Абай – қазақтың ұлы данасы. Оның философиялық көзқарастары

1. Абай хакімдігі.
2. Абайдың «Жаратушы» жайлы мәселелері.
3. Абайдың «Мен» және «Менікі» туралы мәселелері.
4. Абай дүниетанымының негізгі мәселелері.
5. Абайдың қоғамдық ойларын талқылау.
6. Абайдың онтологиялық көзқарастарының философиялық маңызы.
7. Ұлы данышпанның адамгершілік мәселелерінің қазіргі қоғамға ықпалы.
8. Қорытынды.
Абай Құнанбайұлы – қазақ халқының көрнекті ойшылы, ақын, ағартушысы. Абай тарихқа ең алдымен кемеңгер ақын ретінде енді. Оның ақындық шеберлігі қазақ даласында шырқау биікке көтерілді. Абай өлеңдері әрқашан есті, сөздері жинақы, ойлары терең, тәрбиелік мәні зор, деңгейі жоғары болып келеді. «Мен жазбаймын өлеңді ермек үшін», деп ақынның өзі айтқандай, оның өлеңдерінің әлеуметтік, этикалық мәні мейлінше терең. Сонымен қатар Абай өз заманының қоғам қайраткері, ойщыл-философы болды. Ең алдымен ол өз халқына өлеңдері, қара сөздері арқылы ұдайы ой салды, оның көкірегін оятып, оны надандықтан, жаман қылықтардан сақтандырды, мәдениетті болуға, прогреске шақырды.
Халқымыздың басынан кешкен жақсы-жаман тағдыры Абай жырынан орын алған деуге болады. Халқымыздың тілі де, өнері де, тарихы да, діні де, ғылымы да, тіршілік қарекеті деойы да, бойы да Абай жырынан елестейді. Абай жыры халық дастаны.
1. «Қазақ философиясының тарихы», Ғарифолла Есім. Алматы: «Қазақ университеті», 2006. 117-124 б.
2. «Философия», Т. Ғабитов. – Алматы: «Раритет», 2004. 134-138 б.
3. «Философия тарихы», Ж. Алтай, А. Қасабек, Қ. Мұхамбетели. Алматы: «Раритет», 2006. 261-265 б.
4. «Философия тарихы», Серік Мырзалы. 325-332 б.
5. «Әл-Фараби және Абай», Ақжан Машанов. Алматы: Қазақстан, 1994. 76-80 б.
6. «Философия», Досмұхамед Кішібеков, Ұлықпан Сыдықов.Алматы: «Нұр-кітап», 2002. 100-102 б.
        
        Жоспар:
1. Абай хакімдігі.
2. Абайдың «Жаратушы» жайлы мәселелері.
3. Абайдың «Мен» және «Менікі» туралы мәселелері.
4. Абай ... ... ... Абайдың қоғамдық ойларын талқылау.
6. Абайдың онтологиялық көзқарастарының философиялық маңызы.
7. Ұлы данышпанның адамгершілік мәселелерінің қазіргі қоғамға ықпалы.
8. Қорытынды.
Қолданылған әдебиеттер:
1. ... ... ... ... Есім. Алматы: «Қазақ
университеті», 2006. 117-124 ... ... Т. ...... «Раритет», 2004. 134-138 б.
3. «Философия тарихы», Ж. Алтай, А. ... Қ. ... ... 2006. 261-265 ... ... тарихы», Серік Мырзалы. 325-332 б.
5. «Әл-Фараби және ... ... ... ... ... 1994. 76-
80 б.
6. «Философия», Досмұхамед Кішібеков, Ұлықпан Сыдықов.Алматы: «Нұр-
кітап», 2002. 100-102 ... ...... ... ... ... ақын, ағартушысы.
Абай тарихқа ең алдымен кемеңгер ақын ретінде енді. Оның ақындық шеберлігі
қазақ даласында ... ... ... Абай ... ... ... ... ойлары терең, тәрбиелік мәні зор, деңгейі ... ... «Мен ... ... ... ... деп ... өзі айтқандай, оның
өлеңдерінің әлеуметтік, этикалық мәні мейлінше терең. ... ... Абай ... ... ... ... ... Ең алдымен ол өз халқына
өлеңдері, қара ... ... ... ой салды, оның көкірегін оятып, оны
надандықтан, жаман ... ... ... ... ... ... кешкен жақсы-жаман тағдыры Абай жырынан орын алған
деуге болады. ... тілі де, ... де, ... да, діні де, ... ... қарекеті деойы да, бойы да Абай жырынан елестейді. Абай жыры халық
дастаны.
Абай хакімдігі
Хакімдікке ... ... мен ... ... ... ... ... болмысқа, ойлау жүйесіне Абайдың берген сыны.
Абай шығармашылығындағы ұғымдар: ... ... ... ... ... ... шайтандық, надандық. «Ол лә мәкән»
мәселесі. Бөгде сана мен төл сана мәселелері. Абай және ... Абай ... Абай қара ... ... ... ... ... болар деген түсінік тегін айтылмаса
керек.
Абайдың бұрын-соңғы қазақ ақын-жыраулырына ұқсамайтын ... ...... ... пен ... ... 1912 жылы ... журналында «Алтын хакім Абайға» деп арнайы
өлең арнаса, Ахмет 1913 жылы «Қазақ» газетінде ... ... ... «Қазақтың бас ақыны» деп көлемді мақала жариялады.
Осы екі ақынның айтқандары жарты ... ... ... 80 жылдан
аса уақыттан кейін жаңғырып, Абайды «хакім» деп ... ... ... ... деп ... ... ... айналды.
«Хакім» деген ұғым туралы бірер сөз. Мағжан «Алтын хакім Абайға» деп
өлең жазғанда, бұл ұғымды аспаннан ... жоқ, ол ... ... ... оның барша жұртқа түсінікті ақыл-ойдың аса үздік дара
адмына қатысты ... ... ... ... ... ... ... білген. Бұл, бір.
Екіншіден, Абайдың өзі «хакім» деген ұғымды тек қолданып қоймай, оны
байытқан. Ол отыз ... ... ... ... ... істің себебін
іздеушілер», дейді де, Сократты хакім атаған.
Абай түсінігінде хакім статусы өте ... Ол ... ... ... хакім емес, әрбір хакім -ғалым» деген, осы ойларға орай Абай нақлия
және ғақлия деген ұғымдарға түсінік ... ол ... сөз ... деген.
Ғақлия сөз – істің себебін зерттеушілер сөзі. Нақлия сөзі болса бар ... Осы ... ... ... қара ... мәніне бара бермеушілік
байқалады. Абайдың қара сөздерінің бәрі – ғақлия сөздер, ... ... ... бар. ... бұл сөздерді кезінде «нақыл сөздер» деген
еді, қазір қазақ тіліндегі басылымдарда бұл түсініктерден бас тартқан. ... әлі де ... ... (нақыл сөздер) делініп жүр. Бұл шындыққа
бастамайтын ... Абай ... ол ... ... ... айтушы емес. Сірә,
дұрысы «Абайдың қара сөздері болса» керек.
Мағжанның Абайды алтын хакім дегеніне назар аударудың мәнісі ... ... ... деп 1912 жылы ... Ол ... ... ... мойындаған кезде адамдар сөзді байыппенсөйлеген, сбебі Аллаға
қатысты сөз бар, Алланың сөзі бар, ... ... ... қатысты
сөз, адамның сөзі бар. Әрбір сөздің қисыны (логикасы) бар. ... ... ... ... ... ... ... мен оны алласы...
Сондықтан Мағжан Абайды сөздің қисынына орай «хакім» деп атаған.
Құдайсыз дәуірде біз сөз қисынын ... ... ... ... ... ... ... сөзді басында дінсіз көсемдерге қолданып,
бойымыз үйренгеннен кейін, оны Алланың, құдайдың, яғни Жаратушының ... де ... ... десек қателік жоқ, ол хакімге тек анықтама беріп қоймай,
хакімдіктің мәнін қарастырған. Ол айтады: бұл ... біз үш ... ... ... ... ... пайғамбар(нәбилер) және
хакімдер, - дейді.
Абай осылардың бас-басына тоқталады. ... сөз ... ... ... ... оңаша өмір сүріп, Алланың дидарына ... ... ... ... ... Абай бұл жолды құптамайды. Әулиелікке ... ... ... ... ... оған ерік ... Үйлен, бала өсір,
мал бақ – деді. Әуоие болса бұған ... ... ... ... ... Абай «бұл ... ... жолы емес» деген мәселеге келеді.
Абай адамның дүниеге қызығуын, «мағмұрлық» деп ... ... ... оның ... іздемейтін адам жоқ, себебі адамның
дүниеге мағмұрлығы да Алла әмірімен ... ... ... ... олар «ол ... туралы айтады. «Бұлай
болғанда малды кім ... ... кім ... ... кім ... кім ... дүниедегі пенделері үшін жаратқан қазыналарды кім
іздейді?» - дейді Абай.
Әулие мен пайғамбардан кейін Абай ... ... ... ... ... ... ... ойран болар еді» - ... ... ... ... оған біздің зәрулігіміз осында. Хакім Абай ... ... ... ... еді. Онда біз жақсы мен жаманды, керек пен
керексізді ажыратудан қаламыз. Абай ... ... ... ... ада ... ... қысқасы, ақын айтқандай періште ... тани ... ... ... ... айта ... өзінің хакімдігін айқын көрсеткен.
Ол хакімдерсіз дүние ойран болады дей келе, бірақ хакімдер де өзге ... да ... ... ... бір дін ғана ... алмайды, ол адамзатқа ортақ
тұлға болғандықтан, оның қай дінде болғаны шешуші мәселе емес. ... ... бір дін ... ... ... ... ... бүкіл адамзатқа
ортақ хакім деуімізге толық негіз бар.
Абайдың хакімдігі туралы сөз болғанда, ... ... ... ... мен ... ... әсіресе соңғысына орай айтылатын ойлар терең.
Абай дүниетанымына тереңдеген ... ... ... ... түсініктеріміз
өзгере бастайды. Абай Михаил Лермонтовтың «Демон» атты поэмасының бастапқы
екі бөлімшесін «Шайтан» аударған. Абай ... ... ... ... тұрмайтыны белгілі. Ол аударма мәселесінде соншама ... ... деп ... он ... ... ... аударма деудің өзі
қиын. Абайды үнемі өлеңдегі идея қызықтыратынға ұқсайды. Осы жолы да солай
болған. М. Лермонтов ... ... ... Абай ... ... ... «Шайтан» дегенге терең талдау берген. Алдымен Абай «Шайтан деген кім?»
деген сауалға принципті түрде жауап берген. ... ... ... ... ... М. Лермонтов пне Абай арасында қайшылық жоқ, орыс ... ... ... қуған жан дегеннің бойында бүрккемеленіп тағы бір сауал тұр,
ол шайтанды Құдай не үшін қуған? деген сауал. Міне ... ... ... ... ... ... Шайтанның шайтан атануының басты себебі, оның
теңеспейтін теңдесі жоқ құдірет мүмкіндігіне күдік келтіруі. ... ...... ... болу ... тән, әрі ол ... сыры ... үшін мәлім, өзгелер үшін – құпия. Шайтан болуға ынталы болған
періште осы ... қол ... Сол ... үшін ... ... ... ... айналған. Лағынет беруші Тәңір. Сөйтіп:
Ол күнде нұрлы бейіс ішінде екен,
Өзі де періштелер түсінде екен (1, 57 б.) ... яғни ... ... өзге күйге түсіп, «шайтан» деп
атаған. Періштенің шайтанға айналуы әлемдік тарихтың басталуы. Жер бетінде
жаңа ... ... оның ... ... мен ... ... ... жағдай осылай болды дегенге нақтылы ... жоқ, ... істі ... ғана бар, ... кең еді, ... орын ... жалғыз отырмақ ойында бар.
Жалғыздық – бір тәңірдің сыбағасы,
Өршілдікпен лағынетке болған душар. (1, 57 б.)
Абай болған істің себебін ... ... Бұл ... пе, ... жоқ, өршілдіктің несі нашар. Өршілдік табиғатында ... ... ... ... ... мәселе қандай мәнге айналмақ? Сірә,
шайтандықтың себебі тек өршілдікте емес, одан өзге басты себеп болуы ... ... мұны ... жер ... адамды жаратқанына наразылық
дейді. Онда шайтанның күнәсі Жаратушы ісіне қол ... ... ... шек ... Бір сөзбен айтқанда Жаратушы харекетін
тек құптап қоймай, оған мін таққанында. Сонда оған мұндай өр сана ... ... ... ... ... ... ... ауысқан, демек,
шайтандықтың себебі – Жаратушының өз болмысында бар нәрсе. Олай ... ... өзі ... ... ұрпағы шайтандық әрекеттерді қабылдап, жер
бетін шайтан ісі қаптап ... ме? ... ... ... өлтірді. Осы дәстүр
әрине періштелік емес, ... ... ... ... Сонымен шайтандықтың
себебі Жаратушының өз құпиясы деген түйінмен тоқталып, енді Шайтанның М.
Лермонтов, Абай ... ... ... ... Шайтанның жалғыз болғысы келгендігі.
Екінші сипаты. Шайтнадық қуыс кеуделік. Оны Абай былайша білдірген:
Алладан ... ... ... мен сол ... сенім кетті. (1, 57 б.)
Үшінші сипаты. шайтан адамның – жауы. Оны Абай ... ... ... бері ... ... ... ... көзі жетті.
Не қылғанмен қуанар болмаған соң,
Несіне жер дүниеге бәле септі?(1, 57 ... ... ... дос жоқ, яғни оған ... ... ұғым
беймәлім.
Алласыз дос таппады, сыр таппады,
Неше мың жыл кезсе де төңіректі. (1, 57 ... ... ... ... «Үмітсіз шайтан» - деген сөзсодан
шыққан.
Алтыншы сипаты. шайтанның бүлікшілдігі. Шайтан жамандыққа тоймайды,
ол антұрған, сондықтан да, оның ... ... ... еш ... Адам ... ... ... зоры – революция. Зорлық дегеннің
өзі жамандыққа ... ... ... ... ... ... ... сенімнің кетуі. Антұрған жанда сүю мен ... ... ... ... ... даяр ... Абай шайтанның бұл сипаты туралы былай
дейді:
Күнінде неше бүлік шығарса да,
Еңбегі жанған жан боп сүйінбейді. (1, 57 ... ... ... ... оның ... да ... жатыр. Себебі, бүлік те танымның әлеуметтік бір ... ... не ... ... ... ... ... көп болмақ.
Бүлік көпшілікке негізделген, тобырлық сана. Топты ертіп ... және ... ... ... ... бастау шайтандық, бірақ ... ... Абай ... неше ... ... да, ... ... деп
түсінбейді, яғни өзінің атқарған ... разы ... ... ... ... жоқ. Адам ... өрмегінен аман болса, ол қанағаты, тәубасы
болмағаны, демек шайтан мен адамның айырмашылығы ... ... ... ... ... ол тек ... шығарушы деп отырғаны жоқ, кім
болмасын бір бүлікті ... алуы ... ... кейін оны екшелеп, милап өз
күнәсін өзі мойындауға дейін баруы ықтимал, бұл жерде адамды шайтанның жеңе
алмағаны айқын аңғарылады. Абай ... ... ... неше бүлік шығарса да,
оған қайғыруы не разы болуы жоқ, демек бүлікшілдік оның табиғатында, онсыз
шайтан ... Абай он ... ... өлеңін шайтанның сауалымен
аяқтайды, ... оған ... ... ыждаһат етпеген, себебі, шайтанның
сауалына, оның ... ... жоқ, ... өші бар. ... де, ... да ... шайтан түсінбейтін құпиясы бар, ол құпия сыры шайтанға ... ... ... ... сыры белгілі дейтініміз Адамның екі дүниеден де Үміті
бар, шайтанда Үміт жоқ. Үміт адамның Жаратушысына деген махаббатында, ... ... өз ... ... ... барға разылығында,
тәубасында, ізгілік ісінің жұмылуында. Міне, адамның ... ... ... олай ... адам ... ... ... түсе бермек.
Жанына жар болатын (Шәкәрім бойынша) Жаратушысы бар, ... ол ... ... ... қоса ... құт ... Шайтан үлесіне тек қана мұң
(печаль), онда қуаныш жоқ, себебі үміт ... жоқ. ... оның ... бар, ... ... ... ... мұңдылықтың бір-ақ жағында, оның
екінші сеулелі жағы қуаныш бар, оны ол қабылдай алмайды, өйткені қарғыстың
мәнінің өзі осыда ... ... ... ... тиым. Антұрғанда
құт болмайды. Адамға Жаратушы құт берген, шайтанға бермеген, бірақ оған
адам баласын ... адал ... ... ... бастауға ерік
берген. М. Лермонтовтың поэмасында Демонның ... ... ... «Я царь ... и ... - деп. Осы ... Абай ... туралы:
«Өлшеусіздің сыймасын бір сезбеген», - дейді. Өлшеусіз ... ... ... ... Өлшеусіз нәрсе не нәрсеге сыймақ? шайтан ... бос ... тер боп ... өз ... сыйғызбақ. Шайтан философиясы «түгел
білімге» құрылған, сөйтіп ол «көз жетпесті көп көздеген». Мақаланың ... ... ... ... ... ... едік, ол абсолюттік мәндегі
жайларды проблема етіп қойған, бірақ түсіндіре алмаған. Проблеманы ... да, ... де ... ... адам ... қалған. Соны шайтан
қабылдай алмай, соны сауалға айналдырған.
Шайтан және шайтандық туралы екі ақын бірін-бірі толықтырып отырған,
мысалы М. ... ... әлі өзі ... тұрған халын былайша
түсіндірген:
В пространстве брошенных светил;
Когда он верил и любил.
Счастливый первенец ... знал ни ... ни ... ... (2, ... алғашқы халқының сипаттары онда сенім бар, сүю бар, бақытты,
зұлымдық жоқ, күдік жоқ. Ал, енді осы хал ... ... ма? ... ... проблема жоқ, бәрі орын-орында. Сірә, адамның жұмақтан
ққуылуының сырының өзінде осы әлемге проблемаларды әкелу қажеттілігі ... ... ... ... ... өмірдің несі қызық. Ендеше
әлемге сол қызықты әкелген – Демон(шайтан). Ол ... не ... жек ... ... және ... ... ... айтқанда, ол
әлемнің гармониясына, Тәңірдің шеберлігіне күдік әкелді. Күдік – проблема
басы. Одан бәрі шайтан қажет еткендей әлем ... ... ... адамға
деген өшпенділігі өрши түсті, оны түсіндіретін және тарқататын неше ... ... ... келді. «Алғашқы жаратылған бақытты жан» (М.
Лермонтов) дүниеге бәле септі, сөйтіп, ол Демон атанды.
Әрі қарай айтсақ, ... ... бас иген ... ... ... «Қазақтың бас ақыны» деген мақаласында: «...Абайдың терең
пікірлі сөздерін қарапайым ... көбі ұға ... ... ... мың ... ... ... алып жүрген адамдардың да Абайдың кейбір
өлеңдерінің мағынасын түсініп ... ... ... бар, ... мағынасы не деп сұрағандары бар... сондай ... қиын ... бірі ... - деп ... «Көк ... алдындағы келер заман» - деп
басталатын 8 шумақты өлеңді толық келтірген.
...Ақыл мен жан – мен өзім, тән ... мен ... ... ... ... ... жоқ әуел ... өлсе, өлсін, оған бекі ...
Бұл өлеңді Абай 1897 жылы жазған, бірақ «мен» және ... ... ... 1895 жылы ... ... ... өлер ... адам өлмес,
Ол бірақ қайтып келіп, ойнап-күлмес.
«Мені» мен «менікінің» айрылғанын
«Өлді» деп ат ... ... ... ... ... проблемаларын сонау Заратуштрадан бүгінге
дейінге дейінгі хакімдер сараптауда. Бірақ ешқандай ойшыл бұл ... ... Бұл ... ... ... жауабы жоқ. Біз адамның
дүниеден ... яғни ... ... факт ... ... оны ... ал ... мәңгіліктілігін тек топшылаймыз.
«Мен» және «менікі» деген мәселелердің әңгімесі ұзақ, мен ... ... Абай адам ... шындық дегенді өмір мәнін әдеттегідей
өзінің қарама-қарсы ұғымы - өліммен түсіндіріп отырған жоқ. Абай ... мен ... өлім мен өмір ... ешқандай қарама-қарсылық
(қайшылық) жоқ. Абай – адам «менікінің» өлмейтінін адамның өз болмысынан,
өмірдің болмысынан ... ... Егер адам ... ... ... онда
өмірдің мәні неде? Адамның мәңгілігі өмір болмысының негізі. Адам ... соң ... рас, адам ... ... соң адам ... ... бар. Адамның
мәңгілігі Алланың барлығын растаушы өлшем.
Адамның мәңгілігі- ақиқат, бірақ соны түсіну бар да, әрі ... Абай осы ... ... ... ... яғни ғалымдар борышы
соны түсіндіру немесе түсіну.
Абай хакімдігінің тағы бір қыры, оның адамшылығында. Қазақ ... ... ... жиі ... ... бұл ... ... ол адамшыылқ туралы айтады, тегі осы ұғымды қолданған дұрыс ... ... Абай ... ... салих (ізгі іс) принципінде шешкен.
Бұл мәнде Абайдың адамшылығы (гуманизмі) мен ... ... ... бұл ... пайғамбарымыздың хадис-шарифіне сүйенген, онда мынандай ой
бар: ... ... ... ... жасаған адам». Бұл мұсылмандықтың
принципі. Сондықтан да Абай гуманизмі оның ... ... ... келуі заңды. Бұл бір мәселе.
Екіншіден, Абай адам еркін ... Абай ... Алла ... ... ... Адам өзін-өзі жарылқауға міндетті. Ол үшін ... ... ... 38-ші қара ... ... өзі ... деген
пікірге келген. Абай ұғымында адам ғұмырынсыз болмыс мәнсіз. Ғұмыр –
хақиқат. Алла ... – адам ... өмір сүру ... Ол – ... ол – ... ол – ... Мүмкіндікті шындыққа адам ... ... Ол үшін мал мен жан ... жол бар. Ол – ... ... жолы, - дейді Абай.[1]
Абай – қазақ әдебиетінде сыншыл реализмнің ... ... ... ... ... ... бейнелеуде, қоғамдық кесірді әділет пен
ақылдың билігіне жүгіндіруде» деп білді. Абай өзінің аса дарындылығы, ой-
өрісінің ... ... ... қамқорлығымен әлемге танымал болды.
Абайдың дүниеге ... ойы мен қыры мол, ... Оны ... бір ... ... ... емес. Дүние туралы пікіріне келсек,
деизге жақын деуге ... ... ... ... ... тыс ... қуаттайды. Мысалы, қырық үшінші қара сөзінде адам: «..көзбен
көріп, құлақпен естіп, қолмен ұстап, ... ... ... иіскеп тыстағы
дүниеден хабар алады», - дейді.
Сонымен бірге көптеген өлеңдерінде, отыз ... ... ... ... ... машина, фабрикаларды Алла жаратты деген тұжырым
жасайды. Көптеген өлеңдері мен қара сөздерінен ... ... ... ... ... ... ... ұйқы сергек» деген
өлеңінде:
Жас қартаймақ, жоқ тумақ, туған өлмек,
Тағдыр жоқ өткен өмір қайта ... отыз ... қара ...... ... – соққан жел.
Алдыңғы толқын – ағалар,
Артқы толқын – інілер.
Деп, дүниенің өзгерісте, дамуда ... ... ... бірге «әр
нәрсенің өлшеуі бар, өлшеуін білмек – бір үлкен ... іс» ... ... ... мен қара сөздеріне зер салып қарасақ, көптеген философиялық
мәселелерді ... ... ... ... жасағанын байқаймыз.
Шығармаларының басым көпшілігінде өмір, өмірдегі адамның ... ... ... ... ой ... Ендеше, философияның негізгі
мәселесі Абай шығармаларында кеңінен талқыланады деуге болады.
Ақынның этикалық және ... ... ... ой-пікірлері
сол кездегі қоғамдық ойдың үлкен белесі болып табылады. Оның «Құлақтан
кіріп, ... ... «Құр ... ... құлаққа ән бе екен» ... ... ... адам ... әсер етер ... ... шипалы
шапағаты көркем суреттеледі, әсіресе жақсы ән мен ... ... ой ... ... ... ... ең бір тамаша кездерін
еске түсіретіндігін шебер көрсетеді. «Жазғытұрым», «Жаз» деген өлеңдерінде
табиғаттың көркем бейнесін ... оның адам ойы мен ... ... ... баяндалады. Абай көркем сөздің эстетикалық маңызына ерекше көңіл
бөледі.
Тілге жеңіл, жүрекке жылы тиіп,
Теп-тегіс жұмыр келсін айналасы, -
деп, өлеңнің «іші ... ... ... ... ... сөзбен сөз арасы
былғанбауын, әркімді мақтап, ... ... ... ... ... ... баса айтады.
Абай шығармаларындағы негізгі тақырып моральдық проблемалар ... ... ... ... ... ауыл ... бос ... өткізген пысықсымақтар жөнінде:
«Осындай сидаң жігіт елде мол-ақ,
Бәрі де шаруаға келеді олақ.
Сырын түзер біреу жоқ, ... ... ... – қу ... ... ... ... өмірін бос өткізіп жүрген жастарды қатты ... ... ... арын ... ... ... жиіркенішпен қарайды. Жастарды
азғырып, ру ... ... ... ... ... ... ... жүрген ауыл атқамінерлеріне:
Ары кеткен алдамыш,
Мені-ақ алда, сөкпейін.
Балы тамған жас ... ... ... ... білдіреді. Жастарға ғылым таппай мақтанбауды, ... ... ... бекер мал шашпақ сияқты мінездерден аулақ болуды кеңес
етеді.
Әсемпаз болма әрнеге,
Өнерпаз болсаң арқалан.
Сен де – бір кірпіш дүниеге,
Кетігін тап та, бар, ... ... әр адам ... ... ... алуы керектігін, ол үшін өнер мен ... ... ... айтады. [2]
Қоғам өмірін түсінуде Абайдың көзқарасы, әрине, идеалистік ... Ол ... ... ... ... даму деңгейі төмен болуы
себепті қоғамның объективтік ... дәл ... өте қиын ... ақын ... ... ... ... біраз араласып, Орта жүз
руларының басы қосылған Қарамола съезінде 76 баптан ... жаңа ... ... ... далсында реформалар енгізуге талпынады. Алайда
ескі, феодалдық тәртіпті берік сақтағысы келген бай-манаптар және ... ... ... ... бұл ... аяқсыз қалдырды. Орыстың
алдыңғы қатарлы демократтарымен таныс ... ... Абай ... ... аспайтынына бірте-бірте көзі жетеді. Қазақ елінде
бай, кедей болып бөлінген таптардың арасындағы тартысты Абай ақын ... ... ... ... ... мен сол ... ай», ... өлеңдерінде өмірді реалистік тұрғыдан суреттейді, қалың ... ... жаны ... ... жол іздейді.
Ұлы ақын да Шоқан, Ыбырай сияқты қазақ халқының ... ...... ... кәсіптік дамыту, аянбай еңбек ету деп ... ... ... ... ерінбей,
Тояды қарның тіленбей,
немесе:
Бақпен асқан патшадан
Мимен асқан қара артық.
Сақалын сатқан кәріден
Еңбегін сатқан бала артық, –
деген сөздерде ... ... ... ой ... ... ... ... ғана адам дұрыс тұрмыс құра алады, ағайын-туысқа шапағаты тиіп,
құрметке бөленеді деп ... сену үшін ... ... ... Бұл ойларды Пьер Абеляр,
Фарабиге жақын. Абай адам мәселесін оның ... толы ... ... ... ... ... адамның әлеуметтік
белсенділігі, шығармашылық мүмкіндігінің шексіздігі туралы идея туады. Ал
адам - өз ... ... және ... Адам ... ... ... құндылығы, әр адам жанының қайталанбас
сонылығы – Абай тұжырымдамасындағы ... ... Өз ... ... ... көрсету сұлулыққа ұмтылу – жоғары имандылық қасиетінің
белгісі, крінісі деп айтудан жалықпайды.
Адамдардың әртүрлілігі жайлы айта ... Абай әр ... ... ... табуының маңыздылығына атап көрсетеді. Адам ның өз орнын, өзін
табуына жол сілтеу, ... беру – ... ... ... ... осы деп біледі. Осыдан келіп, «Адам ... ... ... ... принципінің мағынасы мен мәні ашыла түседі: әр адам
өзінің ... ... іске ... өзін ... ... ... тиіс. Сонда ғана ол жаратылысынан өзіне белгіленген орынға сай
келеді.
Өз халқын шын ... ... ... ... шовинизм, діни
төзімсіздік жат. Ол өз халқын бір ... ... ... ... ... әр халықтың, соның ішінде орыс халқының жетістіктерімен
байытуға шақырады. Абайдың өмірі, шығармалары терең ... ... және ... мәні жағынан баға жетпес құнды дүние. [3]
Абайдың онтологиялық (болмыстық) көзқарастарына келер ... ... та ... ... ... мен ... ешқашанда жоймайтын
діннің шеңберіндегі философиялық ... деп ... ... ... ... ... ... көрмегіне бола жаратқан», қазірет
Ғосман, Ғабдурахман ибн ... ... ибн ... ... ... да өз байлықтарымен даңқты болған. Алайда байлықтың да байлығы
болады. Кейбіреулер мал жинау, мүлкінкөбейту арқылы басқалардан ... ... ... ... ... Екіншілер кемтарларға көмектесу, өзін
өзгелерден ... ... ... үшін ... тырысады. Соңғы жолды Құдай
қалайды. Нағыз адамға тән биіктеу – ол рухани самғау. Адамның ... ... әсем ... мен ... ... оның ішкі таза ... сол
арқылы ғана бізді Құдай таниды. Руханияты биік адам өмірде кездесетін
өрескел қиын ... ... өз ... ... ... ... басқа адамдарды төмендетуге тырысуы – оның тайыздығын ... бұл ... ... қоғамдағы болып жатқан өзгерістерді дұрыс
түсінуге мүмкіндік береді.
Абай «байлық» атты ұғымның адамгершілік ... аса көп ... ... ... мал ...... абай. – Құдай тағала
саған еңбек қылып, мал табарлық қуат берді. Ол қуатты халал кәсіп ... ... ... ... біреуден қорқытып алсаң, біреуден
жалынып алсаң, біреуден алдап алсаң ... ...... Өз ойын ... ... Абай сол жолмен тапқан малды енді сарып ... ... ... ... ... ... табылмаса, балаң тапсын деген талап қояды.
«Ғылымсыз ахирет те жоқ, дүние де жоқ. Ғылымсыз оқыған намаз, тұтқан ... ... ... ... орнына бармайды. Ешбір қазақ көрмедім, малды
иттікпен тапса да, адамшылықпен жұмсаған», – деп өкінеді ұлы ойшыл.
Әлеуметтік ... Абай ... үшін ... ... ... ... болыстарды, т.б. аяусыз шенеді. Болыстыққа
таласып,
Абайдың саяси-құқықтық көзқарастарына келер болсақ, онда да ... ... ... ... ... ... еңбектерінен «құқықтық мемлекет»
деген ұғымды іздеу бекер болар, адам қандай ұлы болса да, өз ... ғой. ... ... ... көзқарастары осы ұғыммен
байланысты екенін ... ... Абай ... ... ... ... ал да, ... бер» деген саясаттың негізінде халықтың ішінде іріткі
пайда болып, жеке адамның ... ... ... ... қылады.
«Болыс болдым мінеки» деген өлеңінде Абай:
Ұлық жолы ... ... ... ... алып ... ... залым зәкүншік
Тонап алды талайды.
Көрмей тұрып құсамын
Темір көзді сарайды», – деп, патшалық саяси ... сот ... ... ойларына келсек, ол да бүгінгі
күнгі талаптармен үндесіп жатыр. Бұл қағиданы іс жүзінде өмірге ... ... сол ... ... ... ... ... елден толымды-білімді
кісі билікке жыл кесілмей сайланса, олар түссе – ... ... ... ... ... ... ойшыл.
Абай өз халқын сүйген, сондықтан оның кемшіліктерін әшкерелей білген.
Өз кемшілігін сезіну – одан ... ... тең емес пе, ... жартысын
білім алу, қажырлы еңбек ету жолында жоюға болады. Абай ... ... ... ... ... ... келе ... кеткен соң, тірі болып жүргенің
құрысын», – деп ... ... ... қар ... «Атың шықпаса, жер
өрте», «Алтын көрсе, періште жолдан таяды», «Ата-анадан мал тәтті, ... жан ... ... ... сын ... ... қазақ
дүниесезімінде қалыптасқан теріс кертартпа қлықтарды қатты сынға алып,
оларды ... ... елде ... ... ... саяси қателік болар еді. Сонымен
қатар «Ауруын ...... ... еске салсақ, ұлттық сын керек
сияқты, және оны жасайтын өз ұлтыңның зиялылары болу керек. Сонда ғана ... орын ... ... ... ... ... ... орынсыз, Абай
уақытында сынға алған, өркөкіректікке келеміз. Ал жақсы жақтарымызға келер
болсақ, оны басқа халықтар ... ... ... ... ... осындай ащы ойлар Абайды оқығанда еске келеді, ол да ... ... ... ... ... ... ... көкейкесті мәселе – Қазақстанның ғаламдасу
(глобализация) үрдісіне кеңінен кірді. «Орысша оқу керек, хикмет те, мал
да, өнер де, ... да – бәрі ... тұр. ... қашық болуға, пайдасына
ортақ болуға тілін, оқуын, ғылымын ... ... (25-ші қара ... – дейді
ұлы ағартушы. Яғни жақсы жақтарын алып, жаман жақтарынан безу керек. ... біз ... жаңа ... ... өндірісімізді дамытып,
сонымен қатар Батыс мәдениетінің тұрпайы да дөрекі – зорлық-зомбылыққ ... жоқ ... ... ... өз ділімізді алшақ ұстауымыз
қажет. Ал іс ... ... гөрі ... – елді ... ... улап жатыр. Ертең-ақ соның салдарынан төл мәдениетімізден
жаттанып, XXI ғ. «жаңа мәңгүрттеріне» айналу қаупі төніп тұрғандай.
Абайдың ойынша, ... ... бұл ... ...... ... ... бол!», – дейді бабамыз. Яғни, әрбір кісі әрқашанда
өзінің ... адам ... ... ... өмір-бақи соған жетуге
тырысуы қажет. Тек сонда ғана адам өзін ... ... ... ... дарындарын сыртқа шығарып, гүлдетіп, бұл өмірде ерекше
орны бар тұлғаға айналып, өзін бақыттымын деп ... ... адам ... ... мне тірі ... пенденің арасын қанша
жақындатсақ та, олар бір-бірімен толық қосылмайды. Мұны терең түсіне ... да, ... ... айтқанда, экзистенциалдық ой-өрістің шеңберінен
көрініп, XX ғ. пайда болған осы Батыс ағымы қойған адам ... ... оны біз 1-ші қара ... ... ... ... өткіздік: алыстық, жұлыстық, айтыстық, тартыстық... Енді ... ... ... ... жалықтық,... бәрі қоршылық екенін білдік. Ал
енді қалған өмірімізді қайтіп, не ... ... Соны таба ... өзім ... – деген ойшыл сөздерінен өмір философиясын көру қиын емес.
Дегенмен де «Дүние – үлкен көл, заман – соққан жел», бәрі де ... ... ұлы Абай ... адам болу үшін болашақ ұрпақтарына өсиет
ретінде: «Бес ... ... бол, бес ... асық ... – дейді.
«Тілеуің, өмірің алдында,
Оған қайғы жесеңіз.
Өсек, өтірік, мақтаншақ,
Еріншек, бекер мал шашпақ –
Бес дұшпаның білсеңіз,
Талап, ... ... ... рақым, ойлап қой –
Бес асыл іс, көнсеңіз».[4]
Абайдың ғылыми жолы: құмарлық – махаббат, ... ... ... ... ... ... ойлы ... жақсыны іске асырып
отыратын батыл еңбек, шындықты сақтайтын ұстамды ... ... ... ... ... ... бірдей ұста», «Ғылым сол үшеуінің жолын
білмек» дегені осы ... ... ... ... ... ... айтылған білім-ғылым шарттарын орындау көрінген адамның
қолынан келе бере ме? Тәрбие арқылы ... тура ... ... бола ма? ... ... ... ... беретін жауабы бірнеше сатыларға бөлінеді.
Алдымен Абай тәрбие ісіне зор мән бергені мәлім.
«Мен, егер закон қуаты қолымда бар кісі ... адам ... ... ... ... ... ... едім», – дейді Абай.
Бұл тұжырымға келгендегі Абайдың табиғи тірегі адамның табиғи
қасиетіне ... «Аз ба, көп пе ... ... ... ... арау ... да басы жибли (табиғи тілек). Ақыл, ғылым – бұлар кәсіби (еңбекпен
табылатын нәрсе)».
«Кейбіреулер айтады: ақыл жибли ... да, ...... Талап
берген адам ақылды тапты. Талапты кімге аз берген, таба алмайды дейді, ... ... әр қой: жан ... ... кішкене болады, ескермесе жоғалып та
кетеді, ескерсе, күтіп айналдырса, зораяды деп. Жан қуатыменен ... ... де, ... ... ... ... Көп ... тексермесең,
тауып алған өнерінің өзі жоғалғандығын және өзіңнің ол мезгілден бір басқа
адам болып ... ... ... ұғым махаббаттан шығады. Ғылым – білімге махаббаттандырмақ әлгі
айтылған үшеуінен», яғни жақсы ... ... ... және ... тәрбиеден болады.
«Ғылым-білімді әуелі бастан бала өзі ... ... ... яки ... үйір қылу ... ... келе, өзі іздегендей
болғанша, қашан бір бала ... ... ... ... ғана оның аты адам ... мен ғылымда осы да болады деген сөз ... ...... ... ... ісіне зор мән беруінен көрінген адам ғалым бола алады
деген ... ... ... ... ісінің өзі алдымен айналаңдағы ... ... деп отыр ғой. ... ... ... ісі ... ... емес. Демек, Абайдың тәрбие жөніндегі пікірі ұстаздың ісіне жатады.
Ол Абайдың өз басының ісі. Басқаша айтқанда, Абайдай ... ... ... ... еркі ... ... ... ерікті ел болса, онда қазақ халқын
жолға салуға әбден болар еді...
«Алдау қоспай адал еңбегін сатқан қолы өнерлі – ... ... ... ... үйір бола беретінінің бір ... ... Егер ... ... не ... салынса, қолы тиер ме еді?».
«Қулық ... көз ... ... адам ...... ... ісі...».
«Қайратыңа сүйеніп, еңбегіңді сау; еңбек қылсаң, қара жер де береді,
құры тастамайды».
«Еңбек қылмай тапқан мал дәулет болмас,
Қардың суы ... тез ... ... ... адам ... ... жау ... досқа
Қор болып құрып барасың...».
«Біріңді қазақ бірің дос,
Көрмесең істің бәрі бос».
«Рас бұрынғы біздің ... бұл ... ... ... ... ... ... болған. Бірақ бұл замандағылардан артық
екі мінез бар еді. Сол екі ғана ... ... ... ... ... ... ... едік. Енді сол екі мінез жоқ ... соң, әлгі ... бәрі де ... ... ... ... ... кетіп бара жатқанымыздың бір үлкен ... сол. Ол екі ... ... ... ол заманда, ел бастайтын, топ бастайтын кісілер болды...
«Қой асығын қолыңа ал, қолыңа жақса сақа ғой» – ... би ... ... ... бас алқаңыз бар болса, жанған отқа күймессің» деп, мал
айтып, тілеу қылып, екі тізгін, бір ... ... ... Оны зор ... ... онан соң ... да көп азбайды екен.. Бәрі өз бауыры, бәрі
өз малы болған соң, ... ... жоқ ... ... ... ... ... келеді екен. Аты аталып, аруақ шақырылған жерде,
ағайынға өкпе, араздыққа қарамас екен, жанын ... ... ... ... ... зар ... – деп «аз ... қуған көп пайдасын кетірер»
деп, «ағайынның азары болса ад ... ... деп; ... ала болса
ауыздағы кетеді, төртеу түгел болса төбедегі ... ... «жол ... жолығар, дау қуған пәлеге жолығар» десіп.
«Кәнеки енді осы екі мінез қайда? ... да, ... ... ... ... айырылдық. Ендігілердің достығы бейіл емес,
алдау. Дұшпандығы кейін емес, не күндестік, не тыныш отыра алмағандық».
Әлеуметтік ойын қорыта ... Абай ... ... ... ... ... ... перзенттерім «Адамның адамшылығы істі бастағандығынан
білінеді, қалайша біткендігінен ... ... ... Мен ... ... іске ... – дегені.
Елдіктен кетудің тағы бір мінезін Абай ескертеді: «Жаттың бір тәуір
кісісін көрсе «жарықтық» деп жалбырап ... өз ... ... ... ... да танымайтындығын» айтады.
Данышпан ұстаздың осы ауыр аманатын мойынға алу, соған еңбек ету,
соған тілектес ... сол ... ... қол ұшын беру ... ... деп ... ... сөзінде Абай: адам баласының ең жаманы – талапсыздық деп
атап көрсетті. Ол нәрсенің, істің өлшемі ... деп ... Егер ... ... ... сапалық өзгеріс болатынын айтты. Қырық үшінші
сөзінде Абай: «Әрбір жақсы нәрсенің өлшеуі бар, өлшеуінен асса – ... ... – бір ... керек іс. Ойланбақ жақсы, іске тіпті салынып
кеткені де ... ... ... ... ... ... көтермек, құшпақ,
сүймек, мал жимақ, мансап іздемек, айлалы болмақ, ...... ... де өлшеуі бар. Өлшеуінен асырса, боғы шығады», – дейді.
Оның тағы бір ... ойы: ... ақыл жоқ. Ебін тап та, ... ...
деген (отыз жетінші сөзі). Аабй шығармаларында, әсіресе қырық бес қара
сөзден тұрған оның ... ... ... ... ... Абай – ... ұлттық мақтанышы. Оның ой-пікірі – прогресшіл
адамзаттың ... ... ол ... ... ... ... ақыл-
парасатты дәріптеді. Отыз сегізінші сөзінде Аабй: «Күллі адам баласын қор
қылатын үш нәрсе бар. Сонан ... ... ...... екінші –
еріншектік, үшінші - залымдық», – дейді.[6]
Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым ... ... ... ... университеті
Экономика және Бизнес факультеті
Есеп және Аудит кафедрасы
Тақырыбы: Абай – қазақтың ұлы данасы.
Оның философиялық көзқарастары.
Орындаған: ... М.Б. ... ... ... 2009 ж.

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 19 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ғалым Әл-Машанидің өмір жолы9 бет
Абай Құнанбаев - "Қазақтың бас ақыны"11 бет
Ақжан әл-Машанидің Әбу Насыр әл-Фарабидің өмірі мен шығармашылығы жайында зерттеу жұмыстары66 бет
Мұнаймен ластанған су қоймалары мен топырақты тазалау шаралары51 бет
"Қазақтың салт-дәстүрлері."35 бет
XVI-XVIII ғасыр лингвистикасы. в.ф.гумбольдтың лингвистикалық көзқарастары12 бет
«көне қытай ойшылы конфуцийдің пікірлерін философиялық тұрғыдан талдау»4 бет
«Мәдениет» ұғымының тарихи қалыптасуы және философиялық мағынысы22 бет
«Қазақтың дәстүрлі материалдық мәдениеті». Оқу құралы97 бет
«қазақтың спорт комметаторлары»17 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь