Ақша жүйесінің типтері және олардың мінездемесі

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

І БӨЛІМ. АҚША ЖҮЙЕСІ
1.1. Ақша жүйесiнiң ұғымы, типтері мен оның
негізгі элементтерi ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5
1.2. Қағаз ақша жүйесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .14
1.3. Несиелік ақшалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..16

ІІ БӨЛІМ. ҚР.НЫҢ АҚША РЕФОРМАСЫ
2.1. 1993 ж. Қазақстандағы ақша реформасы ... ... ... ... ... ... ... ... 22
2.2. Пластикалық карточканың қолданылуы ... ... ... ... ... ... ... ... .28

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 37

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .38
Ақша – кең қолданылатын төлем құралы. Қазiргi экономиканы ақшасыз көзге елестету қиын. Экономикада ақша жоқ жағдайда әрбiр келiсiм екi жақты келiсушiлiк бойынша тауар айырбасы арқылы жүзеге асады. Ақша айырбас құралы бола тура, айырбастағы қажеттiлiктiң екi жақты үйлесуiн жояды.
Ақша және несие теориясы бiр орталықтан жоспарлау жүйесiнен – нарықтық қатынастарға өту кезеңiндегi ақша айналымы және несиелеудi ұйымдастыру тәжiрибелерiмен тығыз байланысты. Ақша және ақша жүйесiнiң өзiндiк ерекше белгiлерiн, олардың қоғам мен экономиканы қайта құрудағы рөлi мен қызметiн, сондай-ақ басқа да экономикалық категориялармен өзара әрекетiн танып бiлудiң өзi қаржы-несие мекемелерiнiң ақша-несеие саясаттарының ғылыми енiгiзiн анықтайды.
Қазiргi Қазақстан экономикасы, соның iшiнде несие-ақша және қаржы шаруашылығы: ақша-несие жүйесiн реформалау; катаң инфляция жағдайында бiзде бұрын-соңды болмаған жаңа ақша-несие қатынастары; жоғары дәрежеде монополияланған мемлекеттiк банктiк құрылымдардың әкiмшiлiк-әмiршiлдiк басқару жүйесiнен – пайда табуға, коммерциялық жетiстiктерге қол жеткiзуге бағытталған жеке және ұжымдық меншiкке енгiзделген несиелiк мекемелерге өту тәрiздi бiрқатар маңызды өзгерiстердi жүзеге асыруда.
Берілген курстық жұмысым 2 бөлімнен құралады.
Бірінші бөлімде ақша жүйесі туралы мәселелерді қарастырдым. Соның ішінде ақша жүйесінің ұғымы, ақша жүйесі түрлерін қарастырдым.
Бірінші бөлім бойынша курстық жұмысымның мақсаты – ақша жүйесінің даму тарихына, XX ғ. отызыншы жылдарының басында дүниежүзінде айырбасталмайтын несие ақша жүйесінің қалыптасуын, яғни сол несие ақша жүйесі арқылы екі ақша-несие жүйесінің қалыптасуы мен оның арасындағы байланыс туралы, сондай-ақ ақша жүйесінің нарықтық экономикада алатын орны, ақша жүйесінің типтерінің және оның негізгі элементтеріне не жататынын талап етті.
Нормативтiк актiлер:
1. Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкi туралы 30 наурыз 1995 жылғы Қазақстан Рспубликасының Заңы.
2. Қазақстан Республикасындағы вексельдiк айналым туралы 28 сәуiр 1997 жылғы Қазақстан Республикасының Заңы.
3. Ақша аударудағы банкаралық жүйедегi ақша аудару Ережелерi. 21 қараша 1998 жылы Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкiсiнiң қауласымен бекiтiлген.

Арнайы әдебиеттер:
1. “Ақша, Несие, Банктер”, Г.С.Сейтқасымов, Алматы 1996г.
2. “Ақша, Несие, Банктер”, 2003-07.
3. “Ақша, Несие, Банктер”, 2002-11.
4. Жуков Е.Ф. Деньги, кредит, банки. Москва, Юнити. 2000
5. Найманбаев С.М. Қазақстан Республикасының қаржылық құқығы. Алматы, Демеу, 1998 ж.
6. Сейткасимов Г.С. Деньги, кредит, банки. Алматы, Экономика, 1996.
7. Сенчагов В.К. Финансы, денежное обращение и кредит. Москва, Проспект.2000.
        
        Қазақстан  Республикасы  Білім  және  Ғылым  Министрлігі
Банк Ісі Академиясы
«Банк ісі» кафедрасы
КУРСТЫҚ ЖҰМЫС
Тақырыбы: Ақша ... ... және ... ... ... банктер» пәнінен
Алматы 200 жыл.
Мазмұны
КІРІСПЕ.....................................................................
...................................3
І БӨЛІМ. АҚША ЖҮЙЕСІ
1.1. Ақша жүйесiнiң ұғымы, типтері мен ... ... ... ... ... ... АҚША РЕФОРМАСЫ
2.1. 1993 ж. Қазақстандағы ақша
реформасы................................22
2.2. Пластикалық карточканың
қолданылуы.................................28
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
.........................37
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
ТІЗІМІ.................................................38
Кіріспе
Ақша – кең қолданылатын төлем құралы. ... ... ... ... ... ... ақша жоқ ... әрбiр келiсiм екi жақты
келiсушiлiк бойынша тауар айырбасы арқылы жүзеге ... Ақша ... ... ... айырбастағы қажеттiлiктiң екi жақты үйлесуiн жояды.
Ақша және несие ... бiр ... ... ...... өту ... ақша айналымы және несиелеудi ұйымдастыру
тәжiрибелерiмен тығыз байланысты. Ақша және ақша жүйесiнiң ... ... ... ... мен ... ... құрудағы рөлi мен қызметiн,
сондай-ақ басқа да ... ... ... ... ... өзi қаржы-несие мекемелерiнiң ақша-несеие саясаттарының ғылыми
енiгiзiн анықтайды.
Қазiргi Қазақстан экономикасы, соның iшiнде ... және ... ... ... реформалау; катаң инфляция жағдайында бiзде
бұрын-соңды болмаған жаңа ... ... ... дәрежеде
монополияланған мемлекеттiк банктiк ... ... ...... ... ... жетiстiктерге қол жеткiзуге
бағытталған жеке және ұжымдық меншiкке енгiзделген несиелiк ... ... ... ... ... жүзеге асыруда.
Берілген курстық жұмысым 2 бөлімнен құралады.
Бірінші ... ақша ... ... мәселелерді қарастырдым. Соның
ішінде ақша жүйесінің ұғымы, ақша жүйесі түрлерін қарастырдым.
Бірінші бөлім бойынша ... ... ... – ақша ... ... XX ғ. ... жылдарының басында дүниежүзінде айырбасталмайтын
несие ақша жүйесінің ... яғни сол ... ақша ... ... ... жүйесінің қалыптасуы мен оның арасындағы байланыс туралы, сондай-
ақ ақша жүйесінің нарықтық экономикада алатын ... ақша ... және оның ... ... не ... талап етті.
Екінші бөлім бойынша курстық жұмысысмның басты мақсаты – Қазақстан
Республикасы ақша реформасының даму тарихына және ... ... ... Ең ... пластикалық карточкалардың тарихына көңіл бөлдім.
Қазіргі нарықтағы карточкалардың таратылу ... ... ... ... ... ... не ... атап, оларға анықтама бердім. Сондай-
ақ карточкалардың түрлерін, олардың жіктелуін ... ... ... ... ... түрлеріне қысқаша мәліметтер жаздым. Соларға мысал
ретінде Қазақстандағы AlemCard карточкасы туралы және VISA ... ... ... ... ... ... АҚША ... Ақша жүйесiнiң ұғымы, типтері мен оның негізгі элементтерi
Әр елдің тарихы қалыптасқан және ... ... ... ... ... ... ақша жүйесі деп түсіну керек. Негізінде ақша
жүйесі көпшілік елдерде 16-17 ғасырларда қалыптасты, ал қайсыбір елдерде,
ақша ... ... ... бұрынырақ кездескен. Металл ақша
айналатын ақша металын, оның бірлігін анықтау, монета соғу және ... ақша ... ... ... ... Осы кезеңде әр елде,
жалпыға балама ретінде және ақша айналымның базасы ... ... ... ... ақша ... екі түрі ... ақша жүйесі. Бұл жүйеде валюталық металл болып екі ... және ... ... Бірақ, неғұрлым жоғары құндылығының
салдарынан және тасымалдауға ... ... ... ақша
атқарымдарын орындауға көбірек бейімделген болғандықтан ол бара-бара күміс
монеталарды ығыстырып, ІХ-ғасырдың аяғына қарай ең басым ... ... ... ақша ... Бұл ... ... ... ретінде бірақ
металл шықты (алтын). Сонымен қатар айналымда алтынға ... ... да ... ... жүре ... ... Бұлар: банкноттар, қазына
билеттері, ұсақ монеталар.
Алтын монометалдық ақша жүйесінің үш түрі болды:
алтын - монеталық стандарт. Бұл ... ... ... барлық
атқарымдарын орындайды. Алтын монеталармен қатар айналымда көрсетулі
құнымен алтынға айырбастала алатын ... ... ... ...... ... Бұл ... бойынша банкноттар (ақша
билеттері) алтын құймаға айырбастала алады;
алтын — ... ... Бұл ... жеке елдердің банкноттарын
(ақша билеттерін) ... ... ... ... ... ... болатын.
Бұл жерде айта кететін маңызды нәрсе - алтын монометалдық ақша
жүйесінің дәл осы түрі ... 1922 ж. ... ... ... ... ... Бұл жүйе 1976 жылға дейін СДР1 мен ауыстырылғанға
дейін жұмыс істеді. Оның үстіне ... ... ... ... ... неғұрлым экономикасы күшті елдерден тәуелділігін баянды
етті.
Өткен ХХ-ғасырдың ... ... ... дүние жүзінде
айырбасталмайтын несие ақша жүйесі қалыптасты. Бұл жүйенің табиғаты қағаз
ақшаға жақын және ... ... ... ... ... және ... ... талаптарына дәлдеу келетін.
Кейінгі кезеңдерде, несиелік ақша белгілерінің айналымы негізінде, екі
түрлі ақша жүйесі қалыптасты. Оның біреуі шаруашылық ... ... ... сәйкес болса, екіншісі нарық экономикасына сәйкес келеді.
СДР - арнаулы өзара қарыз құқықтары 1969 жылы ұйымдастырылған ұжымдық
валюта.
Өткен ... ... ... басында дүние жүзінде
айырбасталмайтын несие ақша жүйесі қалыптасты. Бұл жүйенің табиғаты ... ... және ... ... экономикалық заңның, еңбекті және айналым
шығындарын үнемдеу талаптарына дәлдеу келетін.
Кейінгі кезендерде, несиелік ақша белгілерінің айналымы ... ... ақша ... қалыптасты. Оның біреуі шаруашылық жүргізудің әкімшілік-
тарату жүйесіне сәйкес ... ... ... экономикасына сәйкес келеді.
Осы екі жүйе арасындағы ерекшеліктер төмендегі кестеде көрсетілген.
| ... ... ... ... ... |
| ... | |
|1 ... ақша ... ... ... айналымын әр түрлі банктер |
| |қолма-қол емес) жалғыз ... ... ақша |
| ... ... ... айналысқа шығаруды, |
| | ... ... әр ... ... |
| | ... ... |
|2 ... ... ... |Қолма-қол ақша мен және қолма-қол |
| |түрде қолма-қол ақшамен және ... ... шек қою заңы |
| ... ... ... |жоқ. |
| ... ... оның ... ... | |
| ... ... | |
|3 ... ... |Салық органдарының ; Ақша |
| ... өз ... ... ... белсенді бақылау. |
| |сақтау міндеттілігі, және түскен | |
| ... ... ... | |
| ... мөлшерлеу, кассаның | |
| ... ... | |
|4 ... ... жоспарлаудың|Ақша айналымын болжамдау. |
| ... ... ... ... ... ... реттейтін|
| |ақшаның айналымын ... ... ... және |
| ... жоспарлау. |оны өрнектеу. |
|5 ... ... және ... ... ... ... |
| ... айналымдардың салыстырмалы|ақшасыз айналымдардың өзара тығыз |
| |дербестілігі. ... ... ... |
| | ... ... ... |
|6 ... ... бір ... ... ... банктің |
| |орталықтан директивалық басқару. |аппараты арқылы, |
| | ... ... ету. |
|7 ... ... ... тек ... ... айналымға |
| ... ... ... ... ... ... ... орындаумен тығыз |тұжырымдамаларына байланысты |
| ... ... ... |
|8 ... ... ... |Ақша белгілерін банк жүйесінің |
| ... ... ... ... ... ету, ... |етуді үйлестіру. Тауар |металдар, ...... |
| |мен ... ... ... ... ... |
| ... ... ... |
|9 ... ақшаның баға ауқымын |Ұлттық ақшаның баға ауқымын және |
| ... оның ... ... ... ... ... валюта қор-жынының |
| |белгілеу. ... ... ... ... ... ... бос ... |Үкімет қаулыларын орындауда ұлттық|
| |жұмылдыруда мемлекет банкісінің |банктің салыстырмалы ... |
| ... | ...... ... ... ... роль атқарады. Нарық
ақшасыз, ақша айналымынсыз жұмыс ... Ақша ... - бұл ... мен ... ... ... атқаратын ақшаның үздіксіз қозғалысы.
Ол тауарларды сату және де қаржы нарығының қозғалысына қызмет көрсетедi.
Ақша жүйесі дегеніміз - ол ... ... ... ... ... мен банктер арасындағы ақша айналыс жүйесі.
Ақша жүйесi – мемлекетте тарихи қалыптасқан және ... ... ақша ... ұйымдастыру нысаны. Ақша жүйелерi 16-17
ғасырларда капиталистiк өндiрiстiң ... ... және ... ... оның ... ... одан бұрын пайда болған. Тауар- ақша
қатынастарының және капиталистiк өндiрiстiң дамуымен ақша ... ... ... ... типі ақша ... нысанда жұмыс істейтіндігіне
байланысты: тауар - жалпылама ... ... ... баға ... екендігіне байланыстьт болады, Осыған байланысты ... ... ... атайды:
металл айналымына негізделген ақша жүйесі. Онда ақша тауары тікелей
айналымға түседі және ақшаның ... ... ... ал ... ... ... және қағаз ақшалар айналымы. Онда нағыз ақшалар айналымнан
алынып ... ... ... ... ... ... ... және ақша айналымының базасына байланысты ... ... деп ... - ... жалпы эквивалент ретінде екі қасиетті металлды
заң арқылы бекітетін, екі ... да ... ... ... ... ... айналымын көрсететін ақша жүйесі болып табылады.
Биметаллизмнің үш түрі ... ... ... ... Ол ... алтын және күміс монеталар
арасындағы арақатынастық рынокта стихиялы түрде анықталады.
2. Қос ... ... Ол ... ... ... ... ... металлға деген ұсынысқа байланысты,
мемлекеттегі және әлемдегі экономикалық және саяси ... ... ... ... жүйесі. Мұндай жүйеде алтын және күміс
монеталар ... ... ... ... ... бірақ бірдей негізде емес,
себебі, күміс монеталарды дайындау алтын сияқты еркін емес, жабық ... Бұл шын ... қос ... ... бірақ күміске байланысты
ақсақтап отырды, яғни алтын күміске қарағанда еркінірек айналымда болды.
Биметаллизм 16-17 ғасырларда, Батыс ... ... ... ... ... тарады. Англияда биметаллизм 14 ғасырдың ортасынан 18
ғасырға дейін болды. Бірақ, екі ... ақша ... ... ... ... ... Биметаллистік ақша жүйесі қарама-қайшылықтары
көп, тұрақсыз жүйе болды. Ол ... ... ... ... ... Бағаның жалпылама өлшемі ретінде тек бір ғана ... ... ... шаруашылықтың дамуы тұрақты ақшаларды, бірыңғай жалпылама
эквивалентті талап етті, сондықтан биметаллизм өз ... ... - бір ақша ... жалпылама эквивалент ретінде қызмет
ететін және бір ... ... осы ... ... ... да ... ... қазыналық билеттер, ұсақтаушы монеталар) жүретін
ақша жүйесі.
Күміс монометаллизмі Ресейде - 1843-1852 жылдары, Индияда -1852-1893
жылдары, ... - ... ... ... ... олай болса
Қазқақстан да, күміс монометаллизмі сол жылдары II Николай патша ... ... ... ... қазақша "ақша", яғни "ақ" сөзінен күміс
монетаның түсіне қарап шыққан.
Алтын монометаллизмі Ұлыбританияда 18 ... ... ... ... 19
ғасырдың үшінші бөлігінде барлық мемлекеттер дерлік алтынға негізделген
монометаллизмге көшті. Алтын монометаллизмнің үш түрі болған:
- ... ... ... (1821 ... ... д.ж ... Ол алтын монеталардың айналысымен және қағаз және несие ақшаларды
алтынға ... ... ... ... ... - ... стандарт (Англия және Франция бірінші д.ж. ... Ол құн ... ... айырбастауды қарастырды, егер олар
алтынның ... ... ... ... ... ... егер
сурет бағасы бойынша 1 кг алтынның құнына ... ... ол ... ... ... стандарт (ХХғ.20-30ж) Ол алтынға ұсақталатын
банкноттардың шетелдік ... ... ... ж.ж. ... ... банкноттардың алтынға ... ... яғни ... ... ... ... ... ығыстыру ары қарай дамуын ақша қызметтерін
(банкнот, вексель, ... ... ... ... карточкаларға
айырбастау қарқыны күшейе түсті.
Қағаз ақшалар әрдайым көмекші сипатқа ие. ... ... ... ұзақ ... бойында айналуы мүмкін емес, сондықтан да олармен қатар
несиелік ақшалар жүйесі ... ... - бұл ... ... ... ... келген құнның
қағаздай белгісі. Несие ақшалар несие беруші мен ... ... ... ... қозғалысын көрсетеді және "төлем құралы формасы ретінде
өмір сүрудің меншікті ... ... ... ... ... түрлеріне:
вексель, банкнота, чек, несие карточкалары жатады.
Вексель - бұл мерзімі жеткен соң вексель иесіне ... ... ... ... ... ... ... берушіден) төлеуді
талап ету құқын беретін жазбаша түрдегі қарыз міндеттемесі.
Вексель айналымның қасиетке ие ... яғни ... ... ... ... бейім болғандықтан да, ол сауда ақшасы деген атауды
иеленді.
Вексель несиеге сату негізінде, яғни коммерциялық несиелеудің пайда
болуымен ... ... ... ... ... ... банктерді жанай өтуі арқылы несиелеу болып ... ... ... ... ... ... беру жолымен жүзеге
асады.
Вексельді қолдану ақша айналысының шығындарын үнемдеуге ... ... ... ... ... айналысымен ауыстырудың шекарасы
болады:
- вексельдің пайда болуына ықпал ететін коммерциялық несие, тек тауар
айналымының бір ... ... ... сауданы ғана қамтиды;
- вексельдік міндеттемелер талаптарын өзара есепке алу бойынша сальдо
қолма-қол ақшамен төленеді;
- борыштық міндеттеме ретіндегі ... тек ... ... ... арасында ғана шектеулі айналыс сферасына ие болады;
- вексельдер айналымы олардың ... ... ... ... ақшалардың бір түрі болып банкнота саналады. Ол XVII ... ... ... ... немесе алтын монета иесі бұл қазынаны банкте
сақтай алды. Құрамын анықтағаннан кейін және оны ... соң банк ... ... ... ... ... Бұл ... хат" банкнота
(банкирге арналған нота) деп атады және ол ... өте ... ... Ол ... ... болды себебі кез келген уақытта сақталып жатқан
металға айырбасталды.
Банкнота өзінің мәні жағынан - бұл ... ... ... ... ... классикалық банкнота екі жақты қамтамасыз етілген:
вексельдік (тауарлық) және ... ... ... ... ... етілмеген бөлігі фидуциарлы деп аталады (сенімге негізделген).
Вексельдің банкнотаға айналуы қарыз операциялары және ... ... ... Банкноталарды тауар айналысын несиелеу тәртібімен
вексельдер негізінде шығару банкноталардың банкке кері ... ... ... ... ... ... соң ... орталық банкке
қайтарылып отырылады.
Чек - бұл шот ... чек ... ... ... ... ... қолма-қол төлеу және аудару туралы банкке берген ... ... есеп ... чек ... алу үшін ... өтініш және
тапсырма береді. Төлем тапсырмасы негізінде банк есеп айырысу шотынан ақша
қаражаттарын есептеп шығарады және ... ... ... ... ... сомасына чек жазып беру арқылы есептеседі, бірақ депонирлеген
сома шегінде ғана. Жабдықтаушы-кәсіпорын осы ... өз ... ... ... ... сома ... есеп ... шотына бірден жазылады.
Содан соң осы чек ... ... ... онда жеке ... ... сома ... ... чек - несие ақша ретінде қолданады.
Несие карточкалары - ... ... ... қызметін атқарады. Чектердің
жаппай таралуы банктердің оларды өңдеу қиыншылықтарын тудырады. Сондықтан
чектермег қатар пластикалық карточкалар пайда болады.
Несие ... ... ... ... ... ... ... қарыздары жабылғаннан
кейін қайтадан жаңартылады.
2. Бір ... ... ... ... есеп ... ... Қарыздар айдың соңында жабылуы керек.
3. Фирмалық карточкалар. Фирмалар әр ... ... ... ... үшін ... ... немесе алтын несиелік карточкалар. Олар тек жоғары
жылдық ... бар ... ... ... осы ... ... электронды ақшалар жүйесі сай
келді. Олардың көмегімен ақша операциялары жүргізіледі: банк есебінен ақша
алу, ... ... ... ... ... беру және ... ... кітапша болып табылатын смат-карточкалар пайда болды.
Қазақстанда электронды ақшалар ... ... ... Бірінші
пластикалық "ақшалар„ шектелген көлемде 1989 ж. ... ... ... ... ... елдің ірі банктері шығара бастады.
Ақша жүйесінің элементтері:
- ақша бірлігі, яғни бірлік ретінде елде қабылданған ақша ... ... ... ... баға ... яғни ақша ... және оның ... бөлшегі ретінде елде
қабылдалған ақшаның сандық, салмақтық мөлшері (мысалы: рубль 100 тиыннан
тұрады және 60-80 ... ол 0,987672 г ... ... ... жүйе, яғни ақша және бағалы ... ... ... ... банк және ... ақша ... түрлері, яғни айналыста заңды төлем құралы болып
табылатын несиелі қағаз ақша және ұсақ ... ... ақша ... ... яғни ақша ... реттейтін мемлекеттік
емес мекемелер.
Ақша бiрлiгi - ... ... ... бағасын өлшеу
қызметiн атқарушы, заңмен анықталған ақша белгiсi. Ақша бiрлiгi негiзiнен,
прапорционалды бөлiктерге ... ... бiр ... жүз ... ... фунт ... жүз ... бiр теңге жүз тиынға бөлiнедi.
Баға масштабы – бағаны ақша бiрлiгi арқылы ... ... ... ... ... айналымы болғанда, ақша тауары –
металл – ақшаның барлық функцияларын орындағанда, ақшаның ... ... ... болды. Қазiргi кезде баға ... ... ... және ... ... ... бағамын анықтау үшiн
қызмет етедi.
Ақша белгiлерiнiң түрлерi. ... ... ... елде ... ... жоқ. Ақша ... ... түрлерi ретiнде мемлекетте заңды
төлем құралдары болып табылатын кредиттiк ... ... ... ... қағаз ақшалар (қазыналық билеттер) және ұсақтаушы
металл монеталар қарастырылады.
Банкноталар орталық банктермен ... ал ... ... ... ... ... ... мемлекеттiк органмен,
негiзiнен, бюджет ... жабу үшiн ... ... ... – заң ... ... және ... белгiленген металл құймасы.
Ол металлдың бағасы номиналдың тек бiр бөлiгiне ғана сәйкес келедi.
Эмиссиялық жүйе - алтынға айырбасталмайтын кредиттiк және ... ... ... және ... ... ... ... тәртiбi.
Қолда бар ақшалардың кассалық резервiн көбейту қажет болғанда банкноталарды
эмиссиялау ... ... ... халық шаруашылығына:
мемлекеттiк бюджетке, мемлекеттiк қарызға, коммерциялық банктерге ... ... ... ... ... ретке келтiру ақша санының экономикалық дамудың
обьективтiлiк қажеттiлiктерiне сәйкестiлiгiн қамтамасыз ету ... әсер ету ... ... ... ... ақша ... ... ақшаның номиналдық құрамының нақты құрамынан бiртiндеп
бөлiнуi ... ... ... құн ... ... формасы.
Қағаз ақша-мемлекеттiң өз шығындарын табу үшiн ... ... ... ... ... ие ақша ... ... алтынның өкiлдерi). Тарихта олар алтын және күмiстiн белгiлерi
ретiнде пайда болды.
Қағаз ақшалар толық құнсыз болып ... ... ... дербес құны
жоқ. Оларды шығаруға кеткен шығындар өте аз. ... ... ... ... кезде ғана олар өздерiнiң сатып алу қабiлетiн сақтай алады. Ал
процестен тыс ... ... олар бар ... ... ... айналады.
Егер “нағыз” ақшалар (алтын) айналыста өзiнiң меншiктi құнының
арқасында ... ал ... ... айналыс процесiнде нарықтық құнға ие
болады. ... сол ... ... ғана оларға ерiксiз өзiндiк құн
белгiлейдi. Бұл жерде ол ерiктi түрде ақша ... ... ... кез келген купюрдi шығаруы мүмкiн. ... ... ... ең iрi купюра 100 теңге, 1994 жылы 200 және 500 ... ... ... шығарылған болатын.
Алтынның белгiлерi ретiнде қағаз ақшалар пайда болды. Ақша бiрлiгiнiн
ресми алтындық құрамы (баға ... ... ... ... ... оның құны ... ... да алтынға ауыстырылмаған. Бiрақ кейбiр жағдайларда
мемлекет айналысқа шығарылған қағаз ақшаларды ... ... ... ... ... кезi ... ... 1922 жылы шығарылған
“алтын чернвонец” ... және ... ... ... ... (яғни
валюталық интервенция жүргiзiлген).
Қағаз ақшалардың өздерiнiң ... құны ... да, ... ... ... ... ... атқарды. Алтын стандартын
алып тастағаннаң соң қағаз ақшалары қорлану қызметiң де ... ... ... ... құндарының болмауына байланысты ... ... ... ... және ... ... келедi.
Ақшаның құнсыздануы әр түрлi себептерге байланысты болады: бюджет тапшылы-
ғын әскери және басқа өндiрiстiк емес ... ... ... ... ... ... ... салдарынан алтынға дүниежүзiлiк ақша
ретiнде сұраныстың ұлғаюы; еңбек өнiмдiлiгiнiн төмендеуi және ... ... ... ... ... ... ... соғады. Халықты әлеуметтiк жағынан
қорғауды қамтамасыз ету үшiн үкiмет жалақыны, зейнет ақыны көтерiп ... ... ... ... ... баға өсе ... ... деген тiзбек айнала бередi.
Жалпы алғанда қағаз ақшалардың құнсыздануы бұл тұрақсыз экономикаға тән
нәрсе.
1.3. Несие ... ... ... ... ... ие. Қағаз ақшалардың дербес түрде
ұзақ уақыт бойында айналу мүмкін емес, сондықтан да олармен қатар несиелік
ақшалар жүреді.
Несие ақшалар — бұл ... ... ... ... ... ... белгісі. Несие ақшалар несие беруші мен несие алушы ... ... ... ... және ... құралы формасы ретінде
өмір сүрудің меншікті формасын алады.
Несие ақшалардын негізгі турлеріне: вексель, банкнота, чек, несие
карточкалары жатады.
Вексель — бұл мерзімі ... соң ... ... (вексель ұстаушыға)
вексельде көрсетілген соманы ... ... ... ... ... ету ... ... жазбаша түрдегі қарыз міндеттемесі.
Вексель айналымының қасиетке ие болғандықтан, яғни қолма-қол
ақшаның орнына айналысқа түсуге ... ... да, ол ... ... ... иеленеді.
Вексель несиеге сату негізінде, яғни коммерциялық несиелеудің
пайда болуымен ... ... ... ... ...
кәсіпорындардың бір-бірін банктерді жанай өту арқылы несиелеу болып
табылады. Несиелеу төлеу мерзімін ұзартып, ... ... беру ... ... Сатып алушы- кәсіпорын, тауарларды сатып ала отырып ақшаны
бірден төлемейді, жабдықтаушы ... ... ... береді (қарыздық
міндеттеме). Егер де несие берушіге ақша керек ... ... ол ... векселін есепке алуын өтінеді, ал банк ондағы есепке алу
мөлшерлемесін алып қалу арқылы вексельде көрсетілген соманы бере ... жай және ... ... ... ... ... ... жазып береді. Бұл вексель
берушінің вексель ұсынушыға белгілі бір ақша сомасын ... ... ... ... ... ... кредитор — вексель берушінің
(трассанттың) үшінші ... ... ... (трассатқа) вексельде көрсетілген
соманы төлем уақыты келгенде (ремитентке) төлеу ... ... ... келісімін көрсететін оның қолын койған түріндегі акцептен соң ... ... ... ... ... Вексель бойынша төлем авальмен
(векселъдік тапсырма) қамтамасыз етілуі мүмкін, онда вексельдің ... ... ... ... аваль ретінде саналсын деген жазу болады.
Сонымен вексель — несие және ақшалай есеп айырысу құралы болып табылады.
Вексель ... ... ... ... ... ... ... төлем
құралы ретінде беріледі.
Несие ақшалардың бір түрі болып банкнота ... Ол XVII ... ... ... ... ... ... алтын монета иесі бұл қазынаны
банкте сақтай алады. Құрамын анықтағаннан кейін және оны ... соң ... ... ... ... қолхат береді. Бұл пайдалануға өте
ыңғайлы болып ... Ол ... ... ... ... кез келген уақытта
сақталып жатқан металға айырбасталады.
Банкнота өзінің мәні жағынан — бұл банкирге арналған вексель ... ... ... ... екі ... қамтамасыз етілген:
вексельдік (тауарлық) және алтындық ... ... ... ... ... бөлігі фидуциарлы деп аталады (сенімге негізделген).
Вексельдің банкнотаға айналуы қарыз операциялары және эмиссиялар
тәртібінде жүзеге асады.
Банкноталарды ... ... ... ... ... негізінде
шығару банкнотаардың банкке кері қозғалысын тудырады. Несие бойынша төлем
мерзімі жеткен соң банкноталар ... ... ... ... ... бүкіл әлемде ақшалар алтынмен қамтамасыз
етілмеген. Сондықтан ұлттық валюта сол ... ... ғана ... ... болып табылады.
1993 жылы біздің республикамызда шығарылған теңге қағаз және несие ақша
- ... ... ... ... олар ... ... Ұлттық
банкінің сөзсіз міндеттемесі болып саналады және оның барлық активтерімен
қамтамасыз етіледі.
Банктік салымдар мен ... ... ... ... ... ... ... байланысты.
Чек — бұл шот иесі чек ұсынушының шотына чекте ... ақша ... ... және аудару туралы банкке берген жазбаша бұйрығы.
Чектер негізінен ақшалай және есеп айырысу болып бөлінеді. Ақшалай ... ... ... ... ... Есеп ... чегі ордерлі
сипатта болады. Шот иесіне чек ... ... Чек ... ... чектің парақтары сатып алған тауарлар және ... үшін есеп ... ... есеп ... чек кітапшасын алу үшін банкке өтініш және ... ... ... ... банк есеп ... ... ақша
қаражаттарын есептеп шығарады және шотта сақтайды, сатып алынған тауарлар
(қызметтер) сомасына чек жазып беру ... ... ... ... ... ... ... осы чекті өз банкіне ұсынады,
осыдан барып көрсетілген сома ... есеп ... ... ... ... соң осы чек ... банкіне жіберіледі, онда жеке шоттан чекке
көрсетілген сома алынады. Сөйтіп чек — несие ақша ретінде ... ... чек ... ... ... өрістеуі
біраз қиындықтарға дұшар еткен. Мысалы, 50-70 жылдары ... 90%, ... ... ... чек ... пайдаланған. АҚШ-та
күніне 100 млн. чек толтырылып, чек айналымының шығындары жылына 11 млрд.
доллар кұраған. Шығындарды азайту ... ... ... ... ... төлемнің басқа экономикалық формаларын іздестіру колға
алынған. Қазақстан Республикасында чектерді пайдалану 1993 ... Оның ... ... ... пайда болуы коммерциялық
банктердің корреспонденттік шоттарында дебеттік қалдықтың болуы және тағы
басқа.
Несие карточкалары ... ... ... ... ... ... өтеу ... тудырады. Сондықтан чектермен қатар
пластикалық карточкалар пайда болады. Бұл банк немесе ... ... ... шот ... жеке ... ... және оған
тауарлар мен қызметтерді бөлшек сауда да қолма-қол ... ... ... ... ... ... ... аса дебеттік және
кредиттік түрлері бар: саяхат, халықаралық есеп айырысулар, банкоматтан
қолма-қол акша алу, бөлшек сауда есептеу үшін және тағы ... ... ... ... ... жасалған. Осылайша, кезінде ... ... ... ... ... карточкасын енгізген. Павлодар,
Өскемен, Ақсудың халықтары несие карточкаларын ... қоса ... ... ... ... ... ... банкінің бұл жердегі рөлі карточкалардың ұлттық
масштабта біртұтас болу стандартын белгілеумен ... өз ... ... ... туғызады. Ұлттық банкпен бірлескен ІВМ
Корпорациясының пластикалық ... ... ... есеп ... ... ... аяқталды.
Қазақстанда жұмыс жасап жатқан пластикалық карточкаларды айырбастау
жұмыстары жүргізілуде, ол да өз ... бұл жүйе ... ... ... ... төлем жүйелерімен байланысуға мүмкіндік
жасайды.
Несиелік карточкаларын пайдалану ақша айналасы шығындарын үнемдей
отырып, ақша айналымының ... ... ... ... ... жүргізудің мүмкіндігін білдірмейді.
Банктік автоматтар (БА) — ол ... банк ... ... ... ... қосылып, өз бетімен операииялар жүр-
гізуге мүмкіндік беретін кұрылғы. Алғашқыда БА банк ... тек ... ақша ... колданылды. Біртіндеп БА колдану
масштабы өзгеріп, ол жүргізетін операциялардың шеңбері кеңейді. ... ... ... және көп ... ... ... ... БА — тың
тетігі-пластикалық дебеттік карточка. Ол — ... шот ... және ... ... түрі жазылған арнаулы магниттік
жолақ.
Терминалдар — сауда орындарында, ресторандарда және тағы ... ... есеп ... ... банк жүйесіне төлем операциялары
туралы хабар беруге және оны сол жүйеге ... ... ... ... ... ... ... хабарды кері алуға мүмкіндік беретін
құрылғы. Терминалдарды енгізудің ...... ақша ... ... қызмет көрсету — ол электронды есептегіш техниканы
пайдалану негізінде халыққа банктік қызмет ... ... ... ... ... қазіргі үлгісін пайдаланумен жүзеге асады. Оның жай түрі
— телефонмен тікелей байланысу арқылы — жеке клиенттерге шот ... ... есеп ... ... ... Ал жеке ... немесе
монитордың экранын пайдаланып, клиент банктің компъютеріне қосылып,
коммерциалық хабар ... ... ... ... ... басқаруға;
ағымдағы күнге шотына түскен және одан соманы білуге; банк ... ... және ... танысуға; бағалы қағаздармен операция жүргізуге,
салық төлеуге және басқа операцияларды жүргізуге мүмкіндік ... ... ... төлем жүйесін қолдану ақша айналымын
жеделдетуге, айналыс шығындарын азайтуға, есеп ... ... ... ... қолма-қол акшаны азайтуға кең жол ашады.
ІІ БӨЛІМ. ҚР-НЫҢ АҚША РЕФОРМАСЫ
2.1. 1993 ж. Қазақстандағы ақша ... ... 1993 жылы ақша ... ... ... — ақша белгісін тұрақтандыру. Себебі КСРО ыдырағаннан ... ... ... ... ... ... ... республикалардың орнына
кұрылған тәуелсіз елдерде біртектес ақша ретінде қолданылды. Ол ... жылы ... ... ... құру кезінде өндіріс құлдырап,
айналыстағы ақша массасы өсіп, инфляция ... ... ... ... ... шетелдерден тасылды. 1990 ж. колма-қол ақша эмиссиясы
25 млрд сом ... ол 1981-85 жж. ... ... ... ... ... ж. ... КСРО Мемлекетптік банкінің 1961 ж. үлгідегі ... 100 ... ақша ... ... ... және ... айырбастау
тәртібі мен азаматтардың салымдарын қолма-қол ақша беруді ... ... ... ... және КСРО ... Кабинетінің қаулысына сай
1991 ж. үлгіде 50 және 100 сомдық купюралар ... Ескі ... ... ... жеке ... үшін үш ... ... Кейін 1992 ж
айналысқа 200, 500, 1000 сомдық кеңестік үлгідегі ірі купюралар шығарылды.
1992 ж қаңтарында Ресей КСРО Мемлекеттік ... ... ... ... ... ... кеңестік рублъдің (сол кезде жоқ мемлекеттің) басты
эмитенті кызметін атқаруды соған ... ... ... ... босату
бағдарламасын іске асыру шараларын жүргізе бастады, бағаның кенет ... ... ақша ... ... ... тудырды.
Республикалар өздерінің, егемендігін жариялаған бойда оларда 15 ... ... олар ... ... ... банк ретінде қызмет
атқара бастады. Бірақ олардың барлығын қолма-қол ақшамен қамтамыз ететін
жалғыз эмиссиялық ... — ақша ... ... - ... ол ... ... ... босатқаннан кейін әрбір тәуелсіз елдерде олардың қатал ақша-
несиелік саясатына ... ... ... алу ... әр түрлі
қалыптасты және соған сәйкес ... ... да әр ... деңгейде болды.
Қолма-қол ақшаның осындай жетіспеуі жағдайында кейбір елдер өз ұлттық
банктерінің несиесін ... ... ... Латвия, Литва). 1992 ж
маусымында Ресей Банкі 5000 купюраларды сом, ал кейін 10000 және 50000 ... ж. ... ... ... банкі егемен мемлекеттерге Ресей
Банкімен күнбе-күн екі ... ... ... ... ... ... Қолма-қол ақшасыз өзара есеп айырысу тек Ресей Банкісіндегі осы
мемлекеттердің орталық банкісінің корреспонденттік ... ... және ... ... ... жүргізілді. Бұл төлем Қазақстаннан
Ресейге және керісінше 2-3 ай бойы жүретіндіктен және бұл кезде инфляцияның
қарқыны жылына 2500% болғандықтан ... ақша ... оның ... тез ... ... ... директивалық экономика үлгісінен нарықтық
үлгіге өту жағдайында заңдарды тез арада ... ... ... ... ... ... ... бюджет саясатын жүргізуге қабілетсіздігі Ресей
банкінің қойған талаптарын орындауға мәжбүр ... Бұл ... ... ... қалу процесінің сәтсіздікке ұшырауының дәлелі еді. Келесі іс-
әрекет - өзінің ұлттық валютасын енгізу — болмай қалатын процесс. Ол ... ... ... Латвияның, қазанында ... ... мен ... өз ... ... ... ж. мамырында Қырғызстан, тамызында Грузия өз ұлттық валюталарын
енгізді. Сөйтіп бұл мемлекеттер рубль зонасынан шықты.
1993ж. 15 ... ... ... ... қалған мемлекеттер
рубльді ресми төлем құралы ретінде қолдану ... жаңа ... ... Онда ... міндет:
ТМД елдерінің іс-әрекетіндегі ашықтық, айқындылық болуы. Бұл ең
маңыздысы — рубль ... ... ... ... ... банкнотасын толық көлемінде оларды жою ... ... ... ... жөнінде өздеріне міндеттеме алды.
Бұл міндеттемелерді ... ... ... ... ... ... ... айналысқа түсіру
мүмкіндігін жою болатын, яғни бір ел екінші елдің жерінде валюталық
алыпсатарлықпен айналысуын алдын ала сақтандыру еді. Бірақ екі келісімді де
ешкім, оның ... ... де, ... жоқ. ... зонасын 1993 ж.
Түркменстан, Әзірбайджан, Армения, Молдова тастап шықты.
Сол кезде аймағында қалған мемлекеттер жаңа типті рубльдік зона ... осы ... ... үйлестіру үшін 9 біріккен топ ... ... ... ... ... Ресей келіссөздер жүргізумен
қатар бір уақытта, 1993 ж ... жаңа ... 1993 ж ... ... оны өз ... Қиыр ... енгізе бастады.
Сол кезде рубль зонасында үш ... - ... ... ... ... еді.
1993ж. 23 шілдесінде Ресей Банкісі 1961-1991 жж. шығарылған кеңестік
үлгідегі ақша белгілерін және 1992ж шығарылған ресейлік 5000, 10000, ... ... ... ... және ... бір апта ... Айырбас сомасы 35 мың рубль көлемінде ... ... ... соң ... ... ... ... мерзімі 1993 ж. 1
қыркүйегіне ... ... ... ... бір ... 100 мың ... көбейтіледі.
Сөйтіп, 1992-1993 жж. Егемен елдердің бірсыпырасы өз ұлттық валютасын
енгізуге орай КСРО Мемлекеттік банкі мен Ресей Орталық банкісінің ... ... ... ... ... ... ... әкелу мөлшері қауырт өсіп, соның салдарынан тауарлар
бағасы жоғарылап, халықтың тұрмысы төмендеді.
1992 жылдың ... ... ... ... ... ... кеңесі Қазақстанға өз валютасын енгізу қажеттін түсініп,
шегіне жеткен құпия жағдайда Қазақстанның ұлттық валютасының ... топ ... оны ... ... ... ... қол қойған. 1993 ж. наурызында ... ... ... атты жеке ... ... ... ... — 1, 3, 5, 10, 20, 50,
100 теңге дайындалып, Алматыға жеткізілген.
1993 ж. 12 қарашасында ... ... ... Назарбаев Қазақстан Республикасында Ұлттық валюта енгізу туралы Жарлық
шығарды. Осы жарлыққа сәйкес:
• 1993 ж. 15 ... ... 8-де ... мемлекетінде ұлттық
валюта — теңге енгізді.
• 1993 ж. 18 ... ... ... ... ... занды төлем кұралы болып тағайындалды.
Бір теңге 100 тиыннан құралады, ол ... ақша ... ... ... тиындар түрінде жүреді. Қолма-қол ақша, рубльдік шоттардағы
жинақтар мен салымдар 500 ... 1 ... ... ол 18 ... ... 18-де ... ... 15 мен 18
аралығында екі валюта — сом және теңге айналымда қатар жүрді.
Қазақстан ... жасы ... ... ... ... 100 мың
сом ақша айырбастауға құқылы болды. Айырбас тек бір рет ... ол ... ... ... ... 100 мың сомнан артық ақшасы банктегі
арнаулы дербес шотқа салынып, оны 6 ай бойы пайдалану құқығы болмады.
Қазақстан Республикасының Ұ ... ... ... ... курсын
бекітті: 1 АҚШ доллары 4,7 теңгеге тең болды.
Сөйтіп, 1993 ж. 15 қарашада Қазақстан тарихында алғашкы ұлттық ... ... ... Ақша реформасын жүргізуге Қазақстан басшылары бір ... ... өте ... ... ... нәтижесінде 700 миллион доллар
сома шамасында алтын ... мен ... ... қоры ... ... ... ... ҚР-да өндірілген алтын мен күміс енді ... оны ... банк ... ... өз ... ... ... Сондай-
ақ резерв қорына экспорттың валюталық түсім мен үкіметтің сыртқы заемдарын
да ... банк ... ... ... түсіретін. Айналымға теңгені енгізуге
жарты жыл уақыт қалғанда Республика Президенті валюталық қаржыны ... ... ... қоры ... ... ... ... акциясын қолдап,
Ұлттық банкке 90 млн. доллар көлемінде стенбай несиесін және ... ... ... ... ... ... Қаржы министрлігіне 180млн. доллар
берді. Бұл 17 жылға берілген ... ... еді. ... ... ... ақша реформасы ойдағыдай өтті. Енді ұлтық валютаның ішкі және сыртқы
тұрақтылығымен қамтамасыз ету қажет.
Айналымға теңгені ... ... және ... ... ... ... ... мен саяси ала ауыздығы тереңдей
түскен ... ... ... ... ... ... 2,5 ... яғни 1994 ж. 1 ақпанына теңгенің курсы долларға қарағанда
2,5 есе төмендеді. Келесі 4 ... яғни ... мен ... ... ... ... кең ... компаниясы басталғанда
теңгенің курсы долларға 11,58 теңгеден 43,3 теңгеге ... ж. орта ... ... банк пен ... министрлігі қаржы нарығына
алғашында қазыналық векселъдерді, одан соң міндеттемелер мен ноталарды
және ... ... ... ... ... ... құлдырауын тежеуге мүмкіндік туды. Инфляция теңге енгізген
1993 ж. 2500 процент болса, ал 1994 ж. бас ... 1260 ... ... 1995 ж. ... инфляция 58 процент болды.
1997 ж. Оңтүстік-Шығыс Азиядағы дағдарыстың күшеюі, әлемдік бағалардың
төмендеуі отандық өндірушілердің бәсекелестік ... ... ... валюталық түсімдер біраз қысқартты. Сонымен қатар өндірістің
одан әрі ... ... ... мөлшерлемесін 25 процентке
жоғарылату, төлемеудің өрістеуі және бюджет пен ... ... ... одан әрі ... 1994 ж. таңдап алған монетарлық
үлгінің өзгермейтіндігі және ... ... ... ... ... ... көптеген қаржы сарапшылары мен талдаушылары
1998 ж. күзінен ... ... оны ... ... ... ойға ... ж. сәуірінен ҚР үкіметі теңгенің еркін өзгермелі курсын ... ... ... Ол ... ... ... ... Бұдан былай
доллар бағамы валюта рыногында сұраныс пен ұсыныстың қалай ... ... ал ... банк ол процеске елеулі түрде араласпайтын
болады. ... банк ... ... ... ... ... валюталық резервін
айырбас бағамын белгілі бір децгейде ұстап отыру үшін жұмсап келеді. Ендігі
жерде олай болмайды...
ҚР-ның төңірегіндегі елдерде - ... ... ... ... ... валюталардың бағамы күрт кұлдырап кетті. Мысалы, Ресей ... 1998 ... ... ... бері ... 4 есе төмендеді. Сол
валюталармен салыстырғанда теңге тез қымбаттады және ... ... түсу ... ... қалды, өнеркәсібіміз туралай бастады,
кәсіпорындар тоқтап қалды, ... арта ... ... ... ... 9 ... ... немесе 1 млрд. 300 млн доллар мөлшерінде
кеміді, ал біздің экспортқа шығаратын тауарларымыз 1 ... 250 млн ... Біз ... ... ... импорттың тауарларға салынатын баж
салығының мөлшерін 200 процентке дейін жеткіздік... ... ... ... ... ... ... ... матап, валютаны
елімізден сыртқа қарай ағылтуда...
Міне осы ... ... ... ... бір ғана жолы бар ... ... ... өзгермелі болуына жол беру керек .
Сонымен, ҚР теңгесі міне 11 жылдан астам уақыт берік төлем ... ... Ол ... ... ... ... ... Пластикалық карточканың қолданылуы
Пластикалық карточкалардың тарихын айта кетсек:
1914 жыл – несиелік қағаз карточкалары американдық банктармен тұрақты
клиенттерге беріле бастады;
1928 жыл - ... ... ... ... ... ... ... жыл - Джон С.Биггинс, Ұлттық банк Флэшбуштың тұтынушыны несиелеу
мамандығы, “Chargeit” атты несиелік схема бойнша жұмыс құрады; 1950 ... Diners Clab ... ... ... ... жыл - Franklin National Bank ... ... несиелік карточка
шығарды;
1967 жыл – АҚШ-та бірнеше аймақтық ассоциациядан Interbank ... ... ... ... Master Card ... ... ... – бұл жулдегерлердің бірі;
1970 жыл - Bank of America несиелік карталармен операцияларды National
Bank Americard, Inc. (NBI) компаниясына береді;
1977 жыл - NBI - VISA USA Inc. атын ... ал ... - ... Бүгін ол 25000 банктерді қосады. Оның карточкалары ... ... ... жыл – үш европалық “карточкалық” компаниялар ... ... ... Бұл жаңа ... ... төлем
жүйесі EuroCard, Eurocheck Master Card Int. ... ... ... алған компания.
Жаңа нарықтағы пластикалық карточкалардың таратылу ролі мынадай:
|VISA |50% ... |18% ... Express |10% ... Club |1,5% ... Card |0,5% ... ... – бұл ... ақшасыз бір нәрсе сатып алуға
немесе қызметке төлеуге мүмкіндік беретін құрал. Немесе онымен банкоматта
қолма-қол ақшаға айырбастауға ... ... ... ... ... төлем жүйесінің құрамына банк-
эмитенттер, банк-эквайер, процессинговый орта, расчетный банктер кіреді.
Банк-эмитент.
Пастикалық картаны шығаратын және клиенттерге ... ... ... Соның өзінде карточкалар банктің өзінде қалады, ... ... ... ... ... ... алар кезде банкте өзінің шотын
ашады. Карточканы бере отыра банк ақшамен қамтамасыз ... ... ... беру ... оған ... иесі ... ... енгізіледі.
Авторизация карточканы қабылдау кезінде жүргізіледі. Бұл үшін қызмет
ету орны төлем ... ... ... ... ... ... ... де бәрі дұрыс болса система төлеуге құқық береді де, авторизация кодын
береді.
Банк-эквайер.
Авторизациядан түсіп ... ... ... ... ... ... эквайер-ортасы сұранысты істей алмаса оны процессингтік
орта істейді де ... ... ... ... орта ... ... ... базасын жүргізеді. Ақпарат
базасы, жиі банктер туралы ақпараттар сақтайды – ... ... ... ... ... ... өз алдына бұл авторизацияның сұранысын
қанағаттандыра алады.
Пластикалық карталардың түрлері.
Сонымен, пластикалық ... ... ... (85,6 мм. 53,9 ... мм) пластинадан тұрады. Бұл пластина механикалық және термикалық
әсерден сақтайтын арнайы пластмассадан ... Олар ... ... және ... болады.
Кәзіргі уақытта көбінесе пластикалық ... ... ... ... ... үшін ... ... көп қолданылады. Ламинацияны кез келген жерде ... ... ... бұндай карточкалар қауіпсіз емес. Пластикалық карточкадан
металлдыққа қарағанда иесі туралы ақпаратты тез арада алуға болады.
Карточкаға ақпаратты ... ... ... ... ... ... эмбоссирлеу;
• штрих – кодтау;
• магниттік жолда кодировкілеу;
• чип;
• лазерлік жазылу (оптикалық картаға)
Ең алғашқы және ақпаратты оңай жызудың түрі графикалық ... ... сол ... қала ... Бұл әлі ... ... ... карталарда
қолданылады. Басында картаға тек қлданушының аты-жөні және ... ... қана ... ... қол ... да ... ( механически выдавливаться ) ... ... ... ... тез ... Картадағы эмбоссацияланған
ақпарат, көшіру қағазы арқылы бір ... ... ... ... көріністі толығымен жоққылған жоқ.
Штрих-кодпен карточкаға ... ... ... ... ... қолданылған және төлем жүйесінде жүзеге аспады. Алайда штрих-
кодпен карточкалар, ... ... ... ... ... ... өте ... Ал жақсы қорғаныс үшін штрих-
кодтардың үстіне ... ... ғана ... ... жабылады.
60-шы жылдардағы қолма-қол ақшаны беруге арналған автоматты аппараттар
ойланып табылғаннан кейін, сондай аппаратпен қолдануға болатын ... Яғни ... арты ... ... ... ... ... күнде пластикалық картаға магниттік жазу әдісімен ақпаратты
енгізу ең көп ... ... ... бұл ... ... ... алмайды. Соны
ескере отырып, мамандар қапарат енгізу жолының сенімді әдісін ойлап тапты.
Ол чип ... ... ... ... (chip – ... ... ... схемасымен кристаллды білдіреді). Чиппен карточкалар жиі Сарт-
карта деп аталады.
Көрнікті артықшылығына қарамастан, чиптік ... кең ... ... ... ... магниттік жолымен салыстырғанда айтарлықтай
қымбат. Тек ... ... ... ... ... ... күрт
өскеннен кейін чиптік карталарға қайта көше бастады.
1981 жылы Дж. Дрекслер ... ... ... ... ... ақпаратты арнайы лазер қолданылатын аппаратпен оқуға болады
және де бұған көп көлемді ақпарат сияды. Бірақ банктік ... ... ... ... тым ... ... Тек қана ... емес, сондай-
ақ оны оқитын аппараттың да.
Карточкаларды клиенттерге қарап бөлуге де болады:
• жәй карточка;
• күміс карточка;
... ... ... ... ... жәй ... ... Оған жататындар: “Classic Visa”
және “Mass (Standard) Eurocard/MasterCard”.
Күміс карточка бизнес-карта деп аталады ... Card). ... ... организацияның мүшелеріне арналған карточка.
Алтын карточкалар бай клиенттерге арналған.
Ал электрондық карточкалар тек банкоматта ғана қолдануға ... ... Visa”, ... Бұл ... клиентке
несие берілмейді. Сондықтан бұл карточкамен кез-келген адам қолдана алады.
Қазіргі ... ... ... жаңа ... ... ... ... VISA INTERNATIONAL, EUROCARD/MASTERCARD,
AMERICAN EXPRESS, DINERS CLUB INTERNATIONAL, JCB INTERNATIONAL.
1. VISA INTERNATIONAL – ең үлкен халықаралық ... ... ... үлесі 50%-дан астам. 1972 жылы Bank of ... әр ... ... ... ... ... құрастырылды. 19 мыңнан астам әлемнің ірі
қаржылық организацияларының ... ... ... қалауы бойынша қазір оның президенті ... ... ... ... 190 ... 12 млн. Астам кәсіпорындарда және 180
мың банкоматтарда қолданылады.
2. EUROCARD/MASTERCARD – екі ... ... ... ... ... және ... Europay. әлем нарығында
екінші орында – 30 % шамасында. Ішкі құрылымы алдыңғыға ұқсайды.
Мүшелерінің саны 15 мыңдай.
3. AMERICAN EXPRESS – ... ... ... бойынша үшінші орын
алатын компания. Шамамен 18%. Компания 100 жылдан ... ... ... әлемде 3,5 млн. кәсіпорында қолданатын 33 млн.
карточкалар шығарды. Бұл компания көбінесе туристерге қызмет
етеді.
4. DINERS CLUB ... – 1949 жылы ... ... шығарылған ең алғашқы американдық компания. ... Club ... ... ... ... ... уақытта 100%
Citicorp-қа жатады.
Diners Club әлем ... ... ғана орын ... – 1,5%. 3 ... ... 7 млн. Карточкалар шығарылды.
5. JCB INTERNATIONAL – 1961 жылы ... ... ... жапондық банктер шығарады. Бұл карточкаларды барлық елде
қабылдайды, әсіресе агенттік келісімдер базасында. Жапониядан
тыс ... АҚШ пен ... ... ... сол
жақта тұратын жапондықтарға арналып.
ALEM BANK KAZAKHSTANның AlemCard карточкасы.
ALEM BANK KAZAKHSTAN басшысының ... ... AlemCard ... ... ... ... арналған. Бағасы 150 тенге тұрады, оның ішінде 50 –
карточканы дайындауға кеткен баға, 100 – қызметке жылдық төлем. AlemCard ... ... ... ... ... карточка. Бұл карточка тауар және
қызметке төлеуге, барда, ... ... ... және ... ... ... Бүгінгі күні AlemCard 90 - нан астам қызметтік
және тауар нүктелеріне қызмет етеді. Бұл қаланың әр ... ... ... ... Осы ... ... ... алуға, АҚ
“караван-эдвертайзинг”ке жарнама беруге және тағы басқаларына қолдануға
болады. Бір сөзбен айтқанда, күннен күнге жиі өсіп ... ... әр ... ... ... ... жоғарыда айтылғандай қатал персоналды
және одан ақпаратты иесінің өзі ғана ала ... ... ... ... ... ... ... бойынша салымның жасырын болуы
банкпен гарантияланған. Карточканың өзі үш деңгейлі ... ... ... дайындау кезінде магниттік сызыққа клиент туралы
ақпарат енгізген кезде автоматты ... ... ... ... әр адам
өзі туралы ақпарат толтырып жатқан кезде ... ... ... ... ... бір сөзді көрсетеді. Үшінші: карточканың артқы бетінде иесінің
қолының үлгісі болады. Сондықтан карточканы ұрлаудың мәні жоқ. ... ... ... көбінесе ақысыз жұмыс істейді.
AlemCard жүйесіне Ақмола, Қарғанды ... ... ... үш жыл бойы бірге жұмыс істеп келе жатыр. Жақын ... банк ... ... қосуды күтуде.
VISA Iternational
Жақында өткен “олипиядалық ойын” акциясында алматыда тұратын, Әль-
Фараби атындағы ... ... ... оқитын студентка – Анар
Шаяхмет – Афинаға екі путевка ұтып алған. 2004ж. ... ... Visa Electron ... ... Анардың айтуы бойынша карточкамен
қолдану өте оңай және қызықты іске айналды дейді, және де қолма-қол ... ... ... ... ... “Променад” супермаркетінде қолданған
карточка арықылы төлем Анар үшін өте қуанышты болды.
Олимпиядалық компания СНГ елдерінің жеті ... ... ... ... ... ... бойынша: “Төлем жүйесінің
дамуна Қазақстанның үлкен кепілдігі бар. Қазақстан экономикасының жақсы
жақа ... ... ... болады. VISA төлем картасының дамуы осыған
дәлел”.
Центркредит ... 2004ж. ... ... ... ... 2003ж. Ай ... ... орташа өсу қарқыны 19%құрады.ал 2004ж
1-шілдеден бастап карточканың көлемі айтарлықтай өсіп кетті – 81%, 61775
карточканы құрады. ... саны 57-ге ... ал ... ... нүктелер 118-ге жетті.
Республикамыздың карталық бизнесінде Центркредит Банкі тұрақты орын
алды. Бұл ... ... ... ... ... нарықтағы үлесін
максимумге жеткізу.
Қазақстанда бүгінгі күні 2,0 млн. жуық қазақстандық (халықтын 13%-ы)
төлем карточкаларың иеленушілері болып табылады. Оның ... 96 %-ы – ... ... «Халықтық банкінің», «ТұранӘлемБанкінің» ... ... ... ... 1 ... ... бойынша
төлем карточкаларын қабылдау үшін 824 банкомат және 4068 ... ... 2551-і – ... ... ... карточкаларының 70%-ға жуығы – VISA ... ... Одан ... ... ... ... Altyn ... халықаралық төлем жүйесінің ... ... ... локальды карточкалары. Қалған карточкалар -
American Express, Diners Clab ... және ... ... ... орай, төлем карточкаларының мүмкіндіктері бізге әзірше толық
көлемде ашылған жоқ. Көптеген карточка иеленушілер үшін оларды ... ... ... ... ... болып табылады. Қолма-қол ақша алу
төлем карточкалары бойынша жасалатын барлық қаржылық операциялардың 97%-на
жуығын құрайды.
Және барлық «операциялар» шоттағы ... ... және ... ... ... ... ... Төлем карточкаларын
қабылдайтын сауда нүктелері әлі де өте аз (4%-ын ғана ... ... ... жасалмайтын нысанын дамыту ... ... ... 2.07.02 ж. №713 ... ... ... Төлем карточкаларының ұлтық
банкаралық жүйесін дамыту бағдарламасы» (ТКҰБЖ) бекітілді.
Ұлттық ... ... ... және ... 11 ... ... басқару үшін арнайы ұйым - «Процессинг орталығы» ... Visa ... ... ... сертификаттау туралы ресми
растауды алып, «Процессинг орталығы» ЖАҚ-ы қосу мәселелерімен белсенді
айналысуда, ... ... ... құру ... ... ... ... шеңберінде
микропроцессорлық карточкалар үшін бірінғай ұлттық стандарттарды ендіру
мәселелерін пысықтауда.
ТКҰБЖ-ның негізгі мақсаты мыналарды қамтиды:
- ақша ... ... ... және ... ... ... ... жалақы, зейнетақы, жәрдемақы төлеудің тетігін жетілдіру;
- коммуналдық төлемдер жинау, ... ... ... ... ақы
төлеу процестерін оңтайландыру;
- бюджеттік (салық, кеден) және өзге де міндетті алымдарды қолма-қол ... ... ... үшін ... ... ... ... ақша эмиссиясына жұмсалатын шығыстарды қысқарту.
Жалпы ұлттық міндеттерді іске ... ... ... ... ... ұйым ... жұмыс істеу үшін біріктіру банктердің
эквайринг ... ... ... ... ал ... қаржы ресурстарын
пластикалық карточкаларға қызмет көрсетудің инфрақұрылымын дамытуға және
банктік қызмет аясын кеңейту үшін бағыттауға ... ... ... ... ... ... мынадай негізгі
міндеттер тұр:
- микропроцессорлық технологиялар базасында төлем карточкаларының ... ... ... және ... ... қабылдауды қамтамасыз ететін жалпы
ұлттық эквайринг желісін қалыптастыру.
Қорытынды
Қорыта айтқанда, ақша өндіргіш күштер мен тауар қатынастарының біршама
дамуы нәтижесінде пайда ... ... ... ... яғни ақша-
бұл барлық тауарлардың құнын өлшемейтін, жалпыға балама айрықша тауар болып
табылады. Ақша бұл тауар айналымының құрамы және оның ... ... ... ... ... бірдей балама ролін – аштым атқаратынын
көруге болады.
Ал экономикалық категория тұрғысынан алғанда ақша ол - өндіріс және
бөлу процессіндегі ... ... ... ... тарихи түрде
дамып келе жатқан категория болып табылады.
Қазіргі қазақстан экономикасы, соның ішінде ... – ақша және ... ақша ... ... ... ... ... жағдайында бізде
бұрын – сонда болмаған жаңа ... ... ... дәрежеде
монополияланған мемлекеттік банктік құрылымдардың әкімшілік - ... ...... табуға, коммерциялық жетістіктерге қол жеткізу
бағытталған жеке және ұжымдық меншікке енгізілген тәрізді бірқатар маңызды
өзгерістерді ... ... - ол ... ... ... ... соның көмегiмен
барлық тауарлардың бағасы анықталатын универсалды тауар ... ... ... ақша ... ... бүгiнгi таңда тұрақтанып
келе жатыр. Ол ең алдымен мемлекетiмiздiң экономикалық жағдайына, оның даму
қарқынына байланысты. Мемлекеттiң ақша – ... ... ... ... Банк өз ... ... деген құралдарды қолдана отырып, мүмкiн
деген шараларды жүзеге асыруда. Орталық ... ... ... ... ... ... асыруы барысында қолданатын
тәсiлдерi мен құралдары ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкi туралы 30 наурыз 1995 ... ... ... ... ... ... айналым туралы 28 сәуiр 1997
жылғы Қазақстан Республикасының ... Ақша ... ... ... ақша ... ... 21 қараша
1998 жылы Қазақстан Республикасының ... ... ... ... “Ақша, Несие, Банктер”, Г.С.Сейтқасымов, Алматы 1996г.
2. “Ақша, Несие, Банктер”, 2003-07.
3. “Ақша, ... ... ... ... Е.Ф. Деньги, кредит, банки. Москва, Юнити. 2000
5. Найманбаев С.М. ... ... ... ... ... 1998 ж.
6. Сейткасимов Г.С. Деньги, кредит, банки. Алматы, Экономика, 1996.
7. ... В.К. ... ... обращение и кредит. Москва,
Проспект.2000.

Пән: Банк ісі
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 30 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақша айналысы және оның дамуы31 бет
Ақша саясаты31 бет
Қазақстан Республикасындағы ақша жүйесінің ерекшеліктері мен дамуы29 бет
Нан өнімдерін өндіру технологиясы7 бет
Autocad графикалық редакторы, оның ерекшеліктері мен артықшылықтары. графикалық редактордың сипаттамасы, меню типтері6 бет
Turbo Pascal тіліндегі мәліметтердің күрделі типтері50 бет
Win32 API-да деректер типтері5 бет
«Отбасылық қарым-қатынас типтері»4 бет
Азия – Тынық мұхиты аймағының мінездемесі9 бет
Алгоритмдік тілдің негізгі мінездемелері. Алфавиті, ережелері және мәліметтер типтері14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь