Сөз позициясындағы дауыссыз дыбыстар және олардың морфонологиясы

КІРІСПЕ ...5

1 СӨЗ ПОЗИЦИЯСЫНДАҒЫ ДАУЫССЫЗ ДЫБЫСТАР
ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ МОРФОНОЛОГИЯСЫ ...7
1.1 Қазіргі дауыссыз дыбыстар морфонологиясы негіздерінің
қалыптасуы ...9
1.2 Сөздің анлаут және инлаут позициясындағы
морфонологиялық құбылыстар .17

2 ДАУЫССЫЗ ДЫБЫСТАР ТІРКЕСІМІНЕ
ҚАТЫСТЫ МОРФОНОЛОГИЯЛЫҚ ҚҰБЫЛЫСТАР 21
2.1 Дыбыстардың алмасуы және морфонология 30
2.2 Дауыссыз дыбыстардың алмасуы және морфонология 31
2.3 Метатеза құбылысы және морфонология 43
2.4 Морфема жігіндегі диссимиляциялық құбылыстар
және морфонология 46
2.5 Сөз құрамының ұлғаюы және морфонология 50
2.6 Түсіндірілуі қиын қыстырма дыбыстардың морфонологиясы 51
2.7 Сөз просодикасына байланысты пайда болған
морфонологиялық құбылыстар 57
2.8 Дауыссыз дыбыстардың түсіріліп айтылуына байланысты
пайда болған морфонологиялық құбылыстар. 64

ҚОРЫТЫНДЫ 69

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 71
Морфонология – тіл білімінде соңғы жылдары ғана қолға алынып, зерттеу нысандыры мен қарастыратын мәселелері айқындалып, қалыптасып келе жатқан жас салалардың бірі. Морфология мен фонетика саласының шешілмей жүрген, тілдігі қабылданған теориялар тұрғысынан түсіндіруге келмей, әр түрлі бағыттағы ғылыми пікірлер мен тұжырымдарға итермелеп жүрген мәселерді тоғыстыра отырып, бір шешімге келуге тоқталады.
Қазақ тіл білімі үшін сандхи заңдылығы, периферийлік тілдік құрам, конвергенция процесі, фонетикалық дивергенция, элизия, аллафон, экстралингвистикалық фактор, дублет, анлаут, ассимиляция, диссимиляция, геминацияланған сөздер сияқты ұғымдар таныс болса да, сырына келгенде, күңгірт жәйттер аз емес. Морфологияда дауыссыз дыбыстардың тіркесімділік, өзара дыбыстардың алмасу қабілеті, дауыссыз дыбыстардың арасында жиі болатын тенденцияны біз осы морфонологияда түсіндіруге тырысамыз. Сөз басындағы дауыссыз дыбыстарды басқа тілдермен салыстырғанда б-м сәйкестіктері ұқсас болып шықты, мысалы: буна-муна (мұнда),бауызда-мауызда, т.б. Қ,к дыбыстары көне түркі тілінде, қазіргі кейбір диалектілерде бірде қолданылып, бірде қолданылмай жарыспалы болып жүреді.Мысалы: тарқау-тарау, уқалау-уалау, т.б. Қ,у дыбыстары көне түркі тілінде ғ болып қолданлды. Мысалы: бақ,бау –бағ, тау-тағ,т.б. Дауыссыздардың өзара орын ауысуы қазіргі тілде жиі байқалып жүр, олардың кейбіреулерін диалектілермен де байланыстырып жүр ,мысалы: бәле-пәле, байымдау-пайымдау,т.б. Ш-с алмасуына сүйінші-шүйінші, басқыш-башқыш, т.б. Ж-д алмасуына бадырай-бажырай, едірей-ежірей, т.б. Қазіргі кезде жарыспалы қолданылып жүрген өкпе-өпке, әпке-әкпе, т.б. сөздерді біз тек метатеза құбылысымен түсіндіре аламыз (көрші дауыссыз дыбыстардың не буындардың өзара орын ауыстыруы). Ал сөз құрамының ұлғаюына байланысты протеза, эпентеза, эпитезаның (артық дыбыс) өзара айырмашылықтары, не себепті пайда болғанын түсіндіре аламыз. Протеза-сөздің басында дауыссыздың алдында дауыстының қосылуы. Мысалы: стол -үстел, разы-ырза,т.б. Бұлар көбіне кірме сөздердің алдында немесе қазақ тілінде сөз басы л, р-дан басталмайтындығымен тікелей байланыстырып түсіндіреміз. Эпитеза- сөздің соңғы дауыссызына дауыстының қосылып, селбесуі. Мысалы: митинг-митингі, ромб-ромбы,т.б. Орыс тілінде мп,мб,ск,нг дауыссыздарына біткен сөздер қазақ тілінде ы,і дыбыстары жамалып барып қолданылады. Эпентеза- сөз ортасында екі дауыстының ортасына дауыссыздың қосылуы. Мысалы: кінә-шіл –кінә(м)шіл, т.б сөздерде қолданылады. Қыстырма дыбыстардың ішінде тек эпентеза ғана дауыссыз дыбыстарға қатысты қолданылады екен. Жатыс септігінің жалғауы –да,-де,-та,-те,т.б. Ал үйі, баласы деген сөздерді септегенде үйі-н-де,баласы-н-да болып септеледі, осындағы н дыбысы эпентезалық құбылыс болып тұр. Біз протеза мен эпитезаны дауыстыларға, эпентезаны дауыссыз дыбыстардың еншісіне береміз. Дауыссыз дыбыстардың ішінде н, й, п, м, л, ш дыбыстары ғана эпентеза бола алады. Жиі қолданылатын –н, й, л, м дыбыстары. Дауыссыз дыбыстардың түсіріліп айтылуы да болады. Дауыссызда фонологиялық жүк арқаламаған кезде әлсіреп, сөз құрамынан шығып қалады. Әсіресе, қ, к, ғ, г, н, ң, р, л дауыссыздары жиірек түсіріліп айтылады, қалған дауыссыздардың сөз құрамынынан ығысуы жирек. Ал л, р, н, ғ, г, қ, к, ж, т, д дыбыстары жергілікті говорлардағы балама сөздермен салыстырғанда дауыссыздардың тұрақсыздығы байқалады.
1 Щербак А.М. Сравнительная фонетика тюрских языков.-Москва.1970. -103-204cтр.
2 Сравнительно-историческая грамматика тюрских языков.-Москва.1984. -138-173cтр.
3 Дмитриев Н.К. Грамматика кумыкского языка. -Москва.1984.-2-15стр.
4 Рясянен М. Материалы по исторической фонетике тюрских языков. -Москва.1956.-109-176стр.
5 Томанов М. Қазақ тілінің тарихи грамматикасы.-Алматы: «Мектеп»,1988. -52-75 б.
6 Айғабылұлы А. Қазақ тілі морфонологиясы мен лексикологиясы.-Алматы: «Қазақ университеті», 2006.-37-61,104-107б.
7 Сағындықұлы Б. Қазақ тілі лексикасы дамуының этимологиялық негіздері.-Алматы: «Қазақ университеті», 2005.-87-95, 97-112б.
8 Малов С.Е. Памятники древнетюрских письменности. -Москва.1951.-5-18стр.
9 Айғабылұлы А. Морфонологиялық құбылыс сырлары.-Алматы: «Қазақ университеті»,1998.-92б.
10 Айғабылұлы А. Қазақ тілі морфонологиясы.(Диссертация)-Алматы.1991ж.-92б.
11 Аханов К. Тіл білімінің негіздері.-Алматы: «Санат»,1993.-213-267б.
12 Қалиев Ғ.,Сарыбаев Ш. Қазақ диалектологиясы.-Алматы: «Ана тілі»,1991.-49-56, 98-106б.
13 Мырзабеков С. Қазақ тілінің фонетикасы.-Алматы: «Қазақ университеті»,1993.-30-42, 58-102б.
14 Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі. «Ана тілі»,1991ж.-7-59б.
15Айғабылұлы А. Метатеза-морфонологиялық құбылыс.//ҚазМУ хабаршысы.1997.-№15.-15-17б.
16 Айғабылұлы А. Морфонология деген не?// Қазақ тілі мен әдебиеті. 1992. -№10-11-12.-68-69б.
17 Айғабылұлы А. Морфонологиялық құбылыс және үнем принципі.//ҚазМУ хабаршысы. 1997.-№8.- 13-16б.
18 Егизбаева Н. Морфонологиялық дыбыс алмасудың түркітануда зерттелуі.// ҚазМУ хабаршысы. 2000.-№8.-34-42б.
19 Егизбаева Н. Кейбір дыбыстардың морфонологиялық алмасуы.// ҚазМУ хабаршысы. 2000. -№4.-60-63б.
20 Қыстырма дыбыс дегеніміз не? //Қазақ тілі мен әдебиеті.-1993. -№1.-26-29б.
21 Сөз құрамының ұлғаюы. //Қазақ тілі мен әдебиеті.-1996.- №5.-105-110б.
22 Қазақ тіліндегі диссимиляциялық құбылыстар. //Қазақ тілі мен әдебиеті.-1998. -№1.-50-80б.
23 Қазақ тіліндегі диссимиляциялық құбылыстар. //Қазақ тілі мен әдебиеті.-1999. -№2.-82-87б.
24 Диссимиляция. Қазақ тілі энцик.,1998.-98б.
25 Дыбыс алмасу. Қазақ тілі энцик.,1998.-104б.
26 Дыбыстар сәйкестігі. //Қазақ тілі мен әдебиеті.-1998. -№3.-47-49б.
27 Дыбыстар сәйкестігі немесе дыбыстардың алмасуы.//Қазақ тілі мен әдебиеті.-1999. -№4.-49-52б
28 Гаплология. Қазақ тілі энцик.,1998.- 81б.
29 Игерусіз өзгерістер. Қазақ тілі энцик.,1998.- 154б.
30 Морфонема.Морфонология. Қазақ тілі энцик.,1998.- 283б.
32 Элизия. Қазақ тілі энцик.,1998.- 469б.
33 Қосарлы дауыссыздар. Қазақ тілі.Фонетика.Лексика.Грамматика. -Алматы.1999.-24-28б.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ ...5
1 СӨЗ ПОЗИЦИЯСЫНДАҒЫ ДАУЫССЫЗ ДЫБЫСТАР
ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ МОРФОНОЛОГИЯСЫ ...7
1.1 Қазіргі дауыссыз дыбыстар ... ... ... Сөздің анлаут және инлаут позициясындағы
морфонологиялық құбылыстар .17
2 ... ... ... ... ... ... ... алмасуы және морфонология 30
2.2 Дауыссыз дыбыстардың алмасуы және морфонология 31
2.3 ... ... және ... ... ... ... диссимиляциялық құбылыстар
және морфонология 46
2.5 Сөз құрамының ұлғаюы және морфонология 50
2.6 Түсіндірілуі қиын ... ... ... 51
2.7 Сөз просодикасына байланысты пайда болған
морфонологиялық құбылыстар ... ... ... ... ... байланысты
пайда болған морфонологиялық құбылыстар. 64
ҚОРЫТЫНДЫ 69
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... – тіл ... ... ... ғана ... алынып, зерттеу
нысандыры мен қарастыратын мәселелері айқындалып, қалыптасып келе ... ... ... ... мен фонетика саласының шешілмей жүрген,
тілдігі қабылданған теориялар ... ... ... әр түрлі
бағыттағы ғылыми пікірлер мен тұжырымдарға итермелеп жүрген ... ... бір ... ... тоқталады.
Қазақ тіл білімі үшін сандхи ... ... ... ... процесі, фонетикалық ... ... ... ... ... ... ассимиляция, диссимиляция,
геминацияланған сөздер сияқты ұғымдар таныс болса да, сырына келгенде,
күңгірт жәйттер аз ... ... ... ... ... ... ... қабілеті, дауыссыз дыбыстардың арасында жиі
болатын ... біз осы ... ... тырысамыз. Сөз
басындағы дауыссыз дыбыстарды басқа ... ... ... ұқсас болып шықты, мысалы: буна-муна (мұнда),бауызда-мауызда,
т.б. Қ,к дыбыстары көне түркі тілінде, қазіргі кейбір ... ... ... қолданылмай жарыспалы болып жүреді.Мысалы: тарқау-тарау,
уқалау-уалау, т.б. Қ,у ... көне ... ... ғ ... ... ... –бағ, тау-тағ,т.б. Дауыссыздардың өзара орын ауысуы
қазіргі ... жиі ... жүр, ... ... диалектілермен де
байланыстырып жүр ,мысалы: бәле-пәле, байымдау-пайымдау,т.б. Ш-с алмасуына
сүйінші-шүйінші, басқыш-башқыш, т.б. Ж-д ... ... ... т.б. Қазіргі кезде жарыспалы қолданылып жүрген өкпе-өпке, әпке-
әкпе, т.б. сөздерді біз тек ... ... ... аламыз (көрші
дауыссыз дыбыстардың не буындардың өзара орын ауыстыруы). Ал сөз ... ... ... ... ... (артық дыбыс) өзара
айырмашылықтары, не себепті пайда болғанын түсіндіре аламыз. Протеза-сөздің
басында дауыссыздың алдында ... ... ... стол ... ... Бұлар көбіне кірме сөздердің алдында немесе қазақ тілінде сөз
басы л, ... ... ... байланыстырып түсіндіреміз.
Эпитеза- сөздің соңғы дауыссызына дауыстының қосылып, ... ... ... Орыс ... мп,мб,ск,нг дауыссыздарына
біткен сөздер қазақ ... ы,і ... ... ... қолданылады.
Эпентеза- сөз ортасында екі дауыстының ортасына ... ... ... ... т.б ... ... Қыстырма
дыбыстардың ішінде тек эпентеза ғана ... ... ... ... ... септігінің жалғауы –да,-де,-та,-те,т.б. Ал үйі,
баласы деген сөздерді септегенде ... ... ... н ... ... ... болып тұр. Біз протеза мен эпитезаны
дауыстыларға, эпентезаны дауыссыз дыбыстардың еншісіне ... ... ... н, й, п, м, л, ш ... ғана ... бола алады. Жиі
қолданылатын –н, й, л, м дыбыстары. Дауыссыз дыбыстардың ... ... ... Дауыссызда фонологиялық жүк арқаламаған кезде әлсіреп, сөз
құрамынан шығып ... ... қ, к, ғ, г, н, ң, р, л ... жиірек
түсіріліп айтылады, қалған дауыссыздардың сөз құрамынынан ығысуы жирек. Ал
л, р, н, ғ, г, қ, к, ж, т, д ... ... ... ... салыстырғанда дауыссыздардың тұрақсыздығы байқалады.
1 СӨЗ ПОЗИЦИЯСЫНДАҒЫ ДАУЫССЫЗ ДЫБЫСТАР ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ МОРФОНОЛОГИЯСЫ
Түркі ... ... ... ... сөз басында
дауыссыздардың қолданыла бастауын түркі негіз тілінің жеке тілдерге ыдырау
дәуірінде пайда болған құбылыс деп ... ... ... ... ... сөйтіп бұл позицияда ұяң дыбыстардың пайда болуы қатар
айтылған екі ... ... ... ... ... ... ... Қалайда сөздің абсалют басында қатаң дыбыстардың айтылуы түркі
тілдері тарихындағы өте ... ... ... ... абсалют басында қатаң
дыбыстың қолданылуы түркі тілдеріндегі ... ... ... ... ... басы ... да күшті айтылудың нәтижесінде басқы буын
сапасы қалған буындарға да ықпал ... ... ... ... ... ... ... тіл құрамындағы ежелгі
заңдылықтың, сипаттың сақталуының белгісі деп түсіндіреді. Әрине, С.Е.Малов
пікірі де бүгінгі ... ... ... ... жазбалар тілімен
салыстыруға негізделген, олардың өзара қатынасын пайымдаудан туған. Қазақ
тілінде осы процесс ... ... ... ... ... ... ... сөздері құрамында анлаутта ұяңдардан гөрі қатаң дауыссыздардың
айтылуы ... Бұл ... қ, ғ, к, г, т, д, с, з ... қатысты. Мысалы: тек (ти), таш (тас), ташру (тыс), саб (сөз),
сайу ... ... ... ... ... ... ... (қалың), қамыш
(қамыс), күмүш (күміс), кед (кій), т.б. Бұл ... бәрі де ... ... ... дауыссызды сақтап қалған. Осымен байланысты, орта ... ... сол ... түркі тілдерінде қатаң, ұяң дауыссыздардың
қолданылуы жайлы ескертпелерін келтіре кетудің артықтығы жоқ [1,190-191б].
Ортағасырлық «Китаб тәрджума ... у ... у ... авторы сол заманғы
түркі тілдерін «біздің жақтың түріктері» және «түркістандық» деп ... ... ... ... жайлардың бірі, кітап авторының баяндауына
қарағанда, сөз басында қатаң, ұяңдауыссыздардың қолданылуы. ... ... ... ... ... сөз ... д ұяң дыбысы қолданылған
да, «түркістандықтар» тілінде осы позицияда т дыбысы айтылған: діш-тіш, діл-
тіл, ... ... ... ... осы
ескертпелерін келтіре отырып, автордың айтып отырғаны шығыс тайпалары мен
оңтүстік ... ... ... ... деп түйеді. Сонымен
қатар, Мелиоранский «Тәрджуман» авторының «біздің жақтың ... де ... т мен д ... ... ... ... сол заманғы шығыс тайпа тілдері дыбыс жүйесі мен оңтүстік тайпа
тілдері дыбыс жүйесі арасындағы өзара ... ... деп ... негіз тілінде сөздің абсалют басында қатаң ... ... ... дейтін қағиданың орнығуына да бүгінгі түркі тілдеріндегі
осындай ... ... ... жүр. Оның үстіне, бұл пікірді біршама
тұрақтанған деп есептеу керек. Бұл пікірге ... ... тіл ... ... ... ба, ... қай ... дейтін де сұрақ қойылып келеді.
Соңғы шыққан «Түркі тілдерінің салыстырмалы грамматикасының» авторлары
түркі ... ... ... ... м, н ... ... болды деп
қарайды. Бұл кітап авторларының айтуынша негіз тіл құрамында 12 (ң ... ... ... ... ... ... ... еңбегінде
тілдің осы күйінде сөз басында 6-8 дауыссыз фонема айтылған деп қарайды да,
олардың бірі –б және ... ... м ... деп ... ... негіз тілінде ұяң дыбыстар сөз басында ... да ... Сөз ... айтылуы мүмкін дейтін ұяң дауыссыздар б, кейде м.
А.М.Щербак беретін ... ... бір ... ... ... б, м ... басталатын сөздер жоқ. Қазіргі тіліміздегі ... ... ... ... тізімдерінде п дыбысынан басталатын
сөздер қатарына кіргізілген : па (ба-, байла), пай ... пақ ... пар (бар, кет), ... па ... пен (мен) т.б. ... ... тілі ... бұл тізім бойынша б дыбысынан басталатын сөз
болмаған. Сөз басында б ... ... ... ... ... тілінің соңғы
дәуірлерінде, сөз басындағы қатаң п ... ... ... ... ... ... орныққан. Кейін б дыбысы м ... ... ... Бұл өзгеріс диалектілердің (тілдердің)
араласуынан тууы ... Көне ... ... ... ... ... ... мен түрінің де кездесуі осының нәтижесі. Бүгінгі түркі
тілдерінде м~б ... б~м ... ... ... ... тілі, түркі
тілдерінің көпшілігі бас//баш, чуваш: пуш, хақас: паш, қазақ:чуваш:пуй,
хақас: пай, қазақ:біз, азербайжан ... міз (-міз ... ... бар), ... ... ... (мұнда), қазақ тілінде мауызда~бауызда,
т.б. Сонымен, түркі негіз тілі дәуірінде-ақ п >б>м ... ... ... ... ... аса ерте ... ... да, тілдердің бәрін ... ал б~м ... ... ... ... соңғы дәуірлерінде пайда
болуы мүмкін [4,150б].
Түркі ... ... ... ... оның жеке ... ыдырау
дәуірінде болған өзгерістер қатарына т>д, қ->ғ (к>г) ауысулары да жатады.
Сонымен, фонетикалық ... ... ғана ... б, м, ... ғ, г ... да қолданылатын болды.
Ал бұл процесс экстралингвистикалық факторлар арқылы заман өткен сайын
ұлғая берді. Сөйтіп ... тіл ... ... ... ... тобы қалыптасты. Сөз құрамының күрделеніп, екпінінің сөз соңынан
қарай жылжуымен бірге сөз ішіндегі ... ... ... көне ... егір ... ... ... ада (ата) тәрізді қолданылған.
Сөздің абсалют басындағы қатаң дауыссыздардың ұяңдауы орта ғасырларда-ақ
орныққан құбылыс. Оған дәлел – Махмуд ... ... де ... ... қарай орналасқан тайпа тілдерінде ұяң ... ... ... бәрі де ... ... дербес халық тілі болып
қалыптасуына дейін болған өзгерістер. Алайда, ... ... ... ... ... салыстырғанда, қатаң дауыссыздардың
қолданылуы басым. Әрине, қиыр шығысқа орналасқан түркі халықтары тілдерімен
салыстырғанда, қазақ тілінде ... ... ... ... ... тілінде бау, бақ, балық, бес, балта сөздері хақас, шор тілдерінде
қатаң п дыбысымен ... ... ... ... көне түркі сөздерінің
кейбірінің қатаңдауы да бар: пыш (ақ) ... ... ... түбір быч; піс,
пісір, пісіру –көне түркі тіліндегі ... быш. ... піл сөзі ... да, осы ... ... сын есім б ұяң ... қолданылады:
білдей [3,12б].
Н.К.Дмитриев қазіргі түркі тілдерін сөз басында дауыссыздардың қай ... де ... ... ... ... екі топқа жіктегені белгілі.
Олар:
1) Cөз басында ... қай тобы да ... ұяң) ... ... ... Сөз ... дауыссыздардың бір тобы біршама тұрақты қолданылатын
тілдер. Бірінші топқа азербайжан, түрікмен, гагауз, ... ... ... ... ... топқа қазақ, қырғыз, ноғай, қарақалпақ, өзбек
тілдері ... ... ... ... сөз ... д, г ... ... тілдер сол позицияда т, қ дыбыстарын жиі айтады. Сөз басының
біршама ұяңдап естілуі әдетте оғыз тілдерінің, ал ... ... ... ... ... деп қаралады. Ал осы екі топ белгілерінің бір тіл
құрамында ұшырасуы этникалық ... ... ... нәтижесі екені айқын. Сондықтан да қазақ тілінде қалыптасқан
заңдылық т, қ ... ... бола ... сол ... д дыбысы да
ұшырасады. Соңғы вариант (д) ... ... ... тілдік
құрамдар қатарына жатады.
Қазіргі қазақ тілінде в, ф, ц, х, ч дыбыстары бар, олар ... ... цех ... ... ... сөз ... ... да, сегіз, балық,
пісі тәрізді сөздер ... ... ... ... сөздер басқа
тілдерден енгендігі белгілі. Бұлар фонемалық мән тұрғысынан да оқшау тұрды.
Егер ... ... ... кез ... ... ... ... дыбыстардың фонемалығы тек өздері айтылатын сөздер құрамында ғана. Ал
ондай сөздер біздің тілімізге соншалықты көп ... ... ... ... ... мен кейін енген фонемалар арасында қолданылу
сферасы тұрғысынан айырмашылық бар.
1.1 Қазіргі ... ... ... ... ... ... ... жүйесін тарихи тұрғыдан барлағанда, тілдің
даму барысында ... ... ... ... нәтижесінде
фонетикалық бірыңғайлану орын алғандығы көрінеді: ... ... жай, ... қазақ сөздерінің й дыбысымен айтылуы тіл дамуының барысында о ... ... ... ... түсу нәтижесі. Екінші сөзбен, көне ... одан да ... ... түркі тілінің бірсыпыра дыбыстары
қазақ тілінде й дыбысына айналған. Сөйтіп бірнеше ... бір ... ... орын тепкен. У, з дыбыстары жайында да осыны ... ... ... ... дыбыстардың қалыптасуы бірсыпыра сөздердің
фонетикалық дивергенцияға ұшырауына да ... ... ... тілінде жаз-
жай, бақ-бау, семір-семіз, тіз-тер, сый (етістік)-сық, қыз-қырқын, т.б.
сөздер құрамындағы з-й, қ-у, р-з, қ-й ... ... ... ... ... процесі тілдің сөздік қорын егжей-тегжей түгел
қамтымаған. Әр жаңа құбылыстың жаңа ... ... ізі ... ... тәрізді, конвергенция процесінің өтуі де дивергендік құбылыстар
арқылы байқалады. Түбірлердің бірсыпырасы ... ... ... ... ... да, жаңа ... ... жаңа варианттар
қалыптасты. Бірақ даму ... тіл ... ... мәні
тұрғысынан жіктелуінің нәтижесінде «ескі» мен ... ... ... ие ... да, ... ... Кейбір варианттар бір-бірінен жіктеліп,
алшақтағаны соншалық, қазір олардың түбірлес ... ... ... ... Мысалы, қат, қатай, қатулан етістіктері мен қатты ... о ... бір ғана ... тарап осылай қалыптасуы ең алдымен дыбыс
өзгерістерінің нәтижесі, мұны тек қана салыстырма ... ... ... ... Көне ... ... ... сын есімі қатығды, қатығ
түрінде, осы түбірден ... ... ... ... ... ... сын ... элизияның нәтижесінде қатты сыпатына келсе,
қатығлан етістігі дыбыс өзгерісінің нәтижесінде қатулан ... ... ... ... мен, бұл ... де жатқызуға болар
еді. Оның үстіне, бұл сілтеу есімдігі қосымша ... ... сын ... ... ... ... екі түрлі дыбысталады.
Дивергенция процесі түбір мен қосымшаның шегінде де ... ... тіл ... тұрғысынан ассимиляция деп қаралатын құбылыс
дивергенцияның нәтижесінде көптік жалғау тек-лар ... ... ... -дар, -тар ... да ... Сол сияқты септік
жалғауының кейбір ... де осы ... ... жалғау тек-ны, -ні емес, -ды,
-ді, -ты, -ті жатыс ... тек -да, -де ... -та, -те ... ... ... варианттардағы д, т дыбыстары жеке-дара құбылыс ... ... л, н ... ... ... ... ... құрамында болған бұл өзгерістердің қайсысы да
грамматикалық тұлғаларға ықпалын тигізді. ... ... ... ... ... ... қатаң болғанын, яғни қатаң дыбыстардан
ғана басталғанын дәлелдеп ... ... басы тек ... дыбыстардан ғана
басталуы, ежелгі дәуірлерде дауыссыздардың ұяң, ... ... ... дәрежеде болмағандығын көрсетеді. Ал кейін оғыз тіліндегі сөздің
абсалют ... ... ... дауыстылардың ықпалы дейтін пікір
түркологияда отыр. Қазақ ... бұта мен ... бал мен пал, ... ... тұз бен дұз ... параллельдер тілдік сондай күйдің қалдықтары
[3,7б].
Көне түркі тілінде 16 дауыссыз дыбыс болған. Қазақ тілінде ... саны ... ... көп. ... ... ... жіктелісі
орныққан фонетикалық құбылыс ретінде көзге ... Көне ... ... ... ... ... тілі дауыссыздарымен бірдей бола
бермейді. Кейде бір ғана дыбыстың қолданылуы ... ... әр ... түскенін байқауға болады. Оның үстіне, көне түркі дауыссыздарының
әр түрлі түркі ... әр ... ... ие ... тағы бар. ... бәрі де жеке дыбыстардың қолданылу жүйесін салыстырғанда ғана
байқалады.
Қ, к дыбыстары түркі негіз тілі құрамында ... Бұл ... ... кес, кір, кел, кет ... ... ... ... айтылуымен
дәлелденді. Бұл сөздер көне, қазіргі түркі тілдерінің ... ... ... Көне ... ... қ ... сөз ... қазақ
тілінде де өз сапасын сақтаған. Бірақ тіл ... ... ... қ ... ... Оның ... ... қазақ тілінде де
кездеседі: тарқау-тарау, уқалау-уалау, т.б.
Сөз басында қ, дегенмен, кейбір ... ... ... азербайжан
тілінде ғ, түрік тілінде к, чуваш тілінде х дыбыстарына айналған. Оңтүстік-
батыс тілдерінде осы позициядағы қ ... да г-ге ... геч, гіт, ... Екі ... аралығындағы қ, к дауыссыздары көне түркі тілінде де
ұяңдап кеткен. Бірақ сөз ... қ, к сол ... ... ақ, ... т.б. ... ... бір ... түбірлер күрделеніп ұлғайғанда, сөз
соңындағы қ, к екі ... ... ... ... ағыс, көгіс, т.б.
Оның бер ... сөз ... қ, к ... ... ... да ... бұл – ... құбылыс [5,60б].
Сөздің абсалют соңындағы қ, к бірсыпыра тілдерде ... ... ... х, ... ... ... сөздерінде ғ дыбыстарына айналған
(ах, айағ). Көне түркі тілінде сөздің абсалют басында ғ, г ... ... сөз ... жиі ... аңдағ, тег, т.б. Қазақ
тіліндегі ғ,г дыбыстарымен салыстырғанда, едәуір ... ... ... ... ... көп ... абсалют басында ғ, г дыбыстары
айтылады: гүл, ғашық, ғұрып, ғұмыр, т.б. Төркінін байқасақ, ... ... ... ... ... ... Олай ... қазақ тіліндегі
сөздердің абсалют басындағы ғ, г сыртқы әсерден, басқа ... ... ... ... дыбыстар. Бұлардың қ, к дыбыстарымен оппозиция
құрып, фонемалық мән алуы да сол сөздер құрамында, сол ... ... ... тілі ... қыпшақ тобындағы тілдер) бұл жағынан оғыз
тобындағы тілдерден бүтіндей өзгеше. Оғыз тілдерінде сөздің абсалют ... ... ... ... ... де осы ... бұрын айтылғандай, сөз ортасында қолданылған ғ, г ... ... ... көне ... ... сөз ... мен сөз ... ғ, г екі
басқа дыбыс: сөз ортасындағылар қатаң дыбыстардың көрінісі (аллофоны) де,
сөз соңындағылары ... ... ... ... ... нәтижесі
емес.
Көне түркі тілінің осы дыбыстарының қазақ тіліндегі көрінісі мүлде басқаша.
Олай екенін көне түркі ... ... мына ... ... ... ... қығ, ... тағ, тайақлығ, бузағу, ағуз,
бег, белгүлүк сөздері қазақ тілінде қауын сары, қайық, қый, ... ... ... ... бек, белгілі түрінде дыбысталады. Көне түркілік осы
сөздер біздің тілімізде сол ... ... ... бір ... ... Ол ... қ, г ... байланысты. С.Е.Малов түркі
тілдерінің «ескі», «жаңалығын» ... бір ... ... ғ, ... ... не ... ... да қазіргі тілдерде бұлардың
көрінісінің әр түрлі болуын еске ... ... ... ... ... ... ғ ... қазақ тілінде у-ға айналған: ағыр, ағыз,
бағыр, ағна, қазақ тілінде ауыр, ауыз, ... ауна ... ... у, әрине буын құрайтын дыбыстар қатарына ... ... да ... ... ... ... осы позициядағы ғ-ның
шінара й-ге ауысуы да ... ... ... йығрыл-жыйырыл,
т.б. Алайда сөз ортасындағы көне түркілік ғ осындай із қалдырдыдеп қарасақ
та, оның үшінші бір көрінісі бар: ... ... ... ғ ... Ол мына ... ... бұғра, бұғдай сөздері ғ дыбысынсыз
орныққан. Ал ағу, ағулуғ ... ... ... ... ... ... қалып, у
(уу), улы түрінде қалыптасқан. Кейбір сөздер осындай элизияның нәтижесінде
мүлде басқаша қалыптасқан. Көне ... ... сөзі ғ ... ... ... ... ... нәтижесінде қатты түрде орныққан. Алайда
сөз ортасындағы ғ-ның осы өзгерісін айта ... мына ... ... керек:
осы өзгерістің қайсысы да тіл құрамындағы барлық сөз атаулыны (әңгіме
байырғы сөздер жайлы) ... ... ... ... тілінің фактілері
мынаны байқатады. Кейде бір ғана сөз екі ... ... ... ғ ... сақтап қалса, екінші варианты онсыз айтылады. Қазақ
тілінде соның салдарынан былға, быламық, ... ... ... ... Бір ғана ... бір ... ғ-мен айтылса, екінші варианты
«жаңа» у дифтонгімен немесе й дауыссыз ... ... ... жуысу, осылармен түбірлес жағымпаз немесе көне түркілік сығ, қазақ
тіліндегі сыйымды (кісі, ыдыс), осымен ... ... т.б. ... ... ... тілімізде өзімен түбірлес сөздермен семантикалық
жағынан ... ... ... ... ... сол ... ... болған қатынас түрін білдіретін болған. Соңғы топтағы ... ... ... өзі ... сөздерден алшақтап кеткен. Сөйтіп бір кезгі
фонетикалық дублеттер даму барысында ... ... ... ... ... тілінде сөз соңында айтылған ғ қазақ тілінде әр түрлі
көрінеді:
а) Ғ буын ... у ... ... бұл – ... ... ... ... тағ-тау, йағ-жау, йадағ-жаяу, т.б;
ә) Кейбір сөздер құрамындағы ғ й-ге ... ... ... бұл ... ғ-ның й-ге ауысуы сирек ұшырасады;
б) Бірқатар сөздерде сақталып, қазақ тілінде ... да ... ... процеске ыңғайласып, қатаң қ-ға айналған: тақ, бақ, сақ
(сақайу түбірінің құрамында), пысық, ... ... ... ... ... ... ... т.б. Бұл фактілер қазақ тіліндегі
сөздің абсалют соңындағы қ сөздің ... ... қ ... көне ... ... ... ... екенін көрсетеді. Сөз соңында ғ-ның қатаңдануы соның
нәтижесінде бір ғана ... екі ... ... ... ... ... ... сол жазбалар тілінде йағ, йақ
(соңғысы қазақ ... ... ... ... ... йоғ, йоқ ... ... сақталған), бағ, бақ (бақыла сөзінің құрамында,әдіптің
артын бақ, сөз бақты ... ... ... тәрізді параллельдер
кездеседі.
в) Бір ыңғайда сөз соңындағы ғ-ның түсіп қалуы бар: сарығ-сары, ... ... (бұл ... суб түрі де ... ... көне ... ... дауыстылармен бір тіркесте жұмсалған.
Кейінгі ... де ... ... ... Сол тіркестердің түрлері мен
кейінгі көріністері мына төмендегідей болып отырады.
-ағы-бағыр~бауыр, ағыз~ауыз;
ағыр~ауыр, ... ... ... бағла~байла;
-оғ-тоғмақ~тумақ, тоғру~тура;
-уғ-буғдай~бидай;-
-ағ-тағ~тау, йағ~жау(май),сағ~сау;
-уғ-туғ~ту,суғ~су;
-ығ-азығ~азу,азығ~айу [5,65].
Көне түркілік г дыбысы да ... ... ... ... ... г көп ... ... сөздерінің құрамында й-ге ауысқан. Көне
түркі ескерткіштері тілінде егін, егрі, йігне, еөгле, өгрен, ... ... үг рі, ... ... тілінде ійін, үйір, ійне, күйле, үйрен, дейі (н),
түйме, түйін үйір (у) үйір. Бұларды өзара салыстырғанда, көне ... ... ... ... й-ге сәйкестігі айқындалады. Алайда көне түркі тілінде
г-мен айтылған кей ... сол ... ... ... да бар. ... ... үгіт, көгер сөздері сондай (ескерткіштер тілінде йігіт, өгүт,
көгер). Көне ... ... й-ге ... ... тіл ... ... ... қамтыды деп қарауға болмайды. Бұлардың бәрі фонетикалық
ұқсас сөздердің сыртқы пішін ... ... ... ... ... ... тілінде көгле сөзі екі түрлі: бірде ән салу, күй күйлеу
мағынасын ... ... көк ... ... ... ... берген [3,13б].
Сонымен бірге, көп сөздер құрамындағы г элизияға ұшыраған. ... ... кір (у), ... үшеу ... ... г-нің элизияға
ұшырауы орта ғасыр ескерткіштерінде-ақ кездеседі: кергек сөзі керек түрінде
де айтылған. Бұл ... те кей ... көне ... ... омоним
сөздерінің сырт құрылысы жағынан бір-бірінен ажырасуынан себеп ... ... ... өгіз ... ... өзен ... ... г дыбысының түсіп
қалуының нәтижесінде қазақ тілінде екі ... ... ... ... көне түркілік г көбінесе й-ге айналған. Көне түркілік бег,
ег қазақ тілінде бій, ій түрінде дыбысталады. Көне ... ... ... сол арқылы сөздің фонетикалық өзгерісі кейде тіл ... ... әр ... ... ... арқылы көмескеленіп
кеткен. Қазақ тіліндегі бүйі, шійкі сөздерінің құрамынан ... ... көне ... ... жамалған қосымшаны ажыратуға болады.
Көне жазбалар тілінде бүйі сөзі бег, ... сөзі йіг ... ... ... ... ... ж-ға, г-нің й-ге
айналуы, содан соң –кі (сын есім ... ... ... Сөйтіп
алдыңғы фонетикалық өзгеріс жай көзге байқалмайтындай ... ... ... де ... ... ... ... құрамында г элизияға
ұшыраған. Сөз соңындағы г-нің элизиясы көбінесе оның ... ... ... ... байланысты болып отырады: сарығ, ... ... ғ, г ... ... Бірақ бақ, бау (бағ), тақ, тау
(тағ), сау, сақ (сағ), т.б. Соңғыларда ашық дауыстылар айтылады.
Сонымен, көне ... г, ғ ... ... де, басқа дыбыстық
өзгерістер тәрізді, тіл құрамында ұқсас сөздердің сыртқы пішін жағынан бір-
бірінен ... алып ... ... г ... ... ... ... құрылысына да әсерін
тигізді. Бұл әсіресе ... ... ... ... байқалады. Бұл
жерде ең алдымен көзге түсетін –лық және –лы ... Көне ... ... ... ... –лы қалыптасқандығы айқын: бір
вариантында ғ-ның элизияға ұшырауы, екіншісінде оның сақталып, қатаңдауы (-
лық). Басқа варианттардың ... ... ... ... ... ... д, з, л, п, р дыбыстарынан да сөз ... ... ... ... ... басында айтылмаған. Қазіргі қазақ тілінде ... ... ... ... ... ... ... сөздер
екенін (замат, зирек, зейін), енді бірсыпырасы т-д сәйкестігінің нәтижесі
екенін (тиірмен – ... ... ... р ... ... ... дыбыстар. Л дыбысы сөз ортасында, сөз
соңында ... ... ... ... ... ... ... кездеседі:
апкел (алып кел), апар (алып бар), әкел (алып кел), боса ... ... ... л ... түсіп қалуы әсіресе оңтүстік қазақтарының
тілінде қалыптасқан норма. Башқұрт тілінен Н.К. Дмитриев ... ... ... ... ... ... ... сөйлеу тілінде
кездесетін фактілерді еске алу қажет. Қазақ ... отыр ... ... л ... түсіп қалуы арқылы келгені де белгілі. Л, сонымен ... сол ... ... мен ол жіктеу есімдігінің құрамынан да
түсіріліп айтылады. Түркі негіз ... л ... сөз ... ... ... ... ... ескермесек), сөз ортасында, ... ... жиі ... ... ал, бол, тол, қыл ... ... л түркі негіз тілінен келе жатқан құбылыс [4,149б].
Р дыбысы түсіріліп ... ... ... ... аса көп ... ... бекіт. Р-дің түсіп қалуы қазіргі е ... ... да ... ескі ... ер ... мәлім. Р дыбысы көне ... ... ... ... сөз ... қосымшалар құрамында жиі қолданылған, бірақ
ол тілде бірде-бір сөз осы дыбыстан басталмаған. Сөздің соңғы ... ... ... ... ... ... ... бір тіркесте
айтылған. Осы жай қазіргі қазақ тілінде де сақталған: ... ... ... ... ... р ... ... дауыстымен бір тіркесте
айтылған, сонда жоғарыда келтірілген сөздер көне түркі тілінде екі ... ... деп ... Сөз ортасында р үш түрлі қолданылған:
1) Екі дауысты арасында: қара,тара,ара;
2) Дауыссыз дыбыстан кейін: теңрі, соңра, ... ... екі ... р ... ... ... ... айтылған. Бұл морфемалар тарихи
қосымшалар болуы мүмкін;
3) Бірінші ... ... ... ... ... қарға. Бұл позициядағы р
түбірдің соңғы дыбысы, бұдан кейін айтылған буын – тарихи ... ... ... ... ... ... р>л ауысуы болған.
Р>з сәйкестігі немесе р>з ауысуы қазақ ... осы ... ... әрі ... ... ... Жоғарыда келтірілген жар > жаз > жай
сәйкестігінен басқа бұған тіре > тайа ... з ... ... ... қый ... аздаған сөздерді де жатқызуға болады.
Тарихи тұрғыдан орны тұрақсыз дыбыс деп н дыбысы да айтылады. ... еске ... факт – ... ... ... негіз болған бірлен
шылауы екі вариантта айтылған: бірлен-білен, ілен және бірле-бірле-іле,
яғни, бір ... ... ... Осы ... ... еске алатын
тағы бір факт – тәуелдіктің III жағы-ы //- с. осы ... ... оның орта ... - н пайда болады: баласын – да, ... ... көп ... ... бойынша тәуелдіктің III жағы алғашқыда - ын
// - сын ... ... ... сөздің абсолют соңында - н түсіп қалған ... ... ... ... алдында сақталып қалған.
Н дыбысы түркі негіз тілінде сөз басында ... сөз ... ... С.Е. ... ... Орхон – Енисей ... - ... ... ... ... сырттан енгендер. Бұған қарағанда,
көне түркілік дәуірде – н дыбысынан басталатын сөздер соншалық көп болмаса
керек ... ... ... бұл ... ... ... ... актив
қолданылатын дыбыстардың қатарына жатады. Дегенмен, зерттеушілер таза түркі
сөздерін абсолют басында өте сирек айтылатындығын ... Бұл ... ... ... ... болу ... М. Рясянен
бұндай дыбыс көне түркі тілінде болған емес, ... ... ... ... н, и ... ... кеткен деп қарайды. Ал жалпы түркілік н тек не
сұрау есімдігінде ғана бар.
Н ... сөз ... ... ... ... ... Мұны ... фактілер қазақ тілі құрамынан көп ұшыраспайды.
Бірақ қазақ тілінде сөз ортасында н, й ... ... ... ... ... ... құрамында жиі ұшырасады: қайда, қандай,
қанша. Бұл сөздердің ортақ түбірі қай // қан ... ... ... тілінің
батыс говорында қайда сұрау есімдігінің қанда варианты бар. Махмуд Қашғари
осы сөздер ... й ... айту ... ... ... н ... айту
арғу тайпасының тіліне тән деп көрсетеді. Айрықша бір ... ... ... Ол нану сөзінің басында айтылатын н дыбысының
элизияның нәтижесі деп қарайды. Қазақ тілінің ... ... бұл сөз ... ... ... ... мағынасы жағынан нану // шану сөзі илану
сөзімен түбірлес, ұялас. Бұл ... ... ... ... ... ш ~ н // л ... ... шығады.Көне, жаңа түркі тілдерінде сөз
басында айтылмайтын дыбыс – -н. Бұл дыбыс көбінесе сөз ... ... ... тіл ... ... ... ... сөз
ортасында қ, к, ғ, г дыбыстарының алдында ң дыбысы айтылады: жаңғыз, ... ... аты), ... мәңгі, т.б. Айталық, жоңғы сөзінің негізгі түбірі
жон, жону етістігі екені ... ... ... н дыбысына аяқталады. - ғ ... ... ... ... ... ... ... құрамында ң дыбысы
қалыптасқан [4,159б].
Көне түркі ... т ... сөз ... да, ... да, ... ... Қазақ тілінде т сөздің барлық позициясында да ұяңдамайды. Т
дыбысының д-мен ... ... ... ... ерекшеліктерімен
кездеседі: дұз – тұз, шілтер – шілдер, дәрте – терте, тілмәр – ділмәр, т.б.
Әрине, жергілікті ... ... ... бір жолы – ... халықтар
тілдерінің әсері.Бұдан бұрын айтылғандай, көне түркі тілінде б ... ... ... осы позицияда п дыбысы жұмсалмаған. Дегенмен, ... сөз ... б ... дәрежелі құбылыс. Түркі негіз тілінде
сөздің басы қатаң ... ... ... ... ... ... негіз тілінің
соңғы дәуірлерінде п қатаң дыбысының ұяңдануының нәтижесінде қазіргі
тілдерде сөз басында б ... ... ... ... ... ... ... түркі тілдерін топтастырудың бір ... ... с, ш ... ... ... ... салыстырып
қарағанда мына жай байқалады: сөз соңындағы ш ... ... с-ға ... ... ... бұл ... ... есебінде қалыптасып кеткен.
Қазақ тіліндегі ж қазіргі түркі тілдерінің ... сөз ... ... ... көне ... ... көрінісі. Осылай дегенмен, ж
фонемасының да көне түркі тілінде немесе одан да әрі ... ... ... ... ... ... деп қарауға болмайды. Әр автор бұл сұраққа
әр түрлі жауап беріп келе жатыр. Бірсыпыра зерттеушілер көне ... ... ж ... ... деп есептейді. Бұл пікірдің авторлары ... ... ... ... деп ... й > дж > ж. Егер бұл
пікірді қостасақ, қазіргі ... ... ... ... ж фонемасы дж
аффрикаты арқылы й-ден дамыған деп ... ... ... ... ... де ... ... ретінде де д ~ ж сәйкестігі байқалады.
Мысалға, далаң, жалаң дублеттері, жүз, дүз (сан ... зат ... ... ... ... тәрізді әдеби норма мен говорлық тұлғаларды атауға
болады.Дегенмен осы фактілердің өзі ... ... ... ... ... ізін байқатады [5,66б].
1.2 Сөздің ... және ... ... ... ... ... ... сөздің басы мен соңы ... ... ... болуы тілдің даму барысында болған өзгерістердің ... ... тән ... ... ... ... ... де сөздің
қай дыбысқа аяқталуы тұрғысынан бірөңкей болып келмейді.
Дегенмен, қазақ сөзінің басы мен ... ... оны ... ... ... да ... ... бар.
Қазақ тілі сөз басында қатаң т, қ дыбыстарын айтуға бейім тіл ... б, п ... ... осы ерекшелігін сақтамайды. Қазақ ... ең жиі ... ... – б, ал п ... ... ... – сырттан енгендер (олардың да кейбіреулерінің б-дан басталатын
дублеттері бар немесе ... ... ... түркі тілдері б, п
дыбыстары сөз басында айтылуына ... ... бір ... бар жүйелі
топтарға бөлінбейді.
Түркологияда қалыптасқан пікір ... сөз ... б – ... бір кезгі қатаң п дыбысының әлсізденуінің, ұяңдануының нәтижесі,
ал сөз басындағы т ескі күйдің ... де, ... ... ... ... осы позицияда д-дыбысының айтылуы жаңа құбылыс.
Сонымен бірге, қазақ тіліндегі анлауттағы т мен д, б мен п ... ... сөз ... ... олар ... ... полат,
диірмен, тиірмен) формалар ғана жасайды. Ал кейбір сөздер ... ... ... ... ... бірі байырғы сөз, екіншісі
сырттан енген болып шығады (бол, пол). Бұл ... ... ... ... және тұяң ... ... көне ... тілдерінің
қайсысында да фонемалық мәнге ... ... ... ... ... ... з, с дыбыстарының айтылу жүйесі көңіл аударарлық. Түркі
тілдерінің барлығында бірдей сөз соңында з ұяң ... ... ... ... ... з дыбысынан басталатын сөздер о ... ... ... ... ауыс-күйіс жолымен келгендігі (экстралингвистикалық
жол) мәлім. Ал сөз ортасындағы з түркі негіз тілі ... де ... ... ... тән ... ... ... мен қосымшаның шегінде де
байқалады. Дыбыстардың үндесу заңдылығы жалпы түркі тіліне тән болса да,
оның осы позициядағы көріністері ... ... ... ... болып
келе бермейді. Қазақ тілінде осы позицияда болатын дыбыс өзгерістері, жалпы
түрік тілдерін былай қойғанда, қыпшақ тобындағы тілдерде де бірыңғай емес.
Н//д //т бұл ... ... мен ... ... ... ... Фактілерге қарағанда, ілік септіктің алғашқы формасы –н болған.
Кейін, көне түркі ... және ... ... ол ң-ға ... да,
дауыссызға біткен түбірге ... ... ... –ы ... -ың. ... соң ... ... септеудің нәтижесинде –н
қосылған: -ның. Оңтүстік батыс тілдерінде дауыссыздарға біткен түбірлерге
–ның ... ал ... ... ... ескі ... –ың ... септіктің қосымшасы көне түркі және ұйғыр тілдерінде –ғ, -г,
-ығ, -іг ... ... ... ... негізделген септеу жүйесімен –ны,
-ні болып қалыптасты.
Бұл қосымшалардың қайсысы да түбірдің ... ... ... ... ... –д, -т дыбыстарына өзгереді. Ал қазақ, ... ... ... ... ... -ны, сонордан кейін –дың, -ды,
қатаңнан соң –тың, -ты. Ал қырғыз тілінде сонордан кейін де ілік ... ... Бұл ... тек ... ... ғана емес, башқұрт, түрікмен,
тува ... ... ... ... ... ... ... Қазақ
тілінде түбір мен қосымшаның шегінде бұл өзгеріс, негізінен, мына түрде
көрінеді: дауыстылардан соң –м , ... соң –б, ... соң ... Л ... д, т-ға ... ... ... грамматикалық
формаларда кездеседі: көптік жалғау –лар, зат ... ... ... ... –лық, етістік жасайтын қосымша –л. Кейде ... ... ... ... да осы ауысу байқалады. Барлық түркі тілдеріне ортақ
заңдылық: дауыстыдан соң және й, р ... соң –л, ... ... соң –д, ... соң –т. ... бірсыпыра түркі тілдерінде
сонор дыбыстардан соң да л-дан басталатын қосымшалар жалғанады, ... ... ... ... ... деп ... ... ноғай
тілдерінде де сақталмайды [3, 12б].
Протеза, эпентеза, дауыссыздардың элизиясы. Тарихи тұлғадан ... ... бір ... болмауы мүмкін де, бірақ тілдің даму
барысында пайда болып, қалыптасуы ықтимал. Әдетте тіл ... ... деп ... ... ... ... сөз ... тілдің даму барысында пайда болып, қалыптасқан дыбыстарды еске
алады. Протезалық және эпентезалық ... ... ... ... сөздерінің
тарихи қалыптасқан құрамынан туатын ерекшелік.
Түркі сөздері, сол сияқты қазақ сөздері де, ... ... ... л, р дыбыстарынан басталмайтыны ... ... ... ... сөздердің барлығы да тілімізде қалыптасу процесінде осы
заңдылықты сақтайды.
Қазақ тілінде протеза есебінде жиі ... ... ... ... бұрынғы дәуірлерде енген араб-парсы сөздері де,
орыс сөздері де ... ... ... ... осы ... ... ... Қазақ тіліндегі үстел, ырас, ырза, ірет,
т.б. сөздер осы протеза ... ... ... ... кейде о ашық
дауысты дыбысы да айтылады: орыс, ораза ... ... ... ... ... ... сай ... рахмет, лашын тәрізді сөздер де
айтылуда ырахат, іренжу, ылашын болып, протеза ... ... ... ... ... ... щ, в, л, ... орыс тілінен енген сөздерге де тән. ... тек ... ... ... ішінде протеза ретінде жиі қолданылатын дыбыс –й. Түркі
тілдерінің көне дәуірінде сөздің абсолют басында протеза ... ... ... ... ... ... қазақ тілі заңдылығына лайық ж дыбысына айналған.
Қазіргі тілімізде кейбір сөздердің басында айтылатын ж сол ... ... ... ... XI ғасырдағы түркі тілдерінің фонетикалық
сипатын баяндап ... кей ... ... ... й ... ... ... ығла-йығла, ылығ-йылығ, іг-йіг. Бұл сөздер
қазақ тілінде жыла, жылы, ій (ір) түрінде айтылады. Протеза й тек ... ... ғана ... ... ... ... протеза й
қазақ тілінде ж-айналып орныққан. Н.К. Дмитриев бұл дыбыстың ... ... е ... ... ... ... байланысты құбылыс
деп қарайды. Қалай да протеза ... ... ... ... ... болған әрі бар құбылыспен ұштасып жатады [3, 14б].
Эпентеза немесе сөз ішіндегі ... ... тиіс екі ... ... ... ... айтылуы да қазіргі әдеби тіл ... ... ... ... ... ... ... араб-
парсы тілдерінен ауысқан сөздер құрамында жиі ... ... ... пікір, уақыт, өмір, ресім (сын есім ... есім ... ... ... ... ... Революцияға дейінгі уақытта
орыс тілінен енген сөздердің көпшілігі-ақ ... ... ... ... ... ... кереует (кровать), бөрене (бревно),
тұрба (труба), сымала (смола), т.б. эпентеза дыбысты сөздер.
Сөйтіп ... ... ... да сөз ... ... ... ететіндер қатарына жатады. Осыдан ... ... ... ... қалыптасқан дыбыстар этимологиялық дыбыстар қатарына жатпайды. Тіл
құрамына сырт жағдайлардың ... ... ... ... ... ... ... Сөз құрамындағы этимологиялық дыбыстардан
кейін пайда болған мұндай дыбыстарды бөлек қараудың қажеттігі де осында.
Сөз құрамында әр түрлі сырт ... ... ... ... ... ... жайлы айтқанда, сөз құрамында бұрыннан бар
дыбыстардың түсіп қалу (элизия) құбылысы да болғандығын айту ... ... ... ... ... ... ... сөздері ғ, г, х, һ дыбыстарынан басталмайтыны мәлім.
Осы ... ... ... қазақ тілінде әр түрлі орныққан. Көп
реттерде қазақ тілі өзіне жат ... ... сөз ... ... ... айтқан. Осының нәтижесінде қазақ тілінде Әбдірахман,
Әли, Омар, Оспан тәрізді кісі аттарымен қатар әл, әзір, ... ... ... т.б. сөздер қалыптасты. Сонымен қатар, кей сөздер ... ... ... ... қазақ тілі заңдылығына лайықталып қатаңдап кеткен.
Содан ... ... ... кейбірінің қатаң дауыссыздар басталатын
варианттары ... ... ... Қалима, Құмар, Құспан, қазір,
кәзір, хал, т.б. Бұлардың ішінде әсіресе ... ... әзір ... ... көңіл аударады. Бұлардың өзара әрі мағыналық, әрі
грамматикалық жіктелісі сондай, екеуін екі ... ... топ ... г дыбыстарының элизиясы сөз ортасында да байқалады. Қазақ ... мән, ... ... соның нәтижесі. Ал, ғ, г дыбыстарының элизиясы
түркі тілдеріне әсте жат емес. Мұндай құбылыс ортағасырлық түркі тілдерінде
де ... ... ... ... ... ... күйінде қалып,
қазіргі тіл құрамында түбірлес сөздердің қалыптасуына ... ... ... ... ... ТІРКЕСІМІНЕ ҚАТЫСТЫ МОРФОНОЛОГИЯЛЫҚ ҚҰБЫЛЫСТАР
Дауысты дыбыстарға қарағанда дауыссыз дыбыстардың тіркесімі күрделілеу,
өйткені ... ... ... ... Егер ... ... дұрыс ажырата алсақ, тек фонетиканың ғана емес ... ... ... ... ... фонологиялық негізін анықтау
үшін осы тіркесім мәселесін ашып алу керек.
Қазақ тілі білімінде дауыссыз дыбыстардың ... ... ... ... ... Ә.Есенгелдина, А.Рабиновичтердің еңбегі басқа тілмен
салыстыру мақсатында жазылса, ... ... ... тілінің
өз материалдарына сүйенеді. Дегенмен бұл ... ... ... ... толық мәлімет бере алады деу қиын. Бұлардың ішінде арнайы
кандидаттық диссертация көлемінде ... ... ... ... ... туынды. Бірақ автор бірсыпыра ... ... біз ... ... тіркесімі жайлы ойымызды осы
диссертацияның кемшілігін ... ... ... ... ... қазақ тілінде 17 дауыссыз фонема, варианттарымен (к-г,
қ-ғ) деп алып, олардың тіркесім мүмкіндігін қарастыруын толық ... к, қ, ғ, г, п, б, т, д, с, з, л, р, м, н, қ, у, й, ш, ж. ... осы ... ... ... 361 ... 16 тіркесімнің кездесетінін
дәлелдейді. Ал осы сан біздің ... ... 173-ке ... ... бар
деуіміз де осы санның мәйкес келмеуіне байланысты. Енді осы ... ... ... тіркесті, негізінен, ... ... ... ғана оң ... ... ... ... мен сөздіктерді
пайдаланғанда әріп тіркесінің өзгешелігін ажырата алмасақ, көп тіркесімнен
қателесеміз. ... ... ... ... ... ... келе бермейді. Ал С. ... ... ... ... ... ... оның көрсеткен тіркесімінің ішінен 14
тіркесім әріп тіркесімдері болып шыққан. Олар: йу, ну, ғу, ру, ту, су, ... км, бб, лд, дб, бж, бз ... бұл ... алғашқы алтауына (йу, ну, ғу, ру, ту, су,)
мысал ретінде хайуан, ... ... ... патуаласу, су, расуа,
сөздерін келтіреді. Бұл тек жазу нормасы ... ... ... ... ... у әрпі үу, ұу ... ... ретінде ғана қолданылады. Егер
келтірілген мысалдарды сөйлеу нормасымен жазсақ, онда хайұуан, ... ... ... ... болар еді. Сондықтан у дыбысы ешқашан
өзінен бұрын тұрған дауыссыз ... ... ... Ал сш ... ... деп ... башшы деп айтатынымыз ... ... ... қм, км ... жағдайына келейік. Бұл екі тіркесімнің дәлелі
ретінде ақмақ, хикмет, сөздері мысалға алыныпты. Бұл мысалдар тіркесімнің
толық, ... бола ... ... ... деп жазғанымызбен (тіпті сирек
қолданылатын ... сөз ... ... ) мына ... ... ... ... Ал ақмақ сөзі қазақша айтылса да , ... да ... қ мен ... ... ы ... ... қолданылады. Тілімізде ақмамық,
ақмарал сияқты сөздер ... ... ... ... болып қ
дыбысы ғ-ға айналып кетеді. ... ... ... қ ... ... Бегмахан болып айтылуы да қм, км дыбыстарының қазақ ... ... ... енді бб, дд, ... ... ... ... сөздерде ғана кездеседі.
Мысалы: махаббат, аббат, мүдде, әдді сияқты сөздерді осылай ... ... ... ... де рас, ... ... ... сөйлеу тіліне
сүйенсек, қатар тұрған б және д дыбысының түсіріліп ... мүде ... да бар. ... тіліндегі бұл құбылыс қайдан пайда болды? ... ... ... ... ... сөз ... да, б, д дыбыстары
келмейді. Ма-хаб-бат, мүд-де ... буын ... ... ... тұрған
жоқ, хаб буыны хап, мүд буыны мүт ... ... ғана ... ... ... түседі. Екіншіден, махаппат, мүтте, болып айтылмайтын себебі тағы
бар. Ол – бұл сөздердің төл сөзіміз еместігінен. Тілімізге сіңісу ... ... ... ... бір-бір б және д дыбыстары түсіріліп
айтылатын ... Ал ... сөзі емле ... ... ... кім ... сөз ... тілінде әлдеқашан абат түрінде қалыптасып кеткен. Әдді сөзі
бірлі-жарым авторларда кездескенімен әді немесе әтті варианты ... оған ... дд ... қазақ тілінде бар деу жаңсақтық болар еді.
Қазақ тілінде бд, бж, бз ... ... ... ... тек жазу
нормасында ғана кездеседі. Мысалы: дыбдыр, сыбдыр құбжіңде, абзал сөздерді
дәл осы, жазылуындай дыбысталады деуге ... Олар тек ... ... авзал түрінде ғана айтылады. Себебі қазақ тілінде б ... ... ... ... Бұл – бір ... ... екінші буынды
бастап тұрған д, ж, з, дыбыстары ұяң. Бұл ұяң ... буын ... ... ... п-ға ... ... ... сондықтан б дыбысы д, ж, з,
дыбыстарымен ... үшін в-ға ... ... ... п ... өзі ... алдында келіп в-ға айналатын кезі ... ... алып ... же, доп жоқ ... айтылуда алыв жібер, сатыв же, дов жоқ ... Ол алыв ... ... ... ... тіркестердегі в дыбысы
түсіріліп, алыжбер, сатыжбер түрінде де ... ... бд, бж, ... жоқ ... ... ... ... Олай болса, әңгіме болып
отырған 14 тіркесім С. Мейірбекова санап шығарған 161 ... ... ... ... 147 тіркесім қалады, бірақ біз бұған 26 тіркесімді
қосамыз ... ... ... 26 ... ... ... үш ... бөліп
береміз.
1. РР, мр, тм, ғн, гн, жм, жж, эн, сн ... ... ... Ал ... ... жаттығы жоқ. Өйткені көптеген сөздерде біз
дауысты дыбыс редукциясын ... ... ... ары, ... ... сын есімнің шырай формасының көрсеткіші –ырақ, -ірек, ... ... ... ... ... ... айтылуымен бірге,
арағырақ, аррақ, берегірек, беррек, саррақ болып айтылуы бар екенін ... рр ... жоқ дей ... ... ... ... бір шарты оның алды-артындағы дыбыстың
тіркесе алу икемділігі десек ... ... ... ... сөздің
екінші буынындағы ы дыбысының түсіріліп айтылуы р және п ... ... ... ... біз ... ... шатына-шатна, қатына-қатна, мағына-мағна, қажымұқан-қажмұқан, қазына-
қазна, азына-азна, есіне-есне, осынау-оснау сияқты ... ... бұл ... деп ... тм, ... ... тілінде
кездеседі дегенде, кісі аты Патима-Патма ... ... ... ... шет май, шат май және атпат, ... қос ... ... ... ... ... ... варианттары да кең тараған.
2. лн, лз, ңж, нз, гм, ғб, жг, шм, сл, см, ... ... ... әрі тек кісі ... жер су атауларында кездесетінін
ескерген жөн. Мысалы: лн, (құлназар, Балнұр, ... ... ... ... қж ... ... кең жер), ғб ... қағба), шм
(Ешмұқан, кәшмір, ашмал), сл (Есләм, Әслі), см (Ысман, Қосман, Құсмұрын,
Есмырза), нз (Күнзила, ... ... ... ), гм ... көг ... көг ми). ... ... Ысман сияқты кісі аттары
Құспан, Ыспан түрінде де кездеседі. Бірақ м дыбысының п-ға ... ... ... ... бұл ... см ... жоққа шығара алмайды.
3. Соңғы топтың талас тудыруы да мүмкін, өйткені қазақ (түркі) ... ... ... ... ... ... ... тілдерінде буын
қос дауыссыздан басталмайды делінген (қ.Буын). Соған ... ... ... ... ірі ... сөз басында қос дауыссыз
кездесіп қалатынын ... да ... ... Ал М. А. ... ... ... сөз ... бл (блек) бр (брак) кт (ктап) кл
(клем) пш (пшақ) пс ... ... ... ... көз ... (87,88). ... біз сөз басында бұл дыбыстардың тіркесетініне
күмәнданғандықтан оларды қоса алмаймыз. Біздің қосайын деп ... ... ... ... буын ... ... бр, кр, др, тр, ... Бұлар бадырай, едірей, қақыра, ... ... ... жапырақ, топырақ, сияқты сөздердің айтылу барысында ... ... ы не і ... ... ... ... ... көкрек, әкреңде, атрап, батрақ, жапрақ, топрақ болып дыбысталуына
байланысты [6,37б].
Шұғыл б, д, к, қ, т, п ... мен р ... ... ... ... дыбыстың түсіріліп айтылуына күмән келтіретіндер де табылуы мүмкін.
Бұл дыбыс арасындағы дауысты дыбысытың түсірілуі басқа ... ... ... ... ... рас. ... екінші буындағы дауысты
дыбыс түсіріліп айтылғанда, екі жағындағы екі дауыссыз екі буынға бөлініп,
бірі алғашқы ... ... ... ... буынның басында тұрады.
Мысалы: мұрыны-мұрны, жеңеше-жеңше, ойына-ойна т.б. Ал біз ... ... ... ... болу себебі дауысты дыбыс түсірілгенде
б, д, к, қ, т, п дыбыстары р дыбысымен ... ... ... еніп ... ... қа-қра, көк-крек, а-трап, жа-прақ. Бұл өзгешелік сырттай
қарағанда бір түрлі көріну ... Бұл ... ... құбылысының
барын екі түрлі себеппен түсіндіруге болады.
Біріншіден, мектеп оқушыларының бадырай, ... ... ... ... ... ... себебі сөйлеу нормасына қалыптасқан
баталар бұл ... ... ... т.б. ... ... ... Бұл жағдай
сөйлеу нормасын аңғартатын көрсеткіш деуге болады. Екіншіден, ақындардың
шығармаларында буын санына орай ... ... ... ... бірде
түсірілмей қолданулуы нақты айғақ бола алады. Бұл жағдайды байқаған Р.
Сыздықова:
Жасыл шөп, ... жоқ ... ... ... бала шулай.
Қайыршы – шал-кемпірдей түсі кетіп,
Жапырағынан айрылған ағаш, қурай – ... ... ... ... жапырағынан айырылған сөздері жапрағынан айрылған ... ... ... өлең жолы 11 буын болу үшін ... 4 буын ... 3 буын ... қурай 4 буын болып айтылуы қажет деп тұжырым жасауы
біздің ойымызға да дәлел болады. Бірақ бұл сөздерді ... ... ... ... буынға бөлсек, сөздің айтылу сазын бұзған боламыз [18,34б].
Аталған тіркес ішінде сөз болмағаны – бр ... Бұл ... ... ... ... ... сөз ішінде б және р дыбысының
арасындағы дауысты ... ... ... екі түрлі вариант пайда
болады. Бірде кр, қр, пр тіркесімдері сияқты қос ... ... ... ... б ... р ... ... буын соңында қалады. Бірақ ол
кезде сыбдырла – сывдырла дегендегідей в-ға ... ... ... ...... ... сөзі а-брой-ав-рай болып екі түрлі айтылады. Демек,
тілімізде бр тіркесімі де буын басында келе алады екн.
Сонынмен ... ... ... ... тіркесімі 173 болып шықты.
Олардың нақтылы көрінісін мына ... ... ... ... ерби, қарбан, тырбан, сарбаз, т.б.
рг: бірге, терге, ... ... ... ... ... ... сарғай, қорған, т.б.
рд: арда, көрді, жырда, бірден, сырдаң, т.б.
рж: моржа, қаржы, ыржи, қоржи, ... ... ... ... ... күрзі, арзан, т.б.
рк; ерке, серке, күрке, бүрке, еркін, т.б.
рқ: арқа, тарқа, жарқын, қарқын, сырқат, т.б.
рл: арлан, шарла, ... ... ... терле, т.б.
рм: арман, қарман, күрме, терме, тырма, көрме, т.б.
рн: арна, сарна, тырна, қырна, ... ... ... ... көрпе, сорпа, қарпы, ұрпақ, торпақ, т.б.
рр: аррақ, беррек, ... ір (і) рек, ... ... ... арс, ... ... ... арта, артық, қортық, ерте, күртік, т.б.
рш: орша, барша, ... ... ... ... ... у, и, ң ... ғана ... демек 16 тіркесім
жасайды.
лб: жалбыр, қолбыр, салбыра, үлбіре, т.б.
лг: белгі, әлгі, үлгі, сүлгі, көлге, ... ... ... талға, жолғы, тұлға, т.б.
лд: молда, қолда, талда, толды, келді, т.б.
лж: алжы, былжыра, қалжыра, ... ... ... ... ... ... ... өлке, түлкі, бүлкіл, кілкі, күлкі, т.б.
лқ: жылқы, алқа, қолқа, талқы, салқын, т.б.
лл: молла, алла, күллі, т.б. бірақ бұл ... ... ... ... да ... ... бөлме, қалма, жалма, т.б.
лн: жылнама, Балнұр, Құлназар, Гүлнәр, т.б.
лп: алпауыт, қалпы, жалпы, ... ... ... ... ... былтыр, келтір, елтір, т.б.
лс: алса, болсын, толсын, әлсін, т.б.
лш: алшақ, ... ... ... ... дыбысы өзінен кейін келген р, у, й, қ ... ... ... ... ... қамба, көмбе, үмбет, сымбат, қымбат, т.б.
мг: емге, жемге, т.б.
мғ: құмға, тамға, самға, шамға, т.б.
мд: құмдық, сұмдық, жымдас, қамда, т.б.
мж: жым-жырт, ... ... ... қамзол, арамза, Әмзе, т.б.
мк: көмкер, мүмкін, т.б.
мқ: қамқа, дымқыл, шымқай, шымқы, т.б.
мл: емле, мемлекет, мәм (і) ле, ... ... ... шаммен, т.б.
мн: емнен, құмнан, шымнан, т.б.
мп: төмпешік, томпақ, қампай, кемпір, т.б.
мр: қым (ы) ран, ем (і) рен, сұм (ы) рай, ... ... ... ... ... ... қамты, тамтық, қымта, кемтік, т.б.
мш: емші, кемшілік, қамшы, тамшы, т.б.
М дыбысы өзінен кейін тұрған й, у, қ, дыбыстарымен ... ... ... жасайды.
нд: енді, мүнде, кенде, менді, күндік, т.б.
нж: күнжіт, жүнжі, жанжал, тұнжыра, т.б.
ңз: Күнзила, Жанзақ ... ... ... ... ... т.б.
нс: қансыра, үнсіз, менсіну, т.б.
нт: әнтек, тентек, жантақ, жантай, т.б.
нш: енші, ... ... ... т.б.
Н дыбысы өзінен кейінгі б, п, м, г, ғ, к, қ, л, р, у, й дыбыстарымен
тіркеспей 7 ... ғана ... ... ... кейбір, жайбарақат, т.б.
йд: қида, (айтылуы-қыйда), майда, қойда, т.б.
йг: күйгелек, бәйге, үйге, әйгілі, т.б.
йж: ... ... ... күйзел, Байзақ, ище, (ійзе), т.б.
йк: үйке, күйкі, кейкі, икем, (ійкем), т.б.
йқ: қайқы, тайқы, ұйқы, сойқан, айқын, т.б.
йл: ... ... ... сыйла, т.б.
йм: Айман, сайман, түйме, оймақ, т.б.
йғ: айғақ, айғай, қайғы, тұйғын, т.б.
йн: ... ... ... ... ... ... жайпа, тайпа, ойпат, шайпауыз, т.б.
йр: айран, бұйра, қайран, сайра, т.б.
йс: ... ... ... ... ... айт, ... ... айтақта, т.б.
йш: күйші, қайшы, үйшік, түйші, т.б.
И дыбысы өзінен кейін ... у, й, қ ... ... 16 ... ... жаңбыр, таңба, теңбіл, т.б.
ңг: мәңгі, түңгі, (жаз, түңгі,) күңгей, т.б.
ңғ: жаңғырық, жоңғы, қараңғы, қаңқы, т.б.
ңд: маңдай, таңдай, түңдік, кеңдік, т.б.
ңж: ... ... ... ... ... ... т.б.
ңк: дүңкіл, мүңкі, ісіңкі, шіңкіл, т.б.
ңл:еңлік, саңлақ, Қаңлы, Мұңлық, т.б.
ңм: сеңмен, шыңмен, тоңмойын, тоңмай, т.б.
ңн: шаңның, маңнан, ... ... ... тәңрі, ең (і) ре, мөң (і) ре, т.б.
ңс: сыңсы, қаңсы, таңсық, мұңсыз, ... ... ... ... ... ... ... дыбысы өзінен кейін келген п, у, й дыбыстарымен тіркеспейді, 15 тіркес
жасайды.
уб: тәубе, нәубәт, т.б.
уг: түнеугі, белдеуге, т.б.
уғ: тауға, сауға, ... ... ... ... суды, қуды, т.б.
уж: әужай, маужыра, т.б.
уз: зауза, қауза, т.б.
ук: жеукемде, әуке, Тәуке, т.б.
уқ: қауқар, ауқал, мауқы, т.б.
ул: ... ... ... ... ... ... ... қаумала, т.б.
ун: ауна,буна, қунақы т.б.
уп: әупілдек, әупірім, т.б.
ур: тура, жаура, қура т.б.
ус: жуса, қуса, таусыз, т.б.
ут: Жаутаң, ... ... ... қушық, суша, т.б.
У дыбысы өзінен келген қ, и дыбыстармен және өзді-өзі (уу) тіркеспейді,
16 тіркес жасайды.
пк: ... ... ... ... ... шапқы, тапқыр, т.б.
пп: оппа, көпсіз, қаппа, т.б.
пр: жап (ы) рақ, топ (ы) рақ, т.б.
пс: топса, ... ... ... ... ... ... т.б.
пш: тапшылық, қапшық, т.б.
П дыбысы өзінен кейін келген б, г, ғ, г, д, ж, з, л, м, н, ң, у, ... ... 7 ... қана ... ... егде, бөгде, т.б.
гж: бүгжеңде, кегжи, Бегжан, т.б.
гз: мегзе, елегзі, Бегзат, т.б.
гм: Бегман, т.б.
гн: көгнар, Бегнар, т.б.
Г дыбысы өзінен кейін к, қ, ң, ғ, г, п, с, ш, т, л, у, й, р ... 6 ... ... ... ... т.б.
ғд: бағдар, жағдай, т.б.
ғж: бағжи, ағжар, ағжан, т.б.
ғз: бағзы, тағзым, мағзұм, т.б.
ғл: ... ... ... ... Ағман, т.б.
ғн: мағ (ы) на, сығнақ, т.б.
Ғ дыбысы сөзінен кейін ғ, г, қ, к, п, р, с, т, ш, у, й, ң ... 7 ... ... ... ... ... ... т.б.
жғ: мыжғыла, т.б.
жд: уәжді, лаждап, аждаһа, т.б.
жн: ... құж (ы) на, ... ... мыж-мыж, т.б.
жж: Божжан, (Бозжан), көжжібер, (көзжібер), т.б.
Ж дыбысы өзінен кейін келген з, қ, к, ң, п, с, т, ш, у, и, р, ... ... жеті ... ғана ... ... ... кезбе, т.б.
зг: езгі, күзгі, сүзгі, т.б.
зғ: жазған, қазға, қозға, т.б.
зд: аздап, мазда, ... ... ... ... т.б.
зм: мазмұн, аз-маз, т.б.
зн: аз (ы) на, т.б.
зт: бозторғай, бізтұмсық, т.б.
З дыбысы өзінен кейін ... ж, к, қ, ң, п, н, р, с, ш, у, ... ... ... ... ... көкке, текке, т.б.
кп: төкпе, екпе, т.б.
кр: әк (і) рең, көк (і) рек, т.б.
кс: кексе, ескер, т.б.
кт: көктен, өктем, ... ... ... бүкше, т.б.
к дыбысы өзінен кейін келген б, г, ғ, д, ж, з, й, к, у, л, м, н, ... ... Тек алты ... жасайды.
ққ: аққан, шаққа, т.б.
қп: ақпан, ақпар, т.б.
қр: қақ (ы) ра, тоқ (ы) ра, ... ... ... ... ... ... т.б.
қш: ақша, бақша, қақшы, т.б.
қ дыбысы өзінен кейін ... б, г, д,ж, з, и, к, л, м, н, ... ... Алты ... ғана жасайды.
др: ад (ы) раң, жад (ы) ра сияқты ... р ... ғана ... он ... ... ... ... ескек, түскі, іскер, т.б.
сқ: асқақ, қасқа, босқа, т.б.
ст: естелік, төстік, бестік, т.б.
сл: ... ... ... ... Есназар, Досназар, т.б.
см: Досмырза, ісмер, т.б.
сп: кеспе, баспақ, т.б.
сс: ыссы, мәссаған, бассыз, т.б.
С дыбысы өзінен ... ... б, г, ғ, д, ж, з, и, у, ң, р, ... ... ... ... ... өткір, кеткен, беткей, т.б.
тқ: шатқал, қатқыл, атқан, т.б.
тм: Патма, (Патима) Айтмахамбет, т.б.
тн: шат (ы) на, қат (ы) на, ... ... ... ... ... ат (ы) рап, бат (ы) рақ, т.б.
тс: қатса, бітсін, ... ... ... ... ... ... қатшылық, отша, т.б.
Т дыбысы өзінен кейінгі б, ғ, г, д, ж, з, л, ң, у, й ... ... ... ... ... үшкір, кешкі, т.б.
шқ: ұшқын, қашқын, ашқылтым, т.б.
шл: аш (ы) лып, үш лақ, т.б.
шы: аш (ы) на, қыш (ы) нып, т.б.
шм: ... ... ... ... қашпақ, пұшпақ, т.б.
шш: ашшы, башшы, (басшы), т.б.
шт: аштық, үштік, т.б.
Ш дыбысы өзінен кейін тұрған б, г, ғ, д, ж, з, и, ң, р, с, ... ... ... ... ... [9,58б].
Сонда біздің байқауымызша, 19 дыбысытың ішінде біреуі (б) басқа
дыбыстармен де, ... де ... ал ... 18 ... ... тұрып
айтыла береді. Бірақ дыбыстың басқа дыбыстармен тіркесу мүмкіндігі бірдей
емес. Р, и, у дыбыстарының әрқайсысы ... м, л, ң, ... т-9, ш, сз, ... ғ, ж, н, п, 7-ден к, қ, г, 6-дан д-1 ... ... ... ... не бұрыстығын анықтау фонетика саласы үшін де,
морфология саласы үшін де ... ... ... мен ... ... ажыратуға, әрқайсысының жеке-жеке ... ... ... ... ғана көмектесе алады.
2.1 Дыбыстардың алмасуы және морфонология
Дыбыс алмасу дегеніміз (альтернация) олардың қатынасқа түсіп, ... ... ... Дыбыс алмасу фонетикалық және грамматикалық
дыбыс алмасу деп екіге бөлінеді. ... ... ... ... ... ... алдында не артында тұрған дыбыстың әсерінен
(ілгерінен және кейінгі ықпал жолымен) пайда болады. Сондықтан ... ... ... жағдаймен түсіндіріледі. Мысалы, басшы, он бір
деген сөздердің башшы, омбір болып айтылуы, сш, нб, ... ... ... ... ... грамматикалық дыбыс алмасуларды тұрған орнына, алдыңғы не артындағы
дыбысқа байланыстырып түсіндіру мүмкін емес. Мысалы, мұнда-бұнда, құрбан-
құрман, ... ... ... ... ... қолданылатын
сөздердегі б-м, л-н, е-і дыбыстарының ... ... ... алмаймыз.
Бірақ грамматикалық (морфонологиялық) дыбыс алмасулардың бәрі ... ... бір ... келіп, басы ашық тұра бермейді. Кейде морфонологиялық
дыбыс алмасуларды фонетикалық дыбыс ... ... ... ... дауысты дыбысқа біткен сөзге барыс септік ... тек –ға, ... ғана ... Ал бұл ... ... септігінің ұяң ғ, г
дыбыстарынан басталуы сөз ... ... ... ... деп түсіндіру
дәстүрге айналған. Шындығына келсек, дауысты ұяң және қатаң ... ... ... ... бала-қай, ботақан сияқты сөздерде
дауыстыға аяқталғандығына қарамай, ... ... ... ... тұр. Демек, бала-ға, терезеге дегендегі ұяңнан басаталатын
қосымшалар артикуляциялық мүмкіндікке ... ... ... ... ... ... ... Сондай-ақ қазақ тілінде дыбыс алмасу
сингармонизм заңына да байланысты іске асады. Мысалы, ... жуан ... ... ... ... -лер, ... ... жалғанғанда а-е
дыбыстарының алмасатыны белгілі. Бұл жерде де морфеманың ... ... ... ... ... ... морфологиялық жағдайымен ұқсас
келетін кездері де болады.
Мысалы, түзіліс-түзіліс, ... ... ... мағыналары бір-бірімен алыс емес. Морфонологиялық дыбыс алмасу
арқылы пайда болған сөз нұсқалары ... с-м, к-м, л-н ... ... тұрған сияқты. Бірақ біз бұл өзгерістерді таза морфологиялық
көрініс деп ... ... ... ... ... жоқ, әр ... мағыналас
жұрнақтар арқылы жасалған сөздер ғана. Мәселен, ... ... ... сөз ... –іс және –ім, ... жұпта –ік пен –ім, үшінші жұпта
ырықсыз етістің –л, ... ... –н ... Морфонологиялық дыбыс
алмасуларды бұндай жағдайда шатастырып алмауды ... ... Ал ... деме
дегендегі етістік тудырып тұрған е жұрнағы мен ... кеңі ... ... ... ... керек. Өйткені бұл төрт сөзге жалғанып тұрған –е
және –і жұрнағы басқа қосымша морфема ... бір ... әр ... Бұл ... е-і дыбыстарының морфонологиялық алмасуынан пайда
болған. Қорыта келгенде, морфонологиялық дыбыс алмасудар таза фонетикалық
жағдаймен де, морфологиялық ... де ... ... ... нормаға айналған дәстүрлі құбылыстар [13,60-79б].
2.2 Дауыссыз дыбыстардың алмасуы және ... ... ... ... сөз ... ... тіл білімінде
диалектологтар әдеби тіл мен жергілікті сөз арасындағы дыбыс сәйкестіктерін
тілге тиек етіп келді. Оның ... сөз ... ... ... сөз ... сөз соңындағы алмасуларды ілгерінді ... ... ... сай түсіндіру жағы басым. Шынында сөз ... ... ... сөз ... себепсіз салдар жоқ дегенге
сүйеніп, кей ғалымдар тайпа тілінің қалдықтарына ... ... ... ... ... себеп іздейтін болсақ, тағам сөзінің тілімізде жаппай
қолданылуымен бірге ойын, ықшамдалған ... ... т ... ... ... басталуын қалай түсіндіреміз? Немесе тән сөзі дене ... және ... ... ... қолданылуы да түсіндіруге келе
бермейді. Мұндай түсіндіру сәті келе ... ... ... тек ... ғана емес сөз ... да, сөз аяғында да ... ... ... ... ғана ... ... құбылыстардың да
тіл дамуында нормаға айналатын тұстарын айта кету керек. Енді ... ... ... өтейік [12,49-51б].
Б-п дауыссыздарының алмасуы. Бұл шұғыл дауыссыздардан тұратын жұптардың
алмасып қолданылуы қазақ ... өте жиі ... ... бұт, ... ... ... бәкі, болат, бал, бақыр сияқты сөздердің тілімізде
пүт, пүтақ, палуан, песін, пенде, пәкі, ... ... ... варианттары
бар. Бұлардың қайсысы әдеби ... ... ... ... б ... ... ... ілінеді. Дегенмен, әдеби тілге қатысты
сөздердің жазылу ... ... емле ... ... ... бұтақ бесін, бәкі, болат сөздерінің әдеби тілден толық орын алып,
пұтақ, пәкі, полат, песін сөздері ... ... ... қалғанын көреміз
де, балуан-палуан сөзінің жарыса қолдануға құқы барын, ал пенде сөзі әдеби
тілге еніп ... ... ... ... ... ... салыстырудан
әдеби тіл мен диалект деп бөлудің өзі б-п алмасуларына шартты түрде ... бар ... ... Сондықтан әлі де жігі ажырамай, бәле-пәле,
байымдау-пайымдау сияқты сөздер әдеби тілде жарыса қолданылып келеді [12,98-
102б].
Б-п дауыссыздарының ... ... ... бірі ауысып келе беруіне
қарап, мағына ажыратқыштық міндетін жоққа шығаруға ... ... ... бақ, бат, бас, т.с. сөздердің, п –дан басталатын, ал пана, пайда,
парасат, пасық т.б. сөздердің, ... ... ... жоқ. ... бес-пес, біл-піл деген сөздерден ... ... ... Олай ... б және п дауыссыздары дара фонема бола тұрып,
сөздердің ұзақ ... ... ... ... да, ... ... ... қызметі әлсірейді. Сондықтан В.Б.Касевич фонемалардың өз
қызметін еш уақытта ... оны ... ... ... алмасуынан туындайтынын айтады [30,23б].
Б-п дауыссыздары сөз ішінде де алмасып келе береді. Мысалы, шүберек-
шүперек, таб-тапа (нан ... ... ... ... ... де кездесетін алмасулардың көпшілігі морфема жігінде (сөз ... ... ... ... бұл ... ... ... не артындағы ) дыбыстың әсерінен болған өзгеріс деп түсіндіріп
жүр. Мәселен, қазақ тілі ... «Сөз соңы п ... ... ... ... басталатын қосымша не сөз тіркесіп келгенде п дыбысы б
болып айтылады» деген ... бар. ... ... ... кеп-
кебеді, көп алды-көбалды, көп әкел-көбәкел т.б.
Бұл ережелерге берілген мысалдарды мойындамауға болмайды. П-дыбысының
дауысты ... ... ... рас ... дәл б ... в дыбысына
жақындайтынын ұмытпаған жөн: табадыемес, тавады.Бірақ осы бір нормаға
айналған дыбыс ... ... ... ... ... біз үшін ... сияқты. Себебі бұл жағдайды бір ... айту үшін ... ... бәрі ... ... ... керек. Айталық, тіліміздегі топыр мен тобыр, шабырту мен
тапыр (шапыр-шұпыр дегенде), ... пен ... ... мен жыпыр сияқты бір
түбірден өрбіген сөздердегі ... және ... ... ... ... ... қайшылықтар бар жерде ... ... жүру ... ... ... бұл ... б-п
дыбыстарының алмасуы сөйлеу ... ұлт ... ... ... ... тарихи ұяңдану процесіне ... ... деу ... ... Б-п ... тарихи (дәстүрлі)
құбылыс екенін түркітанудағы пікірлерден де байқауға болады [7,87-95б].
А.М ... ... ... б-п ... ... ... да, ... сөз
басында п дыбысы пайда болып, келе-келе ұяңдану процесімен б болып айтылады
деп есептейді [1,158б].
П-б-у дыбыстарының алмасуы.
Еріндік п және б ... ... у ... ... жайы ... сөз ... ... тек сөз арасында морфемалар жігінде
байқалады. Мысалы, ... ... ... ыдыс ... қапсыр-қаусыр, кепсен-кеусен т.б. сөздерден байқауға болады
[25,104б].
Бір қызықты жағдай, қазақ тілінде қобыз сөзі жеке ... ... ... Ал осы сөз шаң ... ... ... ... дыбысталуымен бірге шаңғауыз (оңтүстікте) түрінде де айтыла береді.
Қобыз сөзіндегі о ... а-ға ... ... ... ... ... б дыбысының у-ға айналуына ондай себеп жоқ ... ... ... п ... у-ға айналуы бір жағдайда ғана іске
асады. Ол п ... ... ... ... ... ып, -іп
жұрнақтарының жалғануынан пайда болатын құбылыс. Мысалы: жап-жауып, тап-
тауып, теп-теуіп, қап-қауып, ... т.б. Бұл ... ... ... ... дыбыстардың әсерінің жоқтығын былай
қойғанда, тек ... бір ғана ... ... іске ... ... ... ... Морфонологияның дыбыс алмасулардың бірыңғай
келе бермей, тіл ... ... ... ... ... ... бұл ... де алмасудың барлық етістікті қамти ... ... ... оп, өп етістіктерге көсемшенің –ып, іп жұрнағы жалғанған да
түбір соңындағы п ... у-ға ... ... ... ... ... процесі ғана пайда болады. Мысалы, Обырдай ... үнін ... тұр. ... ... –дыбыстарының алмасуы. Б-м дауыссыздарының алмасуына баған-мана,
белтек-мөлтек, бекем-мекем (мекемтас деген кісі ... ... ... ... ... ... мен сөзформалар
кездеседі. Ал сөз ішінде құбыр-құмыр, опыр-омыр, құрбан-құрман, қарбан-
қарман, жебір-жемір ... ... б/п ... ... алмасады. Қазақ
тілінде –ма-ме, па-пе, ба-бе жұрнақтары мен осы тұлғалас сұраулық шылау
өзінен бұрынғы ... ... ... қарай түрленіп жалғанылатыны
ережелерде анық берілген. Осы тұлғалардың ішінде қатаң ... ... -па, -пе ... мен ... ... ... тудырмайды.Ал қалған
м және б дыбыстарынан басталатын тұлғалар ... ... ... ... ... басталатындары дауысты дыбыстарға және у, й, р, л ... ... ... ... ... ... де, б-дан
басталатын нұсқасы ұяң және үнді н, ң, м ... ... ... [16,68-
69б].
Бұл жағдай айтылуда болсын, жазылуда болсын бірыңғай нормаға айналған.
Оқулықтарда да дәл ... ... ... ... ұяң ... кейін
келетін б-дан басталатын нұсқадан басқасының нақтылы түсінік жоқ. Мұның өзі
де кейбір ... ... ... ... ... бола ... сияқты.
Өйткені қазмыр (жазылуда қазымыр)аз-маз, мазмұн деген сөздерде з мен м
дыбыстары тіркесіп-ақ тұр. Ал үнді ... соң ... ... ... да ... ... х, у, й, р, л ... тек м-мен
тіркеседі, б-мен тіркеспейді деп ... ... ... тырбаңда-
тырмала, арпа-өрбі-өрмеле-көрпе, қарбан-карман, серпі-серме, ... ... ... ... ... ... тәубе, умашта-упала сияқты сөздерге
қарап отырып, р, у, й, л дыбыстарынан кейін ба, па ... ... ... Сондай-ақ н, ң, м дыбыстары да тіркесу мүмкіндігіне келгенде осыған
жақын. Тек н дыбысы еріндік б, п, ... ... м-ге ... ... аң ба? Деп айта ... ... демей, аңмен түрінде
нормаға айналған [27,49-52б].
Дауысты дыбысқа біткен ... ... ... ... да
артикуляциялық жағдаймен шектелген, дәлелденген жайт емес болу керек.
өйткені дауысты дыбыстардың б, п ... ... жоқ. ... ... тобыр-топыр, күбі-күпі, жыбыр-жыпыр, ебелек-епелекте, жібек-жіп, т.б.
Есімшенің – мақ, -мек, -бақ, -бек, -пақ, -пек ... мен ... I жақ ... ... ... де ... ... дыбыстарының алмасуы. Д-т дыбыстары сөз басында да, сөз ішінде де
алмаса береді. Сөз басында ... ... сөз ... ... болады.
Домалақ-томалақ, доп-топ, тілла-ділда, тілмар-ділмар, тажал-дажал, тағдыр-
дағдыр, тозақ-дозақ, ... Кей ... д-т ... бірге басқа дыбыстарын да өзгертіп барып нұсқа жасайды. ... (тап өзі ... өзі ... ) ... ... сау ... д-т дыбыстарынң сөз басында алмасу жайына диалектология
тұрғысынан ... ...... кей ... изоглоссасы
Қазақстанның батысы мен ... ... ... өңірі мен
солтүстігін, кейде тіпті оңтүстігін түгелдей ... сол үшін ... ... д-т ... ... ... деп ... гөрі
ауызекі тілімізде жалпылама қолданылатын элемент есебінде ұғыну анағұрлым
ақылға қонымды» дейді [12,98-103б].
Таралу ... ... бұл ... ... ... бөліп
алғанын толық қолдауға болады. Дегенмен, ғалымның: «ауызекі ... ... ... дегеніне тағы бір түсінік қажет сияқты.
Бұларды жалпы қолданылуына қарай әдеби тілге жатқызамыз ба, әлде ... ... ... ма? ... дараланып стильдік реңк алуы да, бірі ұмытылып,
екіншісінің тілде тұрақталуы да әбден ... ... ... ... ... ... әр түрлі айтылып, жүйеден тыс пайда болғандар.
Әңгіме болып қарастырылып алмасуынан ... ... тіл ... ... жұрнақтарды мысал ретінде алуға ... ... ... ... аяқталған сөздерге қатаң дыбыстан басталған ... ... ... ... ... ... тұрды, жондыр, аңда, құмды,
тауды, үйді болып кете ... ... ... анық түсіндіріледі. Бірақ
кел-тір, өл-тір, тол-тыр дегенде өзгелік етіс жұрнағы –дыр, -дір, түрінде
жалғанбай, т-дан басталып тұр. Ал ... ... ... ... ... ескере бермейміз, себебі әбден әдеби тіл нормасына сіңісіп, орнығып
кеткен. Дәл осындай ұн-тақ, ... ... ... ... ... ... ... болады [33,24б].
Үнді дыбыстардың қатаң дыбыстармен тіркесіп келуін фонетикалық жағдаймен
түсіндіргісі келген ғалымдардың пікірінше, көне түркі тілінде үнді дыбыстар
қатқыл, ... ... ... үнді мен ... дауыссыздардың тіркесі бар
болса, ол сол кездің қалдығы деген жорамалдар айтады. Бұл жорамалдың тілдік
деректерін де байқау қиын. ... ... д ... ... т
дыбысының қолданылуын ... ... ... ... сөз ... бәрі де көне ... қалдығы деп
есептейді. Сонда қалдық дегенді қалай түсінуге болады? ... ... та ... кез ... ... ... ... белгілі бір себеппен
жүзеге асады. Бұл ... үнді ... өз ... ... ... ... тілінің фонологиясын бірсыдырғы тиянақты зерттеген ... үнді ... көп ... ... ... [1,158б].
Ал түрік тілінің фонетикасын арнайы зерттеген Э.В.Севортян үнді
дыбыстарының қатаң және ұяң ... ... ... ... ... ... ... Бұл екі ғалым айтқан екі ... ... ... үнді ... ... аша ... ... өзгеруі немесе оның аллафондары көбінесе, басқа дыбыспен тіркесу
барысында пайда болады. Үнді ... ... ... тым ... онын бір буын құрамында тұрып дыбыспен ... ... ... ... ... ... төрт, айт, шомп, т.б. Ал
енді көпшілік жағдайда үнді ... ... ұяң ... басталатын
қосымшалардың жалғануы қазақ (түркі) тіліндегі ұяңдану процесінің нәтижесі.
Әрине, бұл ... ... ұлт ... ... ... ... ... қалыптасу барысындағы құбылыстан пайда ... және к-г ... ... ... ... қ-ғ, к-г ... жайы өте жиі ... құбылыс. Бұл екі жұптың жиі алмасатыны
соншалықты, тіпті қ мен ғ-ның, к мен ... ... ... ... бір ... ... ретінде танушылар да бар. Шынында,
Ғабдікәрім-Қабдікәрім, Ғайша-Қайша, Гүлжан-Күлжан ... кісі ... ... гәп-кәп, гәусар-кәусар сияқты шеттен кірген сөздерде алма-кезек
қолданыла беретіні бар. Бірақ бұл кісі ... мен ... да ... бакта
ғ, г дыбыстарынан басталатын сөздер екенін, қазақ тіліне енгенде басқы
дыбыстары қ және к ... ... ... сонымен бірге бұрынғы
дыбыстық құрылымы да сақталып ... ... ... ... ... ... ғ, г ... қазақ сөздерінің басында кездеспейтіні
белгілі.
Ал ... ... ... ... ... ... гүмбір-
күмбір сияқты еліктеуіш сөздердің жағдайы бір басқа. Еліктеуіш сөздердің
мән-мағынасы құрамындағы дыбыспен ... ... ... ... дыбыс алмасу болмайтынын жоғарыда айтқанбыз. Сөз ішінде
келетін қ-ғ, к-г алмасуларын нағыз морфонологиялық дыбыс алмасуға ... ... ... бала-шаға, қызыл шақа-шақалақ, тақа-таға,
қылқыт-қылғыт, бөтеке-бөтеге т.б [13,30-42б].
Сөз ішінде кездесетін алмасулардың бірсыпырасы ... ... ... ... бұл ... бәрі де ... өзгеріске жатқызылып,
тек фонетикалық жағдаймен түсіндіру дәстүрге айналған. Дауыссыз дыбыстардың
алмасуы туралы еңбек жазған С. Омарбеков те «Жазу ... ... ере ... ала ... әрмен қарай сынды сөз тізбектерінің екінші
сыңарындағы келді, қашты, қарай ... ... ... ... ... ала ... әрмен ғарай болып құлаққа ұяң ... ... ... ... ... құбылуы нәтижесінде пайда
болған ұяңдық белгілердің ... ... ... ... ... ... осындағы әңгімелеп отырған дыбысытық құбылысқа еш қатысы
жоқ» ... ... осы ... ... ... қарау қажет. Себебі комбинаторлық
жолмен пайда болып деп отырған осы құбылыста артикуляциялық кедергі бар ма
деген сұраққа жауап ... ... ... ... ... емес сияқты.
Оқулықтар мен түрлі қазақ тіл біліміне ... ... ... ... ... жоғарыда айтылғандай, бір-біріне ұқсас ережелер беріледі.
Мысалы, егер қ, к дыбыстарының біріне ... ... ... ... ... дауысты дыбыс болса, қ, к ұяңдап кетеді деп түсіндіріледі де,
оған ... ... ... сияқты мысалдар беріледі. Немесе
осыған ұқсас, ... ... ... ... түсіндірілетін «Егер сөздің
соңғы дыбысы ... ... оған ... сөз не ... қ, ... ... болса, онда тқ, к дыбыстары айтылуда ғ, г дыбысына
айналады» дейтін де ереже бар. Мысалы, ала кел –ала гел, ... ғора ... екі ... ... мән ... алыс ... өйткені екеуінің де
айтары-дауысты дыбыс арасында келген қ, к дыбыстарының ұяңданатыны. Бұл
жағдайда қазіргі қазақ ... ... ... ... ... барлығын қамтиды деп есептеп, ... ... ... біркеліктілікті табу қиын. Оған жоғарыда айтылған түбір сөздің өз
ішінде кездесетін ... ... т.б.) мен ... ... ... ... (туталақай дегендегі) қазақ-ы, қалмақ-ы, сияқты морфема жігінде
ұяңданбайтын қ, к ... ... бола ... ... ... ... қ, к ... әр кез ұяңданып қолданылады деу шындыққа келе
бермейді дегенге саяды. Олай болса, ... ... ... ... ... артикуляциялық кедергіге қатысы жоқ, тек нормаға айналған
құбылыс ретінде ғана танылуы тиіс. Оның ... ... ... ... ұяң дыбыстарымен еркін тіркесе алатындығы қазақ (түркі) тілінде әбден
дәлелденген [2,158б].
Осы ... ... ... ... ... үкіт ... (адамгершілік), ақа (аға), жұрақат (жұрағат), ылақып (ылағып),
жүкір (жүгір) сияқты дауысты арасында қатаң қ, к ... ... бір ... ... емес, қазақ тілінің сөйлеу нормасынан (әдеби
тілге жатпағанымен) алшақтығы жоқ құбылыс деп ... ... ... ... ... қолданылып жүргендері жоқ емес. Мысалы, бақан ... ... ... ... басқа-басқа мағынаға ие болғанымен, бірсөздің
екі түрлі ... ... ... отыр.
«Ғ-қ, г-к» дыбыстарының алмасуы. Ғ-қ, г-к ... ... ... ... ... үнді дыбыстарына да байланысты. Өйткені
«үнді ... ... ... ... ... ... ... ұяң не
үнді дыбыстарынан басталады» дейтін ережеміз де бар. Бұл да ... ... ... тіл материалдарын толық қамти алмайды. Дәлел үшін
мына мысалдарды салыстырып көрейік:
Р: қыр-ға, тор-ға, жер-ді, бырақ шыр-қа, ... ... ... ... көлді, бірақ жел-кен, шым-қай, көм-кер, жем-қор т.б.
Н: жоң-ғы, күң-гей, тең-дік, бірақ жоң-қа, күң-ке аңғай, т.б.
У: тау-ға, жау-мен, дау-гер, ... ... ... ... ... ... ... бірақ шай-қа, күй-кі, қый-қар т.б. Бұл
салыстырулардан байқайтынымыз р, л, м, ң, у, й ... тек ұяң ... ... тіркесіп, қатаң дыбыстармен тіркеспейді ... ... тіл ... ... ... ... ... беретін
бұндай жағдайлар былай тұрсын, үнді ... ... ... бір сөз, түбір ішінде де жиі кездесетіні бұл айтылған пікірді
растай түседі. ... ... ... ... ... жарқын, қаңқа,
сілкі, қамқа, жымқыр, таңқы, аңқы т.б [33,27б].
Қазақ әдеби тілінде ... ... ... ... болып айтылатын
сөздердің Шығыс және Батыс говорларына ортақ өзгеше дыбысталатын жайы бар.
Бұл говорларда аталған сөздер ... ... ... үстүңкү түрінде
дыбысталады екен. Ал осы сөздердің әдеби тілдегі басыңқы, шығыңқы, қатыңқы
сөздермен ... нқ ... ... ... ... ... Демек, біздің әдеби тілден өзгеше дыбысталатынына
қарай ... ... ... деп жүргеніміз артикуляциялық
базаның өзгешелігінен емес, морфонологиялық құбылыстардың тілімізде ... ... ... ... нормадан тыс жергілікті аймақта қалып қойғанын
көрсететін белгі ретнідегі ... ... ... ғ-г, қ-к ... ... ... жайы туралы қорыта
айтқанда, алғаш бұл фонемалар қатаң айтылып, кейін келе ... ... ғ, г ... ... болсын таза фонетикалық заңдылық аясында
қарастыруға келмейтін, анықтап айтқанда, артикуляциялық шек, мүмкіндік
дегендермен өлшеуге ... ... ... ... ... ... Г-қ, г-к ... алмасу аналогиясы басқа түркі тілдерінде де
кездеседі. Бірақ бірінде жиі, бірінде ... ... әр ... әр түрлі
көрініс тапқан. Ал түркі тілдерінің өзінде бірыңғайлылық танытпай, әрқалай
ұшырасуының өзі ... ... ... ... ... Түркітануда
қ, к дыбыстарынан ғ, г дыбыстарынан пайда ... ... ... ... ... арты қ ... айтылуы қиынырақ. Сондықтан түркі тілдерінде сөйлеу
барысында күшсізденуіне (ұяңдануына) тура келеді» дейтін де ... ... ... жағынан түсіндірілген бұл себептің өзі дәлелдененген
күнде де қ-ғ, к-г дыбыстарының алмасуы артикуляциямен байланысты емес.
Қ, ғ-у-й дыбыстарының алмасуы. Бұл дыбыстардың алмасуы ... ... ... ... құрылымын айқындауда маңызы да жоқ емес. Мысалы,
бақ-бау, қыстақ-қыстау, санақ-санау сияқты сөздер әдеби ... ... ... бояу ... ... ... қ/ғ ... у, й
дыбыстарымен алмасып жасалғаны дәлелденген жағдай.
Қ-ғ дыбыстарының й дыбысымен алмасуы тоқ-той (тоғаю-тойыну дегенде)соғым-
сойым, жақ-жай сияқты ... ... Кей ... ... ... жүзеге асып, көнелене бастауына байланысты мағыналары
алшақтай бастаған. Мысалы, жүгір ... сөз бен ... ... ... ... қою қиын. Жүгір сөзіне ік жұрнағы ... ... ... сын есім ... ... жүгірік-жүйі(і)рік болып қалыптасқан.
Ғ-г-ң дыбыстарының алмасуы. Ғ, г дыбыстарының ң дыбысымен алмасуы әдеби
тілдегі мегзе-меңзе, шоғайна-шоңайна сияқты ... ... ... С. ... бұл ... ... жергілікті сөздерден
тауып: «Қазақстанның шығысы мен солтүстігінің кей ... ... ... ... бір ... ... сөздердің бәрінде де г тіл арты мұрын
дыбысы ң-мен айтылады:неңіз, неңізгі, неңізінде. Дәл осының керісінше шығыс
говорының кей ... ... сөзі ... ... ... ... ғ, г дыбыстарының ң дыбысымен алмасуының түркі ... ... да ... ... говорындағы 2-жақ жіктік жалғауының –сыңыз,
-сіңіз ... ... ... ... ... ... (барасығыз)
жалғауымен салыстырылады. Бұган өзбек тіліндегі ... ... ... ... ... ... ... болып айтылуын да
жатқызуға болады [12,103-105б].
Н-и дыбысының алмасуы. Етістіктің 2-жақ ... қ ... ... ... ... ... ең жиі құбылыс. Мысалы, барсаң, ... ... Бұл ... ... ... осы ... қолданылуында
қайталанып, жарыса қолданылып отырады. Бірыңғай өзгеріске түсетін ... ... ... ... ... бар. Себебі фонетикалық
өзгеріс ешқандай ауытқусыз, бірыңғай келу керек те, морфонологиялық дыбыс
алмасу әр кез ... ... Ал ... ... ... ... аталған формасында алмасып келуіне байланысты ешқандай
ілгерінді, кейінді ықпал жолымен түсіндіруге келмейді. ... ... ... ... ... ... ... да назар аударалық. Өзбек
тілінің Ташкент, Ферғана, Қоқан Қарши диалектісінде ... ... ... (басыңды) боып ң-й алмасуы тәуелдік жалғауында кездессе,
оның (алмасудың) тіларалық, алмасу жағдайы да бар екенін ... ... ... алмасуы. Ң дыбысының у дыбысымен алмасу жайын аң-ау, ... ... ... ауды, көңіл-кеуіл (диал) сияқты сөз ... ... Ал ... ... кей ауданының қазағының тілінен
оңаша деген сөздің ауша деген үлгіде айтылатын ... ... ... ауам деп атау да ... ң-у ... ... туса керек.
Ң-н дыбысының алмасуы. Бұл жұптардың алмасу жайы әдеби тілдегі өлең,
қалың, жаңыл сияқты ... ... ... ... ... жаныл
түрінде дыбысталуынан байқалады. Осы сияқты ілік ... ның ... ... жалғауы –сың, -сің сөйлеу тілінде ң дыбысының орнына н-мен
дыбысталады. Мысалы, біздің-біздін, сіздің-сіздін, барасың-барасын, айтасың-
айтасын т.б. ... ... ... ... ген ... жалғанған,
формасымен шығыс септіктегі аз, көп сөздеріне соң ... ... соң ... о ... ... бірге қ дыбысы н-ге айналу
қазақ тілінің нормасына айналған. Мысалы, барған ... ... ... келгесін, аздап соң аздансын (аздасын, көптеген соң-
көп-тенсін) көптесін т.б. Ал шынықтыру мағынасындағы шыңдау сөзінің ... ... шын ... ... қиын ... сондықтан бұл сөздерде де ... бар деп ... ... алмасуы. Бұл дыбыстардың алмасуы болғанмен, бір ерекшелігі
бар. Қазақ тіліндегі деректерге қарағанда, бірсыпыра сөздерде л ... ... енді бір ... н ... л-ге ... ... түгелде-түгенде,
соқталдай-соқтандай деген сөздерде н-нің кейін пайда болғаны өзінен-өзі
байқалып тұр. Мысалы, Қарт ... ... соң, ... ... ... ... оттарын түгелдейді. (Қ. Әбдіқадыров). ... ... ... түскенін білсе де, түгі кетпей сүйсінгендей болып, малын
түгендейді. (М.Әуезов).
Ал енді бір сөздерде ... н ... л-ге ... ... құрбан
(құрман), табын сияқты сөздері –тық, -дық, ... ... ... ... ... ... әрі ... табалдырық,
(табандырық емес) болып дыбысталады.Мысалы: Осымен ... ... екі ... ... ... ... Л-н дыбысының морфема
жігінен тыс алмасуына біз бір ғана сөз ... Ол ... ... [11,257б].
Ш-с дыбыс алмасуы. Ш-с дыбыс алмасуы түркі тілдерінде тіл ... ... ... қазақ тілі с-шыл топ болып есептелетіні белгілі. Сондықтан
да мысық-мышық, есек-ешек, бес-беш сияқты ... ... ... ... ... с-ш ... әрқашан дәл осылай жіктеле бермейді.
Қазақ тілінде ... ... ... ... ... әдеби тіл болып, с-мен
келген нұсқа диалектіге ауысатын сөздердің белгілі-аймақтарда ... ... ... болып айтылатыны атап өтеді.
Ал іле-шала–іле-сала, шәмбе-сәмбе, шодыр-содыр (мінез), сайқымазақ-
шайқымазақ, қошта-қоста бағынышты-бағынысты, қышта-қыста ... ... ... кеңірек. Бұлардың қай-қайсысы да жалпы халыққа түсінікті,
жарыса ... ... ... ... басшы-башшы, ашс-ашша дегендегі фонетикалық
(артикуляциялық) өзгерісі біз морфонологиялық құбылысқа жатқызбайтынымыз
туралы ... ... ... ... ... ... ... да
түрлері бар. Олар бір-біріне қатар тұрмай-ақ алыстан әсер ететін дыбыстар.
Мысалы, сүйінші-шүйінші, басқыш-башқыш т.б. ... ... ... ш ... ... алыс ... да, с ... әсер етіп
тұрғанын жоққа шығару мүмкін емес. Бірақ ... ... ... ... ... ... ... тіркесе алмау жағдайымен, басқаша
айтқанда, дыбыстау ... ... ... ... Ал мына ... фонетикалық өзгеріс дейтіндей
артикуляциялық ... бар ма? Бар ... оны ... ... ... бұл ... құрамындағы с-ш дыбыстарының ... ... ... ... жоқ. ... біз ... серкеш-шеркеш, сарша-тамыз-шарша тамыз сияқты нұсқаларды
сөйлеушінің ... ... ... ... ... ... дегенді жөн көреміз [11,256б].
З-ж дыбыстарының алмасуы. З-ж ... сөз ... ... зыт-
жыт, зытыр-жытыр, зәбір-жәбір, зекі-жекі, зекіру-жекірі сияқты сөздер
нұсқасының жарыса қолданыла беруі. Ал сөз ... ... ... ... (ету) ... ... де ... З-ж дыбыс алмасуында
сөз соңында келетін жағын көре алмадық. Тек ... ... ... жоқ қыз-қыз қайнады –қыж-қыж қайнады дегенде айтылатын
бейнелеуіш сөзді ... ... ... Төкен Әбенге жекіріп, кейін
шегіндіріп жіберді (А.Хангелдин). Сан ретімен де, ... де ... ... ... ... (М.Ғабдуллин). Бірдемені апыл-ғұпыл қаужап,
әл шақырып алам (Ө.Қанахин) . Ертерек бала-шағым ... ... ... ... ... ... бүгін алаңсыз тынықсын дегенді (Қ.
Оразалин). Біздің бөлме қыж-қыж қайнап тұр. Ұзын бойлы, қызыл ... ... ... ... ... киіп, ақ елтірі ішікпен қыз-қыз қайнап, қызара
бөртіп ажарланып тұр екен (М.Әуезов).
З-й дыбыс ... Бұл ... ... жайы көне ... тілінде көрініс
тапқаны, кейін келе жеке ұлт тілдері ... ... тіл ... ... тіл білімінде жеткілікті айтылып жүр. Қазақ тілінің кей
сөздерінде осы құбылысытың көрінісі байқалып қалады. ... ... ... ... ... жаздастархан жай, жазылу-жайылу т.б.
Кей авторлар сөз-сөйле, жаз-жайла ... ... з ... й ... ... л дыбысының әсері деп біледі. Біздіңше, бұл пікірдің толық
дәлелмен айтылғандығынада күмән туары ... ... л ... ... ... ... жоқ. Егер л ... з-ға әсер етерлік ондай күші
болса, басқа түркі тілдерінде алғашқы нұсқасымен айтылатын ... ... ... да бой ... ... еді. ... з-й дыбысының жаз-
жай (етістік) сөзінде ешқандай л дыбысынсыз алмасып ... өзі де ... ... ... Үшіншіден, түркітануда қалыптасқан азақ-аяқ
сәйкестігінде де етер л ... жоқ қой. ... біз з-й ... көрші
дыбыс әсерінсіз морфонологиялық құбылыс есептейміз [21,105-110б].
Ж-й дыбыстарының алмасуы. ... ж-й ... тіл ... ... жиі сөз ... й-шіл топтағы ж-шыл топтағы тілдер деп бөлу ... Ал ... ... өз ... бұл ... алмасуына келтірер
мысал өте аз. Сондықтан біз ... ... ... ... ғана атай ... Ал жергілікті сөз ретінде кездесетін өйер, бүйер
қайақ, сойақ сөздеріндегі ол жер немесе о жер, бұл жер ... бу жер, ... сол жақ, не со жақ, ... ... бір ... ... сөз ... ж-
й жыюысынан алмасуына жатқызылады. Бұл туралы С. Омарбеков бұл өзгерістерге
назар аударып: «Бұл жердегі фонетикалық өзгеріс анығында, тіркестің ... ... ... ... ... позициялық құбылыс. Өйткені
мұндағы йық, йер ... ... ... типтегі говорлардан тыс жерлерде
дыбыс ... ... еш ... тілімізде й-мен айтылмайды» дейді. Бұл
құбылыстың – сөз тіркесі жігінде де пайда ... да, жеке ... ... ... ... айтылмайтыны да рас. Бірақ «алғашқы сыңарының соңғы
дыбысының ықпалымен ... ... ... дегенге түсіну қиын.
Алғашқы сыңардың соңғы дыбысы о, со, бұ ... ... ... ... ... кейінгі ж дыбысын й-ге айналдыратын ықпалын қалай түсінесіз?
Ондай ықпал болған күнде дыбысына айналу басқа ... да ... ... ... ... ... отырған сөздердің дыбысталу ерекшелігіне таралу
аймағына қарай қарастырып, ол ... қай ... ... көз ... ... ой келеді. Диалектологтардың пікірінше бұл
сөздер оңтүстік және батыс қазақтарының тілінде кездеседі екен. Олай болса,
бұл ... ... ... халықтарымен шекаралас турады деген сөз. Егер бұл
сөздер өзбек тілінде қалай дыбысталады ... ... ... шу ер, бу ... ... ... шүйер, бүйер, шүйетта (шетта) –сол жерде,
бүйетте (бұл жерде) болып дыбысталады ... Бұл ... ... бұл
сөздерді қазақ тілінде өзгеріске түсіп қалыптасты ... гөрі ... ... тілінен ауысып қолданысқа түскен деу ыңғайлырақ сияқты ... ... ... Бұл ... да алмасуы сирек кездесетін
құбылыс. Бірақ, бұдыр-бұжыр, одар-ожар, (мінез), қыдыр-қыжыр ... ... ... ... сөз ... назар аударуға тұрарлық. Мысалдар: Кей жердің қара ... ... ... ... ... (М. ... Үй ішкі бұжыр қыштан
салынған, үй емес, іншік деуге боады ... Бұл ... өте ... ... ... ... көзі бадырайып кетті
(Т.Сүлейменов). Шаш ... ... ... көзі өңменнен өтеді.
(Ғ.Мұстафин).Қоваленкоың бұрынғыдай маған едіреймеудің себебін ... ... ... (С. Мұқанов). Отбасында отырған ... ... ... сылп еткізді (Б.Майлин).
Ал диалектілерде д-ж алмасуы сөз басында да кездесіп жатады. ... ... жүз ... көп ... ... да, омонимдес сөздері
де жергілікті жерлерде д-мен дыбысталу жағдайы байқалады. Және де дүзіменен
ақ алмастың, жүріп өтіп төріңнен бір ... ... ... ... ... ... дүз ... жер көрінбей кеш те батты (С.Сейфуллин). Осы
жерге келген соң, туған балалар суға дүзе білмейді ... ... ... ... ... ... ... өзара
салыстырғанда көреміз.Осы сәйкестік бірер сөзді ғана емес,бірнеше сөзді
топтастыра алады.Егер ... ... арқа ... «жақын-тақын»
варианттары тілімізде бұрын ... ... бірі ... ... ... сөздерімен түбірлес бола алатынын түсіндіргенде ғана
мұның дұрыс екендігіне көзі жете бастайды.
«Атырау» жер ... ... ... ... белгілі.Бірақ осы
сөздің қандай мағына беретінін біреу ... ... ... «Қазақ совет
энцеклопедиясында»: «Атырау өзен түбінде жиналған шөгінділердің бірте-бірте
қалыңдап,сағалық ... жеке ... ... басталады»
деп жазылған. Олай болса, «атырау-ажырау» бір мағына ... ... ... ғана екі ... ... ... ... бақырай мен бажырай, едірей мен ежірей, ақырай мен ажырай,
күдірей мен күжірей, бедірей мен ... ... ... әңгіме ете отырып
«Бұлардағы қ-ж, д-ж, д-з, й-з, қ-ғ дыбыстық паралельдерді фонетикалық
позициядан, ... ... ... әкеп ... ... ... келіп М.З. Закиевтің бұларды да морфонологияға телуін қостауға
болмайтын сияқты » дейді. [15,15-17б]
Оның дәлелі ... ... ... ... ірі ме, уақ ... ... соған лайық ішкі мән-мағынасы болады дегенге ... ... ... мен ... ... таласымыз жоқ. Бірақ едірей
мен ежірей, күдірей мен күжірей дегендегі д-ж ... ... ... шек ... ... ... ... Д-ж дыбыстарының
алмасуы түркітанудағы тіларалық сәйкестік ретінде ... ... ... ... т.б ... ш-т ... ... с-т дыбысының алмасуы жайына тоқталсақ, оған саяз-тайыз, сонау-
тонау (диалекті, әдеби тілде ... ... ... ... ... ... деген сөздердегі өзгерістерді айтуға болады.
Ал ш-т ... ... ... ... сияқты
сөздерден байқалады [12.99б].
Р-л дыбыстарының алмасуы. Үнды р және л дыбыстарының алмасу дайы ... ... ... ... ... Қазақ тілінің өзінде беймарал-бемалал,
зарар –задал, бұрқан-талқан-бұлқан ... ... ... ... кездеседі. Мысалдар: Мен білсем сіз ауылда ... ... ... ... ... ... ... Немістердің
беймаралдығы сонша, тіпті күзетші де қойайды, -деп гүрілдеді Андреев (Б.
Момышұлы). Елге ... ... ... ... ... ... ... Михайлов (М.Әуезов). Мал баққан колхозға қасқырдың залалы өте орасан
(С.Мұқанов). Той-бозардың әрбір саусағы оқтаудай ... ... қолы ... Досайдың уысына сыйған жоқ-ты. (Қ.Сатыбалдин). Райхан
Дерягиннің бетін, жағын қармен ... ... ... ... ... Бұлардың ішінде беймалал, зарар сөздері шыыс тілдерінен
ауысқан да, қалғандары ... төл ... ... қарағанда, р-дан л-
ға, л-дан р-ға алма-кезек ауыса беретін ... ... ... ... зерттегендер де осы пікірді айтады [2,166б].
Дауыссыз дыбыстардың алмасуында бірлі-жарым сөзде ғана кездесетініне
қарамай, жалпы халық ... ... ... ... бар. ... ... ... дегенде –н дыбысы, заман мен азамат деген сөзде н-т, жалғыз бен
жаңғыз сөзінде л-ң, өзге-өнге дегенде з-ң, ... ... н-м, ... сөзінде н-й дыбыс алмасулары кездеседі.
Енді бір сөздер сырттай қарағанда, фонетикалық дыбыс ... ... да, не ... ... ... не ... ... ұқсамайтын
құбылысқа ұшырайды. Мысалы: бағжи-бақши, бүгжеңде-бүкшеңде, кегжи-кекши
т.б.
Біздің ойлауымызша, бұл жерде қ-ғ, к-г дыбыстарының алмасуы ... ұяң ... және ... ... ... Керісінше болу
мүмкін емес. Ал ш-ж дыбыстарының ... ... ... ... ... қ, к және ұяң ғ, г ... ... сияқты болғаны қисынға
келмейді. Сондықтан ш-ж ... ... ... ... ... алмасудың ішінде диссимиляциялық дыбыс алмасулар да болады. Енді біз
осы жағына тоқталамыз [19,62б].
2.3 Метатеза ... және ... ... ... әдебиеттерде «комбинаторлық
өзгерістің бір ... ... ... ... ... ... түсінік беріліп жүр.Бірақ мұқият көңіл аударсақ,комбинаторлық
өзгерістер ретінде,оның ... ... ... ретінде де
түсіндіруге көне қоймайтын ерекше құбылыс сияқты [15,15-17б].
Негізінде, дыбыстардың не ... орын ... ... ... ... ... ... тіліндегі көрінісіне көз жүгіртсек,мынадай түрге
бөлуге болады екен.
1.Көрші дауыссыз дыбыстардың не буындардың орын ауысып ... ... ... ... ... ... және ... дауыссыз дыбыстар
орын ауысып айтылу арқылы жасалады. Мысалы: айналқоста- айналсоқта,селқос-
селсоқ,айлан-айнал.
3.Көрші емес ... ... орын ... арқылы жасалған
метатезалық құбылыстар:дарыйа-дайра,топырақ-торпақ,тебірен-тербе т.б.Бұл
өзгерісте бір дауысты дыбыстың ... ... бір буын ... ... ... ... орын ауысуы арқылы:сілік-сілкі,есіт-
есті,түрік-түркі,ерін-ерні,керік-кергі,сорық-сорғы,ұрық-ұрқы,жарықшық-
жарғышақ т.б.
Әрине, метатезаның бұл төрт түріне қарап,оның морфонологияға қатысы
туралы ... ... ... ... төрт түрі ... ... асты,
не себепті болды?-деген сұрақтың жауабы біз үшін ... ... ... ... ... ... барын қарастыруымыз керек.
Біздің байқауымызша, метатезеның ... ... ... ... ... ... бар сияқты.Үнем принципі, әсіресе, бірінші, ... ... ... ... ... ... ... деуге болады.
Н.Уәлиев метатеза құбылысының себебі туралы ... пен ... ... және ... ... тіліндегі метатеза құбылысы» деген
еңбегінде В.В.Радловтың «Тілдің артқы бөлшектерінің ... ... ... ... ... ... ... іле-шала тілдің артқы
бөлшектерін түйістіруден жеңілдеу» деген ... ... ... ... ... де ... ... (пк→кп) айтылуын
В.В.Радловтың осы пікіріне байланысты қарастыруға болады,» ... ... әрі ... ... ... келеген жағдайда жасалу орны ... соң ... ... ... ... тек к мен п ғана
емес, өзге де дыбыстарға қатысты тәрізді. Мысалы: құптан-құтпан, ... ... ... ... ... бұл ... ... қосыла отырып,мұны сөйлеу барысында
пайда болатын қиыннан оңайға қарай ұмтылу әрекеті деп есептейміз.Демек,үнем
принципіне жатқызуға болады деген сөз.
Бірақ Н.Уәлиев ... ... тек ... келген дыбыстардың
орын ауысуына ғана емес,басқа алыс тұрғандарына да қолдануына болатын
сияқты.
Мәселен,селқос-селсоқ, айналсоқта-айналқоста, ... ... ... ... ... ... ... меңгерілген үнем
принципін аңғаруға болады. Бір қызығы,мұндай іргелес дыбыстар жасалу
орнының ... ... үнем ... ... ... ... (лқ →қл,ил→ли түрінде емес), бірінші ... ... ... л,й
дыбыстарынан кейін келуге тиіс дыбыс үшін қос буындарын ... ... ... таңдалады. Зерек меңгерілген дейтініміз таңдалған с және н ... ... ... л және й ... ... орны ... ... жағынан пк→кп орын ауысу принципімен дәл келеді [18,38-41б].
Сондай-ақ топырақ-торпақ, ... ... ... да ... п
дыбысы, й-дан р дыбысы ілгері болғандықтан жасалу орнына қарай ауысып кейін
дыбысталып тұр.
Демек, метатезалық құбылыстың пайда болуына ... ... ... ыңғайлы, жеңіл жол іздеу әрекеті асады екен.Бірақ бұл ... ... ... ... ... ғана ... жетеді сондықтан бұл
жағдайды барлық сөз бойындағы дыбыстардың тіркесіменен іздеп,барлық дыбыс
жасалу орнына ... ... деп ... ... ... ... ... сияқты сөздерде кездесетін шқғсқ,бж дыбыстар
тіркесімі біз айтқан үнем ... ... ... ... орнықты
қолданып келеді.
Ал төртінші пункте байланысты себепті басқаша жолмен іздеуге ... ... ... ... орын ... ... буындардың
жабық буындарға өтуіне, екіншіден, жабық буынның сөз басына қарай жылжуына
байланысты.Мысалы:
е+сіт→ес+ті,ке+рік→кер+гі, ... ... ... ... буындағы жабық буын ашық буынға,ашық
бірінші буын жабық буынға айналып тұр.Ал бұл ... ... ... ма? ... сөз мағынасында өзгеріс ... ... ... нақтылап жеткізу мақсатында қосар үлесі жоқта емес.Себебі
қашан да информация салмағы сөз басына ... ... ... ... сөз басында жабық буынмен айту сөйлеушінің психологиясына ... ... ... ... ... ол ... жасалуына себеп болатын өзгеріс екеніне көзіміз ... ... ... пайда болған варианттардың алғашқы нұсқасынан қол
үзіп,жеке қолданыла бастағаны да, стильдік ерекшілікке ие ... ... ... да бар ... ... болады. Бұл жөнінде Н.Уәлиев
метатезалық құбылыстағы сөздердің тіліміздегі орнын төртке бөліп көрсетеді.
Ғалымның ... ... ... берсек,мынандай:
1.Метатезаға ұшыраған сөздер әуелде жарыса жұмсала келіп, тілде бір ... ... ... ... ... ... варианттар мағыналық жақтан сараланып,дербес сөзге
айналады: уақ ... ауық (бір ... ... ... тербе (шайқа) т.б;
3.Метатезалық варианттардың кейбірінде стильдік айырым байқалады: ұшпақ-
жұмақ;
4.Стильдік тұрғыдан айқын ... ... ... ... т.б ... ... бәрі метатезалық құбылыстардың пайда болу жолы қандай да
бір фонетикалық заңдылық арқылы емес,сөйлеу барысында вариант ... ... ... ... ... жолмен жүзеге
асатындығын көрсетеді.Сондықтан метатеза ... ... ... қай түрі болса да,оның жасалу жолы фонетикалық жағдайға
тәуелсіз іске ... ... ... бола ... ... ... ... (дыбыстарды қосып айту) барысында
қиыннан оңайға ұмтылу әрекетінің нәтижесінде ... ... ... ... ... ... ... сәйкес) сөздерді
түгел қамтымайды, морфонологияға тән ... ... ... ойлан, сайлан, байлан сияқты толып жатқан сөз қалпын сақтап
қолданылады.
Демек, дыбыстардың жасалу орнына қарай ... ... ... ... ... ... келмейтін жағдайда ғана іске асатын елгезек тәсіл
болып шығады.
4.Метатезалық құбылыстар тіларалық салыстыруда да ... ... ... ұшыраған сөз қазақ ... ... ... қазақ тіліндігі мылтық сөзі сібір
татарлары ... ... ... мытлық болып дыбысталыды.Ал өпке ... ... өкпе ... ... ... ... сөзі торпақ болып
өзгергенімен осы ... ... ... сөзі ... ... ... тілінде иапырық–иарпақ болып қолданылады.Қысқасы, осы айтылған
өзгешіліктің бәрі метатезаның морфонологиялық ... ... ... ... ... диссимиляциялық құбылыстар және морфонология
Қазақ тілінде сөз бен ... ... де ... ... байқауға болады. Бұл құбылыстар негізінен, қосымшалардың өзі жалғанған
сөздің соңғы дыбысына қарай вариантқа бөлінуінен ... ... ... ... ... ... ... салайық:
1.Қазақ тілінде жалғанған сөзінің ... ... ... ... ... ... қосымшалар бар. Олар, -лар, (-лер), -дар (-
дер), -тар (-тер) ... ... -ла (-ле), -да (-де), -та (-те), ... ... тудыратын жұрнақ –лы (-лі), -ды (-ді), -ты (-ті) сын ... ... -лық, ... -дық ... -тық (-тік) зат есім
жұрнақтары. Бұл жалғау , жұрнақтардың о баста нұсқасы ... ... ... түрлері екенін еске ала отырып, д және ... ... ... ... ... көңіл аударайық.
Д және т-дан басталатын варианттарға келсек, т-дан басталатындары қатаң
дыбыстардан ... ... ... да, ... ... ұяң және л, м, н, қ
дыбыстарынан кейін жалғанатыны белгілі. Олай ... т ... ... ... ... ретінде қалдырып (қатаң дыбыстың өзіне ұқсату
жолымен) –дан ... ... ... Д ... ... да ұяңнан кейін келетіндерін ассимиляциялық құбылыс ... ... ... үнді ... ... ... ... іздейміз [24,98б].
Л дыбысынан аяқталған сөздерге аталған жұрнақтар жалғанғанда,
алғашқы нұсқасы –лар, -лер, -ла, -ле, -лы, -лі, -лық, -лік ... ... ... лл ... диссимиляцияланып лд-ға айналады. Мысалы, мал-лар
– малдар, қол-лар – қолдар,көл-лер – көлдер, қол-ла – ... ... ... ... ... ... аяқталған сөздерге де л-дан ... ... мл ... ... ... ... құм-лы болып дыбысталуы
керек еді. Диссимиляцияның арқасында л-д алмасуы пайда ... ... ... ... айту ... айналды.
Н, ң дыбыстарына біткен сөздерге аталған жұрнақтың жалғану ... ... ... ... тек ... басталатын нұмқаларымен жалғанады.
Мысалы: күн-дер, дән-де, сән-ді, аң-дар, мең-ді, шын-ды т.б.
Н дыбысынан кейін келген л ... ... сөз ... ... ... ... ... редукцияланған дауысты дыбыстың екі жағындағы н және
л дыбыстары тіркеседі. Мысалы: танылып-тан(ы)лып. Ал бір ырғақпен айтылатын
он лақ ... сөз ... нл ... ... ... ... жоқ. Сондықтан бұл жердегі л-дың д дыбысна айналуын диссимиляцияға
жатқызуға болатын сияқты.
Ал ң ... мен л ... ... ... қазақ тіл білімінде әңгіме
көп. Өйткені қазақ әдеби ... ... ... еңлік, мұңлық сияқты
сөздермен бірге ... ... ... ... ... де бар. ... жүрген мұндай сөздердің таралу ауқымы оңтүстіктен басталып, бастыста
Ақтөбе облысына дейін, шығыста ... ... ... территориясын
қамтиды. Демек, Қазақстанның Қызылорда, ... ... ... ... ... бұл құбылыстың жәйі бөлектеу екенін
көрсетсе керек [23,85б].
Көңіл аударатын бір ... ... ... ... л
дыбысынан басталатын қосымшалардың қатарына –лар, -лер ... ... ... оңла (әдеб.онда) (тыңла –(тыңба) теңлік –(теңдік), өңлі
(өңді). Әңгіме ... ... ... ... ... ... аңдар (аңлар
емес).
Ал Қазақстанның солтүстік-шығыс говорында әдеби тіл ... ... ... екінші бір қыры байқалады. Мұнда сөз ішінде ... ... ... ... ... л ... д-ға ... жатады.
Мысалы: айлан-айдан, илан-идан, әулие-әудие, дәулет-дәудет.
Морфема жігіндегі ... ... л ... басталатын қосымшаның
бәрі де д-дан басталады. Олар мыналар:
1. Көптік жалғаулары : олар-одар, ... ... ... ... ... ... –лы, -лі жұрнақтары: сабырлы-сабырды, нұрлы-нұрды, неғұрлым-неғұрдым,
жамаулы-жамауды т.б.
3. –лық, -лік жұрнақтары: қорлық-қордық, ... ... т.б ... тіл тұрғысынан алғанда бірінде л-шыл аймақ диалект ... ... ... ... әдеби тілге енбесе, біздің ойымызша, ... ... ... ... ... ... ... деп
есептеген жөн. Ал кең ... ... л-д ... ... л-д алмасуының байланысты тіліміздегі диссимиляциялық құбылыстар.
Одан басқа себеп болуы мүмкін емес. Оңтүстік ... тән ... ... аңда ... ... диссимиляция арқылы әдеби тілде маңдай, таңдай,
оңда, аңда ... ... ... ... д ... ... ... әдеби тіл щеңберінен асып ... де, сол ... ... бой ... ... бұл құбылысты жеке қазақ тілі деректерімен ғана қорытып, қазақ
тіліндегі көрініс десек, оны жеткілікті тұжырым деу ... ... ... ... –лд алмасуын қарлұқ, оғыз тілдеріне қатысты тілдерден іздесек, оларда
да бар. Бірақ ... ... ... ... ... ... ұшырайды. Айталық, өзбек тілі диалектісінде ...... ... бұл ... ... башқұрт тілінен бастап, якут тіліне
дейін ... ал ... ... тілінің диалектілерінде
кездесетіні сөз болып жүр. Якут тілінде кездесетін баайдар ... ... ... ... ... мал) деген сөзге тоқталып,
көптік жалғауының й және р үнділерінің диссимиляциялық ықпалымен ... ... ... ... ... біз үшін дәл ... ... Демек
л-д дыбыс алмасуы көне түркі тілінен келе жатқан жалпы ... ... ... тиіс те, ... ... оның ... дамыған, әдеби
тіліміздің өзінде кең өріске ие ... ... ... ... ... ... тағы бір көзге түсетін тұсы
н-д-т дыбыстарынан басталатын қосымшалардың қолданылуында. Бұл қосымшаларға
– ның, -нің, -дың, -дің, -тың, -тің ілік ... ... мен ... -ды, -ді, -ті ... ... жалғауларын айтуға болады. Әрине,
түркітанудағы ... н ... әр ... пікірлер бар екені рас. Егер негіз
тілде барлық сөз қатаң дауыссыздан ... ... ... жүгінсек,
қосымшалар о баста – сөздің ықшамдалуынан пайда болған, бұл қосымшалардың ... ... ... ... ... ... те жоқ, бірақ бәрібір д
дыбысынан н-нің ... ... ... дау ... ... біздің диссимиляцияға арнайы алып отырған ... ... осы ... ... ... н-т алмасуы
ассимиляциялық ... ... ... ... ... хатты, ет-ті
т.б. Н.К.Дмитриев башқұрт тіліндегі н-д алмасуына тоқталып, бұл жағдайдың
л, м, н, қ және з ... ... ... ... ... ... кезінде іске асатынын айтқан болатын: қорал-дың –қорал-ның,
қорал-ды-қорал-ны, ... ...... ... ... ... ... тілінде де л-д дыбыс алмасулары осыған ұқсас, бірақ ... жоқ ... ... тілінде аталған қосымшалардың басында келетін н дыбысын
д-ға айналдыратын дыбыс саны көптеу. Н.К.Дмитриев башқұрт ... ... ... (л, м, н, қ, з) ... ... осы дыбыстармен бірге р, у, й
үнділерін де қосуға тура ... ... үнді ... ... ... ... ... үнді дыбыстардың өзінен кейін келетін сөздермен қиыспауы
некен-саяқ жағдай екені белгілі. Ал ... н ... ... ... ... ... ... болады. Мысалы: жылнама, құмнан, наннан, шаңмен, ... ... ... лн, мн, нн, қи, ун, йн ... анық ... Солай еркін тіркесе алу мүмкіндігімен бірге жүзеге асып жатады.
Бірақ ... ... ... табыс жалғаулары бірдей диссимиляцияланып
қолданыла бермейді. Бірінде диссимиляцияланса, ... ... ... ... ілік ... н, м, ң, ... ... сөзге
жалғанғанда, диссимиляциялық құбылыс жоқ. Мысалы: жүн-нің, ... ... ... үнді ... ... ... ... н-д алмасуы пайда
болады. Мысалы: жел-дің (жел-нің емес), қардың (қар-ның емес) тау-дың (тау-
ның ... ... ... емес ... ... септігі жалғаулары жалғанғанда, барлық үнді дыбыстан кейін
диссимиляциялық құбылыс кездеседі. Мысалы: жел-ді ... ... ... ... жау-ды (жау-ны емес), тай-ды (тай-ны емес).
Бұл айтылған құбылыстардың диссимиляцияға ... ... ... жүр. ... түркі тілдеріндегідей, қазақ тілінде д дыбысының н-ге
айналатын кезі ... ... ... бұдан-бунан, мұ-нан-одан-онан
сияқты сөздер жарыса қолданыла береді. Бұл жұптардың құбылып ... ... ... ... ... бірақ ассимиляциялық өзгеріс
пе, әлде диссимиляциялық өзгеріс пе дегенге келсек, ... ... ... Д ... дауысты дыбыс қоршауында тұрып өзгеріске ұшырайды деу
қисынға келе қоймайды. ... н-д-т ... ... ... ... тілде болмаған, сөз арасында алмасып қолданыла берген деген
жорамал бар. Мүмкін, солай да шығар. ... ... ... ... ... ... басқа жағдайда да кездеседі. Айталық, нан-пан, құм-нан, шаң-
нан дегенде д-дан басталатын қосымша н-нан ... тұр. ... н, м, ... ... бар, ... ... құмда, шаңда дегенде, жатыс септігінің
жалғауы д-дан басталуына артикуляциялық ... ... ... ... не әсер ... ... ... баласы-нан дегендегі тәуелдік
жалғауы сөзге н-дан басталып ... да ... ... ... қиын ... ... ... бәрі де келешекте морфонологиялық тұрғыда
қарастырылып, жаңа ... ... ... ... болмақ.
2.5 Сөз құрамының ұлғаюы және морфонология
Қазақ тіл білімінде сөз ... ... ... ... ... ... ... және оған жалғанған қосымшаларды ажыратсақ, мақсат
орындалатын сияқты. Шындығында, сөз ... ... ... тек қана ... мен ... морфемаға бөлініп, олардың (сөз форманың) лексикалық
немесе грамматикалық, мағынасы сол морфемалардың ... ... ... көздегенмін деген сөз форманың мағынасы көз деген түбір ... мен оған ... ... ... –де жұрнағының, -ген есімше
жұрнағының және ... ... ... ... ... Ал ... (көз –де –ген –мін) әрі қарай бөлуге әрекет жасайтын болсақ,
мағынасыз дыбыстарға ... ... ... да қазақ тілінде
морфологиялық талдаудың ... сөз не сөз ... ең кіші ...... ... ... ... есептеледі. Дегенмен,
қазақ тілінде протеза, эпентеза, эпитеза сияқты терминдер де артық дыбыс
туралы ... ... ... Қазақ тілінд протезаға л, р дыбыстарынан
басталатын сөздердің алдында ы, і дыбысының ... ... ... жүр.
Мысалы: -лақ-ылақ лай-ылай, рас-ырас, разы-ыразы, рахмет-ырахмет, рай-ырай
т.б. Сондай-ақ, басқа тілден енген сөздерде де осындай ... ... ... ... ... Мысалы: стол-үстел, шкаф-ышкаф, русь-орыс т.б
[20,26б].
Әрине, соңғы ... ... ... ... ... (түркі)
тілінде сөз (буын) басында қос ... ... ... ... Ал дауыссыздардың арасына дауысты дыбыс қойып айтуды
эпентеза деп ... ... ... сөз ортасына кірігіп айтылатын
дауыстылар деген ұғымды білдіреді. Мысалы: трактор-тырақтор, ... Ал ... деп сөз ... ... ... дауысты дыбыстарға
айтылады. Мысалы: орсы тілінде мп, мб, ск, нг дауыссыздарына біткен сөздер
қазақ тілінде ы,і дыбысы жамалып ... ... ... ... ... т.б. Бұл ... бәрі фонетика
еншісінде қала береді. Өйткені сөз құрамын ұлғайтып тұрған дыбыстардың ... ... ... байланысты пайда болып тұр. Оларды түсіріп
айту сөйлеу ... ғана ... ... ... ... ... зорлық жасау болар еді.
Біздің нысанамыз морфонологиялық құбылыстар болғандықтан, сөз құрамының
ұлғаюы ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерден байқауға болады:
1) Cөздің ұлғайған нұсқасы мен алғашқы (ұлғаймаған) нұсқасы жарыса
қолданылады;
2) Ұлғайған ... жеке ... ... ... ... ... оның қосылып айтылу арқылы нормаға айналғаны басқа туыс ... ... ... ... мен кінә (м) шіл, ... мен кін (д) ігу,
нақ пен нақ (а) сөздері жарыса қолданылса, үйінде ... ... н ... де ... ... арасына қыстырылып тұрғанын өзбек, ұйғыр
тілінде уйиде ... ... ... біз сөз ... морфонологиялық жолмен ұлғаю жағдайын таза
фонетикалық ұлғаю процесінен ажыратып, үш түрге бөліп беруді жөн ... ... үш ... ... протеза, эпентеза, эпитеза деп ... ... сөз ... ... біз байқаған протеза өте
аз. Оларға шығыс тілінен енген үуәкіл (жазылуы: уәкіл) мен өкіл, ... ... мен ... ... оқиға) сияқты жарыса қолданылатын
сөздер мен тек ... ... ... үуәзір (жазылуы: уәзір),
ұуақыт (жазылуы: уақыт) сияқты сөздерді атауға болады. Морфема жігінде ... ... ... ... ... үш топқа бөлеміз. Олар: қыстырма
дыбыстар ... ... ... ... ... ... ... парогогия) [20,27б].
2.6 Түсіндірілуі қиын қыстырма дыбыстардың морфонологиясы
Қыстырма дыбыстар туралы қазақ (түрік) тілінде айтылмауына сөздің түбір
мен қосымшаларға оңай ... ... ... ... болуы бір себеп
болса, морфонологиялық құбылыстардың арнайы ... ... ... себеп болды. Оның үтіне ... ... ... ... ... Ғ.А. ... «бір кездегі сүйікті қыстарма
дыбыс (вставочные звуки) арқылы ... ... ... ... ... себеп
болған да шығар. Бірақ морфема ... ... ... басы ... бар ... ... бастады. Мәселен, қазақ тілінде ие-ле деп
айтумен бірге ие-м-де деп ... ... ... мен ... ... мен ... сияқты сөздердің жарыса қолданылуы мұндағы ешқандай мағына
жамамайтын м дыбысының кездесуі ... ... ... Сондықтан
«Қыстырма дыбыстар арқылы түсіндіру дәуірі етті» ... ... ... ... аудармау тіліміздегі морфема (және оның морфтары) жайлы
түсінігімізді күңгірт ... ... ... даусыз. Шындығына келсек, түбір
морфема мен ... ... ... ... үшін ... ... ... болғаны сияқты кейде дәнекер дыбыстар немесе дыбыстар
комплексі қажет. Морфема аралығында дәнекерлік роль ... ... ... ... деп ... ... ... сыртқы тұлғасы
жағынан қосымша морфемаларға ұқсас болып келеді. Ал соларды ... ... ... келеді. Ал соларды қосымша морфемалардан (жұрнақ,
жалғаулардан) қалай ажыратуға болады? Мәселенің кілті де ... ... ... ... ... ... ... талдау кезінде
түбірді ажыратамыз да, қалған өзімізге түсініксіз дыбысты қосымшаға қоса
саламыз. Мысалы, үйі-нде, ... т.б. осы ... ... –мен бірге жатыс
септігі жалғауының –да, -де варианттары да бар, -нда, -нде, -ыла, ... ... ... –да, ... -ле қосымшасы да бере алады. Олай
болса, бірде жалаң, бірде күрделеніп қолданылу себебі неде? Егер ... ... ... ... ... да ... ... түрінен
өзгешеленіп тұрар еді. Мысалы: үй-лен дегендегі –лен жұрнағы лен ... ... ... ... екі ... мағынасы тұтасып, бір мағына беріп
тұр. Ал ... -нде, -іле ... ... ... ... жоқ. ... тілі ... мектепке, жоғары оқу орындарына арналған
оқулықтарда –нда, -нде жатыс ... ... ... ІІІ ... ... деп ... оны жеткілікті дәлелдеу қиын. Ал ... ... жоқ. ... да сөз бен ... ... қыстырма дыбыс деп
ойлаған дыбысымызды түсіріп айтсақ, сөз ... ... ... ол ... да өз ... бере ... Мысалы: үйі-де, бақ-ла деп
айту дағдыдан тыс болғанымен, ақылға ... сөз ... ... қиын ... ... ... айырмашылық байқалмайтын ием-де-ие-ле деген бір
сөздің екі ... ... ... та ... [20,27-29б].
Сонымен қосымша морфема сөз тудыру, грамматикалық мағына үстеу ... ... ... тек ... ... ... ... жолымен
пайда болады.
Қыстырма дыбыстарды морфеманың қатарына қосқысы келетіндер де бар. ... орыс ... сөз ... ... сөз ... ... ... мән-мағына бар деп дәлелдеуге ... ... біз ... ... жеке сөз ... ... болсақ, дәл
сондай қызмет атқаратын қыстырма дыбысты да мағынасыз бөлшек демей, морфема
деп есептеу керек» ... Ал бұл ... В.Б. ... ... ... ... пен мағына қатар айтылғанымен бірін-бірі ... ... ... ... Шындығында, қазақ тілінде Асан және Үсен келді
дегендегі және жалғаулығын алып тастап, орнына үтір ... ... ... ... ... ... ... мүлде қисын жоқ. Сондықтан
қыстырма дыбыс та қызметі бола тұра мағынасыз бөлшек ... қала ... басы ... ... ... жігінде кездеспейтінін түркітанушылар
көне түркі тілінен де ... Көне ... ... ... ... С.Б. ... және ... қолданылатын вактында, вактының формасын атап өтеді. Бірақ
оған арнайы тоқталмайды. Ал сары ... тілі ... ... ... үшінші жағынан кейін жалғанған барыс ... да ... ... ... ... ... көне ... тілінде жазылған ескерткіштерді тілі
туралы зерттеуінде Ә.Құрышжанов тәуелдік жалғауының 3 жағынан кейін ... ... ... арқылы жалғанады деп жазды. Сондай-ақ, Ә.
Құрышжанов күшейткіш буынды үстеулердің ... ... ... п, и дәнекері кірісіп, алғашқы түбірмен жарыса тағы бір ... да, бұл екі ... ... ... қос сөз ... ... деп
көрсетті.
Э.Р. Тенишев сары ұйғыр тілінде тәуелдік жалғауының ... ... ... ... ... және –дай, -дей қосымшалары жалғанғанда
артық, ... ... ... ... ... ... көне ұйғыр тіліне) ортақ
екенін, тек қазіргі ... ... ... ... ... айтады. Сонымен бірге Э.Р. Тенишев бұл н-нің ... ... ... отыр ... айтады.
И.П. Павлов жалпы түркі тілдері ішінде морфонология жайында ... ... ... ... ... мәлімет берді. Ол чуваш ... ... ... ... қазақ тіліне сәйкес келетін
күшейткіш буынды сөздердің арасында ... буын мен сөз ... ... ... атап Ә.Қ. ... пікіріне сәйкес ой айтады.
Қыстырма дыбыстардың септік ... ... ... пайда болу
жағдайларына Г.Ф. Благова кейінірек жан-жақты тоқталып, бірсыдырғы ойлы
тұжырымдар жасады: Ол ... ... мен ... жалғауларына
байланысты әңгіме болып жүрген түркітанудағы бес түрлі пікірге тоқталады.
Олар ... ... ... 3-жақ ... ... -сін, -ын, -ін
болған деген пікірдің бүкіл түркітануда кең ... оның ... ... В. ... т.б. ... ... ... белгілі.
Бұл пікір бойынша, барыс, жатыс жалғаулары ... ... ... ... ... үй-ін-е, үй-ін-де болып дыбысталуына
қарай н дыбысымен ... көне ... осы ... ғана ... ... ... келсек, кезінде В.А. Богородицкийдің септік жалғаулары
жалғанғанда пайда болатын н дыбысының жіктеу есімдіктерінің үлгісі ... ... ... ... ... т.б. ... айтқан көмектес септік көрсеткішінің
(қыс-ын, жаз-ын дегендей) қалдығы деп жорамалдаулар еді.
Төртінші пікір бойынша, н дыбысы эпитезаға ...... ... ... ... ... тілдерінде де) –на, -не,
нда, -нде жалғауларын тұтас алып, жікке бөлінбейді деп ... ... осы бес ... топтай келіп, н дыбысы тәуелдік жалғауынан
3-жақ формасына барыс (баласына), жатыс (баласы-нда), шығыс (баласы-н –нан)
жалғауларын жалғағанда пайда ... деп ... ... н ... ... мағынаны аңғартатынын
дәлелдемек болған әрекетіне тоқтала кеткен жөн. Ол бұл үшін өзбек тілінің ... ... ... ... ... ата-лар-н-а, ата-с-нан, мактап-
лар-нан деген мысалдарды алып, тәуелдік ... ... ... ... ... ... оның ... мағынасын н дыбысы атқарып тұр деп
есептейді. Солай екені рас. ... ... ... н ... ... ... ие ... болмайды. Ол тек тәуелдік жалғауының 3-жақ
көрсеткішімен қатар келіп жаттанды қалыпқа түскендіктен сөз ... ... ... ғана ... ие болып тұр. Сондықтан «бірден-бір
тәуелдік жалғауының 3-жақ көрсеткішін білдіретін» сияқтанып көрінеді [4,158-
173б].
Н қыстырма ... ... ... ... қолданысы туралы
Серебренников еңбектерінде де бар. Дегенмен, бірсыпыра еңбектерде қыстырма
дыбыстарға ... ... да ... ... ... «Түркі морфонологиясы» атты мақаласында морфонологияның
бірсыпыра мәселесіне ... ... ... ... ... ... ... трагикомедия, технолог сөздерін келтірумен шектелді. Ал қазақ
морфонологиясының объектілері мен ... ... ... А.
Қалыбаеваның еңбегінде де қыстырма дыбыс туралы ... Ол ... ... ... алмасулар мен ықшамдалу процесін сөз етумен тынады.
Морфонология тұрғысынан сөз бен ... ... ... ... ықпал бойынша іске асатын дыбыс алмасулары морфемаларының өзара
үндесіп, қиюласып, айтылуға ыңғайлы болуы үшін ... ... бұл ... ... сына ... ... сөз бен қосымша арасын тұтастырып,
ыңғайлы айтылуы үшін дәнекерлік қызмет атқарады. ... ... ... ... ... мен ... процесі сөз мағынасына ешқандай ықпал
етпесе, қыстырма дыбыс та мағынаға әсер етпейді. ... ... ... ... ... ... ... алмасуы)
болмайтын болса, қыстырма дыбыстардың пайда болу немесе қыстырма дыбыссыз
қыстырма ... ... болу ... ашып ... жайы ... ... ... құбылыс екенін аңғартады. Қыстырма дыбыстарды морфемадан
ажырату жолы – оны түсіріп айтып көру. Сондықтан айту өте ... ... ... материалдарға сүйене отырып, қазақ тіліндегі ... ... ... ... себептер бар деп есептейміз. Бірақ
олардың ... ... ... ... жоқ. Олар ... ... ... қатар келген дауысты дыбыстардың біреуі
ықшамдалмайтын жағдайда олардың арасына ... ... ... ... ... бір сөз табына ғана жалғанатын қосымшалар өзіне қатысы жоқ
басқа сөз табына жалғанғанда, араларында қыстырма дыбыс ... ... ... және сөз құрылымындағы буындардың айтылу дәстүріне
просодикасына тікелей ... ... ... ... ... болатын қыстырма дыбыстар.
Енді осы төрт жағдайда байланыстыра отырып, қазақ ... ... ... көрейік [20,25-29б].
Тіл-тілдегі морфонологиялық құбылыстардың себебі туралы әңгіме айтыла
бермейді. ... көп ... ... ... ... ... өзі белгілі заңдылықпен ... ... ... ... ... айтылыс нормасына
негізделеді. Қыстырма дыбыстардың пайда болуында да осындай жағдайлар аз
кездеспейді. Мысалы: де, же, ... ... ... ... етістіктерге
ырықсыз етістің жұрнағы жалғанғанда де-й-іл-ді, же-й-іл-ді болып, түбір ... ... й ... ... қойылып айтылады. Әрине, бұлай сөйлеу
ауызша ғана кездесетіндіктен әдеби тілге сіңген варианты же-л-інді, де-л-ін-
ді болып ... Ет ... ... ішіліп, қонақтар қолын сүртіп
болғаннан кейін іс, ... жағы ... тиек ... ... ... ... ... салынсын делінген (І.Есенберлин). Соңғы құбылыс ... -лін) ... ... дыбысқа аяқталған басқа да етістіктерге жалғанған
ырықсыз етіс жұрнағынан да аңғарылады. Мысалы: ... ... т.б. ... ... бір ғана л жұрнағымен де айтылу мүмкіндігі
жойылмайды. Мысалы: жасалды, ... ... ... ... ... ықтырма
жасалыпты (М.Әуезов). Жаудың бекінісі күншығыс және оңтүстік жаққа қарай
жасалынғанын байқадық (М.Ғабдуллин).
В.С.Сұлтановтың айтуынша, ... ... ... же-й-ін болып
айтылатын да екі-үш буынды етістіктерге ырықсыз етістің жұрнағы ... ... н ... ... да ... ... бар ... Бірақ
қазақ тілінде әуелі л жұрнағы келіп ... н ... ... ... әуелі ч, содан соқ, л жұрнағы ... ... ... да
В.С.Сұлтанов әзірбайжан тіліндегі сахланылмаг (сақталу), топланылмаг
(топталу) ... ... ... сахла, топла деген дауысты ... ... етіс ... ... н ... ... ... атқарады дейді. Ал әзірбайжан тіліндегі екі ... ... ... ... ... л және ... орын ... белгілі. Негізінде –ыл, іл, -л және –ын, -ін, -н ... ... бірі ... ... ... ... ... етістік
құрамындағы л дыбысы болса, ырықсыз етіс н түрінде келеді. Мысалы: іл-ін,
жылы-н, сыл-ын т.б. ... да ... ... ... ... ... ... л жалғанғанда сөз ішінде кездесетін л-ден (іл-ін дегендей)
кейін келгендей болып -ын, -ін ... ... де, л бұл ... өзге ... қызметімен емес, жалғастырушылық қызмет ... ... ... дұрыс сияқты [7,98-102б].
Бұрын қазақ тілінде эпентеза деп аталып ... ... басы ... ... ... ... қараған жөн. Мысалы: сыпыртқы,
жұмыртқа, қабыртқа, омыртқа, суыртпақта сияқты сөздерді ... ... ... жеке ... бола ... да, ... ... құрамына ене
алмайтыны да белгілі. Тіпті олардың кейбіреуі сыпырғы, қабырға болып т
дыбысынсыз айтыла ... Ал ... сөзі көне ... ... т мен де, ... да ... ... мысалдың барлығында т қыстырма дыбысы р дыбысынан кейін
келіп тұрғанында бір мән бар. ... жары ... ... ... ... да ... бір р дыбысынан кейін т дыбысының қосылып айтылу
икемділігін көрсетеді.
Қазақ тілінде ер (ат, есек ... ... ... ... зер (зер салу
дегендегі) сөздеріне –ла,-ле, да, -де, -та, -те ... ... да ... ... ... ... ... бір ақтангер атты ерттеп жетелеп
алып, өзі жайдақ Қайсар қайтып келеді ... ... ... ... ... ... ... –дырық, -дірік, өнімсіз жұрнағы табалдырық,
бөлтірік, көзілдірік, мойынтурық, өмілдірік, ... ... ... ... ... ... ... мойынтұрық, тебендірік
сөздерінен басқасында –дырық, -дірік жұрнағы өздері жалғанатын сөзбен –л
дыбысы арқылы ғана ұштасады. Түркітануда бұл ... ... әр ... ... ... бұл ... –л, -ыл, ... та, семантикалық, та
мәні біріктіруші элемент десе, А.М.Щербак –іл, -ді ... ... ... ... (комул-көңіл, көкірек) сезініп жиі қолданылуынан аналогия
арқылы –дырық, -дірік ... ... ... ... де л ... айтылатын болған деп есептейді [19,62б].
Ал қазақ ... ... ... ... ... ... көзілдірік деген сөздердің құрамындағы –л –ді мәйсіз элементке
жатқызуға болмайды ... ... ... бұл ... де толық аяқталған дәлел деу қиын. Өйткені
табандырық болмай ... ... ... ... Қысқасы, бұл
жерде басы ашық пікір ... ... ... ғана төбе көрсеткен. Қыстырма
дыбыстардың пайда болу сөз тудырушы негіз бен оған ... ... ... ... ... ... байланысты сияқтанып тұратын кезі де болады.
Мысалы, есім сөздерге жалғанып ... ... –ла, -ле ... жалғанып, қимылдың көптік, дүркіндік мағынасын да туғызады. Бірақ
зат есімге жалғанғанда сөздің соңғы дыбысының дауысты не ... ... ... ... ... ... ... бұтақта т.б.), ал
етістікке жалғанғанда дауыссыз дыбысқа біткен сөзге қыстырма ... ... ... бақ-ы-ла, қайт-а-ла, түр-а-ла, жүр-е-ле, сығ-
а-ла, т.б. Бұл жерде біз қыстырма дыбыс деп ... ... а, е, ... ... ... білдіретін жұрнақ деп пікір айтушылар да жоқ
емес.
Себеле, төпеле, бақыла, қайтала сөздерінде ... ... ... ... мағынаның бары рас. Бірақ оны –еле, ыла, -ала
түрінде келген жұрнақ арқылы емес –ла, -ле ... өз ... жөн. ... ... ... ата-ла, көке-ле сияқты есім сөздерден
етістік тудырғанда да, бір емес бірнеше дүркін ... ... Ал бұл ... етістікке жалғанғанда үдей түседе. Мысалы, саба-
ла, сипа-ла, қама-ла, еге-ле, қасы-ла, қорға-ла, т.б. Сонда сеп ... ... түт (е) ле, ... мен ... ... ... күшейтпелілікті де дүркінділіті аңғартуы жағынан ... ... Тек бұл ... бір тобы ... ... ... енбі ... қыстырма дыбыспен қолданылып жүр. Саба-ла, қасы-ла сөздерінің қыстырма
дыбыссыз айтылуы –ла жұрнағы жалғанған сөздің соңғы ... ... ... ... ... ... сеп (е) ле, бақ (ы) ла, түт (е) ... жұрнақ дауыссыз дыбысқа біткен сөзден кейін келіп тұр [7,95-
104б].
Тіліміздегі бақыла сөзінің пайда болуын ... ... ... бар.
Ертеректе А.Қалыбаева өзінше қайтала, қатала, турала, қарайла сөздеріне
назар ... а, е, й ... ... жұрнағы деп тауып, оларға –ла,
-ле жұрнағының жалғануын былай түсіндіріпті: «Қайтала ... о ... қайт ... салт ... ... ... қолданыла келе одан қайта
деген үстеу сөз (қайта айт, қайтақайта сұрай берді ... ... ... ла ... ... ... қайт деген салт етістіктен қайтала деген
жаңа мағыналы сабақты етістік пайда болған» .
Ал енді ... ... ... ... ... ... етістікке
–ла, -ле жұрнағы қыстырма дыбыссыз, дауыссыз дыбысқа біткен ... ... ... ... ... ... еді. ... тіл фактілері оған бағына
бермейді. Мысалы, бүк-те, ... ... ... ... ... бүк, ... үр сияқты сөздер –ла, -ле жұрнағын бірден қабылдап тұр. Ал ... ... ... ... епте ... –ла, -ле жұрнағы жалғанғанда
қарайла, қапта-й-ла, еп-те-й-ле болып ... ... ... ... сөз ... дыбыстың бірде болып, бірде болмауы тіл-тілде бола беретін
құбылыс. Біріншіден, қыстырма дыбыстың ... ... ... дыбыс алмасуға жақындығы екеуі де ... ... ... ... ... да бар. Дыбыс алмасу ұдайы
бірқалыпта, бір ... ... ... ... ... болып
келмейтіні, тіпті бір жағдайда әр түрлі қыстырма дыбыстың ... ... ... дыбыстың болу, болмауы басқа сөзбен ұқсас, омонимдес
болып келмеу жағына да байланысты. Мысалы, себ-е-ле ... ... алып ... ... қарайла сөзін қарала деуге әбден болады. Бірақ
септе сөзі басқа мағынадағы септе сөзімен ... сөзі сын ... ... ... жақ) сөзімен омонимдес болып келеді де, тыңдаушының түсінуін
қиындатады. Олай болса, ... ... ... болуы да сықта ... ... ... ... үшін ... ... нәтижесі
болу керек деп ойлаймыз [6,104-107б].
2.7 Сөз просодикасына ... ... ... ... ... ... ... болу жайын сөз просодикасына байланысты
қарастырудан бұрын сөз просодикасы деген ұғымға қысқаша ... ... ... ... ... ... Интонациясыз сөйлем жоқ. Ал
сөйлеу барысында адам ... ... сөз ... ... Мысалы,
орыс тілінде ондай қызметті екпін атқарады. Ал ... ... ... оның
орнын буын жүйелері мен оның үндестікпен айтылу (сингармонизм) заңдылығы
басады. Сондықтан төменде ... ... ... ... қазақ
тіліндегі буын жүйелерінің сөйлем құрамындағы дыбысталу әуеніне ... ... ... қазақ (түркі) тіліндегі ... ... ... сөз ... ... ... ... емес. Ашық буындар босаң, әуені
созылыңқы болып естіледі. Сондықтан «босан айтылатын ... ... ... ... ... буынға айналып жатады. Мысалы, орыны, ауызы
дегендегі үш ашық ... ... ... ... ... ор-ны, ау-зы
болып, алғашқы екі ашық буын орнына бір жабық буынның келуін айтуға болады.
Ашық буынның жабық буынға айналуы ... ... ... да іске ... иеле, кінәшіл сөздердің ием-де, кі-нәм-шіл болып қатар тұрған екі
ашық буынның біреу ... ... ... айналып отыр.
Сөз просодикасына байланысты қойылатын қыстырма дыбыстарға күшейткіш
буынды қос ... ... ... п-м ... ... жатады.
Сөздің қайталанып айтылу барысында алғашқы ашық буындар нақтылы ... үшін ... ... ... ... ... ... жап-
жасыл, күп-күшті болып айтылады. Сонда бұл сөздердің күшейткіш буынды сөзге
айналуының ... ... ... п ... байланысты екенін анық көруге
болады. Ал аппақ сөзінде не үшін екі п келіп тұр? Бұл да ... ... ... байланысты. Мәселен, ақ сөзі бір буынды және дауысты
дыбыстан, ... ... деп айту ... ... буын жүйесінің сөз
ішінде келуіне қайшы келеді. Өйткені қазақ сөздерінің ішінде (сөз ... сөз ... ... ... басталатын буын келмейді. Оны ... ... ... ... қазақ тілінде қымбат ... ... ... ... ... ... ... дегенде бірінші буын күшейтіліп
айтылу үшін аздап кідіріс болып, ақ екінші буын ... ... ... ... болғандықтан, ап-пақ болып екі буынға бөлінеді де, екінші ... ... ... ... ... ... буынның дауыссыз
дыбыстан басталуы үшін қажет болған деп түсінген ... ... п ... дыбысының күшейткіш буынды тұйықтап, лебізді екпін қойып
айтудағы рөліне қайшы келетін тілдік дәйектер де бар. ... ... ... ... түс ... бір ... ... алғашқы
күшейткіш буыны біреу емес екі буын болып, ба, па, пе ... ... ... ... Бұл ... ... буынның ашық буынға айналуы,
сырттай қарағанда ауытқу сияқты болып көрінуі мүмкін. Тіпті, олай ... ... ... қайталанған сөздердің бір буынды болуында. Құба-құпты қүп-
құп деп түбір сөзбен ... ... ... ... тап-тал, теп-тең,
көп-көр болып айтылғанда алғашқы күшейткіш буынның кейінгі ... ... ... ... жағдайы) байқалмай қалады. Сондықтан күшейткіш
буынды ерекшелендіру үшін а, е ... ... ... ... А, ... ... ... ие екендігін дүрсе қоя берді, тарса бас салды,
лықа толды дегендегі дүрс, тарс, лық ... ... ... а, е
дыбыстарынан аңғаруға болады. Кейде бір ... ... ... ... ... болып, дәл-дәл, сап-сай, нап-нақ деуден
қашатыны да ... ... болу ... Ал ... мен ... ... ... да осы жағдаймен түсіндіруге болады.
Қыстырма дыбыстар кейде қым-қуыт, шым-шытырқай дегенде м, тай-талас
дегенде й ... де ... ... м, й ... ... ... буынды
өте сирек кездеседі. Мына поезд олай ... ... онда ... Білімі тепе-тең адамша сөйлесіп, мұғалім сенерліктей кейбір
жақсылықтың ұшығын да ... ... ... осындай ашық буындардың бірінің қыстырма дыбыс арқылы жабық буынға
айналу жағдайларына тоқталайық. Бұл жөнінде жатыс септігінің жалғауы ... ... ... н ... ... еске ... болады. Мысалы, ү-йі-
де, кө-ңі-лі-де болып айтылуға тиіс сөздердің ба-ла-сын-да, ... ... ... ... ... ... байланыстырудан басқа
амал қалмайды.
Түркі тілдеріндегі бұл жағдайдың көрінісін байқасақ, әр түрлі ... Көне ... ... бұл құбылыстың жарыса сөздердің қолданылуы
жіктелген, саралаған. Мысалы, өзбек, ... ... ... ... ... да, ... ... қырғыз т.б. тілдерде и дыбысы сөздер
нормаға айналды. Бұлайша жіктелу, яғни айтқанда қыпшақ тобындағы ... ... ... ... тобындағы тілдерде н-сіз айтылу етре басталған
сияқты.
«Кодекс куманистің» (1303 ж) ... ... ... ... ... н дәнекердің ұдайы қолданылғанын мысалдармен дәлелдеп
жазды. Бірақ әңгіме ... ... ... ... әр түрлі пікірталас
тоқталған жоқ. Біз ... оның ... ... кеткенді жөн көрдік.
А.М.Щербак тәуелдік жалғауының III жақ көрсеткіші әуелде –ын, -ін болған
деп, оны ... ... ... –ын, -ін болып қолданылуынан пайда
болғанын айтады. А.М.Щербак бұл жерде тәуелдік жалғауларының мен, сен, ... ... ... тиек ете ... ... інсе, унар сияқты
жіктеу есімдігінің септелген формаларын ... ... ... ... бұл пікіріне тоқтала келіп, оның
келтірілген мысалдары ол ... ... он ... ... ғана дейді.
Ол бірде-бір көне түркі және қазіргі түркі ... ун, ін ... атау ... ... ... ол ... жалғауының III
жақ көрсеткішінің протитипті болуы мүмкін емес деген тұжырым жасайды. Ал
өзі септік жалғауларын ... ... III ... ... ... ... ол сөзінің оның, онда болып септелуінің үлгісімен (аналогиясымен)
пайда болған деп табады. ... ... ... ... ... жорамал көңілге қонады, бірақ бүкіл зат есімнің жатыс септікте
есімдік үлгісін қабылдауы дәлелдей түсуді ... ... ... Оның үстіне
ол, сол бұл есімдіктерін ... ... ... ... ... өзін қалай түсінуге болады? Б.А.Серебренников ол ... ... ... ... ол, сол, бұл ... он, сон, ... келу ... ашып беруі керек еді. Мектеп, жоғары ... ... ... ... оны, оның, онысы, ондай, онсыз
сияқты сөздердің түбірін ол, сонда, сонысы, сондай, ... ... ... ... –сол, бұнда, бұнысы, бұндай мұнша, мұнсыз дегенде ... деп ... ... л ... жалғау жалғанғанда н ... ... сөз ... да бар. Л ... не үшін н-ге айналатыны
түсіндірілмегендіктен, ол ... ... қала ... Ал ол, сол, ... о, со, бұ ... ... ... тіліне, диалектіге жатқызамыз
[13,157б].
Туыс тілдерді зерттеуші түріктанушылардын еңбегіне сүйенсек, ол жіктеу,
сілтеу есімдігінің түбірі о (у) ... ... да, л ... ... соңғы кездің жемісі деп есептеледі. Олай болса, ол, сол, ... ... ... ... ... он, сон, бұн ... ... күйінде қабылданбай о-н-да, о-ны-сы, он-дай, о-н-да, ... ... ... ... ... ... деп бөліп қарап –н –ді
қосымша жалғанғанда пайда болатын қыстырма дыбыстар деп ... жөн ... өзі ... ... алмайтын л дыбысының н-ге айналуы дейтін
ережеден құтқарады, әрі н-нің табиғатын түсіндіреді ... ... тағы бір ... ... ... ... ... тілдерінде ол
есімдігі л-сіз айтылады. Мысалы, ... ... ... ... ... бу, туваша: бо, хакасша: пу, шор тілінде: по. Ал жіктеу
есімдігі деп жеке атайтын ол ... ... ... өзгерісінен
туғанын есепке алсақ, мәселенің шешімі оңайлай түседі.
О, со, бұдан н-ді бөліп қарастырудың дұрыстығын осы сөздерді ... ... ... да ... ... Сол сілтеу есімдігімен омонимі
сол қол дегенде келетін сол сөзінің тәуелденуін, септелуін қарастырсақ, н-
сіз-ақ ... ... ... сол, ... солда, солың. Сондықтан біз
ол сол, бұл сөздерінің түбірі о, со, бұ деп ... да н-ді ... ... ... Егер осы ... ... ... онда жіктеу-сілтеу
есімдіктерні септелу үлгісі деген ... ... ... ... тек ... жағдайында ғана емес, -дай, -ша, -сыз
жұрнақтары жалғанған да ... ... III жақ ... ... о, со, бұ ... н дыбысын бірдей қабылдайтыны анық аңғарылады.
Мысалы:
үй-і-де о-н-да ... ... ... ... бұ-н-дай
үй-і-н-ше о-н-ша ... ... ... ... ... ... дауысты дыбысқа біткен осы және дікі жұрнағы жалғанған
сөздерге де жатыс жалғауы мен –дай, -ша, -сыз, ... ... ... ... пайда болады.
Мысалы:
Осы-н-да ... ... ... ... осы ... ... ... сөздерде де дауысты дыбысқа, бірақ
тәуелдік жалғауы жоқ сөзге де жұрнағы ... н ... ... сөз бура етістігіне –ла, -ле, -да, -де, -та, -те жалғану ... ... ... (тастан-н-ды сияқты) екінші сөйлемде құба зат есімге
де солай жалғанып тұр [7,97-105б].
Бұл ... ... ... ... н дыбысының тәуелдік жалғауының
III жақ көрсеткішіне ... жоқ ... ... ... ... ... ... түркі тілдерде, оның ішінде қазақ тілінде әңгіме болып ... ... –ы (і), -сы (сі) ... ... жүргендей н-сіз
қалыптасқан деуге болады.
Біз жоғарыда н арқылы және ... ... көне ... ... ... ... ... бастағаны туралы айтқан едік. Дегенмен
Б.А.Серебренников, ... ... ... ... ... ... ... тілінде, н-сіз айтылудың ... ... ... ... ... ойды ... ... пайда болған н-ді алып
тастап айтудан пайда болған норма екендігін дәлелдеуге әрекет жасайды. ... ... ... ... ... ... бар. ... көне түркі
тілінен келе жатқан н-сіз айтылу барын біле тұрып, оны кейін ... ... ... келмейді.
Қатар келген ашық буындардың бірін жабық буынға айналдыруға талпынысты
мына жағдайлардан да ... ... зат ... етістік тудыру үшін
жалғанатын –ла, -ле, -да, -де, -та, -те ... ... ... дыбыссыз қосылатыны белгілі. Мысалы: кезде, қолда, балала, сүрле
т.б. Бірақ кейде осы ... ие, баға ... ... ... ... ... ... қыстырма дыбыссыз вариантымен жарыса қолданыла
беретіні бар. Мысаылы: иеле-иемде, бағала-бағамда.
Ашық буынның жабық буынға ... үшін ... ... ... айту ... арасында да кездесіп қалады. Мысалы: есідерті деген қос сөздің
есіл-дерті деген ... да бар. Ал ... –ла ... ... (сабала, қамала дегендей) айтыла беретіні белгілі. Сонымен бірге, епте,
қапта, қорға, қаужа, қара сияқты етістіктерге –ла, -ле жұрнағы й ... ... да ... кезі болады. Мысалы: еп-те-й-ле, қапта-й-ла,
қорға-й-ла, қаужайла, қарайла. Сүйгізуге ептейленген космосбегін ... ... ... ... жатқан сиыр мен ұсақ тұяқтың бір күн ... да, ... ... ғой. ... Қос бөрі ... ... ... барады екен
(С.Жүнісов). Әрине бұл сөздердің ішінде қыстырма дыбыссыз-ақ айтылатын
қорғала, қаужала сияқты ... да бар. Ал епте ... ... ... жалғанатын жалғыз -ла, -ле жұрнағы емес, есім сөзге жалғанатын –лы,
-лі және ... -лік ... ... кезі де ... ... ептейлік. Өмірғұл кісіні мезі қылмайтын жеңіл, ... ... екен ... Бала ... ... ... ептейлігі ұнайды
(ҚТТС). Осы мысалдардың қатарына қамала-қаумала деген сөздің фонологиялық
құрылымын да қосуға ... ... ... ... де бұл екі ... ұғымын алма-кезек
ауыстырып, қамала дегенге қаумала, қаумала дегенге ... ... ... ... дегендегі үш ашық ... ... ... ... ... ... еткен болу керек.
Ендігі бір көңіл аударатын мәселе ... ... ... ... ... ... ... жәйттер. Егер қой маңыраса м-а-а,
сиыр мөңіресе мө-ө-ө, бота боздаса бө-ө-ө деп ... ... ... Ал
бұл дыбысталу процесін тілімізде жай-ра, қай-ра, күй-ре сияқты етістік
тудыратын –ра, -ре, кезде, тұзда ... –ла, -ле ... ... қ, ... аралыққа дәнекер ретінде қосуы мүмкін. Бұл жағдайды ... ... ... ... ... қ,з дыбысын әңгімеге ... ... еді ... тілінде бүк-ең, қақ-аң ... ... ... ... түбір морфема мен қосымшаның арасында ш кейде ж дыбысы қойылып
айтылатыны бар. ... ... ... Ал ... ... айту ... ... бақшаңда деп айту ... Ал ... ... ақи ... ... қақши, ақси болып с, ш
дыбысы қосылып айтылуы да назардан тыс қалмауы керек. Тау ... ... ... ... көзі түсіп, ән ырғағынан жадыла қалды. (Ж.Тілеков).
Бүкшеңдеп қожыр бет қара кемпір шықты, ... ... ... сүйді
(Б.Майлин). Әкесі қартайып, жүдеп біткен екен, тоқал ... ... ... ш ... ... ... да қойылып айтылатын кезі болады.
Мәселен, қазақ ... ... ... ... атқыла, кескіле, түткіле,
шапқыла, созғыла, үргіле сияқты қимыл-қозғалыстың еселіне ... ... ... ... ... ... ғыла, гіле,
қыла, кіле күрделі жұрнақтарының арасына ш ... ... ... ... келгіште, барғышта, айтқышта, ұрғышта т.б.
Қазақ тілі морфологтары бұл екі вариантта айтылатын ... ... ... ... ... деп түсіндіреді. А.Ысқақов қы-ла,
ғыш-та деп екі элементтен тұрады деп ... ... ... ... ... тілінің сөзжасам жүйесі» деген еңбегінде
А.Ысқақовтың ойын дамытып: «Етістік түбірлеріне, ... ал, кел, көр, ... т.б. ... -гіш, -қыш, -кіш ... ... ... ... қуғыш,
сезгіш түрлерінде туынды түбір сын есім болып оп-оңай және түгелдей ... ... ... ... ... созыла, ұзара түсуін
білдіруге келетін процестер –та, -те, аффиксі ... ... ... ... ... ... сын ... жасалған туынды түбір
етістік деуге болар еді. Мысалы, сез етістігін сезгіш, ... ... ... ... сын ... ... ... Бірақ бұларды жоғарғы туынды
түбір етістік тәрізді сезгіште, жүзгіште деу теориялық болмаса, тәжірибеде
айтылмайды. Осы ... ... ... ... ... -гіште,
-қышта, -кіште қосылып айтылатындары санаулы болатындықтан, қой-ғышта, тық-
қышта, түйгіште тәрізділер екі-ақ компонентті етістік негізде туынды ... деп ... ... ... бұл ... ... ... айтқандай –ғышта
қосымшасының теория бойынша ғыш-та болып бөлінетіні, бірақ бұл екі жұрнақ
бөлінбестей ... ... ... ... ғана ... болып қалғаны
айтылған секілді.
Біздің ойымызша, ... ... ... – ғыш, -гіш сырттай
қарағанда ғана ... ... ... ... сын есім ... ... Шын мәнінде –ғышта, -гіште жұрнағының төркіні –ғыла, -гіле-қы-ла,
-кіле жұрнағында жатыр. Біздің бұлай деуімізге үш себеп бар.
Біріншіден, қазақ ... ... сын ... еш ... ла, -ле
жұрнағы жалғанбайды. Мәселен, қойлы, алмалы, қиынды, жазықсыз, таудай
тәрізді туынды сын ... ... ... Тек ... ... ... жақсыла, жаманда, майдала сияқты етістік жасайды.
Сондықтан да ... ... ... ... мүмкін емес.
Екіншіден, автордың өзі айтқандай «қайта келе беру» келгіште, бір ... ... алу ... ұғымын, дүркінділікті анықтау, соқ-қыла,
айт-қыла, ұр-ғыла, ... ... ... де бар ... естен шығаруға
болмайды. Оның үстіне тыққышта мен тыққыла, айтқы-лы мен айтқышта, ұрғыла
мен ұрғышта дегендердің аңғартар мағынасы да бір емес ... ... ... ... ... жұрнақтың ғыш-та, емес ғы-ш-та
екенін дәлелдейтін тағы бір ... ... ш ... ... ... ... ғана ... емес, -мала, -меле жұрнағында да ... ... ... ... т.б. ... жырмалап
отырып осы лақты сатып алған Мақпал (М.Әуезов). Уа, жырмаламай тұтас ... ... ... жападан жаңғыртып жіберді (Ә.Сәрсенбаев). Бірен-
саран елік болса, ... ... ... қараны Көдебай ауылнай «аштарға,
пәленге» деп жырмыштап берекесін кетіреді. ... ... ... ... ... ... тірлікпен тауысып алады (Д.Досжанов).
Сондықтан біз бұл қолданыстары ш дыбысын кейін пайда болған қыстырма
дыбыс пен есептейміз.
Ашық ... ... ... ... ... тамы-зық-та-мыз-дық, е-міз-ік, еміздік, ма-сы-ғу-мас-тығу, і-йік-і-
лік, ша-лық-шал-дық дегенде пайда болатын м, т, д, л дыбыстары арқылы ... ... ... ... бұл ... ... болатын басқа да
жағдай бар. ... ... ... ... тілінде бастапты, әдепті деген сөздердің құрамындағы п дыбысы да
жабық буын жасау әрекетінен пайда ... ... ... ... ... сөзін бастағы деп айтуға әбден мүмкін. Ал әдепке сөзіне келсек, ә
түрінде ... ә жен де ... ... оған зат ... сын есім
тудыратын –ғы, -гі, -қы,-кі ... ... ... ... п ... ... айтылатыны болған [12,53-55б].
2.8 Дауыссыз дыбыстардың түсіріліп айтылуна байланысты пайда болған
морфонологиялық құбылыстар
Қазақ тілінде ... ... ... ... басқа түркі
тілдерімен салыстырғанда, сирек кездесетін құбылыс. Дегенмен жалпы түркі
тіліне тән л ... ... ... ... де ... ... ... келмеді-кемеді, қалса-қаса, болған-боған т.б. Қазақ
тіліндегі л дыбысының түсіріліп айтылуын қазақ диалектологтары оңтүстік-
шығыс және монгол ... ... тән деп ... Ал басқа түркі
тілдерінде бұл құбылыстың кең тарағанын өзбек, ... ... ... ... ... тілі ... көз ... л дыбысының түсіріліп айтылуын
алсақ, фонетикалық заңдылық ... ... ... ... Егер л ... ... ... санамалап шықсақ, ең бірінші,
тек етістіктерде кездеседі. ... л ... ... бір буынды
сөздерге ма, ме болымсыз етістік жұрнағы жалғанған кезде келме-кеме, бол-ма-
бома, алма-ама, са-се ... рай ... ... ... болса-боса, қалса-
қаса, келсе-кесе көмекші ып, іп жұрнағы жалғанғанда алып-ап, ... ... ... ... ... ... ... келген-
кеген кездеседі. Ал басқа етістіктің жұрнақтары жалғанғанда л дыбысының
түсуі кездеспейді [29,154б].
Тағы бір ... ... ... осы ... төрт ... жалғанған кезде
барлық етістіктің құрамында л дыбысының түсірілмейтіндігі. Мысалы: ... -ып, -ған ... ... ... тол, күл ... құрамындағы л
түсірілмейді. Мысалы толма (тома емес), толса (тоса есес) толып (топ ... ... ... ... ... ... солай, қалай сөздеріне ет көмекші
етістігі тіркескенде л дыбысы түсіп, өйт, үйт ... ... ... ... кәйт
болып ықшамдалады. Бірақ бұларда да белгілі жүйе сақтала бермейді. Айталық
солай, олай, бұлай сөздері деді ... ... ... ... болып
айтылғанымен, қалай сөзіне келгенде ықшамдалу болмайды. ... ... ... деді деп айта ... Біз бұл жәйттерді еске ала отырып, етістіктерді
л дыбысын түсіріп те, түсірмей де айту ... ... қоса ... емес ... ... екенін атап өтуіміз керек. Өйткені л
дыбысының тек ... ... ғана ... ... жұрнақтарға тәуелді
болуының өзі грамматикамен (морфологиямен) тығыз ... ... ... бір ... ... ... р дыбысы.
Қазақ тілінде р дыбысының түсіріліп айтылуы өте сирек. Олар ... ... ... ... ... салыстыру арқылы аңғарылады.
Ал әдеби тілде көбік көпіру арқылы пайда ... Ал ... ... ... ... ағы болып айтылуы екі р дыбысының бір сөз ... ... ... ... ... деп ескерген жөн.
Қазақ тіліндегі бек (нағыз деген мағынада) сөзі ... ... еді, ... бір кезде ерді, еркен сөздерінен ықшамдалғанын еске алсақ, ... де р ... ... айтылу арқылы қалыптасқанын байқауға
болады.
Қазақ тілінде ғ, г,һ ... сөз ... ... ... ... ... ... құмған-құман, суғару-суару,
шаңғарақ-шаңырақ, сүгірет-сурет, ... ... ... ... ... мағлұмат-мәлімет, қаһар-кәр, заһар-зәр, сағат-сәт.
т.б.
Ендігі бір тоқталатын мәселе қ, к, ж, н ... ... ... ... ... тарқа-тара, ұлық-ұлы т.б.
К: шекейін-шейін, бірдеңке-бірдеңе, дәнеңке-дәнеке, біткеру-бітіру,
кірпікшешен-кірпішешен, кішік-кіші ... ... ... ... т.б.
Н дыбысының түсіріліп айтылуы туралы түркітануда пікір баршылық. Оған М.
Рясяненнің есімдіктердің септелуіндегі менің, сенің ... де бірі ... ... ... ... мен ... ... мәнім-мам
(қаз менің) болып айтылуын келтіріп жүр [7,39-43б].
Ал ... ... ... басқа есімшенің –ған, -ген жұрнағы жалғанған
сөзге, жіктік жалғауының I және II жақ жалғауы және соң ... ... ... және ... ... I жағы ... н дыбысы түсіріліп
айтылуын келтіруге болады. Мысалы: барғанмын-барғамын-барғам, ... ... ... ... соң шылауының тіркесуінде де ерекшелік бар. Оның құрамында дауысты
дыбыс қысыңданып қосымша сияқты ... ... ... ... ... айтқан соң-айтқасын. Дәл осы үлгіде –дан, -ден мен сын жалғауы
сөзге тіркескен соң шылауы да осы күйге ... -дан, -ден ... ... ... ... ... ... көптен соң-көптесін.
Жоғарыдағы үлгіден соңғы үлгінің айырмашылығы барлық жағдайда кездесе
бермейді. Айталық жазған соң, жүрген соң, ... соң ... ... ... ... ... ... күлгесін, жүзгесін болып бірыңғай
ықшамдалса, ... ... тек аз, көп ... ғана ... ... ... ... ықшамдалмайды. Мысалы: мектептен соң, қыстан соң, ... т.б. ... осы ... ғана ... және жазылады. Бұл үлгідегі н
дыбысының түсуі мен соң шылауының қысың айтылуын екпіннің түспеуінен пайда
болған құбылыс деп ... де бар. Егер осы ... ... ... онда бұлардың тек ықшамдалған варианты ғана қолданылып, ... ... ... ... еді). Ал ... қазақ тілінде бұлардың екі
нұсқасы да еркін қолданылып, жарыса өмір сүріп келеді.
Н дыбысының түсіріліп ... ... ... ... да
қолдаушылар бар, Біздіңше, бұл жерде н дыбысы түсіріліп айтылып тұрған жоқ.
Керісінше, н ... ... ... ретінде қызмет атқарып тұр. Ал сөз
басында кездесетін ... ... ... ажағай болып
диалектілерде қолданылуы, ал қазақ тіліндегі ары, әрі ... кей ... нари ... ... да назар аударарлық мәселе екенін ұмытпағанымыз
жөн. [11,256-265б]
Ды, ді дыбыстар ... кісі ... ... ... ... Мысалы: Әбдісалам-Әпсалам, Әбдісаттар-Әпсаттар, Әбділда-Әбілда,
Әбдіжаппар-Әпжаппар. Бірақ, шеттен кірген Әбді сөзімен келетін басқа кісі
аттарында бұндай ... ... ... ... ді ... ... қатар осы тұлғалас морфемалардың ықшамдалуы
да бар. Олар екі түрлі:
1. Жедел ... шақ ... е ... етістігіне жалғанып барып I және
II жақта жіктелгенде ... ... шағы ... те ... ... ... едің-ең. Көмекші тұлғалы етістікке жіктік жалғауының III жақ ... ді) ... одан ... сұраулық шылауы тіркессе, ... ... ... ... ... келеді ме? – келе ме? барады ма? –
бара ма? ... ма? – жаза ма? ... ... ... ... тағы бір көрінісі бір буынды
қатар келген дауыссыз дыбыстардың дауыстауға қиындығына байланысты болып
келеді. ... ... ... бір буын ... дауыссыз дыбыстың қатар
келуі тек буын соңында ғана ... Бұл ... ... ... ... дыбыс болуы мүмкін. Мысалы: жұрт, сүрт, түрт, құнт, ант, салт,
қалт, тарс, түрс, гүрс, ... ... ... дүңк т.б.
Ал қазақ тіліндегі бұл жағдайға тура келмейтін жағдайда басқа тілден
енген сөздерде (егер біреуі үнді болмаса) бір ... ... ... ... ... ... кент ... бірігіп келетін Ташкент,
Самаркант, Қоқант (жазылуы, ... ... ... де Ташкен, Қоқан,
Самарқан болып айтылады. Ал бешпент сөзінде т ... емес ... ... ... ... ... айтылады. Бұл құбылыстан, қазақ тіліндегі н, т
дыбыстарының ... ... ... ... ... ... сөздерді игеруге
байланысты болса керек. Мұндай құбылыс орыс тілінен енген сөздерде ... ... ... ... ... съезд-
сійез, поезд-пойыз, разъезд-разиез т.б.
Дауыссыз дыбыстардың түсірілуі түркі тілдері ішінде ... ... ... кездеседі. Сондықтан бұл процеске байланыста ұйғыр тілі ... көп. Сол ... ... ... ... ... жоқ емес.
Бірақ себеп іздеушілерді барлығы да фонетикалық заңдылықтардың төңірегінен
шыға ... бір ... ... ... әр ... ... түспеуі әр түрлі
келгенде, дәл болады. Әрине, бұл жерде белгілі бір жүйеге ... ... ... ... шек жоқ. ... ... заңдылыққа
көне бермейтін, әр түрлі айтылып, дәстүр тізгінінде кеткен ... ... ... ... да түсінікті болмақ
[32,468б].
Тарихи тұрғыдан алғанда, түспейтін дауыссыз дыбыстар жоқ. Дауыссыздар
фонологиялық жүк арқаламаған ... ... ... ... ... қ, к, ғ, г, н, ң, р, л ... жиірек түсіріліп айтылады,
қалған дауыссыздардың сөз ... ... ... ... ... тіліндегі фонетикалық варианттар қандай дыбыстардың
сөз құрамынан түсіріліп айтылғанын анықтауға мүмкіндік береді.
Мысалы:
Б ... ... ... ... дөңкиген-өңкиген,дабдыра-абдыра,делбең-делбең –елбең- елбең;
Қ, К кебежедей-қабажадай-абажадай,реңк-рең;
Р беркін-бекін,арнайы-анайы;
Т тарби-арби;
С сарқара-арқыра;
Ш ... ... Ж ... ... ... ... ... жазғытұрым-жазғытұры, т.б.
Әдеби тілдің сөздік құрамында ұшырайтын сөздер жергілікті говорлардағы
балама сөздермен салыстырғанда ... ... ... ... Мысалы:
Р әбіргер-әбігер,жоңыршқа-жоңышқа;
Л боса-болса,келсе-кесе;
Н ... ... ... ... дәнеңке-дәнеңе,біткер-бітір;
Ж келеатыр-келе жатыр,жұбату-уату;
Т ... ... ... ... ... ... өте көп. ... барлығы ежелгі дәуірден
қазірге дейін үнемдеу заңының тілдің қалыптасуы, дамуы барысында елеулі
қызмет ... ... ... ... ... ғана ... түркі
тілдерінде бар.Өзгеру механизмі бәріне ортақ.
ҚОРЫТЫНДЫ
Тіл -адам мен адамды, ұлт пен ұлтты жақындастырып, табыстыратын өзгеше
құрал, ... да біз оны ... ... ... бастауы деп
білеміз.
Диплом жұмысы барысында біз қазақ ... ... ... ... морфология саласында) салыстыра отырып, шешілмеген мәселелердің
түйінін ... бір ... ... ... ... ... тұжырым жасап отырмыз. Қазақ тілінің тарихи грамматикасы ... ... ... сөз жоқ ... Ең ... ... зерттеулер болды да, кейін сол зерттеулердің бір саласы
ретінде қазақ тілінің ... пән ... ... ... ... әрқайсысының тарихы да ең әуелі осы жолмен пайда ... ... ... ... ... өз ... ... тарихи салыстырмалы
түркологиядан алды. Тілдің эволюциялық даму жолдары анықталмайынша, ... ... ... жүйе ... да, сан ... әлеуметтік қоғамдық
қызметі де өз дәрежесінде танылмайды. ... ... ... ... ... ... көне, ескі дәуірлеріндегі ... ... ... жеке ... ... ... келген жерден
қазақ тілінің тарихы басталады.
Біз лексикамыздың көне жүйесі мен жаңа жүйесі арасындағы басты-басты
фонетикалық, ... ... ... ... ... ... тілдік реликтерге т.б деректерге
сүйене отырып табу жолында, байырғы сөздер мен қосымшалардың құрамындағы әр
түрлі өзгерістердің, ... ... ... ... көне түркі тіліне сүйеніп отырмыз.
Қазіргі дауыссыз дыбыстарды көне түркі тілімен салыстыру негізінде
ортағасырлық ... ... ... у ... у ... ... «Түркі
тілдерінің салыстырмалы грамматикасы», М.Қашқари сөздігі, Н.К.Дмитриев,
А.Рясянен, отандық ғалымдардан М.Томанов, Б.Сағындықұлы, т.б, ... ... ... ... дауыссыз дыбыстардың конвергенция,
дивергенция, ассимиляция, диссимиляция процесі, ... не ... ... ... ... ... ... әсер етті ? Осындай
сауалдардың жауабын ... ... және ... ... ... ... алмасуы,
экстралингвистикалық фактор әсерінен, диалектілік ерекшіліктің болуы,
метатеза ... ... ... ... ... сөз
құрамының ұлғаюы (протеза, эпентеза, эпитеза), дәнекер дыбыстар немесе
қыстырма дыбыстар, сөз ... ... ... болған қыстырма
дыбыстар, түсіндірілуі қиын қыстырма дыбыстар, дауыссыз дыбыстың түсіріліп
айтылуын бір ... ... ... ... ... (дистактілі) іске асатын түрін де ... ... ... ... ... іске асатын ассимиляция (сүйінші-
шүйінші) артикуляциялық жақтан емес, сөйлеушінің дайындығынан пайда болды.
Сондықтан да ассимиляцияның бұл түрі ... ... ... ... ... ... құбылыстар комбинаторлық өзгерістің бір түріне жата
тұра, морфонология еншісінде қалды.
Үнем принципіне жататын ... ... ... ... мына ... ... арты дыбыстарын айтудан гөрі тіл алды дыбыстарын айту
жеңілдігіне байланысты ... ... ... (сандалу-сенделу, ары-әрі,
қары-кәрі, барсаңшы-барсайшы, т.б).
Сөз ішінде тіл арты ... ... ... одан ... тіл ... айту ... Сондықтан сөз ішінде тіл алды ... ... тіл арты ... ... ... ... ... ауыстырып айту
тенденциясы жүзеге асады. Мысалы: жалаңаш-жаңалаш, түкпір- түпкір, топырақ-
торпақ сияқты метатеза құбылысындағы л мен ң, п мен к, п мен р ... ... ... қ, к, п ... айтудан гөрі ұяң, ызың ғ, г, б, у
дыбыстарын айту жеңіл. Сондықтан ... ... ... ... ... тап-тауып сияқты морфонологиялық құбылыс пайда болады.
Дауыссыз дыбыстардың тіл артынан тіл алдына қарай жылжу тенденциясы
олардың жасалу орны жақын болған ... да ... ... ... Айталық л
дыбысына қарағанда н дыбысы тіл ұшымен ... ... ... ... ... ... н ның л-ға қарағанда
тіл ұшына жақындығына байланысты болып тұр.
Кейде сөз соңындағы жабық буын сөз ... ... сөз ... буын жабыққа, сөз соңындағы жабық буын ашыққа айналады. Мысалы: есіт-
есті, керік-кергі, ерін-ерні, жарықшық-жарғышақ т.б ... ... ... ... Жабық буынды сөз басына жылжыту тенденциясы айтушы
ыңғайымен байланысты болған.
Қорыта айтқанда дауыссыздар фонологиялық жүк арқаламаған кезде әлсіреп,
сөз құрамынан шығып ... ... ... қ, к, ғ, г, н, ң, р, л.
Тұрақсыз дыбыстар: р, л, н, ғ, г, қ, к, ж, т, ... ... сөз ... ... ... ... фактілері өте көп. Бұлардың барлығы ежелгі дәуірден
қазірге дейін ... ... ... ... дамуы барысында елеулі
қызмет атқарғанын көрсетеді. Үнемдеу қазақ тілінде ғана ... ... ... ... ... ... ... ТІЗІМІ:
1 Щербак А.М. Сравнительная фонетика тюрских языков.-Москва.1970. -103-
204cтр.
2 Сравнительно-историческая грамматика тюрских ... ... Н.К. ... кумыкского языка. -Москва.1984.-2-15стр.
4 Рясянен М. Материалы по исторической фонетике тюрских ... ... М. ... ... ... ... ... б.
6 Айғабылұлы А. Қазақ тілі морфонологиясы мен лексикологиясы.-Алматы:
«Қазақ университеті», 2006.-37-61,104-107б.
7 Сағындықұлы Б. Қазақ тілі лексикасы дамуының этимологиялық ... ... ... 2005.-87-95, 97-112б.
8 Малов С.Е. Памятники древнетюрских ... ... ... А. ... ... ... «Қазақ
университеті»,1998.-92б.
10 Айғабылұлы А. Қазақ тілі морфонологиясы.(Диссертация)-Алматы.1991ж.-
92б.
11 Аханов К. Тіл білімінің негіздері.-Алматы: «Санат»,1993.-213-267б.
12 ... ... Ш. ... ... «Ана ... ... ... С. Қазақ тілінің ... ... ... Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі. «Ана тілі»,1991ж.-7-59б.
15Айғабылұлы А. Метатеза-морфонологиялық құбылыс.//ҚазМУ ... ... А. ... деген не?// Қазақ тілі мен әдебиеті.
1992. -№10-11-12.-68-69б.
17 Айғабылұлы А. Морфонологиялық ... және үнем ... ... 13-16б.
18 Егизбаева Н. Морфонологиялық дыбыс алмасудың түркітануда зерттелуі.//
ҚазМУ хабаршысы. 2000.-№8.-34-42б.
19 Егизбаева Н. ... ... ... ... ... 2000. -№4.-60-63б.
20 Қыстырма дыбыс дегеніміз не? //Қазақ тілі мен әдебиеті.-1993. -№1.-26-
29б.
21 Сөз құрамының ... ... тілі мен ... ... Қазақ тіліндегі диссимиляциялық құбылыстар. //Қазақ тілі мен
әдебиеті.-1998. -№1.-50-80б.
23 ... ... ... ... ... тілі ... ... Диссимиляция. Қазақ тілі энцик.,1998.-98б.
25 Дыбыс алмасу. Қазақ тілі энцик.,1998.-104б.
26 Дыбыстар сәйкестігі. //Қазақ тілі мен ... ... ... сәйкестігі немесе дыбыстардың алмасуы.//Қазақ тілі мен
әдебиеті.-1999. -№4.-49-52б
28 Гаплология. Қазақ тілі энцик.,1998.- 81б.
29 Игерусіз өзгерістер. ... тілі ... ... ... ... тілі ... 283б.
32 Элизия. Қазақ тілі энцик.,1998.- 469б.
33 ... ... ... ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 87 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1.Қазіргі қазақ тілі фонетикасы пәнінің зерттелу жайы.2.Фонема туралы ілімнің алғашқы негізін салушылар 3.Фонетика ғылымын зерттеуде қолданылатын әдістер.4. Дауысты жане дауыссыз фонемалар6 бет
Ақпараттар оқығандағы артикуляцияның және дикцияның қажеттілігі8 бет
Дауысты және дауыссыз дыбыстар36 бет
Орфографиялық талдау жасау үлгілері19 бет
Сауат ашу методикасының ғылыми негіздері19 бет
Тіл дыбыстары мен олардың жасалу жолы17 бет
Тіл дыбыстарының түрлері. Дауысты, дауыссыз дыбыстар26 бет
Транскрипция және транслитерация мәселелері9 бет
Транскрипция және транслитерация мәселелері жайлы мәлімет15 бет
Транскрипция және транслитерация мәселелері. Қазіргі қазақ тілі фонетикасы саласында еңбек еткен ғалымдардың еңбектеріне шолу.Он сөйлем жазып, фонетикалық талдау14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь