Абылай хан, әбілмансұр (1711-1781)

Абылай хан, Әбілмансұр (1711-1781) - қазақ ханы, ұлы мемлекет қайраткері, қолбасшы және дипломат. Арғы тегі Жошы хан, бергі бабалары Қазақ даласының негізін салған Әз-Жәнібек, одан соң Еңсегей бойлы Ер Есім хан, Салқам Жәңгір хан. Абылай - Жәңгір ханның бесінші ұрпағы.
Жәңгір қайтыс болып таққа Тәуке отырғанда, Уәлибақы хандыққа өкпелеп, Үргенішті билеген нағашы атасы Қайып ханның қолына барады. Уәлибақының баласы Абылай жекпе-жекке шыққанда жауы шақ келмейтін батыр болып, Қанішер Абылай атаныпты. Осы Абылайдан Көркем Уәли туады. Оның баласы Әбілмансұр (кейін қазаққа хан болып Абылай атанған) «ақтабан шұбырынды» жылдарында жетім қалып, үйсін Төле бидің қолына келеді. Аш-жалаңаштықтан жүдеген өңіне, өсіп кеткен шашына қарап Төле би оған «Сабалақ» деп ат қойып, түйесін бақтырады. Әбілмәмбет төренің жылқысын да бағады. Бұл, Шоқан Уәлихановтың айтуына сүйенсек, Абылайдың 13 жасар кезі болса керек (онда Абылайдың 1710 жылы туған деуге негіз бар).
Төле бидің тәлім-тәрбиесінде болуы Абылайға зор ықпал жасады. Қазақ даласының даналығын бойына жинаған баба ақылы мен парасатына, ел билеу қабілетін, анталаған жауға қарсы қазақ халқы басы біріксе ғана тойтарыс бере алатынын жас баланың санасына ұялата білген. Оған қоса бала кезінен көрген жұпыны тіршілік, өмірлік тәжірибе Абылайдың ел өміріне ерте араласуына себепші болды. Бұқар, Үмбетей жыраулардың т.б. ауыз әдебиетінің ірі өкілдерінің мәліметтеріне қарағанда, Абылай 20 жасында қан майданда ерлігімен танылған. Бұқардың Абылайға «Сен жиырма жасқа жеткен соң, Алтын тұғыр үстінде Ақ сұңқар құстай түледің» деуі осының дәлелі. Қай жылы туса да, 1730-1733 жылдары аралығында болған бір ұрыста бұрын белгісіз жас жігіт Әбілмансұр жекпе-жекке шығып, қалмақтың бас батыры, қоңтажы Қалдан Сереннің жақын туысы (кейбір деректерде: күйеу баласы) Шарышты өлтіреді.
Үлкен әкесінің аруағын шақырып, жауға Абылайлап ат қойған Әбілмансұр жеңісті ұрыстан соң, Орта жүздің сұлтаны деп танылып, қазақ даласындағы ең беделді әміршілердің біріне айналды. Бұдан соңғы жерде Әбілмансұр есімі ұмытылып, Абылай атанды.
Абылайдың 20 жасы қай жылға сәйкес келуіне байланысты, қай шайқасқа қатысқаны туралы болжам айтуға болады. Бұл, әрине Абылай қатысқан алғашқы соғыс емес.
        
        Абылай хан
Абылай хан, Әбілмансұр (1711-1781) - қазақ ханы, ұлы мемлекет
қайраткері, қолбасшы және дипломат. Арғы тегі Жошы хан, ... ... ... ... ... ... одан соң Еңсегей бойлы Ер Есім
хан, Салқам ... хан. ... - ... ханның бесінші ұрпағы.  
Жәңгір қайтыс болып таққа Тәуке отырғанда, Уәлибақы хандыққа өкпелеп,
Үргенішті билеген нағашы атасы Қайып ханның қолына барады. ... ... ... шыққанда жауы шақ келмейтін батыр болып, Қанішер
Абылай атаныпты. Осы Абылайдан Көркем Уәли туады. Оның баласы Әбілмансұр
(кейін қазаққа хан ... ... ... ... ... ... ... үйсін Төле бидің қолына келеді. Аш-жалаңаштықтан жүдеген
өңіне, өсіп кеткен шашына қарап Төле би оған «Сабалақ» деп ат қойып,
түйесін бақтырады. Әбілмәмбет ... ... да ... Бұл, Шоқан
Уәлихановтың айтуына сүйенсек, Абылайдың 13 жасар кезі болса керек (онда
Абылайдың 1710 жылы туған деуге ... ... ... ... ... ... зор ықпал жасады. Қазақ
даласының даналығын бойына жинаған баба ақылы мен парасатына, ел ... ... ... қарсы қазақ халқы басы біріксе ғана тойтарыс
бере алатынын жас баланың санасына ұялата ... Оған қоса бала ... ... ... ... тәжірибе Абылайдың ел өміріне ерте
араласуына себепші болды. Бұқар, Үмбетей жыраулардың т.б. ауыз әдебиетінің
ірі өкілдерінің мәліметтеріне қарағанда, Абылай 20 жасында қан ... ... ... ... «Сен ... ... ... соң, Алтын
тұғыр үстінде Ақ сұңқар құстай түледің» деуі осының дәлелі. Қай жылы ... ... ... ... ... бір ұрыста бұрын белгісіз жас жігіт
Әбілмансұр жекпе-жекке шығып, ... бас ... ... ... ... ... ... деректерде: күйеу баласы) Шарышты өлтіреді.
Үлкен әкесінің аруағын шақырып, жауға Абылайлап ат қойған Әбілмансұр
жеңісті ұрыстан соң, Орта жүздің сұлтаны деп танылып, ... ... ... ... ... ... ... соңғы жерде Әбілмансұр есімі
ұмытылып, Абылай атанды.
Абылайдың 20 жасы қай жылға ... ... ... қай ... туралы болжам айтуға болады. Бұл, әрине Абылай қатысқан алғашқы
соғыс емес. Ел әңгімелері, тарихи ... ... ... ... ... ... ... айғақтайды. Аңырақай
шайқасына қатыспады дегеннің өзінде де, Абылайдың 1730-1733 жылдары болған
бір ірі шайқасқа қатысқаны дау ... ... ... Орта жүз
жасақтары мен жоңғарлардың арасында 1930-1931 жылдары ... ... ... ... 1732 жылы жоңғардың 7 мыңнан астам әскері Орта жүздің
шығыс шетіндегі ауылдарына шабуыл жасап, тегеурінді тойтарысқа тап болады.
Абылайды 20 жасы 1733 ... ... ... дәл сол жылы ... пен ... ... ... болғаны қытай деректерінде атап көрсетілген.
Абылайдың әскери қайраткерлігі, қолбасылық ... ... ... ... ... ... жан алысып жан беріскен соғыстардың
бірін Бұқар жырау «Қалданменен ұрысып, жеті күндей сүрісіп...» деп
суреттейді. Ол соғысқа ... ... ... ... ... ... Бөгенбай, Шақшақ Жәнібек, Қарақалпақ Қылышбек,
Шапырашты Наурызбай, т.б. қазақтың белгілі батырлары тізе қоса қатысады.
Бұл да Абылайдың жауға ... ... ... ... ... білгендігінің
дәлелі болып табылады. Бірте-бірте ұлыстағы бар өкім Әз-Тәуке ... ... ... ... ... ... ... Абылайдың ерлігі
мен ақыл-парасатына бас ұрған Әбілмәмбет ақылшы аға болып, кеңесші хан
дәрежесімен шектеледі.
18 ғасырдың 30-шы жылдарының аяғында ... ... ... ... ... ... ... аталады. Орыс тарихшысы А.Левшин: «1739 жылы Орта
жүзде Сәмеке (Орта жүздің батысындағы аз санды руларды биледі) ханның
орнына хан сайлаудан ... ... пен ... ... ... ... билік
жүргізген» - деп жазды. Шоқан Уалиханов та осы пікірді қолдайды.
1738-1741 жылдары Абылай хан бастаған ... қолы ... ... ... соққы берді. 1742 жылы Абылай хан тұтқиылдан шабуыл жасаған
жоңғарлардың қолына тұтқынға түсті. Сол ... ... ... ... ең ... ... ... айналған Абылайдың жау
қолына түсуі қазақ қоғамында абыржушылық ... оны ... алу ... ... ... ... жырларда қазақ билеушілерінің атынан Төле би
мен Әбілқайыр хан Орынбор әкімшілігінен Абылайды тұтқыннан босатып алуда
ара түсуге өтініш жасады. Бұл деректің шындық ... осы ... ... ... пен Әбілқайырдың өзара жазысқан хаттары да
дәлелдей түседі. Қазақтың үш жүзінен Төле би бастаған 90 адам елші ... ... 1743 жылы ... ... ... ... ... Бұл жөнінде И.Неплюевтің Сыртқы істер алқасына жазған хатында
қазақтар мен қалмақтар бітімге келіп, бірігіп кете ме деген қауіп ... ... ... ... жаңа ... 1744 жылы ... ... кетуі уақытына саяды.
Абылай көреген саяси қайраткер бола отырып, қалмақтармен аса ауыр
соғыстардан қалжыраған елінің есін жиғызу үшін дипломатиялық жолдарды да
тиімді пайдаланды. 1740 жылы ... Орта жүз ханы ... тағы ... 120 ... ... ... орыс ... «қамқорына» кіруге
келісімін білдірді. Сонымен бір мезгілде қазақ халқының ... ... Шың ... де ... ... ... мен
Бейжіңге елшіліктер аттандырды (1757-1777 жылдары Бейжіңге 10 елшілік
жіберген). Ол Ресей мен Қытай империяларының өзара қайшылықтарын қазақ
хандығы мүддесін пайдаланып ... ... 1745 жылы ... ... ... кейін Жоңғарияның билеуші топтарының тақ таласынан әлсіреп,
бұрынғы ... ... ... бастауын және жоңғар-қытай соғысын Шығыс
Түркістанмен іргелес өңірдегі ойраттардың уақытша билігінде қалған қазақ
жерлерін қайтаруға, елдің дербестігін толық қалпына келтіруге пайдалану
үшін ... күш ... ... қазақ елінің тәуелсіздігіне нұқсан
келтіретін жағдаяттармен аянбай күресіп, дербес сыртқы саясат ұстанып өтті.
1745 жылы Орта жүздегі ... ... және ... сұлтандар қатар аталса
3-4 жылдан кейін мұндағы жағдай мүлдем өзгерді. 1749 жылы тамыз айында
Неплюевпен кездесуінде Жәнібек тархан: «бұрын Орта ... ... ... ... ол ... бері ... тұрып жатыр, ел басқарудан қалған.
Барақ сұлтан зұлымдық ісі үшін қашып жүр. Онда ... ... ... ... ... ... - деп көрсетті.
Жазба деректерде Абылайдың шет ел ... ... ... ... айқын көрсетіледі. 1752 жылы ол бастаған қазақ ... ... мың ... ... қолының шабуылына тойтарыс берді. 1753 жылы
желтоқсанда Абылай 5 мың жауынгерімен жоңғар әскерлерімен ... ... ... азат етті. 1754 жылы сәуірде Абылай бастаған 1700
қазақ әскері 10 мың қалмақпен ... ... ... сол ... ... ... ... 4 мың әскермен Жоңғарияға жорық жасап, 3000 қалмақты тұтқынға
түсірді. 1756 жылы Абылайдың бастауымен қазақтар қытайлар мен қалмақтардың
біріккен ... екі рет ... оның ... жеңіліп, екіншісінде
жеңіске жетті. 1757 жылы Абылайдың 6 мың ... ... 40 мың ... ... қытайлар Абылайдан бітім сұрады.
1753-1754 жылдардағы шайқастарға Қабанбай, Бөгенбай Жанатай, Керей Жәнібек,
Өтеген батырлар қысы-жазы үзбестен қатысты. Абылай ... ... ... келсе, бірде Дабашыны (Давациды) шауып, бірде оны және ... ... ... ... ... ... ... көздеді.
Тегеурінді әскери қимылмен қатарластырыла жүргізілген дипломатиялық
әрекеттері Абылайды өз заманының ұлы қайраткерлері ... ... ... ... ... 1771 жылы ... өзенінің бойында болған
қалмақтармен ауыр шайқаста жаңа жеңіске жетті.
Саяси ахуал тұрақталған шақта Абылай қазақ жерінің бүтіндігіне қол сұққан
басқалармен де ымырасыз ... ... ... және 1764 ... Жетісуда біраз ауылдарда шауып, Жауғаш, Көкжал Барақ және Шынқожа
батырлар бастаған әскерлерді Ақсу, ... және Шу ... ... Осы
себепті Абылай 1755-1765 жылдары Қырғыз ұлысына жорық жасап, Іленің сол
жағасын, Шу бойын тазартады, қазақ пен қырғыздардың Нарынқолдан ... күні ... ... ... ... ... ... соңғы 15 жылында Орта Азия хандықтарына қарсы ... ... ... ... ... ... Қоқан билеушісі Ерденбекпен
соғысының нәтижесінде Түркістан, Сайрам, Шымкент қалалары қайтадан ... ... ... алым ... ... ... жүз жылға созылған қазақ халқының жоңғар шапқыншылығына қарсы азаттық
күресінің соңғы ... алаш ... ... «Шаңды жорық» деген атпен
белгілі. Бұл 1771 жылы Еділ қалмақтарының жоңғарға қазақ жері арқылы үдере
көшуі еді. Кіші жүздің ханы Нұралы ... ... ... Жем бойында
қалмақтарға алғашқы соққы  берді. Балқашқа жақындаған кезде Абылай бастаған
қазақтың қалың қолы қалмақтарды қоршауға алды. Осы кезде қалмақ ... мен ... ... ... ... ... ... қабылдауды
сұрап, елші жіберді. Кіріптар ұсынысты талқылау үшін шақырылған әскери
кеңесте Абылай тағы да көрегендік танытып, жеңілген жауды қырып-жоюдың
қажеті жоқ ... ... ... ... ... ... ... тым құрыса олардың жоңғарға еркін өтіп кетуіне мүмкіндік беру
жөніндегі Абылай түйінінің аржағында ... ұлы ... ... ... ... ... азат етілген шығыстағы жерлерге
қазақ ауылдарын апарып түпкілікті қоныстандыру да Абылай саясатының
тереңдігін, кемеңгерлігін айқын көрсетеді. Оның әрбір іс-әрекеті қазақ
халқының ... елі мен ... ... ... ... ... Барақ сұлтан Әбілқайыр ханды өлтіргенде де Абылай ел
бірлігін ойлап қынжылып, Төле бимен тізе қоса ... ... ... ... ... ... ... жағдайына сай қол астындағы елде, әсіресе әскер ішінде қатаң
тәртіп орнатты. ... да хан ... ... ... мен ата
мекенін қорғау рухы жоғары, ұзақ жорықтарға шыдамды, шайқас даласында
тегеуріні қатты болды. Абылай сан жағынан әлдеқайда басым жаумен ... ... және ... ... ... отырды. Ол қазақ хандығының күшін
біріктіріп, әскери жағынан қуатты мемлекетке айналдырды.
1771 жылы жасы жеткен Әбілмәмбет хан дүние салды. Қалыптасқан дәстүр
бойынша Орта ... ханы ... не ... ... бірі, не үлкен
ұлы Әбілпейіз сайлануға тиіс еді. Алайда басты сұлтандардың, старшындардың,
Әбілпейіздің өз қалауымен үш жүздің басшы өкілдері Түркістанда Абылайды хан
көтерді. ... іс ... ... Орта ... ғана ... ... ... ұлы ханы болды. Тарихи деректер, аңыз-жырлар да Абылайдың үш
жүздің әміршісі ретінде ардақталғанын көрсетеді. Қытай ... ... Орта Азия ... Абылайды бүкіл қазақ ханы деп ресми түрде
танығанымен оның ... өсіп бара ... ... ... ... ΙΙ ... Орта жүз ханы ... ғана сый-сыяпат көрсетті. Бұл
бір жағынан «бөліп алда, билей бер» саясатының көрінісі еді. И.Неплюевтің:
«Қырғыз халқында бас ханның болуы пайдалы ... ... ... ... болу ... ... ... мұны аяғақтай түседі.
Ш.Уәлиханов Абылайдай шексіз билікке ие болған бір де бір қазақ ханының
болмағанын, оның мемлекет билігін орталықтандырып, нығайту бағытындағы
әрекеттерін, «ханның ... ... ... ... шектеп отыратын рубасылар
мен сұлтандардың өркөкірек үстемдігін» тыйғандығын ... ... ... ... ... ... бар киелі, керемет
құдірет иесі болып саналады. Абылай дәуірі, қазақтардың ерлігі мен
серілігінің ғасыры. Оның жорықтары және батырларының көзсіз ерлігі мен
қаһармандығы ... ... ... - деп атап ... ... ... оң тізесін баса отырып, оған ақыл-кеңес айтумен
өткізген Бұқар жырау Қалқаманұлының ханға «Алтын тақтың үстінде, Үш ... ... ... ... ... ... ... Ресей мен Қытай империяларының арасында орналасқан Қазақ елінің
геосаяси жағдайына икемделген саясат жүргізді. Қытай әскерлері жоңғарларды
жойып, Орта Азия мен ... ене ... ... мұсылман елдерінің
басын қосуға ұмтылып, Ауған шаһы Ахмад Дурранимен келіссөз жүргізді.
Түркияға елшілік жіберу ниеті де болды. Қытаймен қатынас ... ... орыс ... ... ... ... ... шақыруымен хандық
белгілерді қабылдау үшін 1779 жылы қазан айында Петропавл бекінісіне
барудан бас тартты. Пугачев ... ... 3 мың ... ... ... линия») бойындағы орыс бекіністерін шапты. Ш.Уәлиханов:
«1771 жылы хан сайланғанда да, ол орыс шекарасына барып, ант ... ... ол өзін ... қалап, баяғыда-ақ бұл дәрежеге лайықты
қойғанын, Көктің ұлының және өкілеттік қағазы барын ... ... - ... 1779 жылы ... 4-інде Орынбор әкімшілігіне жолданған патша
жарлығында: «Ордадағы Абылай ықпалын әлсірету мақсатында, онымен ... ... адам ... ... да ... ... хан болуымен қатар, қазақ халқының рухани қасиетінен еркін
сусындаған дарынды күйші ретінде де белгілі. Ол - «Ақ ... ... ... «Дүние қалды», «Жетім торы», «Қайран елім», «Қара ... ... ... ... ... ... ... жарық»,
т.б. күйлердің авторы.
Абылай өмір жолын ат үстінде жорықтарды өткізіп, Арыс ... ... ... ... ... ... Қожа Ахмет Яссауи кесенесінің
ішінде Қабырхана мен Ақсарай арасындағы дәлізде жерленген. Абылайдың
артында 12 әйелінен 30 ұл, 40 қыз ... ... ... жадында Абылай
қажырлы мемлекет қайраткері, батыл қолбасшы, дарынды дипломат ретінде
сақталып келді. Оның ... ... ... ... ... ... ... басшысы Абылай ханның асқақ тұлғасы, ақыл-парасаты
Бұқар, Үмбетей, Шәді төре ... ... ... К.Жамантайұлы,
М.Айтбаевтың дастандарында, І.Есенберлиннің, Ә.Кекілбаевтың Қ.Жұмаділовтың,
т.б. ақын-жазушылардың туындыларында сомдалды. Оның ұлағаты өмірі мен ішкі,
сыртқы саясаты ... және шет ел ... ... ... ... тәуелсіздігін алғаннан кейін 1991 жылы Алматының басты
даңғылдарының біріне Абылай есімі беріліп, темір жол вокзалының алдына ат
үстіндегі ескерткіші орнатылды. Хан ... ... ... да бар. ... 1993 жылғы ең бірінші төл теңгесінде
бейнесі бедерленді. 2005 жылы ... өмір ... ... ... ... 2008 жылы ... ... қатысуымен Петропавлда
«Абылай хан ордасы» кешені ашылып, алдына ескерткіші орнатылды. Оның есімі
Алматыдағы Қазақ ... ... және әлем ... ... ... ... ұлтазаттық қозғалыс ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... қозғалысының басталу себептері |
|және барысы ... ... ... ... және оның ... ... ... ... ... ... ... ... ... |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| ... ғасырдың 30-шы жылдарында патша өкіметі Қазақстанда отарлау саясатын |
|онан әрі өрістетіп, ... ... ... ... біржола жоюға |
|бағытталған шараларды кеңінен жүргізе бастады. Әбілқайыр, Абылай ... ... ... ... ... кірмеу, солдат алмау, тек|
|салық төлеу жөніндегі міндеттемелер аяқ асты етілді. Қазақ жерінде әскери|
|шептер, бекіністер салынып, шұрайлы жерлерге ... ... қол ... келген казак-орыстарды қоныстандыру шаралары жүргізілді. Ресейдің |
|қазақ жеріндегі ... ... ... ... ... өз ... ... ал оны ... ... салық |
|салынатын болды. Әкімшілік басқару жүйесін қайта құру барысында қазақ |
|жерлері кокругтерге бөлінді. Бұл округтер ... және ... ... ... ... ... "бөліп ал да билей |
|бер” деген отаршылдық ұранды бұлжытпай іске асырды. Алдымен қазақ жерін ... ... ... ... ... ... ішке кіріп айнала|
|қоршау-құрсау орнатқан Ресей отаршылдары Абылай көз ... ... ... ең бір ... ... ... ... кірісті. Сөйтіп, |
|Ырғыз, Торғай, Ақмола, Көкшетау, Ортау, Қарқаралы бекіністері бой ... ... ... кеулеп еніп келе жатқан патша өкіметінің отаршылдық|
|саясатына ашық қарсы шыққан Абылай ханның баласы ... ... Ол ... |
|әкімшілігіне хат жазып, кісі жіберіп, оларды түсінісуге, пәтуаға шақырды.|
|Қазақтың ежелгі қоныстарына ... ... ... жерлеріне |
|казак-орыстарды әкелуді, олар ... ... ... ... тоқтатуын |
|талап етті. Оның бұл хаттарына жауап болмады, жіберген адамдары ... ... ... ... ... ... ашық қарсы шығуды |
|ойлады. Ол бұл ... ... ... ... ... ... өкіметі |
|тарапынан қысым көре бастаған ол 40 мың үймен Қоқан хандығының қол астына|
|көшіп барды. Оның діні бір, тілі бір ... ... ... ... Олар оның ... ... ... мен Есенгелдіні, кейінірек өзін|
|өлтірді. Медреседе оқып жүрген ұлы Кенесарыны (1802 жылы туған) Ташкент |
|түрменсіне қаматты. ... ... ... ... ... аман ... Кенесары ата |
|мекені Ұлытауға келіп қоныстанды. Осы ... ... ол өз ... ... ... ел, дербес мемлекет болуы жолындағы, күреске арнады. Ол|
|Ресей сияқты аса қуатты ірі мемлекетпен күресу- қазақтың үш жүзінің ... ... ... ... тек әскери ғана емес, |
|сонымен бірге дипломатиялық күш ... де ... ... ой таразысынан |
|өткерді. ... ... ... ... ... де, Орта Азия ... да |
|тәуелді емес, олармен тең қарым-қатынаста болу керек деп есептеді. Ол |
|патша ... ... бір ... ... Нұра, Ақтау, Ортау, Қарқаралы,|
|Қазылық, Жарқайың, Обаған, Тобыл, Құсмұры, Ақият, Тоқзақ сияқты ... мұра ... ... ... ... тұсында бізден тартып |
|алынып, бекіністер салынды. Күн сайын біздің жерлерімізді басып алып, ... ... салу ... халықты ашындыруға жол берілуде. Мұның өзі ... ... үшін ғана ... ... тіршілігіміз үшін де қауіпті |
|болып отыр деп көрсетті. ... ... ... отрядтары мен жергілікті сұлтандардың озбырлығы ... айта ... тағы бір ... ол ... деп ... ... жылдар |
|аралығында олар біздің ауылымызды 15 рет ... ... ... Мұндай |
|қысым мен тонауға, талауға, кісілерімізді өлтіруге шыдай алмаған біз ... ... ... ... мәжбүр болдық. Бірақ, олар бізге мұнда да |
|тыныштық бермеді. Сондықтан мен, Қасымұлы қолыма қару алып халқымның ұлы ... ... ... Бұл ... ... ... ... ашық |
|қарсы шыққанын көреміз. ... ... ... ... мақсаты- патшалық Ресейдің құрамына |
|қосылып үлгермеген аймақтардың дербестігін сақтау, қазақ жерлерін ... мен жаңа ... ... ... жан-жақты отарлауды тоқтату |
|еді. Сондай-ақ ... тағы бір ... ... ... ... ... ... қазақтарды босатып, оларды Қазақ |
|хандығына қосу еді. ... ... ... қозғалысы бүкіл Қазақстанды қамтыды. Он жылға |
|созылған көтерілістің басты қозғаушы күші- бұқара халық болды. Олар ... ... ... ... ... топтардың қысымынан құтылуға |
|тырысты. Көтеріліске сонымен қатар ақсүйек өкілдері де ... Олар ... бір ... өз ... ... бұрынғы |
|артықшылықтарын қайта алу, екінші ... ... ... феодалдық |
|мемлекет құруды ... ... 1838 жылы ... ... ... мыңдаған сарбаз жиналған еді. Олардың|
|арасында үш жүздің қазақтары болды. Кенесарыны ... ... ... Орта жүз бен Кіші ... ... рулары- Қыпшақ, Төртқара, |
|Жағалбайлы, Шекті, Алшын, Керей, Жаппас, ... ... ... ... ... ру ... ... аз емес-ті. Олардың көпшілігі мал өсірген,|
|егін еккен. Осыған орай жер шаруашылығынан зардап шеккендер кедей және |
|орта шаруалар болды. ... қол ... ... да ... ішінде |
|аты кеңінен мәлім адамдар еді. Олардың қатарында Шұбыртпалы Ағыбай, |
|Қыпшақтың батыры- Иман, Табынның ... ... ... ... |
|Дулаттың батыры- Бұғыбай, Шапырашты руының батыры- Сұраншы т.б., ... ... ... ... ... ... ... |
|белсене қатысты. ... ... ... ... ... қарақалпақтар, түрікмен, |
|қарғыз, өзбек, ... де аз ... жоқ. ... Кенесары барлық |
|әдіс-амалдарын қолданып тырысып басқа да, кейбір феодалдық топтарды, үш |
|жүздің ... ... ... алмады. Көтерілістің бастапқы |
|кезінен-ақ ... ... ... ... ... екі ... бөлінді:|
|патша өкіметі әлпештеген бөлігі отарлаушы әкімшіліктің қолдауына сүйеніп,|
|өздерінің саяси ... ... күш ... Кенесарының ымыраға |
|келмейтін қарсыластары Ақмола округінің аға сұлтаны Қоңырқұлжа ... Кіші ... ... ... Ахмет пен Мұхаммед ... ... ... ... т.б. ... ... ... |
|өткеннен кейін көтеріліске қарсы ымырасыздық позицияны Абылай ... ... яғни ... ... Әли мен ... ұстанды. Бірақ осыған|
|қарамастан, Кенесары Қасымов өзінің туы астында үш жүздегі қазақ ... ... ... ... алды. Омбы облыстық басқармасына |
|қарасты сот-жазалау мекемелері жинастырған мәліметтер бойынша тек ... ... ... ... және ... ... ғана ... 80-нен астам сұлтандар мен билер, ағамандар қолдаған. |
|   1838 жылы көктемінен бастап Кенесары жасақтары патша әскерлеріне қарсы|
|алдын ала ... ... ... ... ... ... Олармен |
|шайқаста Ақмола қаласын қиратып, Ақмола округіндегі патша әкімдерімен ... ... ... Қоңырқұлжа сұлтанның ауылын шапты. 1840 жылы күзде |
|көтерілісшілер Ырғыз бен Торғай маңында патша әскеріне, орыс ... ... ... ... қарсы күресті күшейтті. Бұл тұста |
|Кенесарының аты қазақ арасында кеңінен ... оның ... ... ... |
|даласында дүрілдеп тұрды. 1841 жылы қыркүйекте Кенесары үш жүзден адам ... ... ... ... өлгеніне бір жыл толуына байланысты ас берді. |
|Осы астан кейін үш жүзден жиналған жамағат Кенесарыны ақ ... ... ... ... ... ханы етіп ... ... ... хан ... ... ... ел ... тәртібі өзгеріп, |
|алым-салық ... іске ... ... ... ... ... |
|сауда-саттық байланысын орнатуға көңіл бөлінді. Керуеншілерді тоқтатып, |
|олардан салық алынатын болды. ... ... ... ... ... ... кеңес құрылды. Кеңесіп |
|шешетін жоғарғы органдарға ханға берілген батырлар, билер, сұлтандар, |
|ханның туысқандары ... ... ... ... ... өз ... ... Хандық кеңеске негізінен азаттық қозғалысының мүдделеріне |
|адал, жеке басының батылдығымен, дипломатиялық қабілетімен көрінген ... ... ... ... ... ... кеңес шешімдерінің, |
|үндеулерінің ауылдарда таратылуын, түсіндіруін және ... ... ... ... ... істе де ... және оның көмекшілері бірқатар өзгерістерді |
|іске асырды. Батырлар мен төлеңгіттердің басқаруындағы көтерілісшілердің |
|әскери күші негізінен өз еркімен ... ... еді. ... ... ... бөлінді. Әскер қатарында қатаң тәртіп орнатылды.|
|Опасыздық жасағандар тек өлім ... ... ... ... Ресеймен тату көршілік қатынас орнатуға ұмтылды. Бірақ Орта |
|жүзге билігін жүргізіп отырған Батыс Сібір губернаторы Горчаков, Орынбор |
|губернаторы ... ... ... екеуі екі түрлі |
|көзқараста болып, оның Ресей өкіметімен мәмлеге келуіне кедергі ... ... ... ... ... ... оның орыс ... |
|деген өшпенділігін қоздырды. ... ... ... Кенесары жасақтары Қоқан хандығына қарсы соғыс ... ... ... алып, Қоқан хандығының елірме әуселесін ... ... ... ... ... ... Осыдан кейін барып |
|соғысты тоқтатқан Кенесары Торғай маңындағы ордасына қайтып оралды. Бір |
|айтып кететін жәйт, Кенесары Бұхара ... және Хиуа ... ... ... ... өзгешелеу еді. Кенесары олармен |
|өзара  ... ... ... ... Кейде Хиуа басқарушысы қазақ |
|жасақтарын зеңбіректерімен, оқ- дәрімен жабдықтап отырды. ... 1843 жылы ... ... ... ... оның ... |
|Обручев келді. Кенесары мен Персовский бір-біріне сыйластықпен қарайтын. |
|Сондықтан көп мәселелер әділдікпен ... Енді ... ... ... ... ... қаны қас тағы бір ұлығының келуі оны ... ... ... ... кең ... ... Сөйтіп,|
|Горчаковпен бірігіп, Кенесары бастаған ұлт-азаттық көтерілісін ... ... ... ... 1843 ... 23 маусымда патша ... ... ... ... ... шығынын өтеу үшін 14 мың сом, ... ... ... ... адамға сыйға беру үшін түтін салығы ... үш мың сом ... ... ... соғысқа әзірлік жағдайына |
|келтірілді. ... ... ... орыс ... жорығы 1843 жылы 27 маусымда |
|басталды. Ырғыз өзенінің бойында ... ... бір ... ... |
|Кенесары өзінің патша өкіметімен келіссөз жүргізіп жатқанын айтып ... ... Бұл ... екі ... ... ... ... |
|жатты. Тамыз айында Кенесарыға қарсы сұлтандар Жантөрин, Айшуақов, |
|полковник Гекке және ... ... бес мың ... ... Омбы, |
|Петропавл, Қарқаралыдағы әскер күштері де Кенесарыға ... ... ... 1 және 7 қыркүйекте Кенесары жасақтары мен патша әскерлерінің |
|арасында күшті шайқастар ... Көп адам ... ... ... екі ... жете ... майдан шебінен кері шегінді. Кенесары жасақтары енді |
|ашық соғысқа бармай, байтақ даланың әр ... ... ... ... жау ... ... берекесін кетірді. Тынымсыз жорықтан |
|шаршаған, үнемі қауіп-қатердің өтінде жүрген патша әскерлері түні ... күз түсе бере ... ... ... ... ... тұрақтары |
|Ор бекінісіне қайта оралды. ... ... жылы ... ... ... Кенесары бастаған ... ... ... ең ... ... жеткен кезі еді. Оғап |
|Сыр бойының, оңтүстіктің қазақтары қосылды. Кенесары өз әскерінің санын |
|20 мың адамға жеткізді. ... ... ... ... |
|оларды дұрыстап қаруландыруға көңіл бөлінді. Зеңбірек, мылтық, оқ-дәрі |
|жасау, оларды сатып алу, азық-түлік дайындау ... ... ... ... ... ... тыңшы жіберуі, барлау жұмысы ұйымдастырылды. ... 1844 ... ... ... жасақтарын құртуға, халық қозғалысын басу|
|үшін Ор бекінісінен, Ұлытаудан, Тобыл өзенінен патша әскерлерінің үш ... тобы ... ... ... Кенесары жасақтарын қоршап, шешуші соққы|
|беру міндеті қойылды. Осы міндетті ойдағыдай іске асыру үшін, олар ... ... ... ... ... ... бет алған генерал |
|Жемчужниковтың әскерімен ... ... бұл ... ... |
|біріктірмеуге, сөйтіп ... ... ... ... мүмкіндік бермей, |
|оларды бір-бірлеп құрту тактикасын қолдануды жөн көрді. Сібір әскерінің |
|алдынан шыққан оның шағын тобы Ақмолаға ... қаша ... ... ... ... Ұлытауға бет алыпты деген лақап таратып, жау күшін осы жаққа тартты.|
|Негізгі күшпен Ақмола бекінісіне ... ... ... ... ... ... сұлтанды өлтірген Кенесары мен оның батырлары 1844жылы 14 тамызда |
|Атбасар ... ... ... ... ... Бұл оқиға патша |
|әкімшілігін қатты састырды. Дуниковский, Жантөрин, Жемчужников ... ... ... ... отряды жіберілді. Жоғарыдағы|
|айтылған шайқастардан кейін Кенесары жасақтары Мұғалжар тауларына барып |
|бекінген еді. ... ... 1844 ... ... ... оның даңқын барлық |
|жерлерге жайды. ... ... мен Хиуа ... ... ... ... ... ұмтылып, оған сыйлықтар жолдады. Кенесары патша өкіметінен бітім |
|сұрап, даулы мәселелердің барлығын келіссөз арқылы ... ... ... |
|әкімдері оған онша көп сене қойған жоқ. Дегенмен ... ... ... ... ... ... кепілдікке алып кеткен туыстарын, әйелін|
|тұтқыннан босатты. ... ... ... ... үшін патша өкіметі Долгов бастаған бір ... адам ... Олар ... патша әкімшілігіне сөзсіз, ешбір шарт |
|қоймай бағынатын болса, оған кешірім жасалады деп мәлімдеді. Кенесары ... ... ... деп елшілерді екі ай бойы ұстады. Елшілер бітім |
|болмайтынына көз жеткізіп, "кетеміз” дегеннен кейін Кенесары Орынбор ... хат ... ... ... ... Ол ... ... өкіметі өзінің қазақ жеріндегі бекініс-қамалдарын бұзып, қазақ ... ... ... ... тоқтатқанда, ғана Ресей бодан |
|болуға дайын екенін мәлімдеді. ... 1845 жылы ... Ұлы ... ... ... Жетісуға келіп тоқтады. |
|Ақши, Күрті, Жиренайғыр деп аталатын жерлерді мекен етіп, осы ... ол ... ... ... біріктіруді, қырғыздармен одақ құрып, Қоқан хандығына |
|шабуыл ... ... оның қол ... ... босатуды көздеді. |
|Кенесары Қытаймен мәмлеге келіп, ... ... ... үшін ... ... жібереді. ... жылы ... ... Кенесары жасақтары қоқан хандығына |
|жорыққа аттанады. Қорған, Жаңа Жүлек, Созақ бекіністерін ... ... ... ... қоршауға алды. Бірақ жорықты жалғастыруға осы жақта |
|жұқпалы індеттің күшеюі бөгет жасады. Ол кері оралып, Жетісу жерінде ... ... ... жоспарларын ойластырды. ... Бұл ... ... ... ... төңірегіне тор құрып үлгерген |
|еді. Ол қырғыз ... және ... адал ... ... ... бай |
|шонжарларының басын қосып, Кенесарыға еңсесін көтертпейтін ең соңғы соққы|
|беруге ... 1846 ... ... айлардың бірінде мың қаралы жасағымен |
|Кенесары қырғызға бет ... Хан ... ... ... ... |
|бағынуын талап етті. Қырғыз манаптары Орман, Жантай және Жанғараш ... ... ... шақырды. Сарыбағаш, Бұғы, Саяқ, Солто, |
|Шерік және басқа тайпалардың өкілдері қазақ ханының ... ... ... 1847 жылы ... Кенесары жасақтарымен қырғыз жеріне басып |
|кірді. Қырғыздармен қақтығысу Ыстық көлінің тау шатқалы қойнауында және ... ... бас ... ... ... Тоқмақтың маңында Кеклік сеңгірі |
|деген жерінде үш жақтан қоршалған қайырымсыз қатал қамауға түсті. Оны ... ... ... ... ... Вишневскийдің ақ қалпақ киіп,|
|пулеметтен оқ жаудырып, зеңбірегінен от шашып келе жатқан офицерлері мен |
|солдаттары, Қоқан хандығының мыңнан астам ... еді. ... қолы ... күші он есе ... ... үш күн бойы ... ... жігіттер |
|арыстанша алысып, соңғы демі біткенше ... ... ... осы ... жан ... ... ... ерлікпен жау тобын бұзып шыққан |
|Наурызбай тобы болды. ... аз ғана ... ... жау ... ... естіген ол ағасын қимай, жау әскеріне өз еркімен келіп берілді. |
|Патша ... ... мен ... ... екі ... да ... ... Сөйтіп бәрі бітті. ... ... ... көтерілісінде бірсыпыра қайшылықтар орын алды. |
|Олар: бір жағынан қазақтарды Қоқан хандығынан азат ету ... ... ... жағынан, туыстас, қандас қырғыздармен ескі кек алу соғысы, ... ... ... ... бас ... қазақ руларынан қарсы |
|басып-шаншу саясаты. Кенесары тұсында қарт бурадай жарадық, жауды жасқап ... ... ... ... дұшпанның алдын орадық, Кене ханнан |
|айырылып, шіл ... ... ... ... кісі аузына қарадық|
|– деп Нысанбай жырау айтқандай, Кенесары мен Наурызбай өлгеннен кейін ... ... ... ... ... үміт ... ... жерін|
|қайтадан қара түнек қаптады. ... ... ... ... ... ... патшаның отарлау |
|саясатына қарсы жүргізілген ең ұзақ ... еді. ... ... ... ... мемлекеттігін қалпына келтіру бұл жолы да жеңіліспен аяқталды. Оның |
|жеңілу себебі, дамудың феодалдық саясатында тұрған қазақ халқының ... ... ... ... ... ... үш ... және Бөкей |
|ордасына бөлінді. Осы елдің басын қосу оңай болмады. Жүздерге жіктенген |
|қазақ рулары ... ... өз ... ... ... және ... жерлеріне басып кіруден өздерін алшақ ұстады. Кенесарының өзін ... ... ... ауыр ... ... да ... қатарын |
|әлсіретті. Екіншіден, ұлт-азаттық  қозғалысын қазақтың бай-шонжарлары, |
|ауқаттылары қолдаған жоқ, қайта оны басуға ... ... ... ... ... көтерілісшілердің жетілдірілген қару-жарағы болмады.|
|Төртіншіден, ұлт-азаттық қозғалысын басуға, Қазақстанның отар ел болып ... ... ... ... ... ... ... да, қырғыз манаптары|
|да мүдделі болды. ... ... ... ... ... қозғалыс қазақ жерінде үш |
|жүздің халқын түгелге жуық ... және ұзақ ... бойы ... ... еді. Оның ... ... отарлау саясатына қарсы бұқаралық |
|сипатымен және қазақ халқының тарихында ірі прогресшіл бағытымен ... ... бұл ... ... ... үшін ... саяси|
|мектебі ретінде көзге түсті. Патшаның отарлау саясатына қазақ халқының |
|кейінгі жылдардағы қарсылығы осы көтерілістің  негізінде өсіп дамыды. ... ... ... ... қаншалықты озбыр, қанішерлік, халықтың |
|тәуелсіздігін аяқ асты етіп отырған саясат екенін түсінуге, оған қарсы |
|күресте ... еркі мен ... ... көмектесті. Екіншіден, патша |
|өкіметіне тегеурінді қарсылық ... оның ... ... ... ... берген бұл көтеріліс халықтың күш-жігерін дұрыс ұйымдастыра ... ... ... ... көрсетіп берді. Сонымен бірге ол қазақ |
|халқының өсіп-өркендеуіне, ұйымдасып дамудың даңғыл жолына шығуына ... ... ... ... ... да ... Үшіншіден, |
|Кенесары көтерілісі патша өкіметінің қазақ халқына ... ... ... ... езгіге салатын, отарлау саясатын ширықтыра жүргізетін ... ... ... ... ... ... қазақ даласына |
|енгізудегі соңғы тосқауыл, ақырғы қамал іспетті. ... Одан ... он ... ... ... 1853-1858 жылдардағы Есет |
|Көтібарұлының да, 1856-1857 жылдардағы Жанқожа батырдың да патша ... ... ... ... күресі Кенесары бастаған |
|қозғалыстай ауқымды бола ... жоқ. ... ... ... |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| ... ... ... ... Мусин Чапай. Алматы, 2008 |
| |
| |
| |
| |
| |
| ... ... ... ... ауыз ...... ... ғасырлар қойнауынан |
|ұрпақтан ұрпаққа жеткен рухани, мәдени мұрасы, сөз өнерiнiң асыл ... ... сөз ... тегi әрiден, түркi тiлдес тайпалардың өз |
|алдына халық болып қалыптаспай ... ... ... ... ... |
|мен поэзиясының негiзi сол тайпалар шығарған ертегi, аңыз, ... ... ... ... сезiмi, туған халқының |
|азаттығы жолындағы күрестерiн жырға қосқан батырлық эпостар (“Қобыланды |
|батыр”, “Алпамыс”, “Ер ... ... ... т.б.), ... ... кең ... сүйiктi шығармасына айналған, жастардың адал махаббаты, алмағайып |
|тағдыры жырланған ... ... ... ... сұлу”, “Қыз |
|Жiбек”, т.б.) қазiргi Қ. ә-нiң өз ... мол ... ... ... қ. |
|Ауыз әдебиетi. ... ... ... арғы ... саналатын сақтардың батырлық жырлары|
|арасындағы мазмұн, түр, стиль бiрлiгi көркемдiк дәстүр ... ... ғыл. ... ... Сол ... ... ... |
|шығарылған “Алып Ер Тоңға”, “Шу” батыр, “Атилла”, “Көк бөрi” және ... ... ... Қ. ә-нiң ... ... ... ... қаһармандық дастандар өзiнен кейiнгi тарихи ...... ... ... (8 ғ.) ... ... |
|(“Күлтегiн”, “Тоныкөк”, “Бiлге қаған” жырлары) ... ... ... болды. Түрiк қағандығы тұсындағы жазба әдебиет өзiнен бұрынғы |
|сақтар мен ғұндардың ауыз ... ... ... ... ... ... дамыды. ... ... ... ... ... ерлiк эпосының бiрi — “Қорқыт |
|ата кiтабы”. Ал, бұдан кейiнгi Қарахан мемлекетi тұсындағы немесе ислам |
|дәуiрi (10 — 12 ғ.) деп ... ... ... ... халықтарының |
|қоғамдық-мәдени даму тарихындағы Қайта өркендеу — Ренессанс дәуiрi деуге ... ... ... ... ... ... Әбу Наср ... Әбу Әли |
|ибн Сина, Әбу Райхан әл-Бируни, Махмұт Қашқари, Жүсiп Баласағұни, Ахмед ... Қожа ... ... ... ... т.б. осы ... өркендеу |
|дәуiрiнде тарих сахнасына шықты. Олар өзерiнiң ғыл. және ... ... ... ... ... пен қайырымдылықты, т.б.|
|iзгi қасиеттердi көтердi. Бұған әл-Фарабидiң “Риторика”, “Поэзия өнерi |
|туралы”, ибн-Синаның “Даныш-намесi” (“Бiлiм кiтабы”), әл-Бирунидiң ... ... ... ... ... ... ... |
|ат-түрiк” (“Түркi сөздерiнiң жинағы”), Баласағұнидiң “Құтты бiлiгi”, ... ... ... ... ... ... ... |
|кiтабы”, т.б. толық дәлел бола алады. ... ... Орда ... (13 — 15 ғ.) ... ... ... |
|халықтарының әдебиетi мен ... ... жаңа ... ... |
|көтерiлдi. Бұл ... ... ... ... ... қ-на Батыс пен |
|Шығыстың аса көрнектi ... ... ... өнер ... т.б. жиналған едi. ... Орда ... ... ... ... ... Сайф |
|Сараидiң “Гулистан бит-турки”, (“Түркi тiлiндегi Гүлiстан”, Құтбтың ...... ... ... — Зылиха” дастандары ерекше мәшһүр ... ... ... ... ... әнбия” деп аталатын |
|прозалық шығармасы да кең ... ... ... ... ... — |
|“Кодекс куманикус” атты кiтап та заман талабы бойынша өмiрге келген ... едi. ... ... ... ... ... танып-бiлуде тарихи тақырыпқа |
|жазылған көркем ... де ... ... рөл ... Сан ғасырлар |
|бойы атадан балаға ауызша да, жазбаша да рухани мұра болып келе жатқан |
|мұндай ... ... ... ... ... мен ... ... Қазақ халқының тарихы мен әдебиетiне тiкелей қатысты түркi ... ... ... ... ... ... ... “Шежiре-и |
|Түрк” (“Түрiк шежiресi”), Қыдырғали Жалайыридiң “Жамиғ-ат тауарих” |
|(“Шежiрелер жинағы”), Захир әд-Дин ... ... ... ... ... Дулаттың “Тарих-и Рашидиi” ерекше орын алады. Бұлар |
|ежелден-ақ қазақ ... ... ... ... ... ... ... ретiнде қабылданды. Қадым замандардағы сақтар мен ғұндардың |
|аңыз-әфсанаға айналып кеткен ерлiк ... көк ... ... ... ... сыр ... ... бертiн келе, қазақтың |
|батырлық жырларының идеялық және көркемдiк тұрғыдан қалыптасуына тiкелей |
|ықпал еттi. Ал, ислам дiнi дәуiрiнде өмiрге ... ... ... ... мен сопылық сарындағы хикметтер, моральдiк-филос. |
|трактаттар, ғибрат ... т.б. ... ... толғау-жырларынан|
|өзiнiң логик., тарихи, көркемдiк жалғастығын тапты. ... ... ... төл ... қазақтардың ұлт болып қалыптасуы |
|мен дербес мемлекеттiгiн құрудан басталады. 15—16 ғ-ларда қазақ жыраулары|
|ежелгi түркi ... ... ... ... тiлдiк, стильдiк |
|жағынан жетiлдiре түстi, гуманистiк, филос. ой-пiкiрлердi қоғамдық ... жаңа ... ... шығарды; қ. Жыраулық поэзия. ... ... ... қарай, Қазақ әдебиетіндегi жыраулық дәстүр бiртiндеп |
|ығысып, жеке ақындық өнерге орын бере бастады. ... ... ... сөз ... ел ... ту етiп ... ... мадақтаған |
|биiк үнi бiр iзге түсiп, жеке ақындық өнер ... ... ... ... адам ... оның iсi мен ... қоғамдағы орны |
|мен қызметiне көңiл бөлiндi. Бұл — әдебиет дамуындағы жаңа дәуiрдiң басы |
|едi. Ақындар шығармаларының тақырыбын ... өмiр ... ... ... оған өз ... бiлдiруге ұмтылды. Бұл арқылы жеке ақындық |
|өнер байып, ... ... бояу ... ... ... Осы ... ол ауыз|
|әдебиетi дәстүрлерiн сақтай отырып, кәсiптiк поэзияның қалыбына кiрдi. |
|Осындай жеке ақындық шығарм-тың туу ... өмiр ... ... Шал ... Құлекеұлы) өлеңдерiнде жеке адамға бағытталған арнаулар, адам |
|өмiрi, оның мәнi мен сәнi, фәнилiк пен ... жайы ... ... ... ... ... поэзияға тән лирик. “мен” көрiнiс тапты. |
|19 ғ-дан бастап қазақтың жазба әдебиетi — әлеумет халiн ... ел ... ... ... өлең бұрынғыша, қызық, сауық сияқты ермек емес, қауым |
|қызметiн атқара бастады, елдiң саяси пiкiрi мен тiлек, мақсат, мұң, зар ... ... ... ... ... ой ... салт санасын құрауға |
|кiрiстi, бұл уақытқа шейiн болмаған әлеуметшiлдiк сарыны, азаматтық |
|нысанасы бой ... ... ... ... ... ... |
|оқиғалар бұл дәуiрде орыс отаршылдығымен байланысты туды. Ресей ... ... ... ... ... ... ел ... өзгерiстер, |
|қанаудың күшеюi, халық тың тiршiлiк ету аясының тарылуы, ұлттық ... ... ... ... ... ... бейнелендi. Осы өзгерiске |
|қарсы анық наразылық Махамбет ... ... ... ... ... жырлары — Исатай Тайманов бастаған көтерiлiстiң (1836—37) ұраны,|
|үнi. Мұнда көтерiлiстiң мақсат-мұраты (“Қорлықта жүрген халқыма бостандық|
|алып берем деп”), оған қатысатын ерлердiң ... ... атқа ер ... ... ... ... ... батырлығы мен оны |
|жоқтауға арналған жырлар ... ... ... ақынның өз жайына, |
|көңiл-күйiне (“Баймағамбет сұлтанға айтқаны”, “Қызғыш құс”) байланысты ... ... ... ... тарихын, сол кезеңдегi әлеум. |
|жағдайды бейнелейдi. ... ... ... ... |
|қатарындағы Шернияз Жарылғасұлының Исатайды мадақтап, Баймағамбеттi ... ... ... тапқырлығымен бағалы. Исатай—Махамбет |
|көтерiлiсiне жалғас туған Кенесары—Наурызбай бастаған ұлт-азаттық |
|қозғалысы да (1837 — 47) ... ... ... ... (“Наурызбай — |
|Қаншайым”, “Топ жарған”, “Жасауыл ... ... ... |
|“Кенесары-Наурызбай” жыры). Сыр бойында, Бат. Қазақстанда өткен патша ... ... ... кезiнде жаңа жырлар туды (“Бекет батыр”,|
|“Жанқожа батыр”). Отаршылдыққа қарсы күрес поэзиясы қазақ көркем сөзiнiң |
|дамуында озық идеясымен, халықтық ... жаңа ... ... ... ... ... ашық айтқан шыншыл поэзия туды, адамды |
|суреттеудiң жаңа тәсiлдерi ... Осы ... ... iшiнде Жанақ|
|Сағындықұлы, Шөже Қаржаубайұлы, Сүйiнбай Аронұлы елеулi орын алады. |
|Отаршылдық дәуiр әдебиетiнiң ақындары ... ел ... ... ... ... кедейшiлiкке ұрынып, қоныстың тарылуы, |
|зорлық-зомбылықтың күшеюi, парақорлықтың етек жаюы, адамдар ... ... ... ... түсуi, дiн шарттарының |
|еленбеуi, т.б. жағдайлар кең қамтылып, көркем бейнелендi. ... ... ... ... ... ... ... өмiрден шошыну зары бiрiктiрдi. Бұл|
|сарынның көрнектi ақындары — Дулат Бабатайұлы, Шортанбай Қанайұлы, ... ... ... Әбубәкiр Шоқанұлы, т.б. халықтық поэзияның түрлерiн |
|жетiлдiрдi. Оны заман шындығын бейнелеумен шебер байланыстыруда, ... ... адам ... ... ... ... өрнегiнде сан алуан жаңалықтар табуда осы топтағы ақындардың еңбегi |
|үлкен. Олардың бiразы отарлаушыларға шошына қарады, дегенмен ... ... дiни ... ... жете таныс болуы арқасында ... ... ... ... ... қ. Зар ... ... |
|Қазақ әдебиетiнiң өскелең ... ... 19 ... екiншi жартысында |
|туған демокр. ағартушылық әдебиеттiң орны ерекше. Бұл әдебиеттiң өкiлдерi|
|Ыбырай Алтынсарин, Абай Құнанбаев, Шоқан Уәлиханов ғы-лым-бiлiм, оқу-өнер|
|арқылы алдыңғы ... ... ... ... ... ... ... Шоқанның ғыл. көзқарасы, қызметi арқылы қазақ елi iшiнде |
|ағартушылық, ... ... ... Ыбырай әдебиетке деген ұғым, |
|түсiнiктi жаңартып, оның жас ... ... ұлы күш ... |
|көрсеттi. Өзi ... ... ... ... ... ... сөз |
|өнерiнiң кемелденуi, өлең сөздiң ... ... ... сол ... |
|жаңа көркемдiк әдiс — реализмдi қалыптастыру ұлы Абайдың үлесiне тидi. Ол|
|Еуропа мен ... ... ... ... меңгерiп, көркемдiк таным мен|
|талғамға жаңа талаптар қойды, жаңа ... ... ... ... ... үлгiлерiн қазақ тiлiне аударып, қазақтың төл әдебиетiмен қатар |
|қойды, Қ. ә-нiң эстет. принципi Абай шығармаларында ... ... 19 ғ. ... ұлттық таланттардың көптiгiмен және олардың бiр-бiрiне |
|ұқсамайтын сан алуандығымен көзге түседi. Онда ... ... ... ... Орынбай, Түбек, Бақтыбай, Кемпiрбай, Сабырбай, Сара, Ырысжан, ... ... ... т.б.), әншi ... (Бiржан сал, Ақан Серi, Сегiз |
|Серi, Мұхит, Жаяу Мұса, Балуан Шолақ, т.б.), қиссашыл ақындар (Жүсiпбек ... ... ... Шәдi ... ... Юманчиков, ... ... т.б.) ... ... ... ... ... үлгiлерiн сақтап жеткiзушiлер (Марабай, Абыл, Нұрым, |
|Мұрын, Ығылман, т.б.) ... өмiр ... ... ... өз ... ... арнаны толықтырды, өмiрдi өзiнше танып жырлады. |
|Қазақ тiлiндегi алғашқы кiтаптар осы кезде ... ... ... — 1880, ... зар” — 1890, “Диуани хикмет” — 1896, т.б.), ... ... ... жарық көре бастады. Қ. ә-нiң көршi халықтар ... ... ... жаңа ... ... ... қ. ... байланыс. 20 |
|ғ-дың басындағы Қ. ә. ұлы ... ... ... дәстүрiн |
|жалғастыра отырып, отаршылдыққа қарсы күрес пен ... ... ... ашық және ... ... Ахмет Байтұрсынов, Мiржақып Дулатов ... ... ... дамудан кенже қалып, қараңғылықта отырған |
|күйiн ... елдi ... ... ... ... ұйқыда |
|жатқан қазақты бiрi “Маса” боп құлағына ызыңдап, бiрi “Оян, ... деп, ... ... жар ... ... ... әдебиетке келген ақын-жазушылардың |
|барлығы да осы дүбiрмен оянғандар едi. Сұлтанмахмұт Торайғыров Қ. ә-н |
|көркемдiк-эстет. тұрғыдан байытып, жаңа ... ... ... үлес ... Оның ... ... “Кiм жазықты?” атты романдары, “Адасқан өмiр”, |
|“Кедей”, ... ... ... мен дала ақынының айтысы” поэмалары, |
|лирик. өлеңдерi, публицистик. мақалалары ақынның әр саладағы iзденiстерiн|
|танытты. Әдебиеттегi сыншылдық бағытты ... ... ... ... ... өрiстетуге Сәбит Дөнентаев, Мұхамеджан Сералин, Спандияр |
|Көбеев, Бекет Өтетiлеуов, Тұрмағамбет Iзтiлеуов, Ғұмар Қараш, Нарманбет ... ... ... т.б. ... ... ... Олар ... |
|өнердi әр жағынан жетiлдiрдi. Сәбит шағын, сюжеттi өлеңдер мен мысал |
|жанрында өнiмдi ... ... ... ... ... ... өлеңдермен |
|ашуға ұмтылды. Ауыл мектептерiнде сабақ берген Спандияр мен Бекет ... ... ... ... ... ... едi. ... “Қалың мал” атты роман жазды. “Айқап” журналын шығарған белгiлi |
|журналист Сералиннiң әлеум. теңсiздiктi бейнелейтiн ... ... ... ... ... қанауды, ел билеу |
|жүйесiндегi саясатты, қазақ қоғамының мешеу күйiн сынауда ... мен ... ... ... ... табысқа жеттi. Бұл дәуiрдегi әдебиет |
|ақын-жазушылардың ұстаған жолы мен көркемдiк iзденiстерi, бағыт-бағдары ... ... емес едi. ... ... таза қазақы дәстүрге сүйенген, |
|аракiдiк шығыс әдебиетiнен хабары бар ақындар тобы болды. Олар да ел ... ... ел ... ... патшаның отаршылдық|
|саясатын сынады. Мәшһүр-Жүсiп Көпеевтiң, Нұржан Наушабаевтың реалистiк |
|өлеңдерi дәуiр шындығын ашып көрсеттi. 20 ... ... ... ... ... ... ... Ығылман Шөрековтi де, Қ. |
|ә-нiң дәстүрлi саласын дамытқан әншi-ақындар легiнде (Майра, Иманжүсiп, |
|Мәди, ... Үкiлi ... атап ... болады. 1916 жылғы ұлт-азаттық |
|көтерiлiсiнiң батырлары Амангелдi, Бекболат, т.б. ... ... ... ... ... ... ... поэзиясы ғасыр басындағы әдебиеттiң |
|демокр.-халықтық бағытын ... оны жаңа ... ... қ. Қазақ|
|халық поэзиясы. ... ә. ... ... ... ерекше iз қалдырды. Бұл кезең, негiзiнен, |
|ұлттық әдебиеттiң өрлеу жолынан ... ... ... ... сол ... ... ... қарым-қатынасқа түскен шағы болды. Алайда, ... даму ... ... ... ... ... ... оның тақырып таңдауына керi әсер еттi. Әдебиетте науқаншылдық |
|өрiстеп, адамзат мүддесiне ортақ мәселелер жеткiлiксiз көтерiлдi, оның ... ... ... ... “артықшылығын” дәлелдеу мiндетi қойылды.|
|Соған қарамастан ұлттық әдебиет туған ... ... ... ... ... оның ... өмiр ... көркемдiкпен тануға ұмтылды. ... бiр тобы ... ... теңдiк, әдiлдiк ұрандарын |
|қолдап жаңа ... ... ... ... Сәкен Сейфуллин тұрды. |
|Сейфуллин жырларында азаттық, теңдiк аңсаған, сол үшiн ... жаңа ... ... ... Ол ... ... мен махаббатты, сезiмдi |
|жырлаған лирик. өлеңдер, поэмалар (“Көкшетау”, т.б.), прозалық шығармалар|
|(“Тар жол, ... ... ... Сәкен бастаған бағытқа Бейiмбет Майлин, |
|Iлияс Жансүгiров, Шолпан Иманбаева, Сәбит Мұқанов, т.б. ақын-жазушылар үн|
|қосты. Олар қазақ жерiнде жаңа туа ... ... ... ... ... ... бiлдiрiп, шаттық жырын жырлады. Алайда, 20-жылдардағы|
|ашаршылық пен шаруаларды күштеп ұжымдастыру, қолдағы малды ... алу, ... ... ... ... елдiң тұрмыс-тiршiлiгiн қиындатып ... ... бұл ... суреттеуге кеңес әдебиетi бара алмады. Осы |
|олқылықтың орнын Мағжан Жұмабаев шығармалары ғана ... ... ... билiгiн қабылдамаған Мағжан демокр. әдебиет дәстүрiн |
|жалғастыра отырып, ... ... ... тұстарды көркем суретке |
|түсiрдi. Ол өмiрдiң ... ... ... көп ... ... пен |
|күйiнiшке бой ... Бiр ... орыс ... ... ... |
|жазды. Мағжанның махаббат пен табиғат ... да ... ... ең ... ... болып саналады. Сәкен мен Мағжан шығармалары 20-жылдардағы|
|Қ. ә-ндегi екi сарынның бейнесi iспеттi. Жаңашыл жас ұрпақ Сәкен ... ... ... өмiр жаңалықтарын зерттеп, жаңа тақырыптарды игеруге|
|бет бұрды. Азаматтық, саяси лирика дамыды, лирик.-публицистик. ... ... ... ... ... ... даму жолына түстi. |
|Мұхтар Әуезов, Жүсiпбек Аймауытов осы екi ... ... ... шығармалар|
|бердi. “Қилы заман”, “Қараш-қараш” оқиғасы, “Қартқожа”, “Ақбiлек”, т.б. |
|повестер мен романдар, “Еңлiк-Кебек”, “Қаракөз”, “Мансапқорлар”, ... ... ... ... ... ... Майлин жемiстi еңбек |
|еттi. Әдебиетшi кадрлар қатары өсiп шықты. А.Тоқмағамбетов, ... ... ... ... ... |
|Е.Бекенов, М.Дәулетбаев, т.б. шығармалары әрқилы әлеум. көзқарастарына ... ... ... жаңа ... ... ... |
|Мұндай қарқынды бұған дейiн ешбiр әдебиет тарихы көрiп-бiлген емес. Оған |
|азаттық идеясының әсерi болғаны даусыз. 30-жылдар Қазақстан экономикасын,|
|мәдениетiн кеңес ... ... ... ... Соц. реализм әдiсi|
|қабылданып, әдебиет соц. шындықты бекiтетiн материалдар негiзiнде жұмыс |
|iстейтiн болды. Бұл, ... ... ... ... ... ... алдымен қазақ поэзиясы ұшырады. Ол 30-жылдары, негiзiнен, жаңа |
|соц. отанды мадақтауға, елдi индустрияландыру, ұжымдастыру науқандарын ... ... ... Адам ... сезiмiн, сүйiспеншiлiгi мен күйiнiшiн, |
|табиғатпен байланысын жырлау саясаттан тыс саналды. ... ... ... ... ... ұранына шақыру орын алды. Iстелген iстердi тiзбелеу, |
|жаңалықты тамашалау сарындары көбейдi. Бұл — қазақ лирикасының өсуiне |
|кедергi ... Оның ... ... ... ... ... |
|лирика едәуiр есейдi. Эпик. поэзияның бүгiнгi күн тақырыбын жырлаған ... де ... ... Тек ... ... ғана ... ... Қ.Бекхожин: “Ақсақ құлан”, И.Байзақов: “Ақбөпе”) табысты ... ... ... эпик. проза жақсы өстi. Майлиннiң ... ... ... ... ... |
|“Жұмбақ жалау” (“Ботагөз”), М.Дәулетбаевтың “Қызылжар”, С.Ерубаевтың ... ... ... ... ... ... ... бұл |
|жанрды Қ. ә-нде орнықтырды. Майлиннiң, ... ... ... ... әңгiме-повестерi жарияланды. Драматургияда |
|Жансүгiров, Майлин, Әуезов, Мүсiрепов жемiстi еңбек еттi. ... ... ... ... ... ... энтузиазмге |
|құрылған жаңа үн бар едi. Әдебиет соны үлгi ете ... ... ... ... бет бұрды. Бiрақ, 1937 — 38 ж. қуғын-сүргiн кезiнде елде қоғамның|
|бүкiл даму заңдылықтары ... ... ... ... ... |
|Сейфуллин, Байтұрсынов, Жұмабаев, Майлин, Жансүгiров атылды. Әуезов, |
|Мұқанов, ... ... ... Әдебиет саласындағы бұл дағдарыс |
|екiншi дүниежүз. ... ... ... Бұл жылдардың әдебиетке қойған |
|өз талабы болды. Ол майдан мүддесiне ... етiп, ... ... ... |
|қарсы отан қорғау рухында тәрбиелеуге, майдан батырларының ерлiгiн ... тиiс ... Өлең ... үгiт ... ... Қазақ поэзиясы бұл|
|мiндетiн жаман орындаған жоқ. Сонымен бiрге, соғыстың адам ... ... ... ... ... ... ... өрiс алды. Бұл тұрғыда |
|майдангер ақындар Қ.Аманжолов, Д.Әбiлев, Ә.Сәрсенбаев, Бекхожин ... ... ... ... ... бұл ... Қ. ә-ндегi, тiптi кеңес |
|әдебиетiндегi ең үздiк туындылардың ... ... ... ... ... ... кiтабы жарияланды. Соғыстан кейiнгi дәуiрде Қазақ |
|әдебиетінiң ... ... ... табысқа жеттi. Партияның |
|идеол. салада ... ... ... және ... ... |
|туралы”, “Драма театрлардың репертуары және оны ... ... ... т.б.) қабылдап, әдебиеттiң еркiндiгiн шектеуiне қарамай, эпик. |
|проза үлкен табыстарға жеттi. Әуезовтiң (“Абай”), Мұқановтың (“Ботагөз”, |
|“Сырдария”), Мүсiреповтiң (“Қазақ солдаты”), ... ... ... ... кең ... Олардың кiтаптары шет ел тiлдерiне аударылды.|
|Осыған жалғас “Абай жолы”, “Оянған өлке”, “Қарағанды”, “Дауылдан кейiн” |
|романдары жазылып, жоғары бағаға ие ... ... ... ... ... ... т.б. ... ... ... ... ... ... кейiнгi халық ш-н қалпына |
|келтiрiп жатқан еңбек адамдарының жан сезiмiн суреттеуге қызмет еттi. Бұл|
|салада Ғ.Орманов, Аманжолов, Ж.Саин, С.Мәуленов ... ... ... ... ... ... ... жаңғыртты”, “Қырда туған құрыш”,|
|Х.Ерғалиевтiң “Бiздiң ауылдың қызы”, Әбiлевтiң “Алтай асулары”, ... ... ... ... ... ... Драматургияда Ә.Әбiшев, |
|Ә.Тәжiбаев, Ш.Хұсайынов жаңа шығармалар (“Достық пен махаббат”, “Көктем ... ... ... ... ... жеке адамға табынушылықты сынау мен елдiң iшкi нормаларын |
|демократияландыру саясаты әдебиетке бiрсыпыра жеңiлдiк әкелдi. ... ... ... тәртiп босаңсып, “жылымық” туды. Мұның өзi жазушылардың ... ... ... олар ... ... ... бас |
|тартып, заман шындығын қайшылықты құбылыстар арқылы тануға ұмтылыс ... Бұл ... ... ... өркен”, Т.Ахтановтың “Қаһарлы |
|күндер”, “Боран”, Т.Әлiмқұловтың “Ақбоз ат”, Ә.Нұрпейiсовтiң ... мен ... ... ... ... үй”, ... ... “Темiртау”|
|романдарынан көрiндi. Х.Есенжановтың тарихи романдары, Б.Момышұлының |
|әскери прозасы жарық көрдi. Идеол. шектеудiң әлсiреуi, 60-жылдары ... ... жаңа ... шығарм. iзденiстерiне тың шабыт бердi. |
|Олар адам өмiрiн жан-жақты тереңдiкпен, филос. ойшылдықпен жырлауда, ... ой, ... ... ... ... ... ... Поэзияда |
|Қ.Мырзалиев, Т.Молдағалиев, Ғ.Қайырбеков, О.Сүлейменов, М.Мақатаев, ... ... ... ... ... ... С.Жүнiсов, Қ.Жұмадiлов, Д.Исабеков, Ә.Тарази, Қ.Ысқақов, |
|Р.Тоқтаров, О.Бөкеев, С.Мұратбеков, Д.Досжанов есiмдерi қазақ оқырман ... ... ... 70 — 80-жылдары Қ. ә. Ф.Оңғарсынова, |
|К.Салықов, М.Айтхожина, С.Иманасов, М.Шаханов, И.Оразбаев, ... ... ... есебiнен толыға түстi. Қ. ә-нiң үлкен бiр саласы — балалар|
|әдебиетi. Сапарғали Бегалин, Ө.Тұрманжанов, ... ... ... ... әңгiме, повестерi жас оқырмандардың сүйiктi |
|шығармаларына айналды. Балалар прозасын ... ... ... ... ... ... батыл барғанын және бұл жолда |
|балалар ... мен ... ... емес ... ... болады (қ. |
|Қазақ балалар әдебиетi). ... — 90 ж. ... ... ... тарихи тақырып ерекше қарқынмен |
|дамыды. Ұлттар тарихына жасалған тұсау алынғаннан кейiн қазақ жазушылары |
|елдiң тәуелсiздiгi мен ... ... ... ... ... |
|отырып, көтеруге мүмкiндiк алды. Бұл тұрғыда I.Есенберлиннiң (“Қаһар”, |
|“Алмас қылыш”, “Жанталас”, “Алтын Орда”), ... ... ... ... ... ... (“Үркер”, “Елең-алаң”) |
|Ә.Әлiмжановтың (“Жаушы”, ... ... ... ... |
|Жүнiсовтiң ... ... ... ... ... ... Қ. |
|ә-нiң қомақты табыстарына айналды. Тарихи романдар ... ... күн ... ... ... үшiн де мектеп болды. Б.Соқпақбаевтың, |
|Жұмадiловтiң, З.Қабдоловтың, Тоқтаровтың, Ысқақовтың, Таразидiң, т.б. |
|жаңа ... ... ... ... ... кең ашып бейнелеуде, |
|оқырманға заман мен адам туралы ой салуда едәуiр әдеби-көркемдiк ... ие ... Осы ... ... сахналарында Ахтановтың “Әке |
|мен бала”, “Жоғалған дос”, Әбiшевтiң “Нұрлы жаңбыр”, Жүнiсовтiң “Ай ... ... ... ... ... ... “Мұрагерлер”,|
|М.Хасеновтiң “Пай-пай, жас жұбайлар-ай”, Қ.Мұхамеджановтың “Бөлтiрiк |
|бөрiк астында”, ... ... ... ... Р.Сейсенбаевтың “Түнгi |
|диалог”, “Нартәуекел” пьесалары табыспен жүрдi. 80-жылдардың соңына |
|қарай, қазақ ... ... ... келген халық басынан кешкен аштық,|
|қуғын-сүргiн оқиғаларын жазуға мүмкiндiк алды. Соңғы он жылдықтағы әдеби |
|құбылыстар тақырыбы бүгiнгi күннiң ... ... ... ... ... ... мен ... iшкi өзара байланысымен, адамның iшкi жан |
|дүниесiне, мiнезiне үңiле назар аударуымен, экол., ... ... ... т.б. жайларға көңiл аударуымен ерекшеленедi. ... ... ... ... ... (“Соңғы парыз”), |
|Қабдолов (“Менiң Әуезовiм”), ... (“Ай мен ... ... ... ... ... ... мен Заманай”), Нұршайықов (“Жазушы мен оның |
|достары”), Ысқақ (“Ақсу туралы аңыз”), Тоқтаров (“Абайдың жұмбағы”), ... ... ... ... (“Тағзым”), Мұратбеков (“Ай туар |
|алдында”), Исабеков (“Ай-Петри ақиқаты”), Тарази (“Қара жұлдызға сапар”),|
|Жұмадiлов (“Тағдыр”), ... ... ... ... ... |
|Д.Досжан (“Құм кiтап”), Б.Мұқай (“Өмiрзая”), Ә.Сарай (“Едiл-Жайық”), ... ... т.б. ... ... ... ... ... көрiнiс тапты. Әдеби онжылдықта Қ. ә-нiң дәстүрлi жанры |
|поэзияда ұлттық үн мен азаматтық әуен жоғары ... ... ... ... ... барлау жасау, поэтик. қиялдың ауқымдылығы, лирик., ... ... және ... ... байлығы, суреттеу |
|тәсiлдерi мен құралдарындағы батыл iзденiстер осы жылдар поэзиясына тән |
|болды. ... ... ... ... шығарм. iзденiстердiң |
|молаюына түрткi болды. 20 ғ-дың 90-жылдарында ұлттық драматургияның ең |
|басты нысанасы ... ... ... хан”, Ш.Құсайыновтың |
|“Томирис”, М.Байсеркеновтың “Абылай ... ... ... ... ... ендi ғана тәуелсiздiк алған елдiң егемендiгiн сақтап қалудағы |
|қиын күрестiң тiрегiн ... ... түрi ... болады. ... ... ... ... даму барысында күрделi де қайшылықты |
|жолдардан өттi. Бүгiнгi қазақ ұлттық әдебиетi ... көп ... ... ... ... бар, әлемдiк әдебиет деңгейiне көтерiлдi. |
|Қазақ әдебиетiнiң ежелгi бастаулары б.з.б. 3 — 1 ... ... ... ... ... Ер ... “Шу батыр” дастандарында жатыр. Осынау |
|жазбалардағы оқиғалардың қазақ халқының арғы ... ... ... ... ... ... ғыл. iзденiстер барысында толық ... ... ... ... ... ... тiкелей |
|қатысты үш түрлi мәселенiң басын ашып ... ... ... жазба |
|әдебиетiнiң түп-тамыры Түрiк қағандығы тұсынан басталатыны белгiлi болды.|
|Екiншiден, өз дәуiрiнiң кескiн-келбетiне сай дамыған ... мен ... ... ... ... ... ... поэтик. |
|қуатымен, тарихи шежiрелiк сипатымен және ой тереңдiгi, мазмұн ... ... ... ... түркi тайпаларында сөз өнерiнiң жоғары дәрежеге|
|жеткенiн көрсеттi. Жазба ескерткiштерiнде ауыз ... ... мол ... ... ... ... ... фольклорлық түрдiң қолданылуы — ... мұра ... да ... әдебиеттiң қайнар көзi, өркен жаюына |
|ықпал жасайтын үлкен арна болғанын аңғартады. Халықты тарихи және ... ... ... ... келе ... ... құбылыс ретiнде фольклор |
|ұлттың көркемдiк ой-көзқарасын, эстет. талап-талғамын, танымдық түсiнiгiн|
|қалыптастырумен қатар, түркi әдебиетiне ғана тән әдеби дәстүр ... ... ... ... ... ... ... түркi тiлдi тайпалардың |
|мәдениетi, өнерi, әдебиетi және тiлiнiң тарихи дамуы мен өркендеуiнiң ... ... ... даласы болды. Қазақстан мен Орта Азияда ислам |
|дiнiн таратушылар түркi тайпаларының арасында мұсылмандықты рухани ... ... ... күш салды. Алайда арабтардың мәдени және |
|әдеби мұрасы, рухани дүниетанымы мен дамуы мүлде бөлек елдiң ғасырлар ... ... ... ... не ... ... ... Керiсiнше, оны |
|байытып, өркендеуiне ықпал жасады. Осыған байланысты тарих ... ... ... ... ... өнер ... ғылым қайраткерлерiнiң |
|көркем шығармалары мен ғыл. зерттеу еңбектерi қазақ әдебиетi мен қазақ |
|әдебиеттану ғылымының ... ... ... ... еттi. Осы ... ғалымдардың еңбектерiнен 10 — 12 ғ-лардағы түркi халықтарына ... ... мұра ... ... ... әдебиеттiң өркендеуiне орай |
|туындаған сыншылдық-эстет., ... ... ... ... дәуiрiн көруге болады. Бұл кезеңде мәдениет, ғы-лым, әдебиет, сәулет|
|өнерi ... Оның ... сөз ... ... ... ауыз ... мен ... әдебиеттiң дамуына ықпал жасады, филол. бiлiмдер жүйесiмен айналысу|
|тек көркем әдебиет ... ғана ... ... ... қауымға тән құбылыс |
|болды. Шешендiк өнердi меңгеру, нақышты сөйлей бiлу, өлең шығару ... ие болу — ... деп ... ... ... түрде |
|игеруге тиiстi қасиеттерiне айналды. Ғыл. еңбектердiң көркем үлгiде келуi|
|оның басты сапаларының бiрi ретiнде танылды. Тiптi ... ... ... да ... ... ... ... |
|туралы трактаттар жазды. 9 — 12 ... ауыз ... мен ... ... ... сөз өнерiнiң көркемдiгiн, бейнелiлiгiн, тәрбиелiк ... ... ... ... ... ... ... |
|бастады. Осылайша мәдениетi мен ғылымы, өнер-бiлiмi, тiл мен әдебиетi ... ... бет ... түркi халықтарына 13 ғ-да басталған моңғол ... аса зор ... ... Алайда түркi халықтары ғасырлар |
|бойы қалыптасқан фольклоры мен әдебиетiн, өнерi мен мәдениетiн жоғалтқан |
|жоқ. 13 — 15 ... ... ... ... Орда ... ... ... |
|әдеби, тарихи мұралар, жазба ескерткiштер, қолжазбалар, көркем ... ... мен ... ... ... халқына да тән |
|мұралар болып саналады. Аталған кезеңдердi қорыта келгенде қазақ ... ... ... жеке ұлт ... ... ... халықтарына ортақ |
|әдеби үрдiстiң қазақ әдебиетi де заңды ... ... ... ғыл. ... жан-жақты дәлелденiп, тұжырымдалды. Қазақ хандығының мәдениетi, |
|өнерi, әдебиетi бұрынғы қазақ даласын жайлаған түркi тайпаларының ... бойы ... ... ... ... ... ретiнде, |
|көркемдiк дамудың тарихи сабақтастығы принципiне сай дами бастады. ... ... ауыз ... ... ... ... жанрлық түрлерi көбейдi, |
|әсiресе жаугершiлiк заманның эстет. талап-тiлегiне сай эпостық жырлар ... ... ... ... ... ерекшелiгiн танытатын ... ... ... ... жайды. Қазақ жыраулары ертедегi |
|түркiлердiң жазба поэзиясын тақырыптық, ... ... ... ... өлең ... жағынан байытып, өркендеттi. Жыраулар поэзиясы |
|филос. ой-толғамды, дидактик. насихатты жалғастыра ... ... ... ... лирик., реалистiк суреттеудiң алғашқы белгiлерiн, ... ... ... ... сөз ... ... ... мен өмiрiне |
|тығыз байланыстылығын, ел мұңын жырлау идеясын кiргiздi (қ. Жыраулық ... ... ... ... ... ... ... бедерiн |
|алып жатқан осы жыраулық поэзия дәстүрiне қатысты бiршама ... 20 ... ... ... ... iшiнара лайықты бағасын |
|алғанымен оның қазақ әдебиетiндегi орны мен ... ... ... ... ғана ... зерттелдi. Алайда белгiлi бiр тарихи оқиғалар мен |
|қоғамдық құбылыстар арасында пайда болған ... ... ... ... мен ... ... бағыт-бағдарға ... ... ... ... ... пайда болды. |
|20 ғ-дың 20 — 30-жылдары қазақ ақын-жазушыларының шығармаларына әдiл ... ... ... ... ... ... құрбаны болды. |
|Кеңестiк кезеңде қазақ әдебиетi барынша жылдам қарқынмен қаулап өстi, ... ... ... ... ... ... ... |
|тұрғыдан елеулi түрде молайды. Әйтсе де идеол. қысым салдарынан өз ... ... ... ... ... ... алуымен бiрге |
|ақын-жазушыларға толық шығарм. еркiндiк берiлiп, әдебиетке қойылатын |
|талап-тiлек те өзгерiске ұшырады. ... ... ... дейiн де қазақ |
|әдебиетiнiң даму барысында, әсiресе поэзияда байқалып келген белгiлi бiр ... ... ... ... ... секiлдi өткiншi құбылыстар |
|аз уақыт қана орын алды. Қазiргi уақытта жан-жақты өсiп-өркендеп, ... ... ... ... әдебиетi елдiң тарихи өмiр жолы, тұрмыс|
|тiршiлiгi, әдет-ғұрпы, салт-санасы, эстет. талап-тiлегi мен филос. |
|танымының өркендеу ... сай ... ... ... ... ... ... қазақ әдебиетiнiң тарихын зерделеуде бүгiнгi күнi бiршама орнығып,|
|ғыл. түрде дәлелденген нақтылы тұжырымдарға қол жеткiздi. Кеңестiк қазақ |
|әдебиеттану ғылымында қазақ ... ... ... ... идеялық,|
|жанрлық тұрғыдан жiктеу мәселесiне байланысты қалыптасқан кейбiр бiржақты|
|теориялар түзетiлдi. ... ... ... ... ... ... Қазақ хандығының құрылуымен |
|ғана байланыстыру, жазба әдебиеттiң қалыптасуын Абайдан берi ғана бастау |
|секiлдi ұлттық ... ... ... қате ... күн ... алынып тасталды. Қазiргi қазақ әдебиетi жалпы әдебиеттiң түпкi|
|мақсаты — адам жанын терең түйсiну, оны көркемдiкпен шынайы-шыншыл ... ... ... даму ... ... ... ... қазiргi |
|уақытта қазақ әдебиетi — әлем әдебиетiнде өз орны бар, тарихы бай, ... ... ... ... болып қалыптасты. ... ... ... ... әр ... саяси оқиғаларға байланысты|
|қазақ жерiне аяқ басқан өзге ұлт өкiлдерi тұрақтап қала бастады. Олар 20 |
|ғ-дың алғашқы жартысынан қазақ елiндегi саяси-әлеум., ... ... ... ... өздерiн этник. топтар ретiнде көрсеттi. Әсiресе, |
|Қазақстанға орыстар көптеп қоныс аударды. Олардың арасында әдебиет пен ... ... де ... ... ... одағы құрамында 1933 |
|жылдан орыс әдебиетi секциясы жұмыс iстей бастады. И.Шуховтың “Қасiрет |
|белдеуi” (1931; ... ... 1972; ауд. ... ... ... ред. 1932; қазақ тiлiнде 1935; ауд. X.Есенжанов) сияқты ... сол ... ... әдебиетiнiң роман жанрындағы елеулi |
|шығармалары болып саналды. ... ... ... ... “Волоколам |
|тас жолы” повесiнде (1943) Б.Момышұлының, И.Панфиловтың, т.б-дың ерлiк |
|бейнелерi жасалды. Соғыстан кейiн Шуховтың “Күн келбетi” (1950), ... ... ... (1952) ... ... Бұлар ... орыс ... ... ... кеңейттi. Н.Анов “Ән |
|қанатында” романында (1959) 20 жылдардағы Қазақстанның ... ... ... Онда ... ... ... мен дамуы көрсетiлiп, |
|дарынды адамдардың (И.Байзақов, Ә.Қашаубаев, Қ.Мұңайтпасов, А.В. ... т.б.). ... ... ... ... ... ... (1961), Г.Черноголовинаның “Жаңбырсыз маусым” повесi мен “Тәуекел |
|аймағы” романы (1981), т.б. шығармалар ... ... ... ... ... (1976) ... басқарған отрядтың шөл дала арқылы |
|өткен ерлiк жорығы баяндалады. Жангелдиннiң бейнесi М.Симашконың ... ... ... ... әрi ... ... Дм. |
|Снегин “Таңертең және талтүс” дилогиясында (1976, 1982) тарихи тақырып ... ... ... тұлғалардың бейнелерiн сомдады, олардың iшiнде |
|О.Жандосовтың бейнесi ерекше орын алады. Симашконың Ы.Алтынсарин туралы |
|“Қоңырау” (1982), орыс халқының ... ... ... (1968) ... ... ... П. ... ... үшiн өлiм” деректi |
|повестер топтамасын (1986) оқушылар жылы қабылдады. Снегиннiң ... ... ... ... ... ... ... әдеби естелiктерi (1988) жарияланды. Поэзия саласында В. Антонов, |
|А.Елков, Д.Рябуха, Л.Скалковский, Ф.Моргун, ... ... ... ... жаңа ... ... ... Республикада тұратын көптеген орыс|
|жазушылары қазақ қаламгерлерiнiң шығармаларын орыс тiлiне ... 1977 ... ... ... ... ... ... секциясы ашылды. Корей |
|жазушылары өз шығармаларында ежелгi ... ... ... ... |
|заман дәстүрiмен шебер ұштастырды. Олардың көрнектi ... бiрi — ... ақын Ким Дюн (1900 — 1980) ... Оның ... ... қызы |
|Ә.Молдағұловаға арналған “Әлия” атты поэмасы (1969 ж. корей ... ... ... ... ... ... “Жүз елу мың вонның iсi”|
|романы жарық көрдi. 1937 жылдан берi респ. ... ... ... ... ... ... ... қойылды. Сонымен қатар театр |
|сахнасында қазақ жазушылары М.Әуезовтiң ... және ... ... ... ... — Баян ... ... ... т.б. ... ... ... қойылды. Қазақстандағы |
|корей жазушыларының шығармалары “Корей өлеңдерi” (1958), ... ... (1973), ... ... (1975), ... (1982) ... ... ұжымдық жинақ болып шықты. Сондай-ақ, Ким Дюннiң жыр ... Ен ... ... ... жазушыларының “Шаттық Отаны” |
|(1988), “Гүлден, дала” (1988), Хан ... ... ... (1988) корей|
|тiлiнде жарық көрдi. Қазақстандағы немiс ақын-жазушылары да елеулi еңбек |
|еттi. “Фройндшафт” (1966 ж) ... ... ... ... ... ... ... редакциясының құрылуы (1967 ж), Алматыдан немiс |
|тiлiнде ... ... ... (1958 ж.), сондай-ақ, Қарағандыда немiс |
|тiлiнде телевизиялық хабардың әуе толқынына шығуы, Темiртау қ-нда немiс ... ... (1980) — ... бәрi ... ... ұлты ... жасалған қамқорлық болды. 50 — 60 жылдары Қазақстандағы немiс ... ... ... жанры ерекше өркендедi. Р.Жакмьеннiң,|
|К.Вельцтiң, И.Варкентиннiң, Н.Ваккердiң, Г.Генкенiң, Д.Левеннiң, |
|Р.Франктiң, Э.Ульмердiң, Р.Лейстiң, ... ... т.б. жыр ... ... ... ... А.Дебольскийдiң, |
|Г.Бельгердiң, К.Эрлихтiң, Г.Гольманның прозалық ... ... ... ... ... ... ... газеттер, журналдар, альманахтар шықты,|
|ұйғыр ақын-жазушыларының шығармалары жарық көре бастады. 1932 ж. ... ... ... жанынан ұйғыр секциясы ұйымдастырылды. Бұл |
|кезеңде И.Саттировтың, И.Искандеровтың ... ... ... ... ... Ж.Асимов пен А.Садировтың, К.Хасановтың пьесалары қойылды. |
|Проза жанры жетекшi орын алды. ... ... ... ... М.Зұлпықаровтың, А.Ашировтың, Н.Баратовтың, П.Сәбитованың)|
|повестер жинақтары жарық көрдi. И.Бахтияның, ... ... ... ... ... ... ... көрдi. А.Құнанбаевтың “Өлеңдерi” (1987), ... ... ... (1987, ауд. Қ. ... ... ... ... бiр бейне” (1987, ауд. З. Сәмәди) шығармалары ұйғыр ... ... ... ... ... ... ... ұлт өкiлдерiнiң әдебиетi даму үстiнде. Көрнектi ақын-жазушыларға |
|мемлекет тарапынан қолдау көрсетiлуде, Дм.Снегинге, Г.Бельгерге, ... ҚР ... ... және рухани келiсiм сыйлығы |
|берiлдi.                                                            ... ... |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| ... |
| ... ... ... Біз қазақ баспасөзінің дәлірек айтсақ, ХІХ |
|ғасырдың ІІ жартысы мен ХХ ... І ... ... ... ... ... тұрғыдан тоқталып өттік. Бұл кезең қазақ баспасөзінің ... ғана ... ... ... ... ... бастаған кезеңі, әрі|
|халықтың тар жол тайғақты кезеңі. Осындай аласапыран ... ... ... мен ... ... ... ... батыл жариялаған қазақ |
|баспасөзінің қызметі орасан зор болды.  ... ... ... сол – ХІХ ғасырдың ІІ жартысы мен ХХ ғасырдың|
|І жартысындағы қазақ баспасөзінің атқарған қызметтері, міндеттері, ... ... ... ... ... ... тұрғыда қаралып, |
|мәлімет беруінде. ... ... ... Бір ... ... таяу ғұмыры бар қазақ |
|баспасөзі халқымыздың тағдырымен біте ... ... ... келеді. Осы|
|мезгіл ішінде түрлі кезеңдерді бастан кешіп, ... алға ... ... ... ... жүрісін баяулатып, тіпті тоқыраған тұстары да болмай қалған |
|жоқ. Бір кереметі, қандай жағдайда да қоғамдық ойдың ... күші ... адал ... ... ... ... куә ... ... жүз ... аса ... ... шежіресі – қазақ ... 19 - ... ... ... ... ... ... |
|«Дала уалаятының газеті» болып патшалы Ресей үкіметінің үкімімен ... ... Бұл ... ... елдің жыртысын жыртып, жырын жырлау |
|мақсатында шығарылғанымен, шын мәнінде, сол шеңбермен ... ... ... ... ... ... да едәуір көп еңбек сіңірді. Баспасөз –|
|халықтың қоғамдық - әлеуметтік ой-пікірін оятуға, мәдени - әдеби ... ... ... әсер ... бірден – бір құрал. |
|Қазақ баспасөзінің де халықтың саяси ой – ... ... ... |
|байытуға едәуір әсері болды. Газеттің ақпарат жеткізуші, үгіт –насихат ... ... ... А. Байтұрсыновтың: “Газет –халықтың көзі, |
|құлағы һәм тілі. Адамға көз, құлақ, тіл ... ... ... ... ... жоқ керең, тілі жоқ мақау, көзі жоқ соқыр сықылды” (Қазақ, 1898, ... ... ... ...... өмір ... ... орнын,|
|қызметін нақты бағалаудан туындаған. Азаттық жолындағы қозғалыста орыстың|
|алдыңғы қатарлы ... мен аса ... ... ... ... ... етті ... 1836 жылы ... ... ... ... ... жылдары А.Г.Чернышевский мен Н.Л.Добролюбов басқарып, оны |
|шаруалар революциясы идеясын насихаттайтын ... ... ... |
|Қазақ ағартушылары қатарлы орыс баспасөзінің тамаша дәстүрлерінен үлгі |
|өнеге ала отырып, қазақтың бұқарашыл ... мен ... ... ... ... ... ... жергілікті әкімшілік орындарының ресми |
|органдары болып табылатын ... шыға ... ... ... ... ... ... аударылып, Орынборда «Торғай» газеті,|
|Омбыда «Дала уалаяты» газеті, сондай-ақ Оралда, Астраханьда және ... ... ... ... газеттер де Қазақстан өмірімен байланысты |
|болды. ... ... II ... мен XX ғасырдың I жартысындағы қазақ баспасөзі ... ... ... ... ... Қазақстандағы мәдениеттің|
|дамуына елеулі әсер етті. Патша үкіметінің заңдарын, жарлықтарын ... оның ... ... ... ... ... ... |
|қатар бұл газеттер өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығы өндірісін дамыту ... ... ... ... Газет беттерінде мал шаруашылығы |
|жайлы, мектептер, егіншілік ... және ... ... ... ... қазақ|
|халқының тарихына, тіліне, ауыз әдебиетіне, этнографиясына, Қазақстанның |
|археологиясы мен пайдалы кен байлықтарына арналған мақалалар басылып ... ... ... ретінде шығып, бірте - бірте дербес газет дәрежесіне |
|дейін жетіп, қазақ ... ... ... ... ... |
|(1870-1882) мен «Дала уалаяты» газеті ... ... ... ... ... бет ... деп ... Бұл газеттер патша |
|үкіметі қойған міндеттер мен ... оның ... ... ... ... капиталистік қатынастарды орнықтыруға қызмет |
|еткенімен, объективтік тұрғыдан қарағанда қазақтың тілі мен ... ... ... ... ... мен ... тарихын |
|жазу жөнінде белгілі дәрежеде ... роль ... ... ... ... ... қамын ойлап, оның әлеуметтік-шаруашылық және |
|мәдени - ағарту тілектерін ескергендіктен шығарылған жоқ, ... ... ... саясатын күшейте түсу, оның бұйрық - жарлықтарын |
|жергілікті халықтардың ана тілінде жариялап, сөзсіз орындаттыру, ... оның ... ... ... ... кең ... қол |
|астындағыларды шексіз бағындырып ұстау мақсатын көздеді. ... ... ... ... жұмысымызға басты бағыт – бағдар берген ... ... ... ... ... ... |
|М.Мамажановтардың ғылыми монографиялық еңбектерін ... ... етіп ... ... ... мақсаты мен міндеттері Бітіру жұмысының алдына қояр ... ...... ... ... ... ХІХ ғасырдың ІІ |
|жартысы мен ХХ ғасырдың І жартысындағы қазақ баспасөзінің тарихи тұрғыдан|
|соны қырларын ашу. ... ... ... ... |
|үндестікті пайымдау. Осы кезеңдегі қазақ баспасөзінің ... ... ... ... осы ... жүзеге асыру үшін бітіру жұмысының алдына |
|мынадай нақты міндеттер қойылды: ... ... ... орыс ... ... ... ... баспасөзінің орыс баспасөзінен дәстүрлік жалғастық табу жолдарын ... ... ... ... ... баспасөзінің шығу тарихын жүйелеу; ... ... ... ... ... ... |
|-Қазақ баспагерлерінің арасындағы ... ... ... ... ... ІІ ... мен ХХ ғасырдың І жартысындағы қазақ ... ... ... ... айғақтау, көздеген мақсаты мен |
| жасаған қызметін ашып көрсету; ... ... ... осы кезеңдегі қазақ баспасөзінің ішіндегі|
|көтерген жүгі өте ауыр болған «Қазақ» ... мен ... ... ... ... ... ... – қоғамдық және әлеуметтік мәнін ашу; |
|Бітіру жұмысының жаңалығы. Қазақ баспасөзінің шығу тарихына орыс ... ... игі ... ... негізде сараланды. Қазақ |
|баспасөзінің даму ... ... ... ... - ... ... шығу ... ... себептері дәлелденді; |
|  - Осы кезеңдегі қазақ баспасөзің атқарған қызметі, көздеген мақсаты,  ... ...... ... ... - ... ... ... – саяси және әлеуметтік мәні анықталып,  |
|тарихи талдау жасалды; ... ... ... ... ... ... әдіс-тәсілдері – |
|баяндау, салыстыру, қажетті мәліметтерді саралау, ұғымдарды жинақтау, ... ... ... тұрғыда талдау. Сондай-ақ, тарихи талдау |
|басшылыққа алынды. ... ... ... және практикалық маңызы. Бітіру жұмысы жоғары |
|оқу орнында қазақ баспасөзінің тарихын оқығанда қосымша материал ретінде |
|пайдалануға болады. ... ... ... ... бас баспагерлері |
|А.Байтұрсынов пен М.Дулатов сынды көрнекті тұлғалардың ойшылдық, |
|гуманистік, пәлсапалық көзқарастарын ... ... ХІХ ... ІІ ... мен ХХ ... І ... ... баспасөзін тарих ... ... ... ... ... ... ... болады. |
|Бітіру жұмысының құрылымы Бітіру жұмысы кіріспеден, 2 тараудан, ... және ... ... ... ...   |
| |
| |
| |
|1 XIX ... II ... ... мәдениетінің дамуы ... жері ... бойы ... ... шабуыл нысанасына айналып |
|келгендіктен XVIII ғасырдың алғашқы жартысында қазақтардың бір бөлігі |
|патшалы Ресейдің қол ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... өзгерістердің қазақтар |
|тарапынан қабыл алынып, өздерінен күшті солтүстік көршілеріне деген ... арта ... ... ... бұл ... ... жемісті болғандығы сондай, олар енді қазақтардың тұрмысы мен ... ... ... ... білу ... ... жиі айта ... Мұның негізінде әкелік «қамқорлық» (бірінші жағынан) және ... ... ... қатынастары жатқан болатын. Мәселен, |
|Спиранскийдің 1822 «Сібір қазақтары» туралы жарғысындағы ... ... көп жол ... ... ... тән ... бойы ... басқару жүйесін жоққа шығарып, оның орнына әлеуметтік бөлудің|
|«Еуропалық тәсілдерін» танытты. Осының нәтижесінде патша әкімшілгі орта |
|жүздегі ... ... ... оның ... ... мен ... ... |
|Осы жарғыны негізінде кіші жүз Орынбор шекаралық комиссиясына бағынатын |
|болды. Мұның ... ақыр ... ... оған қарсылық көрсетіп, |
|көтеріліске шығуына жол ... ... ... ... ... ... ... қорғау әрекеті |
|(әсіресе, Хиуа, Бұқара, Қоқан, Қытай елдерінің оның ішінде Ресейге де ... ... ... ... ... ерекше орын алды. Ал, ... ... өз ... ... ... ... еуропалық|
|үлгісін оларға күштеп таңды. Осының барлығы ұлттық сананың дамуына ұзақ |
|жылдар бойы ... ... тор ... ... Ал, жергілікті байлардың |
|қанау тәсілдерімен патша әкімшілігінің ауыр алым-салықтары, қазақтардың |
|күш ... ... ... әкеп ... Мәселен, ХІХ ғасырдың|
|жетпісінші жылдарында Ұя, Орал, Ешім, Ор және Қаратал, Лепсі, ... Іле ... ... өзендерді бойлай орналасқан ұшан теңіз алқапты қазақтар ... ІХ ... ... ... саны жүз мың адамнан асып кетті. |
|Патша үкіметі оларға қазақтардың кесерлерінен жер ... ... ... жасап, ал қазақтарды Сахарада пайдаланатын ұрда қолшоқпарына |
|айналдырды.  ... ... ... ... ... тиімді түрі миграция тәсілі |
|болды. Егер Қазақстанға Ресейдің орталығы мен ... 1986 ... ... 294 мыңнан астам адам көшіріліп әкелінсе, 1906-1910 жылдары олардың|
|саны 770 ... ... ... ... ... бай - ... халық санасына үнемі «Ресей ... ... бар ... ... ... ... пікір тудыруға |
|тырысып баққаны ... Олар ... ... ... орыстарға ... ... ... ... өмір ... Сөйтіп Еуропалық елдерден|
|«артта қалған» жартылай жабайы халық болды деген жел сөз таратып, ... ... ... ... ... екі ұшты ... құра бастады ... ... ... ... ... ... ... кеңес үкіметіне |
|де мұра болып қалғандай. Себебі, соңғы ... ... ... ... ... ... ... тек дала көшпенділері болған, оларда шаруашылықтың |
|егіншілік түрі мүлдем ... еді» деп еске алып ... ... ... ... ... бар көптеген архив және сол кезеңде шығып тұрған |
|демократиялық бағыттағы басылымдардың материалдарына сүйене ... ... ... ... ... ... жаулап алған кезеңге дейін де ... ... ... көкеніс, бау-бақша, жеміс-жидек, алма бақтары |
|болғандығын, сол ... ... ... ... ... кең ... жасалғандығын, қазақтардың ерте заманда да суландырылған ... ... ... ... ... жем, шөп ... ісінің де |
|ертеден таныс болғандығын, қазақтардың ХІХ ғасырдың басынан-ақ отырықшы |
|және көшпелі өмір сүріп, ол ... де ... ... ... ... ... ... түрлерінің болғандығын мақтанышпен айта |
|аламыз.  ... ... ... ауыл ... өнімдерін шығаратын (әсіресе ет, |
|май) ірі отар елге айналды. ... ... ... енген сауда, тауар|
|айырбасы және жәрмеңке оларды Еуропа мәдениетіне жақындастырып, ерекше |
|роль атқарды». Алайда, сауданың келуіне байланысты қазақ даласында ... ... орыс ... мен ... ... жете ... алдау, тонау, күш көрсету дегендер көбейіп кетті. Сол |
|кезеңдегі «Отечественные записки» сияқты кейбір жанашыр басылым ... жер ... ... ... кету ... төнді, -деп дабыл қағуы|
|да тегін емес. Екіншіден, мұның барлығының себебі өзінің шет ... ... аз ... ... ... ... ... |
|байланысты еді. Өйткені, Ресей Қазақстанды жаулап алғаннан соң, оның |
|жерін шикізат қоймасы мен арзан ... ... ... ... ... ... көп ... шығынды қажет етті. Сондықтан, Ресей |
|пайдалы ... мен мал ... ... ... ... ... ... шаруашылығын дамыту ол кезде пайдасыз болды. Оған көп ... ... ... еді. ... ... ... ауыл шаруашылығы нашар |
|дамыды. Тіпті ұсақ ... ... ... да ... өз саудасын |
|Ресей мен байланыстырғандықтан Шығыстың бай саудасынан ... ... ... ... ... ... да мүмкіндігі болмай қалды. |
|Осының нәтижесінде Қазақстанда XIX ... ... да мал ... |
|«мамандандырылған» шаруашылықтың .(9,б.172(басты түрі ретінде қала берді |
|Белгілі Еуропалық түсінік бойынша, XIX ғасырда қазақтардың мәдениет ... ... ... ... ... ... Алайда, мұндай |
|теңестіру қазақтардың мәдениетіне орыс мәдениетінің тұрмысынан қараудың |
|негізінде пайда болғаны шындық. Бірақ әділін айту керек, кезінде ... ... ... ... миссионерлердің өздері де қазақ |
|халқының ұлттық өзіндік мәдениетін жоғары бағалап, қазақтар ... ... ... ... ... ... өкінішке орай, қазақ елін|
|басқару (патшалы Ресейдің тарапынан) өте шиеленіскен, қиын жағдайда ... ... 1868 жылы ... ... ... ... |
|жобасын талқылаған Министрлер кабинеті қазақтарға қатысты, ... ... ... отырғанын атап көрсеткен. Ал, осы кезде қазақ жеріне|
|Ресейден орыстардың шектен тыс қоныс ... ... ... ... ... ойлантқан. Бұл орайда А.Ядренцевтің «Сібір бұратаналары |
|және олардың құрып бітуі» деген мақаласындағы жер мәселесі барлық ... мен ... ... ... деген жолдар патшаның |
|оспадар саясатының нәтижесінде бір ұлттың құрып кету ... ... ... ... ... бұл ойын ... ... Л.К.Чермак «Қырғыздар|
|қырылып бара ма!» деген мақала жазды. Сөйтіп, патша отарлау саясатын |
|өрістетіп, бар ... ... орыс ... ... беру арқылы өзі|
|шығарған заңды өзі бұрмалап, қазақтардың жерін орыстардың ... ... Бұл ... қазақ даласын басқару туралы заң жобасына пікір ... ... ... ... ... ... ... қазақтарды |
|сондай-ақ ішкі және Сібір губернияларынан орыс шаруаларын кіргізу оларды ... ... алу, ... көп ... ... ... ... |
|енуіне мүмкіндік берді. Приказдардың тұрақты орналасқан жері қоныс |
|аударушы орыстардың ... ... ... Орыс ... ... Жайық |
|пен Ертіс өзендерінен есептегенде 1000 шақырымға жуық ... ... ... ... ... ... ... аудандары болып келген қазақ |
|даласы ... ішкі ... ... шыға ... ... ... ... ... ... ғасырлар бойы қалыптасқан тарихы|
|жоққа шығарылды. Халық көшпелі ... мен ... ... ... олардың мәдениеті мен әдебиеті ауызға алғысыз», -деп |
|көрсетілді. Осыдан барып, орыстар өздерін басқаларға «Аға ... деп ... ... ... ... осылайша бұрмаланып келген ғасырлар |
|бойғы тарихының сыр - сипатын тек бүгінгі дербес ел болған таңда ғана ... ... ... ... ... ғасырдың басы - қазақ халқының тарихында бүкіл қоғамдық ой - пікірдің |
|өрлеуіне мүмкіндік туып, ... ... ... ... ... ... |
|ояну дәуіріне жол ашқан кезең. Ендеше, осы тұста ... ... ең ... - ... ... ... көрсеткіші - баспасөздің күрт алға |
|басуы заңды нәрсе. Бұл ... ... ... ... ... |
|өзінің шырқау биігіне көтерілсе, Міржақып, ... ... ... ... алыптар әдебиет айдынына шығып, көркемдік сипатты соны дүниелері |
|арқылы әдебиетіміздің жазба түрін жаңа белестерге көтерді. Сонымен қатар |
|XX ... бас кезі ... ... ... ... ... ... |
|саяси әлеуметтік қозғалыстың дамып, құлаш жая бастаған тұсы болып ... ... ... ... ... ... ... ой - |
|сананың дамуында бостандық идеясы билеп ... 1905 ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ішінде Қазақстан|
|еңбекшілерінің самодержавие мен капиталистерге қарсы қыр көрсететін ... ... ... хабарлап отырды.  ... оның ... ... ... ... сегіз сағаттық жұмыс|
|күні үшін ереуіл жасағаны туралы, ... ... ... шаруаларының |
|қозғалысы және Қостанай еңбекшілерінің аштыққа қарсы күресі жөнінде ... ... ... ... Қазақстандағы ұлт – азаттық қозғалысқа үнемі көңіл |
|бөліп отырды. 1912 жылы болыс пен билер сайлауы кезінде Лепсі уезінің ... ... ... ... туралы «Правда» газетінде корреспонденция |
|жарияланды. Онда былай делінген: «Уезд бастығы патша чиновниктері мен |
|байлардың қулық – ... ... ... ... қазақты қамауға алған|
|еді. Мұны көріп тұрған қазақтар қамауға алынғандардың босатылуын талап |
|етті. Уезд бастығы бұл талапты орындаудан бас ... Сол ... ... ... ... алып, оны күзетшілерден бөліп әкетіп қамаудағыларды |
|босатып алуға бет қойды. Күзеттегі әскерлер уезд бастығынының бұйрығы ... ... ... ... ... ... қазақтар қамауға алынған |
|жолдастары тұрған бөлмеге ... ... ... ... алады және |
|күзетшілер мен ... ... ... Қаракөл болысындағы қазақтардың |
|толқуы .(8,б.218(бірнеше күндей басылмады» ... ... орыс және ... ... ... қарым ... ... ... әсер ... 1913 ... ... айында газет |
|Семей уезі Құлынды болысы Болғанбай ауылының еңбекшілері мен оларға |
|көршілес орыс ... ... ... ... ... айтып |
|жазды. «Қоныс аударғандар мен қазақтардың – қарым – қатынастары жақсы, ... мен ... ... тіпті шаруашылық саймандар мен |
|егіншілік .(11,б.51(құралдарды бірлесіп, сатып алуда»,- деп жазды ... ... ... ... ... да қиын жағдайдағы жұмысын ... ... ... режим, қатал жазалаулар бұқаралық үгітті |
|және партия ұйымдарының өзара байланысын ... ... ... ... баспасөздің ролі анағұрлым арта түсті. Тағы бір ескеретін |
|жайт, соғыс басталысымен бүкіл ресми – патшалық және либерал - ... ... ... мен ... сол сияқты |
|буржуазиялық ұлтшылдардың, соның ішінде ... ... ... ... таптар жағына шығып, шовинизм мен жалған патриотизмді дәріптеді. |
|Мұны елдегі большевиктік және демократиялық жария баспасөздің бәрін ... ... ... ... ... ... ... «Қазақ» газетінің |
|позициясынан айқын көруге болады. Қазақстанның, Орта Азияның, Сибирь мен |
|Астрахань губернияларының бұратана ... ... тыл ... ... ... 1916 жылы 25 ... ... үкіметі Указ жариялады. Бұл Указ |
|1916 жылғы ұлт – азаттық көтерілісті империалистік ... ... ... айналдыру, патша өкіметін құлату жолындағы жалпы халықтық |
|күреске айналдыру үшін қолдан келгеннің ... ... Ал ... ... ... ... өзін ... ... ... ... |
|көрсетті. 1916 жылғы 8 июльдегі бас мақаласында ол ... ... ... орындауға,патша алдында құрдай жорғалап, қазақтарды дереу шақыру |
|пунктеріне келуге үндеді.  ... зор ... ... ... ... ... ... сипатын әшкерелеу үшін, соғыс, бітім және революция ... ... В. И. ... ... берген тактиканы насихаттау үшін |
|барлық құралды, әсіресе баспасөзді пайдаланды. ... ... ... ... негізделген революциялық әдебиет шығару қамына |
|кірісті. Орынбор губерниясындағы Троицк партия ұйымы ... ... ... және ... ... ... ... Мысалы, соның бірі «Орыс |
|жұмысшыларының қазақ кедейлеріне хаты» аталған. Онда ... ... ... ... және онан ... шығудың жолдары туралы большевиктердің |
|көзқарасы білдіріледі. «Біз, орыс жұмысшылары, соғысқа қарсымыз,- деп ... ... ... де ... ... ... ... үкіметіне |
|ешқандай көмек көрсетпеңіздер». Соғыс, бітім және революция жөніндегі ... ... ... еңбекшілеріне осылайша жетіп, оларды патша |
|өкіметіне .(11,б.67(қарсы батыл аттанысқа шығуға рухтандырды ... атты ... ... ... Уфа қаласындағы «Ғалия ... оқып ... ... ... ... тұрған. Оны ұйымдастырушы|
|Бейімбет Майлин және Жиенғали Тілепбергенов болды. Журнал мақсаты – оқуға|
|келген қазақ жастарына жол – жоба көрсетіп, ... ... сөз ... ... ... өмірдің жақсылық жағын өнеге етіп, жаманшылығынан |
|бездіру.  ... ... ... ... ... ай», ... ... сөз» деген |
|махаббат, тәлім – тәрбие жөніндегі және «Әкесінің баласы, адамның ... ... ...... ... сияқты жастарға арналған бірнеше|
|нақыл сөздер басылған.  ... ... ... ... әңгімелер, көлемді повестер, очерктер, сын|
|мақалалар, қазақтың ауыз әдебиетінің нұсқалалары жарияланды. ... ... ... ... ... ... болды.  |
|Омбыда ... ... ... 1913 ... күзінде «Бірлік» атты жасырын ... ... ... Бұл ұйымға алғашқы кезде Шаймерден Әлжанов, Нығмет |
|Нұрмақов, Сәкен Сейфуллин белсене қатысып, басшылық етті. «Біздің ... және ... ... - деп ... ... «Бірлік» ұйымы |
|туралы,- қазақ арасында мәдени – ағарту жұмысын жүргізіп, қазақ әдебиеті |
|арқылы патша .(53,б.4(үкіметінің ... ... идея ... еді ... басшылығымен ұйым мүшелері патша үкіметінің отаршылдық саясатын |
|әшкерелейтін ... ... ... ... ... |
|ауылдарына таратып тұрды. ... ... ... ... ... топ «Бірліктің» алдына |
|тек мәдени – ағартушылық мақсат ... ... ... ... ... ... 1914 жылы ... қала сыртындағы жиналысында Сәкен орыс |
|революционерлерімен бірге ... ... ... ... ... |
|еңбекшілерін қатыстыру мәселесін қояды. «Бірліктің» бірталай мүшелері, ... ... ... ... ... күрес кезінде қазақ тең |
|аралықта тұрсын деген ұсыныс жасайды. Бұған ... ... ... Сәкен |
|бастаған топ кейін 1918 жылдың бас ... ... ... ... ... бөлініп кетіп, өз .  (52,б.3(алдына «Демократиялық |
|совет» деген ұйым ... ... ... ... ... 1913 ... ... айынан бастап Петропавлда екі |
|тілде (қазақ, татар тілдерінде) шыға бастап, жыл аяғында ... ... ... ... көлемді, жетісіне үш рет «Ишимский край» газетінің ... ... ... ... ... ... татар баспасөзінің тарихын зерттеуші И.Рамиль былай|
|деп жазады… «Бұл газет қазақтарды отырықшыландыру мақсатын көздеді. Жыл ... ... ... ... жазаға бұйырылады» |
|Тегінде, орталықта және шет аймақтарда революциялық қозғалыс өрлеп ... ... ... ... басталып кеткен жағдайда аграрлық ... ... ... ... газеттің өмірі ұзақ болуы мүмкін емес еді.|
|Осы тараудағы ойымызды қорытып айтқанда, Ресейдің революциялық ... ... ... және ... жүзілік бірінші империалистік |
|соғыс кезінде большевиктік баспасөз, демократиялық бағыттағы қазақ ... ... ... ... ... ... орыс ... ... ... ... ... ... шығуын әзірлеуде елеулі қызмет |
|етті. ... ... ... үкіметінің отаршылдық саясатын, бір ұлтты бір|
|ұлтқа қарсы шатыстырып, ұлт араздығын қоздыру саясатын әшкереледі. |
|Большевиктік ... ... ... ... ... |
|революцияның ... ... ... топтастыра отырып, пролетарлық |
|интернационализмнің туын жоғары көтерді. ... ... жүз ... аса ... сырлы шежіресі – қазақ |
|баспасөзі 19- ғасырдың екінші жартысында “Түркістан уалаятының газеті”, ... ... ... болып патшалы Ресей үкіметінің үкімімен дүниеге |
|келді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... |
|мақсатында шығарылғанымен, шын мәнінде, сол шеңбермен тұйықталып қалмай, |
|ұлтымыздың жоғын түгендеу бағытын да ... көп ... ... ... саяси - әлеуметтік, әдеби, мәдени ой – пікірін оятып, ... ... ... ... ... ... қазақ |
|баспасөзінің көне бастаушы басылымы болып саналады. ... ... ... ... ... 1870 жылы |
|Ташкент қаласында өзбек, қазақ тілдерінде шыға бастады. Газет о баста |
|Түркістан ...... ... – “Туркестанские ведомоти” |
|газетіне қосымша ретінде жарық көрсе де көп ұзамай жеке газетке ... ... ... Орта Азия ... ... ... еді. ... өзінің үкімет |
|бекітіп берген бағдарламасы бойынша жергілікті халықтарға қатысты ... ...... мен облыстық әскери губернатордың |
|бұйрықтарын, сот ... ... мен ... ... Ресей мен |
|өзге мемлекеттердегі ірі – ірі оқиғаларды, шаруашылық жаңалықтарын жазып |
|отырды. Алайда газет бара - бара өз ... ... ... ... ... ... ... әдебиетіне қатысты |
|.(11,б.89(материалдарды жиі ... ... ... төрт рет, екі ... (өзбек, қазақ) он үш жыл бойы үзбей ... 1883 жылы ... ...... ... ... ... қазақ тілінде шығару тоқтатылып, ол аптасына бір рет өзбек ... ... ... ... ... уақыттан кейін, 1885 жылдан бастап|
|газет өзбек және орыс тілдерінде шыға бастады. Жалпы бұл газет 47 жыл ... 1918 ... ... ... ... Дегенмен, газет негізінде өзбек |
|тілінде шыққанымен осы 1883 ... ... де ... тіліндегі мақалалар мен|
|қазақ елі жайындағы мағлұматтар жиі жарияланып тұрды. ... - ... 60 – ... орта ... Қазақстанның Ресейге ... ... ... ... ... қазақ елінің ... ... ... ... пен ... ... гөрі дами ... жағдайындағы мағлұматтар көбірек орын алған.|
|Солардың бірінде егін шаруашылғының пайдасы жөнінде айтылып келеді де, ... ... ... ... егін ... ... ... |
|тәжірибесі жергілікті халыққа үлгі ретінде ұсынылады. (1882.№8). ... ... ... ... басқа елдермен қарым – қатынасы, ... ... ... ... ... ... телеграф сымын |
|жүргізу, почта қатынастарын қалыптастыру жөніндегі мәліметтер аз емес. |
|Газет ... ... да ... ... ... ... ... |
|жазып отырды. Соның бірінде Қытайда болған ұйғыр мен дұнғандар ... ... ... және ұлттық езгіге шыдамай отанына қоныс ... ... ... ... келгені хабарланады. ... жылы ... ... ... жайындағы деректер де назардан тыс |
|қалмапты. Бір топ мақалалардың қазақ елінің тарихына, оның ... ... ... ашуға арналғанын айта кеткен жөн. Үш жүздің құрамындағы ... ... ... ... де бұл ... ... ... шыққан |
|тегі жөніндегі халық аузындағы аңыз - әңгімелер ... 1875 ... ...... ... ... ... пен қырғыз елдерінің айырмашылығы|
|туралы мағлұмат берілген. ... ... әдет – ... салт - санасы туралы жазылған мақалаларда ... ... ... жас ... айттыру әдетінің зияны айтылыпты. 1877 |
|жылғы 3 - санында ... ... ... ... ... ... |
|газетінің” қазақтың зиялылары мен оқытушыларының білімін көтерудегі ... сөз ... Осы ... ... - Н.П.Остроумов “Түркістан |
|уалаяты газетінің” Орта Азия халықтарының мәдени өміріндегі рөлі, Россия ... Петр ... ... ... ... ... айтқан. |
|Қазақ баспасөзінің іргетасын қалаған «Түркістан уалаяты газетінің» соңын |
|ала Орта Азия ... ... ...... шыға ... ... бірі ... уалаяты .(11,б.97(газеті» еді ... ... 1902 ... дейін Омбыда шығып тұрған «Акмолинские областные |
|ведомости» газетінде ... ... орыс және ... ... ... |
|көрген «Дала уалаятының газеті» халқымыздың әдебиеті мен мәдениетін, |
|тұрмыс – ... ... ... ... бірден – бір басылым болды. |
|Орыс тілінде «Особые прибавление к Акмолинским областным ведомостям» ... ... ... осы ... 1894 ... ... орыс ... «Киргизская |
|степная газета» деген атпен жарық көре бастады. Жалпы бұл газет 1888 ... ... 1902 жылы ... ... ... ... кейін ... ... ... ... әр ... ... ... И.Козлов, К. Михайлов, Г.Абаза, |
|А.Попов, Д.Лавров. Газетті қазақша ... ісін ... ... ... Дінмұхамет (Дінше) Сұлтанғазин, Рақымжан Дүйсенбаев. Өзінің |
|бағдарламасына сәйкес газет ресми түрде ... ... ... – |
|жарлықтарын, заң – закондарын, әкімшілік басқару істерін ... ... ... Сол ... ... ... ... «Дала уалаяты газетінің»|
|ресми және ресми емес бөлімдері болды. Соңғы бөлімінде көбінесе ... ... ... ... қатысты мақалалар жариялады. Бұл |
|газет үкімет ... ... ... ... ... ... |
|теңдікті көксегені, прогресшіл көзқарастары үшін Сібірге жер ... ... ... ... ... ... еді. Бұл ретте газетке |
|дұрыс бағыт берген Г.Н.Потаниннің, Н.М.Ядринцивтің, Л.К.Чермактың ролі ... зор. ... ... ... ... ... газеттерге қарағанда, қазақ |
|бұқарасының тұрмысын, оның ... ... ... ... |
|толығырақ көрсетіп отырған газет ... ... ... ... ... ... ... Тобыл, Жетісу қазақтары өнер – білім жаңалықтарын ... рет осы ... оқу ... ие ... ... ... жұртшылығын|
|орыс халқының әдебиетімен таныстырды. Сондай – ақ газетте қазақ елінің |
|тұрмысын, ... ... ... орыс ... ... ... жиі ... Газет негізінде жергілікті отаршылдық - ... ... ... ... ... ... отаршылдыққа, |
|мәдениетке шақырып тәрбиелеуде ... роль ... ... ... әдеби |
|тілінің дамуына зор ықпал жасады. ... ... ... тілінде бұрын болғанмен қоғамдық – публицистикалық, |
|ресми іс – қағаздарын жүргізу жөніндегі мақалалар жарияланды, ғылыми ... ... ... ... ... ... қадамы жасалынды, |
|араб графикасына негізделінген қазақ жазбасында тұңғыш рет тыныс ... ... ... ... ... ... бірі – ... уалаяты» газетінің |
|дүниеге ... ... ... ... ғасырдағы мәдени өміріндегі елеулі |
|оқиға болды. «Дала ... ... ... ... ... ... әр кезеңіндегі өмірі, тұрмыс – тіршілігі, күрделі жағдайлар мен |
|оқиғалар толық, тұтас ... ... ... ұлы ... ... өмірінің жеке- жеке суретері алғаш осы баспасөз бетінде жарияланып,|
|ұлттық әдебиеті мен мәдениетінің негізін қалауға көмектесті. ... ... ... ... көркем шығармалардың бір тобы қазақтың |
|өз туындысы болса, енді бір тобы орыс тілінен аударылған немесе ... ... ... ... еді. Бұлардың бәрі мазмұн, көркемдік жағынан |
|бір – біріне ұқсамағанымен, жалпы қазақтың жазба әдебиетінің дамуына ... ... ... ... ... оқып ... иә ... сілекейі ағып тыңдамайтын |
|бала болмаса керек..» («Еңбекші қазақ» газеті. 1926, №137). ... ... ... ... Дулатұлының әуелі сонау 1926, |
|осыған іле - шала 1927 жылы ... ... ... тілінде басылған |
|кітаптардың көрсеткіші» атты аса бағалы кітабы туралы айтылар сөз көп. ... ... ... оның ... әлі талай мәрте парақтап, әрдайым |
|рухани байып отырарымыз айдай анық. Көрсеткіштің екінші бөліміндегі ... деп ... сөз ... «Ол ... ... ... 2 ... артық басса да бұл күнде тарап болып, дымы қалған жоқ. Көрсеткішті|
|әркім үстел үстінде ұстайтын болды» делініпті. Шынында да, ... ... асыл ... ... ... бұл көрсеткіш те |
|әрқайсымыздың асыл қазынамыз, айнымас серігіміз, дана ... бола ... ... – қазақ халқының қоғамдық -әлеуметтік ой-пікірін оятуға, ... ... ... кеңейтуге едәуір әсер етті.  |
|XIX ғасырдың II жартысы мен XX ғасырдың жартысындағы қазақ ... ... және ... мәні орасан күшті. Осы кезеңде қазақ |
|қауымы үшін ... ... ... ... ... мен ... ... |
|болды. Әрине, бұдан аталмыш осы газет-журналдан басқа баспасөздер ... ... ... ой ... ... ... өзіндік орны, мақсат-міндеті, |
|саясилығы, қоғамдық-әлеуметтік мәні бар. Біз 19 ғасырдың 2 жартысы мен 20|
|ғасырдың 1 жартысындағы қазақ ... ... ... ... мен |
|«Айқап»! журналына ... ... ... ... 1911 жылдың қаңтарында жарық көрген журнал - «Айқап» |
|журналы. Оның шығарушысы, редакторы демократ ... ... ... ... ... Ол ... ... жұрттан қарызға ақша алып, пайда |
|серіктікке пай жинай жүріп шығарды. Біраз уақыттан соң ... өз ... шыға ... оған ... де ... ... |
|қаржының тапшылығынан ол ... жылы ... бір ... ... ... ... ... жарық көрді. ... ... және өзі ... ие ... ... яғни 1912 |
|жылдан бастап журнал айына екі реттен, 12-24 бет көлемде шықты. Профессор|
|Қ.Бекхожиннің дәделдеуінше «Айқаптың» тиражы 1000 дана ... ... ... бес жыл ішінде 89 саны жарық көрген. ... ... ... ... иесі ... деген мақалада: |
|«Журнал шығарудағы мақсат-атақ шығару, білім сату емес, халыққа қызмет ... ... ... деп есім ... қазақтың «Айқап» |
|демейтұғын қай ісі бар ! «Қап !» дегізген, қапияда өткен ... көп ... соң ... ... ... ... болды»,-деп жазылды. |
|«Айқап» әр ... ... мен ... жете ... бөліп отырды. |
|Бірінші бетіне елдің ішкі ... ... ... ... ... ... ... беттерінде "«шық хат"»деген айдармен оқырмандар хаттарын |
|жариялаған. Проблемалық мақалалар (жер туралы, ... ... т.б)., ... ... 4-6 ... ... «Фельетон», «Хабарлар» |
|сияқты айдарымен материалдар журналдың орта тұсынан орын алды. Ал ... ... ... ... мен ... ескертулерді, жаңа кітап |
|туралы рецензияларды журналдың .(22,б.137(соңғы беттерінен оқуға болатын |
|«Айқаптың» «Өлең-жыр», «Фельетон», ... ... ... ... ... деп ... тұрақты айдарларының болуы оның |
|жұмысындағы ... ... ... ... безендіру |
|мәселесіне де жете ... ... ... ... ... ... айқын аңғаруға болады. ... өз ... ... ... ... Оның әр ... жұрт ... |
|күтті. Оған Қазақстанның барлық облысынан және Астрахань губерниясына |
|қосылған Бөкей Ордалары мен ... ... ... ... ... ... үзбей хат келіп тұрды. Әсіресе, Ақтөбеден, Қостанайдан, |
|Қызылжардан, Торғайдан, ... ... ... ... ... ... Қызылордадан, Жамбылдан, Шымкенттен, Зайсаннан мақала|
|жиі жарияланды. ... ... ... ... ... ... ... |
|мәселелер» деген ... ... да ... ... көрді. Кейін оларды |
|алмастырған «Хабарларымыздан», «Хабарлар» айдарлары журналдың соңғы |
|кезіне дейін ... ... ... ... ... болып 1911-1912 жылдары Әкірам Ғалимов, 1913-1914 |
|жылдары Сұлтанмахмұт Торайғыров істеді. Қызметкер, тілші, автор болып ... ... ... Көбеев, Сәкен Сейфуллин, Бейімбет Майлин, ... ... ... Қаратаев, Молдағали Жолдыбаев, Бекмырза |
|Бекжанов, Нұралдин Айтмұқанбетов, Есенғали Хасаболатов т.б. қатысты. ... және оның ... сол ... ... ... ең ... ... екенін жақсы түсінді. Мұны олар бектік-феодалдық |
|қалдықтарына қарсы күрес барысында батыл көтере білді. ... жылы 11 ... ... және ... ... басқару жөнінде |
|уақытша ереже» шықты. 1868 жылы 21 ... ... және ... ... |
|генерал-губернаторларының қырлық облыстарын басқару туралы уақытша ... ... жер ... ... тек хан тұқымдарына патша ... жер ғана ... боп ... 1895 ... 1906 ... ... |
|«Щербина экспедициясы» патшаға қазақ даласының ең шұрайлы жерлерін ... ... ... ... ... мен ... ... келді. |
|Осыған байланысты ұлт араздығы да күшейе ... ... мал, ... т.б. ... және ... ... ... да артты. 15 тиындық ұстара бір |
|қойға, 6-7 ... ... 20-25 ... ... ... ... ... тонаушылық саясатының барынша белең алған тұсында жарық |
|көрді. Сондықтан да бұл ... ... ... ... ... ... ... қала салу, егіншілікпен айналысу жөнінде пайдалы ұсыныстар|
|жасап, кеңестер ... ... 1911 ... ... ... ... |
|«Қазақ халқының мұқтаждығы» деген бас мақалада әуелі ... ... ... ... ... ... ... аударып, отырықшылыққа көшіп, егіншілікпен |
|айналысу ... ... ... 1912 жылғы 31-санында патша |
|өкіметінің басқару-әкімшілік істері жөніндегі отаршылдық саясатын сынаған|
|бас мақала жарияланды. Онда 1867-1868 жылдардағы ... ... ... тек үстем тап өкілдері кеңесімен шығарғанын, комиссия |
|мүшелері-болыс, ... өз ... ғана ... оны тек ... Шоқан |
|Уәлиханов ғана әшкерелеп, Дала генерал-губернаторына хат жазғаны, қазақ ... ... ... ... ... ... мәлімдегені |
|айтылды ... ... ... озбырлығын, еңбекшілердің үстем тапқа, |
|самодержавиеге наразылығын, ашу-ызасын білдіретін материалдарда ... ... ... 1911 ... 4-санында «Бөкей ордалықтары» |
|деген корреспонденцияда: «Бұрынғы үй ... жеті жүз ... жер ... ... ... ... десятинадан келеді. Жарлы болдық дейміз, енді біз жарлы |
|болмай кім жарлы болсын. Әлі біз былай отыра берсек, мұнан да ... ... ... Сондай-ақ «Айқаптың» 1912 жылғы 12-санындағы ... ... ... пен ... әңгімесінде Шотан құл мен болысты |
|сөзбен таластыра отырып, қанаушы таптың ескі феодалдық-патриархалдық ... ... ... ал құл ... ... жетіп отырықшы |
|болуды қалайды. ... ... ... саясатының түпкі мақсатын дәл тани біліп, оны |
|жұртқа дұрыс түсіндіруде де білгірлік танытты. Мәселен, оның мына ... ... ... «Соңғы он жыл ішінде үкімет…қырғыз-қазақтарды |
|отырықшы қылып өнер үйрететін, өнерге алғызайын, салдырлап көшіп азап ... ... ... жан тыныштық қылсын деп емес, отырықшы болып, |
|12-15 десятина жер алып, ала алмағандардың жерін кесіп алмақ». Дәл былай ... ... айту тек ... ... саналы, ержүрек жанның ғана ... ... Бұл ... ... болысының елінің отырықшы болып |
|жер алулары"» деген корреспонденцияда Бақытжан Қаратаев: "«Қара ... ... қала ... ... Қара ... ең жақсы бірінші ... ... ... Жеті руға ең ... ... ... - дей ... |
|«көшпелі халық-қабір ұлы» деген сөз бар, көшпелі ... ... ... |
|сәбилік белгісі дейді»,-деп қазақ халқын отырықшы болуға ... 1911 ... ... ... ... ... |
|Бекжановтың ... ... ... ... артта қалуымызға басты |
|себеп, феодалдық қоғам, ұлттық томаға-тұйықтық, көшіп-қонумен жүріп, |
|көрші елдердің өнегесінен үлгі ... ... ... ... Осы ... аттас келесі бір материалда озық елдер қатарына қосылу үшін ... ... ... өнеркәсіпті өркендету негізінен тас көмір, |
|темір, шойын алатын, жер қазатын құралдарға байланысты. Ондай ... ... бұл ... ... ... ... ағылшын, француз елдерінің алға|
|шығып, қуатты ел болып отырғаны да өнеркәсіптің ... - деп ... ... ... түсу қажеттігіне көңіл аударылды. ... бәрі сол ... үшін ... мәні ... ... ... |
|Соны журналдың жете түсініп, дұрыс жаза білуі шын ... ... ... ... еді. ... ... етуде аса қызмет атқарған келесі |
|бір газет - «Қазақ» Ол - қоғамдық - ... және ... ... 1913 жылы 2 ... ... ... ... бір рет, 1915 жылы аптасына екі рет |
|шығып ... ... 3000, ... мағлұматтарда 8000-ға жуық жетке. ... ... ... ... қоғам қайраткері Ахмет |
|Байтұрсынов, екінші редакторы - қоғам қайраткері, жазушы ... ... ... ... ... баспаханасында |
|басылып тұрған. Газеттің 1918 жылғы сандарының редакторы Жанұзақ ... ... 265 ... ... ... ... 20 ғасырдың басындағы қазақ жұртының саяси-әлеуметтік өмірінің ең|
|түйінді мәселелеріне, шаруашылық ... жер ... ... ... оқу-ағарту, бала тәрбиесіне, әдебиет пен мәдениет, ... ... ... пен ... арналған Ә.Бөкейхановтың, |
|Ш.Құдайбердиевтің, М.Жұмабаев пен ... ... ... ... ... ... Р.Малабаев, Қ.Қоңыратбаев сынды |
|әдебиетіміздің дамуына үлесін қосқан ... ... ... ... ... өлеңдері басылып, аудармалар туралы сын мақалалармен|
|қатар Л.Толстойдан, А.Чеховтан, М.Лермонтовтан, В.Короленкодан, |
|Ш.Крыловтан ... ... ... көрген ... ... ... ағартушылық мәселесін қамтыды. Өнер, білім, жағынан|
|қалың қазаққа бас-көзі болды. Мысалы, «Оқу жайлы», ... оқу ... ... ... ... ... ... әсіресе, «Қазақтың шаруасына, |
|бір жатқан, надандықтан кемшілік келгенде, екінші жақтан білімсіздігін ... ... ... елдігінен, теңдігінен қалдырып, тиісті ... ... ... ... санасы бар қазаққа ескерерлік іс еді. Бұл|
|заманда қол жетпегендерді теңдікке жеткізетін, әлсіздерге күш беретін ... - ... сол өнер ... ... өтпей тұрғанда үйренсек, |
|тұрмысымызды түзетіп, басқалардың аяқ ... ... ... - десе ... оқу орыс ... ... ... керек, қазақша оқып, жаза |
|білген соң, шама ... ... да білу ... - ... Газет 1913 жылы |
|жариялаған материалдарында ... ... ... айтып көпке |
|түсіндіруге тырысса, ... 1914 ... ... мектеп» (№61), «Мектеп |
|керектері» (№62), «Оқу мезгілі» сияқты мақалаларында мектеп, ... ... ... ... ... айтады. ... ... ... ... ... керек?» және «Ол мектептердің қажеті|
|не?» деген сауалдарға қазақтың ұлы ағартушысы ... ... ... «Правила бойынша, қазақ тілімен, қазақ әрпімен бастап оқыт |
|деп ... ... ... жоқ, ... өз ... өз әрпімен |
|оқығанын әркімдер жақтырмайтын болған соң, учительдер өз беттерімен ана |
|тілімен, ұлт әрпімен ... ... дей ... ... ... ... ... бар болса да, іс жүзінде жоқ. Бұл айтылғанның бәрі де үкімет өз |
|пайдасын көздегендіктен істеліп ... ... ... ... ... ... ... үшін болмай, халық пайдасы үшін де боларға керек. Үкіметке|
|керегі ... ... бәрі бір ... бір ... бір ... ... ... халыққа керегі өз діні, тілі, жазуы сақталуы. Солай болған соң ... ... ... ... ... политикадан алыс болуға |
|керек, яғни қазақтың діні, тілі жазуы сұмдық пікір, суық қолдан тыныш ... ... - деп ... берген болатын. ... ... ... ... ... деп ... ... орай |
|редакция алқасының үкімет саясатының жазылуына көп мән ... ... ... ... - ... ... ... оның не екені, мүдделері|
|түсіндіріліп жиылыс-мәжілістерімен, басты мәселелрмен таныстыру еді. ... ... (1915 жыл, №145), «23 ... (1913 жыл, №98), «30 ... (1915 жыл, №100), ... 22 ... (1915 жыл), ... ашылды» |
|(1916 жыл,№169), «Г.Дума» (1916 жыл, №179), «Дума һәм хүкімат» (1916 ... атты ... ... дума және ... ... ... жан-жақты түсінік берілген ... бұл ... ... Ә.Бөкейханов «Қыр баласы» деген |
|бүркеншік атпен жазған. Мәселен, оның газеттің 1914 ... ... ... ... ... бір ... «Мұның ғалымды кісілері неше|
|түрлі закон жобасын кітап қылып басып шығарады, сөз білгіш ... ... ... ... ... партияның байларынікі Г.Думаға партия атынан |
|бұл партияның депутаттары қанша закон жобасын кіргізді. Осы ... ... ... ... ... ... ... жоқ, сыртта жүрген |
|партияның ғылымды білгіші қосылып жазады. Жұма сайын ... ... ... қылып, қарап өтеді. Осы пара жарыста тағы білгіш, ғылымды партияның|
|кісісі болады. Оны былай істеу керек"» - деп ақыл ... ... ... Дума ... ... ... мәселелрдің бірі-соғыс |
|барысы, қару-жарақ жайы сөз ... ... ... ... ... Дума ... ... «Дума таралуға тиіс пе, жоқ па?» деген жайдың |
|тексерілгенін айта келіп, әр түрлі партия өкілдерінің сөздерін қысқаша ... ... ... ... ... ... ... керектігін, |
|үндету жағында болғанын мағлұм ... әрі ... ... ... 1) ... ... ... салу; 2) мемлекеттік банкінің правосын арттыру; 3) |
|босқындарға жәрдем; 4) екінші разряд опалчиндерді ... алу және т.б. ... ... туралы тоқтамға келгенін жазады. Кезінде басылым |
|әскери цензураның қатаң бақылауында болған. Оны ... әр ... ... ... ... ... ... көреміз. Мысалы, газетте |
|1914 жылғы тамыздың үші күнгі нөміріндегі бас мақала жарияланбай қалған. ... ... «бас ... ... .(5,б.182(рұқсат етпеуінен |
|басылмай қалды» деп жазған ... ... ... ... ... мақаланы, хабарды барынша |
|мұқият тексеріп отыруды, баспасөз заңын бұзса, ... ... ... ... бұйырған баспасөз ісінің бас басқармасы граф Татищевтің|
|Орал, Орынбор губернаторларына жазған құпия хаттары архивте сақталған. ... ... ... тексеру-бақылау жұмысын Торғай облыстық ... ... ... ... мерзімді баспасөздерді бақылаушы |
|Тұңғанчинге тапсыру қажеттігі жайында Орынбор губернаторы, ... ... ... да бар. ... ... ... осындай жазалаушылық шараларынан «Қазақ» көп ... ... ... ... ... 1914 ... 78 ... жарияланған |
|«Алашқа» және 79 нөміріндегі «Ресейдегі ұйымшылдық» деген мақалаларында |
|қоғамда ... ... ... ... ашып ... ... патша |
|саясатына қарсы шықты деп А.Байтұрсыновты екі ... ... ... ... ... «Бұл ... мақаласы үшін редакторға 50 сом айып |
|салып немесе екі апта абақтыда отыру ... Ал «Заң ... ... ... ... үшін Орынбор генерал-губернаторы |
|А.Байтұрсыновқа 1500 сом айып ... үш ай ... ... ... ... қиындықтарға қарамастан газет 1918 жылдың қыркүйек айына ... ... ... ... ... ұлттық баспасөзінің қалыптасу дәуірінде |
|мұндай ұзақ уақыт жарық көрген басылым жоқ. Оның 265 ... ... ... ... ояну ... ... ... Замана шежіресіндей|
|болған басылым Омбы атқару комитетінің 1918 жылғы 4 наурыздағы Орынбор |
|Советіне берілген: «..просим немедленно ... ... ... нұсқауы |
|бойынша көп ұзамай жабылды. Сөйтіп, патша үкіметінің отаршылдық саясатына|
|бағынбай толассыз ... ... ... ... ... ... бір жола |
|тоқтатылды ... |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| ... |
| ... ... басы – ... халқының тарихында бүкіл қоғамдық ой-пікірдің |
|өрлеуіне мүмкіндік туып, Ресей патшалығы әдейі тұмшалаған ұлттық сананың |
|ояну дәуіріне жол ... ... ... осы ... ... ... ең өнімді|
|саласы - әдебиеттің, қоғамдық сананың көрсеткіші – баспасөздің күрт алға |
|басуы заңды нәрсе. ... ... ... ... ой- пікірін оятып, |
|қалыптастыруға септігін ... ... ... жүз ... аса |
|тарихының сырлы шежіресі – қазақ баспасөзі ХІХ ғасырдың 2-ші жартысында ... ... ... ... ... ... патшалық Ресей |
|үкіметінің үкімімен дүниеге келді. ... ... ... ... ... ... газетінің соңын|
|ала Орта Азия халықтарының тіліндегі газет-журналдар шыға бастады. Соның |
|бірі «Дала уалаяты» газеті болды. ... ... ... ... |
|ресми түрде патша үкіметінің бұйрық – жарлықтарын, заң – ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық-әлеуметтік ой-пікірін оятуға, мәдени-әдеби|
|дүниетанымын қалыптастыруға, кеңейтуге едәуір әсер етті. ... ... ... ... ісінің жай-күйі, |
|өнер-білімнің пайдасы, орыс мәдениетінің жетістіктері, қазақ әдебиетінің |
|хал-қадірі, ... ... мен ... ... ... ... |
|тарихи мақалалар, хабарлар жарияланды.  ... ... ... мен публицистикасы мен |
|журналистикасының негізін қалады. Орыс баспасөзінің әсерінде қазақ ... ... ... ... ... ... ... «Сарыарқа», |
|«Ұлан», «Үш жүз», «Тіршілік» және т.б. ... ... ... қазақ |
|халқының дүниетанымына әсер етіп, көзқарастарын кеңейтіп, прогрессивтік |
|ағартушылық бағытта үлкен қызмет атқарды. ... ... ... ... мен ұйымдар |
|өлкедегі революциялық қозғалысқа басшылық етті, сонымен қатар олар ... ... ... ... ... ... ... |
|органдарын құрды. ... ... ... ... ... ... ... |
|оған қарсы әзірлеуде аса маңызды рөл атқарған газеттер Лениндік «Искра» ,|
|«Новая ... ... ... ... ... ... ... |
|саяси оянуы туралы үнемі хабарлап, бұл фактілерге айқын большевиктік баға|
|беріп отырды, сөйтіп ұлт-азаттық қозғалысқа жергілікті партия ұйымдарының|
|дұрыс басшылық ... жөн ... ... – 1907 жылдардағы Қазақстан большевиктік баспасөзі, қазақ |
|еңбекшілерін революциялық күреске қатыстыруда ... рөл ... ... ... ... бұл баспасөздер жергілікті партия ұйымдарының |
|жауынгер қаруы болды. ... – 1918 ... ... Рама медресінде оқып жүрген қазақ жастары Б.|
|Майлиннің ұйымдастыруымен «Садақ» журналы шықты. 1913 жылы «Елім» газеті.|
|Росиядағы революциялық қозғалыстың жаңадан ... және ... ... ... ... кезінде большевиктік баспасөз, демократиялық |
|бағыттағы қазақ баслымы Қазақстан еңбекшілерін самодержавиеге қарсы ... орыс ... оның ... ... ... ... ... әзірлеуде елеулі қызмет етті. ... ... ІІ ... мен ХХ ғасырдың І жартысындағы қазақ |
|баспасөзінің ... және ... мәні ... күшті. Біз бітіру|
|жұмысында, әсіресе қазақ қауымы үшін қызмет көрсеткен «Қазақ» газеті мен |
|«Айқын» журналының ... ... ... ... ... М. ... Әлихан Бөкейханов, М. Тынышпаев сияқты |
|қазақтың біртума талаптар шоғырын осы газеттер арқылы үзеңгі ... ... ... шығуы ұзақ уақыт отар болып келген елдің қордаланып ... ... ... ... ... ... ХІХ ... ІІ жартысы мен ХХ ғасырдың І жартысындағы |
|қазақ баспасөзі – ... ... ... - әлеуметтік ой – пікірін |
|оятуға, мәдени - әдеби дүниетанымын қалыптастыруға, ... ... ... рухани құрал қызметін атқарды. ... ... ... тән төл ... үгіт – ... қызметін атқару|
|барысында салмақтанады. Сондықтан да болар әр жылдары жарық көрген ...... ... әр ... айы мен ... ... ... |
| |
| |
| |

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 63 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абылай (Әбілмансұр) хан13 бет
Абылай (Әбілмансұр) хан өмірі7 бет
Абылай хан(1711-1781) 10 бет
Абылай хан7 бет
VI – VIII Қазақ Хандығы20 бет
Қазақ тарихи-этнографиясының экспозицияда алатын орны (тұжырымдама)14 бет
Қазақ хандары жайында мәліметтер28 бет
Абылай хан және оның хандығы3 бет
Қазақтың ұлы ханы Абылай5 бет
"Бұқар толғауларындағы абылай мен тарихи абылай (тарих және көркемдік шындық)"12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь