшін ... ... ... ... ... ... ... кия алмаған. Молда неке батасын оқыған
соң неке қиылды деп есептелген.
Некені токтату адат бойынша тек ер адамның құқығы. ... ... ... болған. Солардың бастысы әйеддің ерінің көзіне шөп салуы, еріне
дұрыс қарамауы. ... ... ол ... ... дәленденуі тиіс
бодды. Әйелдер тек ерінің өз міндетін орындауға жарамсыздығы және ... күн ... ... ғана ... ... ... мәселе қоя
алды.
Ерлі-зайыптылардың бірі қайтыс болғанда неке тоқтатылады.
Неке ... ... ... әке ... ... Тек ... бала
анасында калады.
Адат әйелдің құқығын темен қойды. Ері әйелін үрып-согуға құқылы бодды.
Әйеддің ез алдына мүлкі болмады. ... оның ... ... мүлкі де еріне
тиесілі болды. Әйел ерін тындауға және оның ... ... ... жағдайда ері әйеліне киімі мен төсек орнын, ат және ... ... ... ... ... институты болды. Әменгерлік
бойынша жесір әйел ері ... соң бір ... соң ... ... түрмысқа шығуы тиіс болды. Бірінші кезек елген ерінің аға-шілеріне
берілді. Әменгер-лік жолымен ерге ... ... ... жаңа ... не үшінші әйелі болатын. Тіпті кей жағдайда жесір әйелдердің езінен
жасы кіші әментерге шьгғуы да кездесті.
Мұндай жағдайда ол ... ... жас әйел ... ... ... келген жесірлер әменгерге шықпай өз ... ұй ... ... ... ... ... ... әлі де күйеуге тимеген
қыздарға да тиісті болды. Олар да әменгерлік ... ... ... ... ... оның ... ... шығуға тиіс болды.
Әменгерлік бойынша жесір әйелдің балалары жаңа ... ... ... ... ... ... ... балалар да, жесір әйел де тарыгудан
құгылып отырған. Жесір әйел ... ... ... ерлі ... Сөйтіп жесір
өйелдердің болмауына жағдай жасалды. Мұндай жағдай қоғам ... ... ... болмауына да себеп болды. Оның үстіне әйелді жесір,
баланы жетім ету рудың атына таңба келтіретін ... еді. ... ... ... де ... ... ... калдыру жазба және ауызша өсиет тұрінде жасалды. Ауызша өсиет
болғанда куәлер қатыскан. Әдет-ғұрып ... ... өке ... иелік
ететіндер оның балалары, әйелдері, аға-інілері, жақын туыстары болды.
Мұра ретінде мал, қыстау, үй-жай, ақша және ... ... ... ... ... күл мен ... де ... адам картайып өлгенде, оның ұл-қыздары үйленіп, бөлініп кетсе оның
мал мұлкіне енші ... ... ... ие ... жастай еліп, артында жас балалары мен жас ... ... ... ... ... адамның жақын туыстарының бірі оның әйеліне үйленіп
балаларын қамқор-лығына алады да ... ... ... ... етеді.
Өлген адамның артында бала болмаса, жесірі мен мал-мұлкі әменгерлікке
етеді. Асырап алынған балалар өгей әке-сінің мұрагері болып ... әке ... әділ ... осы негізде балалар мен туыстар арасында
алауыздың тумауға ерекше көңіл бөлген. Мұраны белу адатты басшылыққа алып,
әрбір нақты ... ... ... ... ... ел ақсақал-дарының
араласуымен жұзеге асып отырған12.
Мұрагерлік құқык, қыздардың құқығын қорғап ... Мұра ... ... ... деректер бар: мұраның сегізден бір бөлігі жесірге
тиесілі; он ... бір ... ... ... әкесіне тиесілі; он екіден
бір бөлігі әкенің барлық ... ... ... ... ... мен қыздары арасында белінеді. Үлдың
үлесі қыздан екі есе артық болады13.
6. Қылмыстық әдеп-ғұрып кұқығы
Адат бойынша қылмыстық ... мен ... ... ... ... бөлінбеді. Қылмысты қазақтар "жаман іс", "жаман сөз" деп те ... ... тек ... ... адам тана емес, оның туыстары, руы ... ... ... арасында бір адамның қыл-мысы үшін ... ... ... ... ... ... қарсы қылмыстар туралы ұғымдар болмағанымен, ... ... ... ... ... жазаланды. "Жеті жарғыда"
сұлтандар мен қожаларға қарсы қылмыстар ерекше жазаланып, оларға ... жай ... жеті есе ... болды. Билерге қарсы қылмыстарды да
ісатаң жазалайтын нормалар пайда болды.
Адат қасақана жасаған, абайсызда ... ... ... ... ... ... да болмасын қылмыстың орнын құн телеу арқылы
материалдық ... ... ... ... ... Қасақана және
абайсызда жасалған әрекеттер XVIII-XIX ғасырларда терендеп айырыла бастады.
Зерттеуші Т.М.Күлтелеевтің ... ... деп ... ... және саяси мүдделеріне материалдық және моральдық
зиян келтіретін және олардың өздері ... ... ... ... ... ғана түсінілді. Қылмыс деп үстемдік етуші
таптардың козқарасы тұрғысынан гана ... ... ... ... ерекшеліктеріне сай қылмысты туды-ратын түрлі
жатдайлар, ... ... ... ... суғарымдарга, қыстау мен
қүдықтарға таластар, қалың мал мен әменгерлікке байланысты әрекеттер ... оны бір ... "жер ... ... соң ... дауы" деп атады.
Көбіне осы негізде адам өлімі, барымта, ... ... ... жатты.
Оның арты шауып кету, үрып кету ... ... ... да ұласатын кездері
болды.
Адат бойынша қылмысқа бір адам — қылмыскер ғана жауапты ... үшін оның ... ... да ... ... ... ... айыпты бірге көтеруі тиіс бодды. Сондай-ақ талапкер
жағы да бүкіл ағайындары, руластары болып ... ... ... талапкерлік пен жауапкер-шілік принципі орын алды. Мұның озі
қылмыстық істі ... ... ... ... ... факт ... түрлері. Жеке адамға қарсы қылмыстар. Адат ... ... кісі ... ... ... мынадай кісі
олімдері жатты. Егесінің қүлды өл-тіруі; ерінің ... ... ... ... өз ... өлтіруі; үры-қарақшыны қылмыс үстінде
өлтіру. Тек XIX ғасырда Ресей ... ... ... әрекеттерге тиым
салынды.
Адат дене жарақаттарын ауыр, орта және жеңіл түр-лерге болді. ... құн ... ... ... жарғы" бас бармақ үшін 100 қой, шынашақ ... қой ... ... ... ... ... ... бала-ларына, ері
әйеліне тіл тигізіп, үрып-соққаны үшін ... ... ... ... ... тіл ... үшін жауапты болмады.
Сүлтан, қожа, би, старшындарға қарсы әрекеттер қатаң ... ... ... кісі ... ... ... болъш есеп-телді. Мұндай
әрекет руға ... ... ... де қатаң қуғындадды. Айттырылған,
айттырылмаған қызды зорлау, күйеуі бар ... ... ... әйел ... ... ... ... бар әйелді зорлау ерекше қылмыс болды.
Мұндай ... бір ... ... ... ... деп те танылды.
Адат әйелдердің, өсіресе қыздардың құқығын қор-ғады. Әйеддерді
ренжіткендер одан ... ... тиіс деп ... ... ... "Қыз ... деп оған ерге ... қүрмет көрсетілді. Тіпті торкіндері
түрмысқа шыққан ... ... ... "қыз" деп ... ... ұрлық, тонау, басқаның мүлкін жою немесе зиян
келтіру т.б. жатты. Үрлық ... мал ... ... кездесті. Жабьгқ жайдан
үрланған мүліктің қүны, ашьгқ жаткан мүлікті үрлаудан ... ... ... ... ... адам үш тоғызымен қайтаруға тиіс" делін-ген. Үрлық
пен кісі ... адам екі ... ... Ерінің ұрлығын әйелі мен
балалары біле тұра хабарламаса оған жауапты емес. Себебі ... ... айту ... ... ... ... Қазақтар мұсылман ретінде ислам дінінін,
кағидаларына қарсы әрекеттерді ісатаң ... ... ... ... ... адам (7 адам куәлік берсе) таспен атып ... деп ... оңца тағы да ... ... адам мал-мүлкімен айдалады" деп ... ... ... адам деп бүл ... өзге ... отіп ... ... отыр. Сонымен қатар "өзіне-өзі қол салғандар бөлек жерленеді" деген
"Жеті жарғы" кағидасы дін мен шариғатпен байланысты.
Қазақ, қоғамындағы көп әйел алу, неке кию, ... ... ... де шариғатпен тьпыз байланысты болды. XIX ғасырда Құдайға тіл
титізгендерді жасырғаны үшін де жауапкершілік ... ... ... ант ... ... бүзғандар да жауапка тартылды.
Касиетті жерлерді, зираттарды қорлағаны үшін де қатаң жаза колданылды.
Дінге қарсы қылмыстар бетіне қара күйе ... ... ... ... өлім ... ... кесілді.
Жазаның түрлері адат бойынша алуан түрлі болды. Жазаның ең ауыр ... ... ... Тас ... ... ... асу, аттың күйрығъша байлау
сияқты өлім жазасының түр-лері болды. Тас боран қылу масқара етіп ... ... ... жаза діннен ... ... ... ... қолданыдды. Бұл өте масқара әрі азапты жаза
больгл саналды.
Өлім жазасынан соң дене ... ... ... ... мүрнын кесу
қолданылған.
Өлім жазасы да, дене мүшелерін кесу де күн ... ... ... ... ... ... ... айып салу, дүре
соғу, басыбайлы қүлдыққа беру, айыпкерді талағасерге ... ... ... ... жаза ... ... Жаза әр ... қылмысқа
қарай билер сотының жан-жакты тергеп-тексеруімен үкім ретінде қолданылатын.
Жазаны жүзеге асыру көпшіліктің алдында ашық ... ... ... ... ... ... құралдарының бірі болды.
Қылмыстың түріне қарай құн ... Құн — ... ... ... ... ... мал арқылы елшенетін мелшері. Ердің қүны — 1000 қой, эйел-
дің қүны — 500 қой деп белгіленген "Жеті жарғыда".
Адат ... мен ... ... ... ... ... жеті ... белгіледі. Сондай-ақ қылмыстың басқа түрлерінің де өзіне лайықты ... ... ... ... ... ... тығып тастағанда қүнның
көлемі арткан. Мұндай жағдайда ерлер үшін 10-20 түйе, әйелдер ... ... ... құн ... кебірек қолданылған түрі айып болды. Айып үш тоғыздан бастап
ат-тон айыпқа дейін болды. Айып ұрлық жасағаны үшін үстем тап ... ... ... жеке ... тіл ... үшін ... Тіпті кұдайы
қонақгы жаман күткені үшін де ат-тон айып ... ... ... айып салынған, қазақтар "ұрының үйі ... деп ... ... жазалаған.
Мал үрлағаны үшін әрбір малдың түріне қарай қүны сондай болатын мал
төлететін, оның үстіне ұрының "мойнъша қосақ, ... ... деп ... ... Егер үры ірі ... ... сол бес жылқыны қайырады.
Қосымша мойнына қосақ ретінде 5 үш жылдық, артына ... ... бес ... жылқы қайырады. Айып әрі нақты жағдайда шешіледі. ... ... ... ... ... ... ... ар-намысына, адам-гершілігіне тиетін
жазалар жиі қолданылды. Мұндай жазаға үшырағандардың ... ... ... көп-шілік олармен сөйлеспейтін. Мәселен, ойнастыққа барған адамды
кешірім еткеннің өзінде оған ... үйге кіре ... ... ... ... Осы ... соң ... ол ауылға аяқ баспайды.
Жаман атты қылмысты болғандар жөнінде "Жаман ат тағылған ... ... деп өмір бойы ... ... оң ... ... көбіне үш тоғыз салынды. Тоғыздың құрамы әртүрлі болды. Бірінші
тоғыз түйе бастаған тоғыз, ... ... ... ... ... ... ... бастаған тоғыз. Сонымен қатар тоқал тоғыз болды. ... ... ... ... оның алды қой, соңы ешкі ... ... үшін үш тоғыз айып, тіпгі ұрының бүкіл ... ... "шау алу" ... ... пен ... ... соңы "Бас ... бөрік ішінде, қол
сынса жең ішінде" деп көп ... екі ... ... құн ... ... ... жатты.
Дүре соғу жазаның түрі рстінде сопъщ шешімімен жү-зеге асты.
Кылмыскерді ... ... ... ... ... ... ... калыңдығы орта саусақгай камшымен ... ... саны ... орай ... Сот және сот процесі
Қазақ қоғамында адат бойынша сот билігін хан, сұлтаңдар және ... Хан мен ... ... аса ... қылмыстық және
азаматтық істер жатты. ... ... ... руаралық,
ауыларалықдаулар, жер дауы, сұлтандар мен билік басындағылардың өлімі,
сұлтандар арасындағы даулар ... Аса ... ... ... ... және қалың көпшілік алдында өтті.
Сот билігінің негізгі бөлігі билер ... ... Г.Д. ... ... сот жәнс сот ... ... талап етуші барлық
жүмыстарды ... ... ... ... ретінде билер
жүргізеді". Зерттеуші Г.Д'Андренің XIX ... ... бүл ... ... ... бағынбайды, тек өзінің арының алдында жауапты. Билер
адат нормаларының білгірі болды. Би сондай-ақ казидід ... ... ... ... да ... ... дәуірінде билерді ешкім сайламаған және тағайындамаған.
Билер өз ... және ... ... ... ... билік сүрап
халыктың өзі келетін.
Би өзіне келген істі қарауға мщдетті болды, қарамай тастауга құқығы
болмады. Биді таңдау ... ... ... ... ... ... бас ... құқығы да болды. Бидің беделін
түсіретін мұңдай оқиғаға нақгы дәлел болмаса бас тартушьвга ... ... ... би жан-жақты дайындалатын. Талапкер мен жауап-кер бидің алдына
камшыларын тастап, істі қарауға келісім беріп отырады. ... ... ... ... ... Одан кейін екі жақта биден бас ... ... кері эсер ... ... ... ... тартылуға
жатты.
Сот ашық тұрде екі жакты, куәлерді тындау арқылы жүрді. ... ... ... ... ... ... ... құқығы болды.
Сотқа куәлер тартылды. ... ... ... ... ... үшін 4 куә, ... істерге 2 куә кажет бодды. Куәлер
бидің алдында ант беруі тиіс ... ... ... ... жоқ-тар, бұрын айъшты, ақыл-есі кемдер, қылмысты болгаңцар куә ... ... ... істерде ант беру институты қолданылған. Антты
талапкер мен жауапкер емес, олар үшін олардың бедедді әрі ... ... Егер ... үшін ... ант бермесе, ол жауапты ретінде жазаға
тартылған.
Билер сотының шешімі ... ... ... ... ... ... екі ... "алажіпті үзу" деген дөстүрмен аяқталатын. Кім
шешімді бүзса осы ала жіптей кесілсін деген болды оның ... Онан соң ... ... ... ... ол ... кірген мал-мүліктерді түгел
таратып жіберіп отырған. Бірақ оны туыстарына таратуға болмайтын.
Айыптың оннан бір ... ... ... ... үшін бите ... ... өте ... қайта қаралатын. Себебі басқа соттар оның шешімін
бүзбауға тырысатын жөне талапкерді бидің шешіміне ... ... ... ... сотының шешімін орындау рубасыларға, стар-шындарға, талапкерге
және оның туыстарына жүктелді. Сот ... тез ... ... тиіс ... ... ... жаңа ... тудырды. Қазақ мемле-кетінде
атқарушы ... ... ... және ... ... ... орындалмай калатын кездері де үшырасатын. Оның үстіне сот ... ... ... ... жағдайларда барымтаға жол берілді.
Барымта қарсы жақтың малын зорлықпен айдап әкету, тартып алу. ... сот ... ... ... ... ... заңды талапты орындамай
қойғанда дауды өз бетімен шешудің құралы ретінде пайда болса керек. Барымта
кінәлінін, немесе оның ... ... ... ... ... ... көп жағдайда ол кісі жарақатына, өліміне жетіп, ... ... ... ... ... ... бір ... атынан
жасалмаған. Барымта туралы барымта-шылардың туыстары, рубасылары, ... ... ... ... Олар ... келісім берген. Осынай
барымташылар өздерінің орындалмай ... ... ... ... ... жаққа барымта жасалуы мүмкін екендігін хабардар
етіп отырған. Барымтаға наразы қарсы жақ қарымта ... ... ... ... ... ... ... Барымта рулас елдердің арасын мей-
лінше шиеленістіріп, ұзақ дауға айнаддырған жағдайлар да көп ... ... көп ... жер ... ... дауы, сот шешімшщ
орындалмауы, кісі өлімі, мал үрлау сиякты шешімі қиын мәселелер ... ... ... басқа тәсілдері қалмағанда амалсыздан жасалатын
шара болған.
Шиеленісш кеткен барымтаны шешу үшін екі жактың, екі рудың адамдарының
толық жиыны, сьезі шақырылып ... ... ... екі ... ... ... ... кзддырылып, оны өрел деп атаған. ... ... кісі ... күн ... ... ... деп екі ... келісіп, оның арты ат шаптырып, тойға үласады. Осылай барымта шешімін
табады.
Қазақтардың ... ... ... ... ... сот, отбасы
азаматтық, қылмыстық істер өз шешімін тауып ... ... ... баяу ... ... ... ... "Жеті жарғыға" дейін адатқа көптеген
қосымшалар енгізілді. Адагтың білгірлері және орындаушылары билер ... ... ... сот ... жүргізіп отырды. Адат қоғамдағы үстем
тап өкілдерінің ... ... де, ... ру ... ... да
жерде калдырмады
Адаттьщ нормалары адамгершілік, гумандық ізгілікті де ... ... мен ... ... ... ... ... бірі
болды. Үлкенді, лауазым иесін, отбасы басшысын, ... ... да ... орын ... Мұның өзі қоғамдағы тәртіпсіздік пен кұқық
бұзушылъгктьщ жолъш кесті.
Адат шариғатпен ... ... ... ... ... ... ... адат нормалары шариғат нормаларына басымдық бермеді.
Адаттың көптеген нормаларының бүгінті күн ұшін де маңызы үлкен.
Қорытынды
"Жеті жарғыда" әкімшілік, қылмыстық, ... ... ... ... ... дін, ... т.б. ... қоғамның жан-жақты
мәселелері көрініс тапқан. Осыған қарағанда "Жеті жарғы" Тәуке ханның
тұсында ... ... ... ... тұгел камтыган ... заң ... ... деп ... болады. "Жеті
жарғының" кағида ережелері барлық қазақ жүздерінің территориясында түгелдей
қолданылған.
"Жеті жарғыны-" жасаудағы мақсаттың бірі хандық ... пен ... ... ... жүйесінен халық бұқарасының мүдделерін
қорғайтын ... ... ... хан және ... билердің беделдерін
қорғайтын ашық феодалдық сипаттағы нормаларды бекіту.
Әдет-ғұрыптардың бұл жинағын жазуға бастамашы болған байлар-батырлар
тобы ... Олар ... ... және саяси мақсаттарын заңдастыруды
ойлады. Бай-батырлар тобы хандық билікті ... ... ... олар ... және ... ... ... реттеушілік роль
беруте тырысты. "Жеті жарғы" нормалары рубасы — билердің ... ... ... сот ... ... деп бағаланады3. "Жеті
жарғыға" қатысты мұндай ... ... ... ... М.Мағауин де қолдайды.
"Әз Төуке ежелгі дәстүрді бүзды. Билікті бите берді. ... ... ... үлыс көлеміне жеткен, үлкен саяси күшке айналған билер
уақыт оза келе өз ... ... ... үлыстың мүддесін көбірек
күйттейтін болды, хан ... жүре ... ... ... ... ... ... "Жеті жарғының"
кағидалары да билер сотының ... ... ... ... ... ... оңай шешкен билер болды. Әсіресе мұндай шешімдерді Майқы би,
Төле би, ... би, ... би т.б. ... ... көбірек
кездестіруге болады. Қазақтың баска ... ... ... ... ... ... ... істерді шешіп отырды. Тіпті атақты
билердің билік-тері (үкімдері) ұқсас істерді Карағанда міндетті басшылықка
алынатын кездер де ... ... соты ... мұндай сот прецеденті
әдет-ғұрыш құқығының бастауларының біріне айналды.
Қазак, билері құқықтық шытармашылықпен де терең айналысты. ... ... ... ... бірі билер сьездерінің
ережелері болып табы-лады. "Жеті жарғының" өзі де билер сьездерінін, ... ... ... ... ... ... ... негізгі қағидаларын заман талабына қарай өзгертіл, байытьпт
отырды.
Әсіресе Қазақстанның Ресейге ... ... ... ... бізге кебірек жегті. Олардың біршамасы ... ... ... (1996 ж.) атты жинақта берілген.
Мәселен 1885 жылы Семей облысының бес уезінің ... ... ... оған үлы ғұлама Абай Құнанбаев қатысты. Бұл сьезд Карамола сьезі деп
аталды. Сьездің ережесін ... Абай ... ... ... ... ... мен Қытайдың қарауыңдагы қазақтар арасындағы дау-
дамайларды шешу үшін Шұбарағаш (1894 ж.) ... ... ... ... ... ... билер сьездері бес-алты рет шақырылған.
Ережелер міндетті түрде басшылыққа алынатын ... ... ие ... ... ... өмір ... сай жылдам қайта қаралып
отырған.
Адат және ... ... ... тағы да бір ... ... ... ... шариғатқа байланысты бірнеше қағидалар болды.
Мәселен, онда "Қү-дайға тіл тигізген адам (7 адам ... ... ... ... өзге ... өтіп кәпір болған адам мал-мұлкімен айдалады" деген
ережелер болды және олардың орындалуы ... ... ... ... арасындагы ерлі-зайыптық катынастар да шариғат негізінде жазаға
тартылған. Дін ... ... ... берідці.
Дегенмен шаригаттың нормалары казақ ... ... ... жете ... Олар ... ... жымдасып келіп жатты. Шаригаттың
нормалары XVIII ғасырдың соңында күшейе тұсгі. Оның ... ... ... ... ... ... ... бір мелшерде отбасы-
неке, қылмыстық құқыктық қатынастарды реттеп отырды.
Пайдаланылған әдебиеттер мен деректерге ... ... ... и ... ... ССР. 1982 ... I. с.62-63.
2. Қазақтың өдет-ғұрып нормаларының материалдары. Алматы. 1996 ж. 4-5-
6.6.
3. История государства и ... ... ССР. ... I. с.64.
4. Мағауин М. Қазақ тарихының әлітшесі. А., 1995. 86-6.
5. История государства и права Казахской ССР. Часть I. с.66.
6. Бұл да ... ... ... по ... ... ... Алматы. 1998. с.353.
8. Бұл да сонда. с. 356-357.
9. Бул да сонда. с. 185.
10. Бұл да ... ... Бұл да ... ... Караньгз: Лрғынбаев Қ. Қазақ, отбасы. Алматы. 1996, 28-33-6.6.
13. Караңыз: Материалы по ... ... ... Алматы. 1998, с.405-
406.
14. Культелеев Т.М. Уголовное обычное право казахов. Алматы. 1948, ... ... по ... ... ... 1998. ... Бұл да сонда. с.388.
17. Бұл да сонда с.228-229.
Әдебиеттер:
1. Зиманов С.З. Политический строй Казахстана конца ХҮІІІ и ... ХІХ ... ... ... наук ... ... Алма-Ата,
1960.
2. Қазақстан тарихы. Көне заманнан бүгінге дейін. 4 томдық, 2-том.” Ата-
Мүра” баспасы. Алматы, 1998 ... ... ... ... ... Алматы, 1999.
4. Зиманов С.З. Политический строй Казахстана конца ХҮІІІ и первой
половины ХІХ веков. Алма-Ата, ... ... по ... ... ... ... І/ Издательство
Академия наук Казахской ССР. Алма-Ата, 1978.
6. ... ... ... ... ... З.Кенжалиев және
т.б. — Алматы: Жеті жарғы, ... ... С., ... Н. Қазақ әдет-ғұрып заңдарына шариаттың әсері
(Монография). — Алматы: Жеті жарғы, 1998.
8. ... С. ... хан. Жеті ... ... әдебиет). — Алматы,
«Санатң, 1994.
9. ... по ... ... ... Сб. ... /Сост.: — научные сотрудники сектора права Академии Наук Республики
Казахстан: Т.М.Культелеев, М.Г.Масевич, ...... ... ... ... ... Жеті ... — Алматы: “Жеті жарғы” баспасы, 1995.
11. История государства и права ... ССР. ... І. Под ... члена-корреспондента АН КазССР С.С.Сартаева. Алма-Ата, “Мектеп”,
1982.
12. Ахметова Н.С. Обычное право казахов в ... и ... ... ...... Қазақ университеті, 1997 ж.
13. Абусеитова М.Х. Казахское ханство в второй ... XVІ ... ... ... Артыкбаев Ж.О. Казахское общество: традиции и
инновации- Караганда, 1993.
15.Свод государственных уложений- Алматы, 1992.
16. Культелеев Т.М. ... ... ... ... ... ... ... Абиль. История государства и права Республики Казахстан с
древнейших времен да нач. ХХ века ... ... Икф ... ... 2000

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 32 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ мемлекетінің құрылысы және оның дамуындағы ерекшеліктер445 бет
IX-XII ғасырлардағы қазақ отбасы тәрбиесінің қалыптасуы мен дамуы53 бет
X-XII ғасырлардағы Қазақстан халықтары мен тайпаларының мәдениеті43 бет
Ақтамберді жырау33 бет
Ежелгі жәдігерліктер мен жыраулар поэзиясының поэтикалық үндестіктері5 бет
Ертедегі және орта ғасырлардағы Қазақстан тарихнамасы25 бет
Көшпенділердің материалдық, рухани мәдениеті15 бет
Орта ғасыр саяхатшылары Христофер Колумб11 бет
Орта ғасырлардағы венгрия9 бет
Орта ғасырлардағы музыка өнері. Хандық дәуір музыкасы8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь