Қазақ зиялылары еңбектері

Кіріспе
І тарау. Қазақ зиялыларының тарихи ойлары

1.1 Жазба тарихтың қажеттігі, маңызы туралы
1.2 Қазақ зиялылары еңбектеріндегі қазақтың шығу тегі “қазақ” “Алаш”, ”Үш жүз” атауларының пайда болуы туралы
1.3 Қазақ хандарының тарихи туралы

ІІ тарау. Қазақ зиялылары еңбектеріндегі қазақ халқын отарлау тарихы

2.1 Ресейге қазақ хандарының бағынғандығы және нақты отарлау процесінің басталуы, ұлт.азаттық күрес тарихы туралы
2.2 Ухшат, бәдауиат һәм мәданиат

Қорытынды

Пайдаланған әдебиеттер тізімі
Тәуелсіздігімізді алғалы өз тарихымызды азды-көпті танып-біліп,зерттеп жатырмыз.Осыған орай ірі тулғаларымызға,ірі қоғам кайраткерлеріне арналған каншама монографиалар,зерттеулер,шығармалар жинағы жарық көруде.
Кеңес Одағы тусында халқымыз тарихи ұзақ жылдар бойы тар шеңбердегі таптық қатынастар тұрғысынан ғана зерттеліп келді.Сол себепті тарихнамада жеткен жетістіктер мен кемшіліктер де сол турғыдан бағаланып келді.Яғни,қазах тарихы сыяқты тарихнамада да сыңаржақ жазылды.Сол себептен белгілі-бір еңбектер ерекше бағаланып,жан-жақты дәріптесе,керісінше кейбір еңбектерді тіптен атауғада тиым салынды.Әдетте,бірінші топтағы еңбектерге қазақ халқының тарихын үстіріт білетін,сол ұлттың өкілдері жасаған төл деректерін түсінбейтін,тарихты таптық тұрғыдан жазған жергілікті авторлар еңбектері жатса,екінші топқа сол халықтың өз тарихын терең білуді мақсат еткне өкілдеріжазған еңбектері жатты. Міне осының бәрі ХХғ басында өмір сүріп елім-жерім деп,ұлттық тәуелсіздік үшін аянбай еңбек етіп, тер төккен зиялыларымыздың барлығының бірдеи әлі күнге деиін еңбектерінің ашылмай,көпшілік қауымға белгісіз күиінде қалып келуіне алып келді.
Солардың ішінде Ғабдолғазиз Мұсағали, Шәкәрім Құдайбердіұлы,Құрманғали Хамид еңбектеріне тоқталып,тарихнамалық талдау жасауды жөн көрдік.
Тарихнамалық талдау мәселесін әңгімелегенде мынаны да ескерген жөн! Ұлттық зиялылар еңбектеріндегі мәселелер көбіне жүйелі баяндалмаған. Олар шашыраңы,және тақырыптарға арналған,оларда мәселеге өзіндік көзқарастарып білдірулері,ер ауызындағы аңыздар мен ауызша деректерді көптен пайдаланулары,жиі кездеседі.
        
        Мазмұны
Кіріспе
І тарау. Қазақ зиялыларының тарихи ойлары
1.1 Жазба тарихтың қажеттігі, маңызы туралы
1.2 Қазақ зиялылары еңбектеріндегі қазақтың шығу тегі ... ... ... ... ... болуы туралы
1.3 Қазақ хандарының тарихи туралы
ІІ тарау. Қазақ зиялылары еңбектеріндегі қазақ халқын отарлау тарихы
2.1 Ресейге қазақ хандарының бағынғандығы және ... ... ... ұлт-азаттық күрес тарихы туралы
2.2 Ухшат, бәдауиат һәм мәданиат
Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
Кіріспе.
Тақырыптың өзектілігі.
Тәуелсіздігімізді алғалы өз тарихымызды азды-көпті танып-біліп,зерттеп
жатырмыз.Осыған орай ірі ... ... ... ... монографиалар,зерттеулер,шығармалар жинағы жарық көруде.
Кеңес Одағы тусында халқымыз тарихи ұзақ жылдар бойы тар ... ... ... ғана ... ... ... ... жетістіктер мен кемшіліктер де сол ... ... ... ... ... да ... ... себептен
белгілі-бір еңбектер ерекше бағаланып,жан-жақты дәріптесе,керісінше кейбір
еңбектерді тіптен атауғада тиым салынды.Әдетте,бірінші топтағы еңбектерге
қазақ халқының ... ... ... ... ... ... төл
деректерін түсінбейтін,тарихты таптық тұрғыдан жазған жергілікті авторлар
еңбектері жатса,екінші топқа сол халықтың өз ... ... ... мақсат
еткне өкілдеріжазған еңбектері жатты. Міне осының бәрі ХХғ ... ... ... ... ... үшін ... ... етіп, тер төккен
зиялыларымыздың барлығының бірдеи әлі ... ... ... қауымға белгісіз күиінде қалып келуіне алып келді.
Солардың ішінде Ғабдолғазиз Мұсағали, Шәкәрім Құдайбердіұлы,Құрманғали
Хамид еңбектеріне тоқталып,тарихнамалық талдау жасауды жөн көрдік.
Тарихнамалық талдау мәселесін ... ... да ... ... ... ... ... көбіне жүйелі баяндалмаған. Олар
шашыраңы,және тақырыптарға ... ... ... ... ауызындағы аңыздар мен ауызша ... ... ... ... те олар ... ... аса
құнды.Зиялылар еңбектер:ұлттық принциптер мен құндылықтарды ... олар ... және ... ... ... ... тарихыаманың талдау тарих ғалемдарының докторы қамбар
Атабаев айтқандай:
Біріншіден, бұл ... ... ... өнідерінің қазақ тілінде
жазып,тасқа бастырып көп таралыммен жарияланған алғашқы қазақ тарихы ... ... ... ауызша тарих айту дәстүріне
сай, ауыздан ауызға берілу арқылы атадан балаға жеткізіліп келгендіктен,ХХ
ғасырдың басына ... ... ... ... ... ... қазақ
зиялылары өз еңбектерінде дәлелдейді;
Үшіншіден, өзге жұрттың өкілдері жазған кітаптарда қазақтардың тарихи
әр түрлі себептермен бұрмаланған,сондықтан олар халқымыздың ... ... ... бере ... жазба тарихтың қажеттілігін зиялыларымыз ... ... ... зертеліп,жазылу арқылы ұрлықтан-ұрлыққа
берілуінің маңызын жете түсінген:
Бесіншіден, бізде жазба тарихтың болмауы,бірақ ... ... ... ... ... тарих жазуға мәжбүр еткен,өйткені
қазақ төңкерісіне дейін, әр түрлі қаларда, жоғарғы білім ... екі ... ... ішінде бірде бір маман тарихшы болмаған;
Алтыншы, қазақ зиялыларының баспасөз ... ... ... ... ... ... өзге ... өкілдері айтқан ойларынан, жасаған
тұжырымдарынан еш ... ... ... бір ... сол ... ... араб
нәсілінентараған деген ұғымға қарсы пікір айтып, қазақтардың, ... ... ... осы ... яғни ата мекенінде қалыптасқан халық
екендігін ... бұл ... ... ... сананы қалыптастыруға белсенді қызмет
жасай алады. Бүгінгі ұрпақтың тарихи дүние танымын кеңейтіп, тарихи білімді
толтыра ... ... ... ... тарихи көзқарастары тарихтамалық ... ... ... ... және ... ... талдана қойған
жоқ. Бұл зиялыларымыздың еңбектеріне әркім жеке жеке тоқталған.
Мысалы, ... ... ... мерзімді басылымдарда көптеген
тарихи мақалалардың ... ... ... Ғабдолғазиз Мұсағалиев туралы:
“ Довольно много печатался на стараницах журнала ... ... ... в ... статей под названием “История”
опубликованных в ... ... за 1913 г. Г. ... ... ... ... на казахскую степь в сфере экономики,
образования и ... Это по его ... ... в том, что ... межродовые расправы и конфликты, стала развиваться торговля,
распространялись русская грамотность... В его ... ... и ... ... ... политики царизма в ... и ... ... - деп, С.Зиманов пен К. Ідірісов өз ойларын
білдірген болатын.
Ғ.Мусағали туралы ... ... ... ... ... ... атты
еңбегінде:”Ғабдолғазиз Мусағалиев қазақ халқының ... ... ... ... де ... ... Ол өз халқының өткен өмірімен жалпы тарихы
хақында мазмұны терең, тұжырымды нақты қалдырды”/3/ - деп ... ... ... ... ... келе, оның еңбектерінің ерекшелігі туралы:
“... зерттеуші өз елінің тарихын ... ... ... ... кешкен
оқиғалары мен жағдайларын ұлттық психология мен өз ... ... ... ... ... - ... сапа - ... арқылы, қарапайым тілмен баяндай
білген”/4/, - дейді.
Одан әрі зерттеуші “Ғ. Мұсағалиев қазан төңкерісіне дейінгі ... ... жазу ісін ... қолға алғандардың бірі” /5/ - деп Ғ.
Мұсағалиевтің Қазақстан тарихнамасыдағы ... әділ ... ... журналында Мадина Сәулембекова ... ... ... ... “Ухилат, бадауиәт һәм маданиат”
атты мақаласына жап – ... ... ... ... зиялыларының тарихи көзқарасын талдауда белгілі Абайтанушы ... ... ...... ...... һәм хандар
шежіресі” атты әйгілі еңбегіне жазған шағын алғысөзі назар аудартады”.
“... Шәкәрім кітабы нақтылығымен, ғылыми ... ... ... ... ата – ... түп - төркінін қамти отырып, негізінен қазақ
халқының шежіресіне баса ... ... ... /7/, - деп ... берді.
Құрбанғали Халид еңбегін аударушылар Б. Төтенаев пен А. ... алғы ... ... құндылығы жайлы : “ Бұл еңбектің құндылығы
Қазақстан және Орта Азия жерін мекендеген тайпалар мен рулардың көне ... ... ... ... Қараханид, Алтын Орда, Көк Орда қазақ
хандықтары, жоңғар шапқыншылығы, Қоқан хандығы және бір ... ... ... ... ... Түркістан елінің қалыптасу кезеңі жөнінде
мәліметтер толығырақ берілген.
Қ. Халид бұл ... ... ... ...... жан – жақты талдайды /8/, - деп еңбекке пікір білдіреді.
Ал зерттеуші Бүркіт Сықақов өзінің құрастырған “ ... ... ... ... ... ... ... артына қалдырған еңбегіне
тоқталып өтеді /9/.
Тарихшы – этнограф Ж. М. ... ... ... “ Қазақ тарихшысы, өлке танушысы және этнографы Құрбанғали
Халидов” деген ... ... ... ... ... ... мен
этнографиясына қатысты пікірлеріне тоқталып, автордың көзқарасына баға
берді /10/.
Мәселенің деректік ... ... ... ... ... ... бетіндегі қазақ зиялыларының мақалалары мен зерттеу ... ...... ...... хамса” еңбегі /11\ ,
Шәкәрім Құдайбердіұлының” Түрік, қырғыз, қазақ һәм хандар шежіресі” /12\ ,
Ғабдоллғазиз ... 1913 ... ... ... 7, ...... ... атты мақаласы /13\ , 1914 жылғы 5,6,7,8-ші
сандарында жарық ...... атты ... /14\ , “ ... ... ... сандарында жарық көрген “ Жетісу қазақтары” атты
көлемді мақаласы /15\.
Мақсат зиялыларымыздың тарихи ойлары мен ... ... ... барыыныда қазақ зиялылары өкілдерінің тарихи көзқарастары
өзара және басқа да тарихшылар ... ... ... ...
тарихи зерттеу әдісі қолданылады.
Диплом жұмысының құрылымы кіріспеден, “Қазақ ... ... атты ... ... “Қазақ зиялыларының еңбектеріндегі қазақ
халқын отарлау тарихы” атты екінші ... және ... ... тарау. Қазақ зиялылары еңбектеріндегі тарихи ой.
2. Жазба тарихтың қажеттілігі маңызы ... ғ. ... ... ... ... айқын мағлұмат беретін
жазба тарихының ... және ... ... ... өзге ұлттардың
өкілдерінің еңбектерінде халқымыз тарихының бұрмаланғандығы туралы қазақ
зиялыларының ... ... ... ... ... ... ... “Айқаптың” – 1912 ж. нөмірлерінің бірінде “Біздің қазақ
халқы ескі заманнан бері ... әуес ... ... ... ... ... тілімізді жазып халыққа білдіруді ғадет
етпегендіктен өзіміздің қай ... ... біле ... һәр ... ... ... халықпыз ” \14\ - деп қазақ тарихының жазылмау себебі
мен оның салдары туралы айтқан.
Жалпы ХХ ғ. басында ... әр ... ... ... ... қазақ зиялылары тарихи еңбектер, мақалалар жазуға мәжбүр ... ... ... еңбектер жазуға не нәрсе итермеледі дейтін болсақ,
бұған қазақ шежіресін қазақтың өз ... ... ... ... ... ... қалған тиянақсыз ертегі сықылды ауыз сөз
болмаса ... ... ... ... ... ... жазылған жоқ” /15/ - дейді.
Ал ол жайлы Ғабдоллғазиз Мусағали: “Мен өзім де сол тарих ... ... өз ... өте ... ... /16/ - деп ... ... жерде ерекше көңіл бөлетін бір нәрсе ол, қазақ басылымдарында айтылған
тарихи ойлардың, сол ... ... бір ... ... ... ... қазақ халқының тарихы ... ... ... ... ... ... 1910 ... Қазан қаласындағы
“Өрнек” баспаханасынан шағатай тілінде ... ... ... /бес ... ... аталған мәселе туралы Құрбанғали Халид: “Жалпы Ислам елдері
мен өзге халық ... ... ... және жекеленген тарихи
кітаптар бар. Ал біздің қазақ халқының /Шығыс Түркістан/ өткені мен бүгіні
туралы бүгінгі бары ... анық ... ... ... ... ... ... алмадым” /17/ - дей келе өзінің аталған кітабын жазуға
кірісу себебін, сондай кітаптың жоқтығымен ... Ол: ... Азия ... ... болған оқиғалар желісін бітірген соң, қазақ ахуалы тарихы
жалпы ауызда бар. Алайда жекеленген жазба тарихтары мен ... ... ... ... ... ... ... беруге білімдері жете
тұра, оған мән бермеген. Нәтижесінде мағынасы анық ел тарихы баяндалмайды.
Осындай ... мен бар күш - ... ... ... ... ... бұл таризқа қатысты ақпарлар мен жазба ... ... ... мәліметтердің қаймағын қалқып алып осы кітапты ... /18/ ... Бұл ... біз ... ... тарихтың қажеттілігін,
өзге ұлт өкілдерінің бізге қатысты ... ... ... ... ... ... ... еңбектерінде тарихтың мән – мағынасын ашып,
қажеттілігін дәлелдеді, мақсат – міндеттерін, ұлт ... алар ... ел ... үшін қаншалықты маңызды екендігін туған халқына
жеткізуге әрекеттенеді. Сол жолда тынымсыз ... ... ... ... ... жаратылуы және адамзаттың түрлі ұрпақтарының тіршілік
танысымен, әділ патшалар мен жәбірші әмірлердің ... ... ... ... ... ... ... ғылымға қалам тарту –
ғалым болам деушілердің бәрінің де бірдей қолынан ... іс ... ... ... оқиғаларды зерттейді, ол бізге өткен қауымдардың тіршілігін
жеткізумен ... ... ... ... өмір ... баяндайды. Ол үшін
тарихтың әрбір кезеңін мазмұнына сай келтірмесе зерттеудің құны болмайды.
Айталық, грамматика тіл ... тұзы ... ал ... ... ... ... Кімде – кім тарих ғылымын қажетсіз деп білсе, ол жаны
ашыған ... ... ауру адам ... \19\ - деп ... ... ... ... тарих ғылымына берген түсіндірмесі өзге
ұлттардың өкілдері айтқан ойларынан, жасаған тұжырымдарынан еш ... ... ... ...... ... ... – қазақ елінде
ежелден жеті атасын ... ... ... ... ... Ол жайлы
Ғ. Мұсағали “Бұрынғы бабаларымыз, оқу, жазу білмейтін ... ... ... ... қарағанда өз тарихтарын артығырақ білген... ” – дейді
/20/.
Қазақ шежіресін тәртіпке ... Ш. ... 1911 ... басылым көрген “Түрік, қырғыз – қазақ һәм хандар шежіресі” деген
еңбегі маңызды рөл ... ... ... ... ... ... ... көп уақыттан бері сол туралы естіген, білгенімді жазып алып және ... ... ... ... ... – деп түсіндіреді /21/.
Ш. Құдацбердіұлы өзі оқыған кітаптар қатарына мұсылманшасы “Тәбіри”,
“Тарих ғумуми”, “Тарих антшар аласлам”, ... ... ... тарихы,
Әбілғазы Баһадүр ханның жазған “Шежіре түрік” және әртүрлі ... ... ... ... ... ... ... ең ескі замандағы “шежіре кітаптары”, ... ... ... ЮЭН – шау – ми ... жазушысының еңбегін және тағы
басқаларды атап көрсетеді /22/.
Шәкәрім кітабы нақтылығымен, ғылыми ... ... ... түркі
елдерінің ата-тегін, түп – төркінін қамти отырып, негізінен қазақ халқының
шежіресіне баса назар аударуымен ... Ш. ... ... ... ... интеллигенциясы арасында жаңа серпін туғызды. Бұл еңбек
туралы алғашқылардың бірі болып Әлихан Бөкейханов ... ... ... ... ... шежіресі қазақ тілінде кітап болып ... ... бұл ... ... шежіресінің тұңғышы; қазақ шежіресін білмек
болған аға – іні іздегенді осы ... ... Енді ... ... қазақ
шежіресін жазбақ болған кісі Шәкәрімнің кітабын әбден білмей қадам баспа.
Кітап жиған жері жоқ, ... ... ... ... ... ... оңай жұмыс емес” /23/. Ә. Бөкейханов Ш. Құдайбердіұлының ... және онда ... ... ... ой тастай отырып,
оқырмандардан осы ... ... ... ... Ол ... Енисей бойында тұрғаны туралы орыс ғалымы Аристовша жазғанын атап
көрсете келе,ол бойынша “қос көлдің күнбатысында меркіт орынхай,орынхайдың
күнбатысында қырғыз бар ... ... ... қазақ бұл жерді
білмейді ғой...Осы күнде бұл шежіреде ... ... қай ... ... ... ... өту керек еді.Шежірені қайта басқанда
Шаһкерім бұл кемшілікті ... ... ... ... әрі ... ... ... уақыттан бері естіген білгендерін жазып ... әр ... ... ... ... ... яғни еңбектің
деректік негізін айтады. Ал, Шәкәрімнің өзі ... ... ... ... ... ... ойы ... “Шәкәрім өзі бүкір дегенмен,
шежіресі – бала оқытқан молланың қаланды болатын кітап” /25/ - дейді.
Қазақ ... өз ... ... ... тұрғыдан зерттеп,тариха
ұлттых тұрғыдан қараған және сол ұлттық тілінде жазған алғашқы ғалымдардың
қатарында. Ал тарих ... үшін ... ... ... ... қай ұлттың
өкілінің, қай тілде жазғандығының үлкен принципті мәні бар ... ... ... ... халықтың тарихын терең зерттеп, объективті
жазуға көбінесе ... бола ... Ол ... ... ... тарихшылары мен саяхатшылары барған жерінен бірер күн, яки аптада
халық аузынан естігендерін ... ... бар, осы ... ... ... ... тез бітіріп кеткісі келеді. Ал біздің бұл ... ... ... ... ... ... түйінді жерлерін жасырып айтады. Ал біз, бұлардың өз
ішінде жүріп өздерімен бірге өмір сүріп, ғалымдары мен ел ... көп ... ... мәжбүр болсақ, онда олар өз ... ... ... көп ... ... боламыз. Осы себепті
европалық тарихшылар жазған хабарлар мен ... ... бұл ... ... ғажап емес, біз олармен санаспаймыз. Ал ... ... ... жоқ ... /26/ - деп ... ... ... басқа жұрттың тарихын сапалы түрде
бұрмалайтын жағдайлар да кездеседі. Мысалы, кезінде белгілі орыс ... П. ... ... ... ... ... ... үнемі Ресей
туралы шетелдіктердің жазғандарына сын көзбен қарау қажеттігін ... олар ... бір ... ... ірі ... толы және
Ресей мемлекетіне қарсы, оның намысына тиетін ... ... ... /27/. Бұл ... ... ... редешторы Мұхамеджан Сералин:
“Біздің қазақ халқының бұрыннан жазылып келе жатқан белгілі шежіресі ... ... ... ... ... ... ... басқа жұрттардың
білімділері жазған кітаптар бар, ол кітаптарда онша толық ... біз ... ... ... әлбетте біздер үшін онша көңілге қонымды
болып шықпайды” /28/ - ... ... Ал М. ... ... ... ... тарих жазушыларшығып, қаншама кітап жазып шығарды. Солардың арасында
қазақтың асылын анық қып айтқаны жоқ. Арабша, түрікше, ... біз ... ... ... ... ... бәрі де хақиқатқа қарап, шіп-
шикі өтірік. Қапағат табарлық ... сөз ... ... /29/ - деп, ... ойын ... түседі.
Бұл айтылғандар толығымен рас. Сондықтан бүгінгі және ... ... ... ата бабаларының жүріп өткен жолдарын өзгелердің емес, ... ... ... жеткізу мақсатын қойған өз ұлтының тарихшыларының
еңбектері арқылы білулеріне құқылы.
Сонымен қорытып айтсақ, ХХ ғасырдың басында өмір ... ... ... зиялылары еңбектерінде өздерінің тарих ғылымы туралы ... ... ... ... да ... ... ... жазылған тарихтың
керектігін дәлелдеген. Оның атқарар қызметі мен міндеттерін, ұлт өміріндегі
олар орнап, келешек үшін маңызын көрсеткен. Және де ... ... ... ... ... өзге ... ... айтқан
ойларынан, жасаған тұжырымдарынан еш иемдігі болмағандығын көреміз.
1.2. Қазақ ... ... ... ... “Үш ... ... болуы туралы.
ХХ ғасырдың басында ұлт зиялыларын толғандырған ... ... ... ... тегі және оның не ... ... ... мен “Алаш”,
“Үш жүз” аттарының қайдан шыққандығы туралы мәселе.ъ
Қазақтың ата-тегінің қайдан тарайтындығы жөнінде ... арғы ... ... Ш. ... ... ... Ол: ... пайғамбардан
Нұх пайғамбарға шейін айтылған аталар – таурат сөзі, қай кітапта болса да
сол таурат ... алып ... Онан ... шежірелер біреуден-біреу
естіп жүрген ертегі сықылды сөздерден ... ... ... ... ... ... атаның нәсілі болмаққа,кеибіреу жаңылыс ұққанан
өтірік яки қате ... көп ... ... ... нәсіліміз дегені сақылды сөздер”./30/-деп айтады.Бұл мәселеде Ұлы
Абай да өзінің“Біраз сөз қазақтың түбі ... ... ... ... ... ... ... шықты дегенді,яки бани
Исраилден шықты дегенді ұнатқандай.Онысы әрине, тауарихтен (тарихтан) хабар
тисе, сол жақтан тигендіктен, ... діні ... ... ... жаңын көрсеткендіктен һәм артқы жағы хабарсыз қараңғылықта
қалғандықтан ... іс” /31/ - деп өз ... ел ... ... өз ата-бабаларын араб сахабаларынан шыққан деген түсініктің
негізсіз екендігін айтқан.
Өзінің жинаған сөздерін бір-бірлеп салыстыра отырып Ш. ... ... ... ... шыққаны” деген тарауында: “Жоғарғы әр
түрлі шежіре кітаптардың сөзінен ... ... Нұқ ... Яфас ... нәсілінен. Қытайша Тукю – біздің тілде ... ... ... анық ... Түрік деген дулыға деген сөз екен. Онан соң бір ... яки хун деп ... /32/ - деп, ... ... Осылай Шәкәрім
қазақтың түрік тектес халық екенін дәлелдейді. Мекемтас ... ... ой ...... шығу ... нәсілі
арабтардан емес, түп төркіні көне түркі әлемінде жатқанын ғылыми ... ... ... ... аша ... Абай ... берген тарихи
танымды одан ары жетілдіре жалғастыруында жатыр. Шәкәрім ... ... ... келе ... ... және ... халықтарының аңыз
әңгімелері мен Батыс, Шығыс ... ой ... ... ... /33/ ... Шәкәрім Құдайбердіұлының осы саладағы атқарған еңбегін әділ де жоғары
бағалады.
Ал енді шежірелік ... көз ... ... ... ... Нұх – ...... – түтік – Елше –
Деббақой – Күйік – Алыпша – ... – Оғыз хан ... Қ. ... шежіресі бойынша. Нұх – Яфас – Тұрақ – Елші (Илгі) –
Дибба Қохап – Киік – ...... ... ... Он
сегізінші тұқымы Қарахан – Оғыз хан /35/
3) Шәкәрім шежіресі бойынша. Нұх – Яфас – ... – Елжа – ... ...... – Моңғол хан – Қарахан – Оғыз хан /36/.
Бұл зиялыларымыздың барлығы қазақтың арғы тегін ... ... ... ... Яфастың баласы Түріктен таратады.
Жоғарыда айтқанымыздай Ә. Бөкейханов ... ... ... ... тағы бір ... ... аударады. Ол “Алаш” ұғымының шығуы туралы.
Ол шежіредегі мана жолдарды өз еңбегінде келтіреді:...Қалмақты шаба ... ... ... ... ... ... “Жан алғыш” дегені, оны
есіткен соң Ахмет хан қалмақ бұл атты ... соң ... енді ... ... ... ... соң, қазақтар “алашы” деп ... ... ұран ... ... ... Алашы хан болғанда, қалмаққа не
қылмадық”- деп қазақтың мақтана тұғыны сол /37/. Осы ... ... Ә. ... қалмақтың қазақты “Алаш” атағанына күдік білдіріп:Бұл
қалай? Алаш деген біздің қазақ ... Алаш – ... ... ат ... ... ... ... жөні бар емес пе?
...Қалмақша Алаш не сөз? Мұны біздің ... ... ... ... – деп “Қазақ” газетінің оқырмандарына сауал тастайды /38/.
Ә. Бөкейхановтың бұл ... ... ... жоқ. Оған “Қазақ” газеті
арқылы Х. ... ... ... ... облысында Уральские казачи
воинскаға қараған қалмақтар бар. “Қыр баласының” өтініші ... ... ... ... сөз бар ма? Мағынасы қазақша не ... ... ... ... ... “Алаш” деген сөз бар, қазақша мағынасы -
өлтіргіш, аямаушы, жаугер” деп.
“Алаш” деп қалмақтар ... ... ... Жаны ... ... өлтіре беретін аңшыларды да қалмақтар “Алаш” деп атайды /39/.
Ал Құрбанғали Халид бұл мәселеде өзінің ойын ... ... ... Ол “Алаш” атауының шығуына байланысты үш пікірді көрсетеді: “Алаш
атауына ... уәж. ... уәжі ... Алаш пен ... ханды атаған.
Алаш, Алаш болғанда,
Алынша хан болғанда,
Қазақ, қалмақ, ноғайлар,
Бәрі сонда бір ... хан ... ... ... ... ... соң,
Ел ішінде жік түсіп,
Үш бөлек болып айрылған... деген сияқты көне ... ... ... ... хан ... Ноғай, Қазақ, Қалмақ осы атаулармен
айрылмай бір атпен бір тақтың билігінде болған. Тоқтамыс хан мен ... ... ... бір ... болып өмір сүріп, енді ыдырауы басталады.
Екінші уәж. Бағзылар хазіреті Апас әулетінен болғандықтан, ... ... ... Бабаларын санап келгенде бұл дәлелсіз дағуалары жарым
жолда қалады, Апасқа ... ... бір ... ұлы ... ... үшін қаладан шығарып
жіберіп, сол ханның денесінің ала болуымен байланыстырып, сол ала ... ... мен үш ... ... ... шындықты, тарихты мақұлдатады.
Алынша ханға ыңғайлап “алаш ұранды ағайыпбыз” деген ... ... - деп өз ойын ... Оның ... ... хан ... өспей, аз кезде татар, манғұл айырылмай бәрі “Алынша ханның елі,
Алынша ... ... ... бұл сөз осы ... ... ұмытылмай “алты сан
алаш” деп айтылады... Алынша Нұх пайғамбардың ...... ... Ал ... 39-ші немересі Шыңғыс хан”. /41/
Ал ХҮ ғасыр мен ХҮІ ғасыр тоғысырдағы күрделі оқиғаларды ... ... ... ... ... ... ... жайында
“қалмақтардың және моғолдардың тілінде кісі өлтірушіні “алаш” деп атайтыны
атап көрсетілген /42/.
Мұхамед Хайдар Дулати да өзінің “Тарих-и ... атты ... ... ... ... М. Х. ... ол жайлы: “Калмыки чрезвычайно боялись
его и назвали Алачи хан: по-могольский “алачи” – “убийца”, то есть “хан ... Это ... ... за ханом, люди назвали его Алача ханым.
Сейчас среди моголов его ... ... ... а все ... ... “Алача хан”. В историях Мирхонда и Хондамира. Харави и в ... ... ... хан” /43/. Бұл пікірлер Шәкәрімнің ... ... ... ... ... де көп кездеседі. Мысалы: “Алаш
маңы” туралы дерек Қадырғали Жалайырдың “Шежірелер жинағында” ... ... ... Алаша хан және Алаш һанадур
есімдері үш ханға тән екені көрсетілсе /45/, ... ... ... ... сүру кезеңін 6-12 ғасырлармен /46/, зерттеуші Әбдікәрім ... ... ... ... ... хан деп Қ. Халид Киікханұлы Алыншаны, Шәкәрім Сұлтан ... ... Қ. ... ... ... ... /48/.
Ал түрікше “Алаш” нені білдіреді дегенге ...... ... деген ұғымды білдіреді /49/. Жалпы бұл ... ... ... ... ... қазақ халқының тегі мен “қазақ” деген терминнің қалай
пайда ... ... ... ... айтқан еді. “...кең даланы мекен етіп
тұрған бұл көп ... осы ... ... ... ... деп атайды. Мағынасы:
“ерікті адам”, яғни “өз еркінде жүруші ... ... ... /50/ - ... ол қазақ атының пайда болуын ұлт еркіндігімен, ұлт бостандығымен
байланыстырған.
Ал Құрбанғали Халид болса бұл мәселеде өз ... ... ... деп алты ... ... ... ... “Қазақ” “Қашақтан”
алынған сөз, екінші мысалында “Қазақ” атауы “Қай сақтан” ... ... ... ... ... ... мағынасында айтылған. Үшінші
деректе “Қазақ” хазлахтан шыққан. Төртінші деректе Қазақ – хузағадан шыққан
болар, бесінші деректе қазақ – қыз бен ақ ... ... ... деген қағиданы келтіреді және осы айтылғандарға анықтама ... ... ... ... ... ... ... Ал
алтыншы деректе “Қазақ” – “қазиақтан” шыққан. ... ... ... хандары Шыңғыс тұқымынан болған деседі.
Өзбек хан өлген соң ұлы Жәнібек хан исламға енген ... ... – Ұлы ... ... ... ... ... атты кісіні оған паиб –
орынбасар етті, Орта жүзге Арғынды бек ... ... оған ... ... ... ... би ... Жаппасты оған көмекшілікке тағайындады.
Билікті өздеріне тапсырып тек жылына екі рет хан ... есеп ... ... Бұларға ешқандай мүфтидің керегі жоқ, өздері қази-ақ екен ... ... ... ... Ақ сөзін қосу-қазақ әдетінде бар. Мысалы: кісі-
ақ, жақсы-ақ, адам-ақ т.б. Бұл ... ... ... үш ... ... ... ... байқалады... Осы алтыншы дерек ең ... ... ... деп ... ... өз ойын ... ... не себептен қырғыз аталуы жөнінде пікірлер де әр
алуан.Мысалы ушін Ц. ... ... ... ... ... туралы: “Орыс
саяхатшылары қырғыз халқына келіп, танысып ... ... ... ... елі де ... тайпалар болып,таулар мен сахараларды жайлап
жүргендіктен саяхатшылар қайда барса қырғыз елін көріп,көшпенділердің ... ... ... суы ... тартып,сөздері датқа жүретін
бірнеше игі ... ұғын ... ... ... зерен таба
алмадым.“Қазақ”деп,орыс тілінде ор,баһадүр адамға ... ... өмір ... ... сөзді қимай қырғыз деп атаған...
“Мират-эль-Қайрат кітабында “қазақ” депәскердің жау жүрек ... ... өз ойын ... ... ... ... ... анық білбейтіндігін
айта келе,өз болжамын ұсынған.Ол:”енді осы қырғыз атының қазақтарға қай
уақытта һәм ... ... ашық ... ... ... ... мәнін осылайша деп ойлауға болады,қырғыздар ... ... ... ... ... ... осы күнгі орындары
Түркістанға қарай көшкен.Сол уақытта осы қырғыздардың тастап ... ... ... ... ... ... осы қазақтарды өздерінің орыс
қазақтарынан,яғни казачья орыстан айыру үшін біздің қазақтарға”қырғыз”атты
қосқан.Солайша ... ... бір ... зиялыларын ойландырған негізгі мәселелердің бірі “үш
жүзә атауының шығуы. М.Сералин бұл мәселеде ... ... ... ... ұлы ... ... жүз ... үш жүзге
бөлінеді.Бұл бөлінуді білмейтін қазақ жоқ екен.”Жүз”деген не ... ... ... кім ... ... ... әрі жүз ... өз ойын білдіреді,Оның айтуынша:”жүз”деген бір
атаның баласынан өрбігендіктен аталған емес...Тәуке хан кол астына ... ... ... үшін үшке ... уш жуз деп есім ... бір ... ... хәкім қойған”/55/
М.Сералиннің айтуынша”жүз” туыстық ... ... ... ... ... ... туралы: Біздің қазақтың үш ... ... ... ... Жәнібек қазақты Қашқардағы Шағатай нәсіліне қаратқан соң,кешікпей
сол кезде қазақты һәм ... ... ... ... ... ... деген
баласы билеп, оның ағасы жәнеке шын аты Махмұд ... ... ... ... ... ... қазақтың әскерге жаралулысын үшке бөлiп, ұлы ... жүз, кiшi жүз деп ... шаба ... соң, қалмақтар Ахметханды Алашы
қойыпты (56) -деп жүддiң пайда ... ... өз ... үш ... қалмақты шапқаыдағы мен байланыстырады.
Құрбанғали Халид болса бұл жөнiнде өз кiтабында “Жүз мәнiсi” деп
арнайы ... ... “Үш ... үш ... аты екендiгi, болмаса оларды
үшке бөлгенде әкiмдерiне берiлген мансаптың атауы екендiгi тарихи шындық.
Ресейде аға ... ... уаң, күң ... , арабша жүз дегендi- бөлшек,
топ мағынасында айтылуы ақылға сияды “(57) -деп ... өз ойын ... ... ... ... ... жүз ... “Қазақтан үш бала
туады. Ақ арыс, жанарыс, бекарыс. Бұлардың ... бай һәм ... ... ... ... елдi ... жүз”, ортаншысына қараған елде
“Орта ... ... ... елдi ... жүз” деп атайды (58)-дейдi.
Бiз бұл мәселердiң қазақ тарихының түйiндi мәселесi ретiнде күнi
бүгiнге ... ... ... ... ... онда бұл ... да мүмкiн вариянттардың бiрi ретiнде өмiр сүруге құқы бар.
1.3. Қазақ хандарының тарихы туралы.
ХХғ басында өмiр ... ата ... сыр ... ... ... қазақ хандығының тарихы туралы сөз қозғалады.
Халық тарихы мен ... көп ... өз ... ... тығыз
байланысты. Соған байланысты әдептi хандар жайлы көптеген жыр-дастандар,
аңыз әңгiмелер туындаған.
ХIХ ғасырдың соңына қарай ... ... тек ауыз ... ... ... еңбектерiнде ғана бейнеленiп қоймай, қазақ зиялыларының өз
тiлiнде жазылған еңбектерiнде де ... ... ... ... “Хан шежiресi ” мен “ Шыңғыс хан шежiресiнiң” ... орын ... бiр ... ... хандар шежiресiмен Шығыс ұрпағының шежiресi туралы айта келе Ш.
Құдайбердiұлы: “освы шежiредегi ... ... ... ... хан ... ... ... өлтiрiп, шабысып, хандыққа таласып,
ақырында бөлек-бөлек кiшiсiне хан болып, соның бәрiн де аяғында орыс алды.
Жердiң жүзiн сiркiнткен хандардың арты ... ... ... ... алу тиiс”
(60)-деп, хандар алауыздығының халық тағдырын қалай шешекендiгiн және
тарихтың ондай ... ... алу ... ... ... ... ... Ғабдолғазиз Мұсағалиев “ ... атты ... ... сөз ... Әбiлхайыр өлген соң, кiшi жүзде хандықтың Әбiлхайыр
ұрпақтарынан кiмге, қай ... ... ... ... ... ... ... руссия үкiметiнiң хан сайлау iсiне ... ... хан ... соң ... жылда руссия үкiметiнiң көрсетуiмен кiшi
жүз хандығына Әбiлхайырдың ... ... ... хан ... Халықтың бұл
сайлануын патша ... ... ... Сол ... берi ... ... үкiметiнiң қолы керек болды”(60)-деп, Әбiлхайырдан кейiнгi
хан сайлауында ... ... ... ... “рассия үкiметiнiң
көрсетуiмен” сайланатындығы және сайланған ханды ... ... ... ... ... Ал, Нұралы ханның қандай хан болғандығы
туралы: ... ... ... ... тұра алмағандығы себебi 1785-шi жылда
хандықтан түсiрiлдi. Нұралы өзi 1790-шы жылда апат ... Оған ... ... ... хан сайланбады. Руссия үкiметiнiң көрсетуi бойынша қойылған
билер, олардың iсiн басқарып тұрды” (62)-деп жазған.
Ғ. ... ... хан ... ... ... шындыққа
қаншалықты сай келетiндiгiн айтсвақ, Нұралы ханның “халықты жақсы ұстап
тұра ... ... сол ... ... өзi “ ... ... менен терiс
айналып кетуде, ел арасында ханға бағынбау күшейiп келедi” (63)-деп жазса,
екатерияға II-ге жазылған бiр ... ... ... ... айналасындағы
старшындардың қарсы шығуы, оның беделiнiң жоқ екендiгiнкғөретедi. Елдi
басқара алмаған хан өз ... орыс ... ... ... ... отыр. Халық оны қолдамайды сондықтан хандық ... жою ... ... жазылған.
Нұралы ханнан кейiнгi, яғни ХVIII ғасырдың аяғы мен ХIХ ... кiшi ... ... ... туралы Ғ. Мұсағалиев. 1791-iншi жылы
нұралының торнына iнiсi Ералы хан ... ... ... ... ... соң хандық Нұралының баласы Есiмге қалды. Оны 1795-iншi жылда бiр
кiсi ... Онан соң ... ... Айшуақ хан болды. ... ... ... жұртқа да жағымсыз бiр адам болған себептi ... ... ... ... ... өзiнiң баласы Жантөре хан болған. 1815-iншi
жыл Жантөренi өзiнiң туысқандарынан бiреу аянышты күйiнде өлтiрiп. Екi жыл
жарымнан соң оның ... ... хан ... ... Бұл хан кiшi жүздiң ең
соңғы ханы болды” /65/-дейдi.
Онан әрi Ғ. Мұсағалиев кiшi ... ... ханы ... ... ... ... мен сол хандық лауазымын қайта алу жолындағы жасалған
әрекеттерi туралы ... ... ... ... мақалада: “1824-iншi жыл
Серғазы Орынборға шақырылды. өзi сонда хандықтан түсiрiлдi. Мұнан соң кiшi
жүзде хандық ретi ... ... ... түсiрген соң оны Орынбордағы “Пограничный
комиссияға” сайланды. өзiнеғ екi мың теңге қызмет ақы берiледi. 1825-iншi
жылда серғазы өзiнiң ескi ... ... ... ... Ьсол жылы ... ... барып қайту үшiн үш жұмаға ... ... ... ... ... ... ... келмедi, һүкiметте оның iзiне түспедi.
Жалғыақ оны ... ... ... ... правительдерге табыс қылды. өзiне
берiлiпр тұрған екi мың ... ... ... тоқтатылды”/66/-деп жазылған.
Серғазының Хиуа ханы Әлiқұлдың көмегiмен өзiнiң хандық лауазымын қайта
алмақ болғандығы және оның немен аяқталғандығы ... ... ... ... ... ... ... Хиуа ханы Әлiқұлға бередi. Қазақтардың
сөз тыңдамағандықтары ... ... ... ... ... тұра ... Әлiқұлдан жәрдем сұрады. Әлiқұл Серғазыға жәрдем берiп ... ... ... уәде ... Сол себептi Әлiқұл Ордаға
тыңшы жiберiп, қазақтардың ... ... ... ... ... ... зикәт жината бастады. Серғазыға илiкпесе ... ... ... ... қазақтарға бiлдiрдi. Бiрақ Әлiқұлдың
қорқытуынан қазақтар онша ... ... жоқ. Хан да ... ... ... ... жете ... Сол себептi серғазы қайтадан ордаға
қайтып өзiнiң баласына келген… орынбордан жүз ... ... ... ... ... 1830 жыл апат ... Оған шейiн өзiң тыныш тұрды.
Ал құрбанғали халид өзiнiң « Тауариххамса » атты еңбегiнде Абылай хан
жайнда: Абылай хан қалмақтар соғысып ... ... ... Аякөз
суынан өткенше қуып, қазақ жерiн кеңейткен /68/-деп Абылайдың өткен еңбегiн
ескередi.
Ал Абылайға ресей және Қытай тарапынан ... ... ... ... ... 1778 жылы 22 ... Абылай ханға бiр грамота
берiлген екен, демек оның хандығын Ресей бекiткен… Абылай ... ... ... қытайдың да берген грамотасы бар. Грамотамен қоса балқаш
пен iле айналасын абылайға ... етiп ... ... ... ... ... мен ... су бiтiмi жайлы: “абылай хан
қалмақпен шайқасып жатқанда қытайлар жоңғар хандығын жойып, Құлжан шаһарына
ауыз ... ... ... ... едi де, ... ... елi ... қорғанып қабылдамай қашып едi, алайда ... құт ... , мына ... ... ... ... ... одан барып
қытайды паналауға мәжбүр облды. ИЖН хан ... қара ... ... ... әскермен шығып, жапа көрген қалмақтан 2000-дай адам алып, екi ... ... ... етек ... ... жерiне түсiп, абылай ханға елшi
салады. Абылай да мыңнан аса қолмен келiп, лай су бойынада бiтiм ... ... ... мен қара бас ... сойылды, қолдарын қанға батырды. Шарт
бойынша өткен iс ... ... құн, мал дауы ... ... пен ... ... тимейтiн болады дедi. Содан былай суды халық “ Мамыр су ”,
Абылайға ижы аты ... Дей келе ... ... тiлiнде “хан ” атағы, демек
Абылайдың билiгiн-хандығын қалмақ пен қытай да ... ... ... ғұрпы бойынша келiсiм қағаз, нөмiрмен емес, қолдарын ... яғни осы ... кiм ... ... денесi қанға батсын, жанын құдай
атсын, мәңгi тамұққа жатсын деген қарғыс келiсiм,/70/. Ал ... ... ... ... ... ... өмiрлi деген мағынада,
яғни жайлауы мол , халқытық мағынасында, ал қазақтар мамыр сөзiн, көңiлден
қайғы мен ... ... ... ... жер мен уақытқа қатысты ... ... ... Одан әрi: … Бiтiм 1756-57 ... тура ... ... ... елi Шыңғыс тауына келмеген емес, бiтiм болған соң
жайлап жылжып Аякөз өзенiнен өтiп ... бiр шетi ... ... ... асты ... ... уақытын шамалап, маңызын көрсетедi.
Автор тағы бiрде Абылай кезiнде моңғолдардың үлкен жеңiлiсi ... ... ... ... қазақтар көп әскермен қолба
тауына келгенде, елдiң қайта етекке түскенiн естiген ... ... ... ... ... осы ... ... жағы Ұлжарн өзенi мен
Емел бойында екен… Бұлар Ласты-Шорғадағы торғауатты ... ... адам ... көл ... болып оралған ” –деп, бiрiншi шабуылды айта ... ... ... ... ... екiншi жазда торғауыттардан неше мың адам
аттанып қоңыр шәулi тауына келгенде ... ... ... ... ... ... тауына келген.
Бұл кезде қазақтар да аттанып қоңыр шәулi тауына келгенде батысқа
өткен қалмақтардың iзiн ... ... елiн ... ... тыныш
жатпас десiп, бұлардың бiржақты етуге кеңесiп, олардың ... ... үшiн ... ... ... дегеннiң жүйрiгiне мiнiп жан-жақты
шарлап осы тауда ... деп ... ... қалмақтар көрiп, бейсауат адам
деп жабыла қуған. Шөңкей батыр да қашып, өз әскерi ... ... ... алып ... Мұнда тосқауылда тұрған жасақ әр жерден тиiп ұбап-
шұбап келе жатқан қалмақ әскерiн бас-аяғын жидырмай қырып салған ... ... ... Сыбағалар бес мыңдай дейдi, қалмақ қырылып, қазақтар бес
жүз қол болып, бiр төресi мен тоғыз ... ғана ... ... ... ... ... ... едi…
Қалмақ-қазақ шайқасы тарихында ешқандай мұндай дәрәжеде жеңiлiс,
мұндай масқара ... ... ... ... көрмегенiн айтады. Осы
екi шабуыл бiрi Ласты Шорға бойындағы, екiншiсi ... ... ... жылы ... ... /73/ деп қазақ қалмақ арасындағы ең ... бiрi ... және онда ... ... ... ... Бұл шайқас әлi өз ... ... ... ... ... ... Қаракерей қабанбай туралы құнды хабар
бердi, “абылай заманында батыр, сардар ... ... ... ... ... ... есмамбет батыр, матай-шөңкей батыр, керей
жәнiбек батыр, бәрi Ақпантай батыр, Малайсары батыр, бұлардың бәрi ... ... ... да ... ... ... ... батырлардан шоңтыға биiк екендiгiн айтады/74/ автор қабанбайдың хан
болғандығын да өз ... ... Онда … бiр ... ... тауындағы
қалмақ қамалын қазақ сырттан қоршап ала ... ... ... хан кiм қаманды
алса хандығымды беремiн деп жар салады. Сонда да қорғаннан өтiп ... ... ... осы ... мен Есмәмбет бiр қымбат бағалы кестелi жарғақ
тон жапқан, осы себептi Қабанбайды кейде “хан” деп те атаған”, -дей ... ... ... ... ... тағы бар, оған ... “мубариз” атауы ұқсас
келедi, мүмкiн осыдан алынған болуы, себебi жеке соғыс, жекпе-жекке шыққан
жауынгер “мубариз” деп ... Ал ... өз аты ... ... сияқты бет алған жағынан қайтпайтын қақарлығымен осы атқа ие болыпты
/75/-деп Қабанбайдың хан атағын жалғастырып, “дарабоз” атанғанын, ... өз ... ... ... ... Бұған дейiн Қабанбай шын
есiмiн “Азбасар” аталғаны еш жерде ... Бұл да ... ... ... ... Ласты-Шорға шайқасында торғауыттарды қай шеттен
қалай шабу ... ... ... мен ... батырлар екi дай болған
екен.
“бөгенбай қалмақтар Ұржар-Емел бойына тарбағатай арқылы асып ... ат ... ... дайындалып отырады, бiзге көршi, жақын, ... ... ерте ... ... қарағанда бiзден хабар да ... ... ... көп адам ... ... ... ... Ал алыстағы ел
алаңсыз отырады, қалыпсыз басамыз деп ойын айтқан ... алыс ... ... қолы ... ... ... онда ... ат iзiнен бiлсе
хабарлап қоюы, сонымен олар алдап дайын тұрса, ... ... ... ... ... жоқ емес дедi. ... ... қайысысын таңдарын бiлмей,
дағдарып Бұхар жырауға ишара етiп сен сөйлешi дегенде ... ... ... ... құл ... берi келген соң,
Ұлы жүзде Төленiң
Түйесiн жайғап құл едiң.дәулет қонды басыңа.
Қыдыр келдi қасыңа.
Бақ үйiне түнедiң,
Алтын тұғырға кеп ... ... ... тоят тiледiң,
Сен қанжығалы Бөгенбай,
Тоқымы кеппес ұры едiң,
Түн қатып жана жүр ... ... ... сен ... тiредiң.
деп мәселе шешiлген /77/. Бұдан бiз Қабанбайдың орнан, даулы мәселеде
хандардың жырауға арқа сүйейтiндiгiн, ... хан ... ... көремiз.
Зиялыларымыздың еңбектерiндегi бұл келтiрiлген мәлiметтерге бiз тарих
ғалымының бүгiнгi жетiстiгi тұрғысынан емес, сол ... ... ... қарасақ, онда ол еңбектердiң хандар тарихы туралы жазылған
маңызы үлкен зерттеу еңбегi болғандығын ... қиын ... ... . Қазақ зиялылары еңбектерiндегi Қазақстанды отарлау тарихы
туралы.
2.1. Ресейге қазақ хандарының бағынғандығы және ... ... ... ұлт-азаттық күрес тарихы туралы.
Қазақ зиялылары еңбектерiнде қазақ хандарының кiмдердiң, қашан және
қалай ресейге бағынғандары соны мен қатар, нақты отарлау ... ... ... ... ... ... ... жүйенiң қалыптасуы оларға
қарсы ұлт-азаттық күрес тарихы көрiнiс тапқан.
Қазақтардың Ресей қол астына ... ... ... ... ... ... атты ... тоқталды. Онда: “ Қазақтар
күнбатыс, арқа жақтарында отырған башқұрт, ... һәм ... ... жау ... ... ... тартып алғаны һәм де бұрынғы жерлерi
үшiн қазақтарды ... ... ... ... өздерiнiң
жауларынан құтылу үшiн жалғыз бiрақ жол қалған едi. Олда сол ... һәм ... ... рус ... қол ... кiру едi. Бұның
пайдалы екендiгiн қазақтар елдерi де ... ... ... ... ... обьективтi себептерiнiң бiрiн ашады.
Абылхайыр ханның Ресей қол ... ... ... ... ... ...... өздерiнiң мили (ұлттық) намыстары екiншi
халыққа бас иiп бiр түрлi төмендiкке түсуiн ... едi. ... рус ... кiру яки ... ... бiреуiнде кесiп ұйғара алмай неше әуре
болып бiраз ... ... бұл ... өте ұзаққа кетер едi егер де
кiшi жүздiң көбiн орта ... ... ... ... ... ... ... қол астына кiрудi құптамаса”/79/-дейдi.
Одан әрi автор Абылқайыр ханды мұндай тарихи шешiмге итермелеген тек
қана халық қамы ... жеке ... ... екендiгi туралы: “Бiрiқ,
Абылқайыр хан халық пайдасы үстiне өзiнiң құмар болған дәрежеде лауазымын
рус қол астына кiрiп ... үмiт еттi. Сол ... сол ... ол рус қол
астына кiрудi құптады, һәмде қазақтардың бастап русқа ... ... ... ... Сонымен қатар Ғ. Мұсағалиев Абылқайыр ханның мұндай
iске баруының нақты себептерi туралы да болжам айтқан. Ол : ... өзi ... рус қол ... ... ... себептерi боларға мүмкiн:
бiрiншi –рус патшасының қуат, жәрдемi ... ... ... ... кiшi
жүздiң бiр бөлiмiн билеп тұрған Қайыр ханды түсiрiп кiшi жүздiң бәрiн де
өз қол астына жию: ... ... һәм ... ... ... қаратып
толық күшейiп алған соң ресейден бас тартып өзiнiң ескi ысқықлалын керi
қайтару.
Бiрақ хан бұл ... ... Оның ... ... пiкiрiне көбiсi
қарсы болды. Ханға жолдас аз табылды. Сонда да хан көптiң ризалығын ... ... ... ... рус қол астына кiруге қатар бердi /81/-деп,
Абылхайырдың бұл iсiн көпшiлiктiң қолдамағанын айтады. Мақалада кiшi жүз
ханның ... ... ... ... ... де ... болатындығы
туралы: “Рус хүкiметiнiң Орта Азия менен болған саудасына рус химайеснi қол
еткен қазақтардың өз дұшпаны болған жоңғарларға қарсы ... ... ... бек ... ... ... едi. ... һәм руске тоқтатусыз зиян келтiрiп
тұрған жоңғар ханы ... ... бұл ... әрi тiрi едi. Сол ... ... тоқтаусыз жанжалдан бастартпаулары себептi расссия
үкметiн һәр уақыт мазалап тұратын едi. Қазақтарды осы ... ... ... үшiн бек ... едi ... ... ... Ресей қол астына кiру жолында жасаған ... ... ... ... ...... рус қол ... тамам ұйғарғаннан кейiн 1730ж жаз күнi “ Уфимский ... ... ... рус ... ... бiр неше ... хат жiбередi.
Хатта өзiн һәм бүтiн ... ... ... ... санауды, өз
расходы менен, яғни жаповниясыз тұруға, дұшпандарын жуасыту үшiн Рассияға
жәрдем ғаскер сұрады.
Абылқайырханның бұл ... ... ... қарсы алғандығын айта келе
оның себептерiн де Ғ. Мұсағалиев ... ... ... ... ... бұл тарихи жоғарғы дайраларда қуанышпен қабыл етiлдi. Неге
десеңiз? Қан ... тек ... ... ... ... өзi тiлеп
қосылуы, Рассия үшiн бiрн шәраф (жақсылы) едi һәмде бұның менен Рассияның
қазақ жерiне ... ... ... ұжым етiп ... жасап) рассия
үкiметiн әр уақыт тынышсыздандырып тұратын едi.
Демек, Ғ Мұсағалиевтiң айтуынша қазақтардың ... өз ... ... ... қауым өкiлдерiнiң қуану себебi, бiрiншiден,
бiрнеше миллион халықтың еш ... ... ... ... қазақтармен көршiлес шығыс облыстарының қазақтардың шабуылынан
құтылуы болған.
Кiшi жүз Абылқайырдан ант ... ... ... өкiлi Тевкелевтiң
келгендiгi белгiлi. Мақалада Ғ. Мұсағалиев, қазақтардың Ресейге қосылуының
келесi қадамы ант ... ... ... былай жазады: “Ант алуға ... ... ... ... алдағанын сездi. Ордада
Абылқайырға қосылушы қазақ бек аз табылды. Көпшiлiк Абылқайыр ханның ... ... ант алу үшiн ... бiлiп ханға қарсы аяқтанды.
Тевкелевтiң жолдастары өлiмнен шақ-шақ құтылып қалды. Абылқайырды өлтiремiз
деп ... ... ... ақылдылығы, сабырлығы да сөзге артық
шешендiгi арқасында өзiнде қанды да ... де ... ... ... өз ... өз ... табанды, өз дегенiн қылу турасында жанын
аямайтын кiсi едi. Сондықтан ол ... ... ... ... рус қол ... ... көндiрдi.
Осылай , Ғ. Мұсағалиев қазақ тарихының шешушi бiр сәтiнде орыс елшiсi
Тевкелевтiң ... ... ... ... ... ... сөздермен жұртты Ресейге қосылуға көндiргенi туралы айтпағанымен,
кiшi жүз қазақтарының соның сөзiнен ... ... одан ... ... ол ... ... ... қол қою үшiн патшаға барғандығы туралы
өзiнiң Ералы деген баласымен көп ... рус ... ... сарайына
елшiлiкке жiбередi. Бұлардың бiлдiру болса да, iшкi ... ... ... ... тарту алып таралғы тартып дегендей силанып қайту едi. Не
болса да Ералы ... 1734 жылы ... ... ... ... ... ... қандай келiсiмге келгендiгi туралы: “Ералының үкiметке
берген уағдалары мынау:
1. ... ... ... ... рус ... жаудан сақтау.
2. қазақ жерлерiнен өткен орыс керуендерiн жаудан ... ... ... өзiне қараған халақтардан жәрдемге әскер беру;
4. аң терiсiмен салық төлеу. Осы айтылғандарды атасының ... ... ... ... ... үшiн ... ... қалған нәрселерi
мынау:
1. Хандықты өз тұқымына қалдыруға:
2. Ор суының Жайыққа құйған саласына патшалық ақшасымен ... ... ... ... ... соң ... сұрағанының бәрiн қабылдап тез
орнына жеткiзбекшi болды. Жалғыз-ақ салық ... ... ... ... деп жазды.
Одан әрi автор! “Сол күзде орта жүз ханы ... де ... ... ... ... ... Рассия қол сатына кiрудi өтiндi. Сүйтiп орта
жүз , кiшi жүз қазақтарының Рассияға бағыну iстерi бiттi ... орта жүз ханы ... өз ... қалай бұзғандығы туралы, жалпы
қазақ хандарының өздерiнiң берген ... ... ... мән бере
бермейтiндiгi туралы. “1732 жылы қазақтардың бiр үлкен жиналыстары болды.
Бұл жиналыста қазақтар өз еркiмен Рассияға ... ... ант ... ... орта ... ханы ... бар. Еуропа жұртының түсiнуiнше бұл
ант беруменен iс ... ... орта жүз, кiшi жүз ... ... ... ... қазанды қайнамай сапыратын Азия халқына антты беру
де, бұзу да онша ар iс емес едi. Азия да ... ... ... ... орта жүз ... бастығы Сәмекенiң өзi болып
Рассияға жауынгершiлiкке екi ... ... ... ... қалғандығын
бiлдiредi. Бiрақ Сәмеке бұл екi аттануда да ойындағысын орындай ... ... кiшi жүз ... да ... ... да орыс патшасына берген антын бiрнеше рет бұзғандығы
туралы: “Кiшi жүздiң ханы Әбiлқайыр 1730 ... ... ... ... ... Рассияқол астына бiр кiрiп, бiр шығып жүрдi. Бiрiнеше антын
бұзды – ... ... ... ант ... ... ... ... ғана тән емес, жалпы сол уақыттағы қазақ хандарына тән жиi
кездесетiн көрiнiс екендiгiн айтады. Оның айтуынша: “1742 жылы ... ... ... ... ... Рассия қол астында тұруға жаңадан
ант еттi. Сол мезетте орта жүздiң бiр бөлегiн билеп ... ... ... ... ... Оның Петерборға жiберген елшiлерi зор құрмет көрiп көп сый-
сияпат алып қайтады. Бiрақ ант ету үшiн Орынборға шақырылған ... ... ... ... Шақыруға келген рус төресiн маңайына жолатпастан
қуып ... Көп ... бұл ... жоңғар патшасы Қандансереннiң алдында
салы суға кеткен кiсiдей-ақ жуасуға мәжбүр болды. Залук ретiнде оған ... ... ... ... ... Ьбұл ... Ұлы жүз жоңғарға
қарайтын едi, оларға жасақ төлеп тұратын едi сол ... ... ... айта ...... осы ... ... айтылған сөздерден кiм ұқса
керек; хандардың бiр ... ... деп ... ... ... Мұндай анттар кiшi жүз, орта жүздiң хандары қазақтары Рассия
патшалығына бередi де азғана ... ... ... ... бұл
анттары оларды бiр нәрсеге де ... ... ... ... ... ... алу керек болған уақытта жәрдем алу едi/92-деп, қазақ
хандарының да Ресейге қосылуды өз ... ... ... ... осылай өзiнiң “ Қазақ жайынан” ... ... ... ... қосылу тарихының бастапқы кезеңi туралы
жүйелi түрде жазды.
Шәкәрiм Құдайбердiұлы да өзiнiң шежiресiнде:
“Шыңғыс хан ... ... ... ... ... ... ... бөлек-бөлек кiшкене сен болып, соның бәрiн де аяғында
орыс ... /93/ деп ... ... алауыздықтың ақыры орыстарға надан
болуға алып келгендiгiн айтады.
Ғабдулғазиз Мұсағалиев ... ... ... ... ... ... даласына тереңдеп ену жолдарының тарихын баяндаған. Кез
келген отарлаушы елдiң, өзге ұлттарға өз ... ... ... әр
түрлi айла тәсiлдерi қолданатындығы тарихтан ... ... ... ... Ол ... Ғ. Мұсағалиев аталған мақаласында “1760 жылы қазақтар
Семей ткрепостiне саудамен келген қазақтарға бостандық болды, қазақтармен
сауда қылу үшiн ... 15 ... ... ... сол ... ... ... 1760 жылдан бастап Абылфайыз қарауындағы: уақ
керей, қара керей, ... бура ... ... ... ... ... ... қазақтары Семейпапатқа келе бастады”/94/-деп. Семей
бекiнiсiнiң салынуына байланысты орыстар мен қазақтардың ... ... ... айта келе, оның берген жемiсi туралы: “Сауда
қазақтарды орыстарға орыс патшалығына үйiр қылды. ... ... үшiн ... азық деп ... ... ... ... қазақ пен орыстар
арасындағы жақындықтың нығаюына зор себеп болды.
әрине, отарлаушылардың өз ... жету ... ... ... тек бейбiт тәсiлдердi ғана пайдаланумен шектелмейтiндiгi түсiнiктi.
Олар қай жерде, қайц елде болмасын ... ... ... ... үшiн және өз ... ... орнату үшiн отар, елдерге өз әскердерiн
кiргiзбей қоймайды. Орыс үкiметiнiң ... ... бiрi және ... оған қарсылығы туралы тарихшы: 1822-шi жылы орыс патшалығы қуат,
күшiн бiлдiру үшiн ... ... iшiне рус ... жiберiле бастады. Бiрақ
бұдан пайда болмады-iстi бұзды. 1822-шi жылы “Шектi ” ... ... ... қол ... кiрдi. Сол күннен Рассияға барымта-соғысы басталды.
Мұның орыс халқына да зияны ... ... ... ... ... асырған отарлау саясатының
мақсатының маңызды салаларының бiрi, бұрынғы құалыптасқын ... ... ... ... ... әкiмшiлiк-территориялық басқару жүйесiн
жәнә басқару институтын енгiзбек болғандығын баршаға ... ... , ... ... ... заңдарымен iске асырған бұл ... рет ... ... “Айқап” журналының бетiнде жазылғандығы, оның
авторы қазақ тарихшысы –Мұсағалиев болғандығы көпшiлiкке әлi ... ... ... қалып отыр.
Мұсағалиев аталған мақаласында “Сол мезгiлде қазақты басқару ... үкiм ... кiшi жүз ... ... . орта жүз
бiр генерал-губернаторна өтбекке неше үкiм шығарып, өз ... ... Сол ... екi жүздiң заң-үкiнi екi ... ... ... 1822-iншi жылы жаңа үкiм шығарылды. Сол үкiм бойынша сiбiр
қазақтары ... ... ... бөлiндi. Округтер болысқа
бөлiндi.
Ал бұл реформаның қандай мақсатпен жүргiзiлгенiн және оның iске ... ... ... жылы ... ... граф Эссен қазақ
iшiндегi дау, жанжал, барымта, талау сияқты нашар iстердi бiтiруге бел
байлапр ... Ең ... ... ... халықтың лауазымы
бiтiрiлдi. Кiшi ... ханы ... ... ... өз ... бiр адам ... ... оны хандықтан тусiрiп Орынбордағы
погранигный комиссияға шлен ... ... ... үшке ... бiр ... ... ... тұрды дейдi.
Аға сұлтандар жергiлiктi жерде патша жарлығының iске асуын қамтамасыз
етуге тиiс болды. Ол ... ... ... ... ... көп билiк
берiлдi, орыстарға тигенi үшiн өз қол астындағы қазақтарды жазалауға оларға
толық еркiн берiлдi. ” ... ... ... екi жүз казаши орыс
берiлдi. Сұлтандарғак жылына екi жүз сом қызмет ақы төлендi.
Өздерiне ... ... ... ... аға сұлтандардың қалай
пайдаланғандығы және оның ... ... ... ... сай ... ... ... “Хандыққа аса құмарлығынан
Серғазы өзiне берiлген сұлтандық лауазымын зор қуанышпен қабыл еттi. Екi
жүз казаши ... ... ... ... қазақтарды қатты жаза қылу
турасында басқаларға зор үлгi ... өз ... Ғ. ... ... ... ... отар ... бiр бөлiгiн өзiне тартып, оларды халықтардың негiзгi
бөлiгiне қарсы пайдалану тәсiлiнiң Қазақтарда қалай iске ... ... ... ... ... тарапынан жүргiзiлген мұндай шараның
белгiлi-бiр дәрежеде өз жемiсiн бергендiгi туралы “Мiне осы ... ... ... тыныштық орнады. Сұлтан прауителдiкке лайықты кiсiлердi сайлап
қоюдың да ... ... ... ... ... /өшiп ... Қартай Нұралиев лауазымды аса кiсi болса да ... ... кiсi едi. ... сақтауға ұста едi- деп жазады /101/.
Ресей империясының қазақ жерiне ... ... Орта ... ... жағыдайында жүргiзiлдi, хиуа, Қоқан хандықтары
да қазақ жерiнiң бiр ... ... ... ... әр ... ... Ол ... мақалада:“ 1830-шы жылдан бастап Хиуа, Қоқан хандавры
Орынбор қазақтарын өздерiне қаратам деген ... ... ... ... ... ... күштерiн таратуға бек қатты ұмтылды,- деп
жазды/102/, ал ... ... ... ... ... ... себептi граф
Сухтилиннiң көрсетуiмен сырдария қазақтары үшiн 4-шi ... ... ... ... ... ... отарлау тарихын көрсете келе, қазақ
қоғамында болып жатқан күрделi өзгерiстер туралы өз ойын бiлдiрген. ... бiр ... еш ... орыс ... ... ... ... өлдi. Бiрсыпырасы сенiмсiздiктерi себебтi орыннан
шығарылды. Олардың ... жаңа ... ... Бұл ... бiр ... ... сезiлмедi. Мұнан сол ашық бiлiндi
“Қазақтың ұлт намыс, ... сүйю ... ... ... далада орыс
күшi, орыс қолының арта ... ... ... бiр ... ... ... өз ... сақтап калу үшiн ұзақ
жылдар бойы ... ... ... да ... ... сiңген
барымшылдық талау, жат халықты ... бас ... ... ... ... ббек қиын ... Оған неше жылдар күш жұмсауға тура келдi.
әсiресе қазақтардың күштi Хиуаға шектес жерлерде мұндай әдеттердi барлық
қуатымен ... ... ... ... бассыздықтар көрiнген сайын
сұлтан прауителдер орыс әскерi барып басатын ... ... ... ... ... орыс ... бармаған жерлерiнде қазақтар өздерiнiң iшкi
талабы әдеттерiн толық жүргiзiп тұратын едi. Жем дегi орыс ... ... ... ... ... ... ... апарып тастатып едi
/105/-деп жазған.
Қазақтар тарапынан көрсетiлген мұндай қарсылыққа қарсы орыс ... ... ... ... ... ... Орнынбор ғаскерiн
бпасқаруға перовский сайланды. Ол ... ... ... ... үшiн
екi түрлi жолға кiрiстi:
1. Каспий теңiзiнiң жағасында қорғандар салды.
2. ... ... орыс ... ... ... отырғыздыф.
Бұдан мақсұт: қазақтар арасында бұзақылықпен аты шыққан ... күш ... ... ... теңiзiндегi талау, кiсiлердi қанға
түсiру сияқты iстердi бiтiру едң. Орыс балықшылырының ... ... ... ... ... ... едi. Осы оймен 1833-шi жылдары
“Новый –Александровский” деген қорған ... ... ... ... салу орыс ... iргесiн қазақ даласында
берiк қалауының жолдарының бiрi деп тапқан патша үкiметi бұл iстi одан ... Ол ... Ғ. ... ... һәм қыс күнi ... ... ... жағасында станциялар салды. Келесi жылы императорский наследник
Константиновский, Нихолаевский һәм Михайповский ... ... ... бұл ... көп ... шықпады. Қазақ-орыстар ондай жерге баруға
қарсы тұрды, сол ... ... ... жанжалдар болып, оны басудың
өзi бiр жұмыс болды. Новый-Александровский қорғаны пайдасыз ... ... оның орын ... ... ... ... ондағы ғасәкерлерде
ауру көбейдi. Екiншi, онан күтiлген тiлекке жетiспедi. Теңiздегi талау,
кiсi өлтiрулер кему ... ... ... ... ... мен оның жағасында болған жергiлiктi халықтар мен
келiсмдiктердiң ... ... ... Ғ ... ... ... Жем ... қараушы орыс төресi қазақтардың қолына түстi. Күздi
күнi төрт зеңбiрек, кiшкене бiр кеменiң ... ... ... қару-
жарағымен қолға түстi. Сол уақытта Хиуадағы орыс тұтқындарының саны ... ... ... деп ... ... яни ... уақытта абақтыда
өлгендердiң саны бұдан екi есе ... ... ... ... кiсi ... мен ... етушi адайларға қарсы
Мұзашықта (Маңғыстауға жзақын түбек) қысты күнi мұзьен тғаскер ... ... кеме ... ... ... ... ... дейдi
/108/. Бұл жолдардан теңiз маңындағы күрестiң шиленiстi жағдайда өткендiгiн
байқаймыз.
Осындай жергiлiктi тұрғын халықтарының тарапынан көрсетiлiп ... ... және ... руларының өз ара қақтығыстары орыс үкiметiн
бекiнiстер мен ... салу iсiн ... ... ... ... Ол ... “Сол уақытта жағалбайлы руы мен көршi болған қыпшақ, арғын рулары
һәм басқа рулар арасында ... ... ... ... Осы ... ... “Орский крепостен”“Берузовский отрядке” шейiн бес жүз
шақырым ұзындығына юолған жерге қатар орыс ... һәм ... ... Бұл жер ... линия” деп аталады. Бұл жер бек ... сулы жер едi. Бұл ... ... ... ... жо,арыда айтылған
рулардың арасындағы жанжалдарды бiтiру едi /109/-делiнген.
Осылай ғ. Мұсағалиев, Ресейдiң қазақ жерiн ... ... тағы ... ашып ... ... Дәлiрке айтсақ, “Ағашы мен суы мол бек жақсы
жерлердiң” ... ... орыс ... ... тарихын ашып
берген.
Ресейдiң қазақстанды отарлау процесiнiң тағы бiр ... ... ... ... салық алу. Басқа халықтарды өзiне қарату ... ... ... ... және сол ... ... ... өндiрiп алу жолдарын iздестiргендiктерi де ... ... де ... еттi . ол ... Ғ. ... ... жолға салу һәм жақсыларын басқару үшiн хүкмет бек көп ақша
ұсатады. ... ... ... бас, аяғы жүз ... ... ұзақ уақыттың iшiнде қазақ үшiн хүкiметтiң шығарған мал шығыны һәм жан
шығыны да көп болды/111/-дейдi.
Мақалада ... ... ... ... да ... ... ... шығындарды қазақтан өндiрiп алуға хүкiмет бiр
күнi әрекет етерi анық. Ол уақытта қазақтардың ... һәм бiр ... ... ... ... ... де қазақ һәм бiр қызмет
етпедi.
Әрине, мұндай жағдайдың ұзаққа бармайтындығы түсiнiктi. Көп ... ... ... ... ... ... ... құрамдас
бөлiмiн құрайтын бұл iстiң ... және ... ... ... деп
баяндалған: “қазақтан ақшалай салғырт алу ... ... ... граф ... ... ... ... салғырт алу осылайша
басталды. Қазақтардың бар байлығы аяқты мал асырау мен, мал ұстаумен едi.
Ол мезетте ... мал көп, ... ... жер аз ... ... ... аман ... үшiн шектес орыс жерлерiне мал төкiзiп жайған ... ... ... 1833 жылы қысты күнi осындай орыс ... ... малы үшiн ... ьақы ... ... Қой ... 2 ... сиыр басына
5 тиын, жылқы ,түйе басына 10тиын, (қағаз ақша қисабымен). ... ... ... бастығы Генестiң көрсетуi хүкiметтiң ... ... һәм сол ... ... ... ьаманаттың орнына деп
әр басына тенег жарым күмiс салғырт алу турасында патшаның бұйрығы шықты.
Баста бұл салғырт орыстарға ... ... ... ... орыс күшi ... соң басқа қазақтардан да алына бастады- /113/.
Осылай Ғ. ... өз ... ... ... ... ... қырын нақты дәлелдер келтiре отырып аша бiлген.
ХIХ ғасырдың 30-40 жылдарында қазақтардан қанша салық алғандығы және
оның қандай ... ... ... да Ғ. ... ... атап ... Мысалы ол: бiрiншi жылы қазақтардан 23 мың 2 ... ... ақша ... ... екi жылдан кейiн 201 мың 180 сомнан
артығырақ жиналды.
1844-шi жылда пограничный комиссиясының қасында қазақ ... ... Бiр ... ... ... ... мен русьтардың арасындағы дау,
жанжалдарды тексеру үшiн орыс төрелерi сайланды. Сол ... ... ... ... ... ... ... 64 мың 4 жүз
54 сом шығын ... ... бұл ... бiр ... аяқ кезiнде барлығы
қазақтардан ... ... ... ... ... /114/.
Отарлаушылардың бодандағы ... ... ... жылдан жылға
арттыратандығы қандай шындық болса, жергiлiктi ... оған ... ... ... ... ... ... шындық. Қазақтар
да жылдан-жылға өсiп отырған салықтан құтылудың жолдарын iздедi. Ол ... ... ... ... алу ... ... ... құтылу үшiн кейбiр қазақтар Хиуаға көшiп кеттi. Бiрақ көшушiлер
бай болып барып, кедейленiп қайтты. Не үшiн ... ... ... ... барлық малын олжа қылды. Бұл басқаларға бек ... ... ... разы ... ... басқа қазақтарға аяғында көндi/115/-деп
жазды.
Қазақстан тарихында Ресей отаршылығына қарсы жүргiзiлген ... ... ... ... ... ... ... белгiлi. Мақалада
сол күрестiң тарихы да бiршама айтылған. Мысалы, ... ... ... ... ... ... ... Бiрақ Сiбiр қазақтарынан болған Кенесары
Қасымов ... ... бұл ... бұзды. өзiне жақ болған қазақтарды
қасына ертiп алып ... ... ... орыс ... ... жерiнде
жүрген орыс керуендерiн талады. ... ... ... ... ... қазақтардың нағыз бастығы болды. Кенесары туралы қазақ арасында
түрлi жырлар таралды. Оның желкесiнде аңдаға сияқты жалы бар екен ... ел iшiне ... ... ... қазақтарға өзiн хан ... ... ... мен ... ... ... өртеймiн, сонан соң
наследский станиса мен атаманский ... ... ... ... ... қылды /116/-дейдi.
Кенесары басшылығымен болған соғыстың барысы және ... ... Ғ. ... ... жерiне шектес” ауылдарына
сыбайлас отырған қазақтардың құлағына бұл өте жай тидi. Көбi ... ... тиiп ... ... деп үмiт еттi. ... –ақ
Кенесары бiр күнi ертемен үш мың шамалы кiсiмен келiп ... ... ... 13 ... 3 қатын, екi қыз баланы алып қайтты. Поселкiден 5
шақырымдай ұзаған соң қазақтар бiр жерге ... ... той ... ... өртеп, Кенесары елiне қайтты. Жерде шөп болғағандықтан орыстардың
өзi шамалары келмедi . ... ... орыс ... ... қатынын,
бiрiншi жақын адамдарын қолға түсiрдi. Орыстар бұларды босатып жiберген соң
кенесары да қолындағы орыс тұтқындарын ... ... өз ... ... тоқтатпай одан ары
жалғастырғандығын айта келе: “1845-шi жылы Кенесары қытай ... ... ... ұрысып аяғында 1845-шi жылы қырғыздар өзiн өлтiрдi /118/
деп жазды.
Кенесары көтерiлiсi ... ... ... ... қорғаныс шараларының
одан әрi жетiлдiруге итермеледi. Ол туралы Мұсағалиев: “Кенесарының орыс
ауылдарына тигiзген зиянын көрiп, ... ... ... ... келешекте мұндай зияндарға жол бермеске ойлады. Соғыс үшiн ең
керектi болған ... ... ... ... ... Сол ... ... 1485-шi жылы Ырғыз өзенiнiң бойнда ... ... ... ( қазiр ырғыз қаласы) 1747 жылы қазақтарды хиуалықтардан сақтау һәм
арал теңiзiне кеме параход жүргiзу үшiн ... ... ... кий”
деген қорған салып, соңынан “Аралский ” деп ... 1848-шi жыл ... ... ... ... ... тарихының бiраз мәселелерiн
қамтыған “Тарих” деген көлемдi мақаласын Ғ. Мұсағалиев Ұлы жүз ... ... кiру ... ... ... ... ... “1850-
шi жылы Ұлы жүз қазақтарының көбi ... ... ... ... ... Сонымен патша тарапынан ... ... ... ... ... ... баруға һәм қазақ халқының iшкi пiкiр, ойларын
бiлуге қаупы ... бұл ... ... ... ... бастығына әмiр
етiлдi. Сол себептi келесi жылы жазғы тұры ... ... ... ғаскерлер
жiберiлдi. Сол ғаскерлер iшiнде болған адам айтады: Үш ... ... ... ... ... бiр топ кiсi ... Бiр казаши жiберiп оларды
тостық. Олар осы жерге казашилар келедi деп ... бiз ... ... сол ... нан тұз ... деп ... жауап берген соң
жiберген казашиымыз бiзге қайтып келдi. Сонан ... ... ... ... ... ... ... соң қазақтар аттарынан түсiп, ... тұз, ... ... ет. Бiздi ... ... ал –дейдi. Басшы
қазақтарға “Сiздiң бұл ниетiңiз бен ... ... ... сiздердi қуанышпен
қабыл алар –деп, қазақтардың алтын табақтан таратқан тұз, ... ... ... сулы жерлермен казашиларды бастап жүрдi. Бiр-екi жетiдей
жүрген соң ... ... отыз ... жер ... ... Сол ... қаласын салды. Солайша қазақ жерiнiң барлығы да деп ... ... ... ... ... мақаласын аяқтаған.
2. Ухшат, бәдауиат һәм мәданиат.
Ғ. Мұсағалиевтiң баспасөз бетiнде алғашқы мақаласында адамзаттық даму
тарихын кезеңдеу ... сөз ... Бұл ... ... ... ... бес экономикалық формацияға бөлiп, таптық тұрғыдан қаралған.
Ғ Мұсағали адамзаттың даму сатыларын тарихи құбылыс емес, ХХ ... өмiр ... ... ... Ол: ... ... халықтар
өздерiнiң тiршiлiк тұрмысына қарай зор үш ... ... деп, ... ...... ... қасқыр,аю арыстан секiлдi аңдардан ешбiр
айырмасы жоқ, яғни дамудың ең төменгi сатысында ... ... ... етiп ... ... жатқызады. Автор оларды
“ухшат”, және “жабайы ” деп атады/121/.
Екiншi бөлiмге “ухшаттан” бiр саты ... ...... ... ... ... там жасап, жаз күнi үстерiне киiз үй тiгiп мал ... ... ... ... көшiп жүрген бәдәуиаттарды /122/, ... ... ... “ Бiздiң қазақтар осы ... ... ... ХХ ... ... ... ... сатысында тұрған
халықтар жатады. Олар қала салып, бiр жерге жиналып ... Егiн ... ... ... ... ... жаны ... бойнша сақталады/124/.
Автордың ойынша оларға ағылшын, немiс, француздар жатады.
Ғ. Мұсағалиевтiң белгiлi –бiр дәрежеде шындықты айтқандығын ХХғасырдың
басында ... ... алыс кете ... ... Ғ. ... бiр ... ... әр түрлi деңгейде
өмiр сүрiп ... үш ... ... тiршiлiк тұрмыстарының
ерекшелiктерiне тоқтай келе; “… мәденилерде жан басы ... ... ... Тамақ асырау қиын бола бастады. Сол уақытта бәдауилер қасында
жатқан бос жер, мал су, ... ... ... шабады. Жайылып жатқан
қойларды үркiткен сияқты, бәдауилердiң бiр шетке қағып жiберiп ... қожа ... ... ... олардың байлығын етiп, кедейлендiрiп,
оларды өздерiне құл етедi./125/деген ... ...... ... ... ғасырдың екiншi жартысынан бастап орыс мұжықтарының қазақ ... ... ... ... Ғ. ... ... жерi ... мүлкi
саналып мұжықтарға өлшенiп берiле бастады. Шақырусыз кеген бұл ... ... ... соң ... ... бұрынғысынан да кедейленiп, қысымшылыққа
түстi/126/-деп жазды. Бұл ешқандай талас тудырмайтын ... ... ... “бiр ... ... ... ... қонысына қожа
болғандығы” туралы ондағы зерттеу жұмыстарында айтылған.
Демек, Ғ Мұсағалиев тарих ғылымында кең қолданылатын ... ... ... ... өз қандастарының жағдайларын айқын түсiндруге,
оларды келешекте ненiң күтiп тұрғандығын ... ... ... ... қазақтардың алдында екi-ақ түрлi жол бар:
1. жерден қысылып ойдан қырға, ... ... ... ... ... айырылмаймыз” деген болып қырылып жатып бiту, дүниетен жоқ
болу –дүр.
2. Өзiңдi жыққан үштi балуанның айласын үйренiп, ... ... /127/. Ол үшiн ... алып ... ... ... ... жерiмiздi қала салып, егiн кәсiбiне кiрiсумiз”
керек.
Осылай, адамзаттың жалпы ... ... ... ... ... ... Ғ. Мұсағалиев тарих негiзiнде қазақ халқын “ мәдениатқа”,
яғни өнер-бiлiмге, егiншiлiкке ... қала ... ... ... ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 36 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Кеңес өкіметі және оның орнауы мәселелері ұлт зиялылары еңбектерінде54 бет
XIX ғ. II жартысы, XX ғ. бас кезіндегі қазақ әдеби тілінің діни лексикалық сипаты5 бет
XX ғасырдың 20-30 жылдарындағы қазақ зиялыларының педагогикалық ойлары49 бет
XX ғасырдың бiрiншi жартысындағы Қазақстанда психологиялық ой- пiкiрл33 бет
Алаш тағылымы және қазіргі қазақ руханияты6 бет
Көне жазба ескерткіштеріндегі гуманистік идеялардың көрініс табуы5 бет
М.Шоқай—түрік әлемінің ХХ ғасырдағы демократиялық қозғалысының негізін салушысы34 бет
Саяси қуғын-сүргін құрбандары болған қазақ зиялыларының педагогикалық көзқарастары167 бет
Тіл саясаты5 бет
Терминтанудың тарихы тереңде9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь