Беларусь Республикасы

• Жеріяің ауданы — 207,6 мың км2.
• Халқы — 9,8 млн адам (2004 ж.)-
• Астанасы — Минск.
• Мемлекеттік кұрылымы — республика.
• Мемлекет басшысы — президент.
• Зад шығарушы органы — парламент.
• Мемлекеттік тілі — беларусь тілі.
• Үлттык валютасы — беларусь рублі.
Географиялың орны. Беларусь Республикасы солтүстік-батысында Литва және Латвия мемлекеттерімен, шығысыида Ресеймен, онтүстігінде Украинамен, ал батысында Полыиамен шектеседі.
Елдін теңіздік шекаралары жок; ол ұзак уақыт бойы Ежелгі Орыс мемлекетін Еуропа елдерімен жалғастырып жаткан көпір іспеттес болды. Географиялык орныньщ бүл ерекшелігі Беларусь жерінің соғыс өртінің отыпа орануына себепші бол-ды. Әсіресе Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ееларусь аумағын Германияның түгелімен дерлік басып алуы ел халқы мен экономикасына елеулі зиянын тигізді. Соғыстан кейінгі жылдары елдін экономикалык-географиялык орны түбірімен өзгеріске түсті. Ендігі жерде одактас және бауырлас социалистік елдердің коршауында орналаскаи Беларусь Республикасының географиялык орны өте колайлы сішат алды. Беларусь жері аркылы аса маңызды күрлыктык катынас жолдарының (теміржол, тас жолдар, күбыр жолдары) өтуі елдің сыртқьі әкономикальщ байланыстарын дамытуға мүмкіндік берді.
Аумағының қалыптасу тарихынан. VIII—IX ғасырларда Беларусь жеріндегі князьдіктер Киев Русінін кұрамында болды. Бүл ежелгі славян мемлекетінін ыдырауы нәтижесінде бытырадкы сипат алған киязьдіктер XIII ғасырда Үлы Литва князьдігіне бірікті. Ал XVIII ғасырда Беларусь шамамен қазіргі шекарасында Ресей империясына қосылды. XIV ғасырдан бастап Белая Русь, яғни казіргі Беларусь атауы пайда болды. 1919 жылы 1 кантарда Беларуссия Кеңестік Республикасы күрылғаны жарияланды, оның күрамына елдің батыс бөлігіндегі Гродио және Брест облыстары тек 1939 жылы ғана косылды. 1991 жылы 25 тамызда Егемендік туралы декларация қабылданып, Беларусь төуелсіз жеке мемлекетке айналды. 1997 жылы ел Ресей Федерациясымен одак күрды. Беларусь аумағы шекараларының 1/3-ін Ресеймен шекарасы күрайды.
Табиғатьт және табяғат рееурстары, Беларусь аумағын Ежелгі Орыс платформасы негізінде к&лыптаскан жазыктар алып жатыр. Батпақты сипат алатын ойпаттардың ең ірісі оңтүстікте орналаскан — Вешрусь іюлесъесі. Ел аумағьш батыстан шығысқа карай кесіп өтетін салыстырмалы түрде биік кьграттар мен жалдар жүйесін жалпы атпен Беларусъ жалы деп атайды. Ел аумагының ен бяік бөлігі болып саналатын Минск қыраты (345 м) солтүстік-батысқа карай орналасқан. Жер бедерінщ тегіс болуы Беларусь аумағын ауыл шаруашылық максатта пайдалану мүмкіндігш арттырғанымен, батпакгардың көп болуы косымша мелиораииялык шаралар жүргізуді кажет етеді.
        
        18-тақырып. БЕЛАРУСЬ РЕСПУБЛИКАСЫ §51.Беларусь Республикасы
• Жеріяің ауданы — 207,6 мың км2.
• Халқы — 9,8 млн адам (2004 ... ...... ... ...... ... басшысы — президент.
• Зад шығарушы органы — парламент.
• Мемлекеттік тілі — беларусь тілі.
... ...... ... ... Беларусь Республикасы солтүстік-батысында Литва және
Латвия мемлекеттерімен, шығысыида Ресеймен, онтүстігінде Украинамен, ал
батысында Полыиамен шектеседі.
Елдін ... ... жок; ол ұзак ... бойы Ежелгі Орыс мемлекетін
Еуропа елдерімен жалғастырып жаткан ... ... ... ... бүл ... ... ... соғыс өртінің отыпа орануына
себепші бол-ды. Әсіресе Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ееларусь аумағын
Германияның түгелімен ... ... алуы ел ... мен ... елеулі
зиянын тигізді. Соғыстан кейінгі жылдары елдін экономикалык-географиялык
орны түбірімен өзгеріске түсті. Ендігі жерде одактас және бауырлас
социалистік елдердің коршауында орналаскаи ... ... орны өте ... сішат алды. Беларусь жері аркылы аса маңызды
күрлыктык катынас жолдарының (теміржол, тас жолдар, күбыр жолдары) өтуі
елдің сыртқьі әкономикальщ байланыстарын ... ... ... ... ... ... ғасырларда Беларусь жеріндегі
князьдіктер Киев Русінін кұрамында болды. Бүл ежелгі славян ... ... ... ... ... ... XIII ғасырда Үлы
Литва князьдігіне бірікті. Ал XVIII ғасырда Беларусь шамамен қазіргі
шекарасында Ресей империясына қосылды. XIV ... ... ... ... яғни
казіргі Беларусь атауы пайда болды. 1919 жылы 1 кантарда Беларуссия
Кеңестік ... ... ... оның ... ... ... Гродио және Брест облыстары тек 1939 жылы ғана косылды. 1991
жылы 25 ... ... ... ... ... Беларусь төуелсіз
жеке мемлекетке айналды. 1997 жылы ел Ресей Федерациясымен одак күрды.
Беларусь аумағы шекараларының 1/3-ін Ресеймен шекарасы күрайды.
Табиғатьт және ... ... ... ... ... Орыс ... к&лыптаскан жазыктар алып жатыр. Батпақты сипат алатын
ойпаттардың ең ірісі оңтүстікте орналаскан — Вешрусь іюлесъесі. Ел ... ... ... ... ... салыстырмалы түрде биік кьграттар мен
жалдар жүйесін жалпы атпен Беларусъ жалы деп атайды. Ел ... ен ... ... ... ... ... (345 м) ... карай
орналасқан. Жер бедерінщ тегіс болуы Беларусь аумағын ауыл шаруашылық
максатта пайдалану мүмкіндігш ... ... көп ... ... ... ... кажет етеді.
Еліелгі платформа шегінде жатуы минералды шикізат күрамына да всер ... ... ... ... дүние жүзіндегі ең ірі кен орындарының
бірі (барланған қоры 42 млрд т) ... ... ... кен ... ... ... мол коры бар. Ел аумағында қцрылыс материалдары (саз
балшыктар мен күмдар, киыршык тастар, күрылыс тастары, цемент жөне шыны
шикізаты)да мол.
Беларусь жеріне ... ... ... төн. Ел аумағында климат
көрсеткіштері үлкен айырма жасамайды (оньщ себебі неде деп ойлайсьвддар?).
Қыс кезінде ауа райының кенеттен күбылуы жиі ... ... ... ... ... ... өзгеріс жасайды. Жазы коңыр салқын,
жанбырлы, өдетте, шілденін орташа температурасы +15°С-тан ... ... ... ... саны ... жауын-шашынның жылдык мөлшері 500—700
мм шамасында. Ауыл шаруашылығын жүргізуге ылғал мөлшері жеткілікті
болғанымен, кейбір дақылдарды ... жылу ... мен оның ... Лрипять, Березина және
Неман, Батыс Двина, Батыс Буг өзендері ағып ... ... ... баяу болатын бүл өзендер мол сулы келеді. Елде жалпы саньг 4 мыңнан
асатын ірілі-үсакты көлдер бар. ... ... ... көп, елдщ бұл
бөлігін Поозеръе. деп те атайды. Елдегі ен ірі көл Нарочь көлі, оның ... ... ... ... — 25 м. Ішкі ... ... елді мекенлерді
сумен камтамасыз етуге жөне катынас жолдары ретінде пайдаланылады.
Батпақтар Беларусь жерініц 20%-ға жуығын кұрайды.
Елдін солтүстігіндегі шымды ... ... ... ... ... ... ... карағайлар үласады. Оңтүстікке карай орманның
сұр топырактарында емен, жөке, шегіршшнен түратьш жалпак жапыракты жөне
аралас ормандар өседі. ... ... ... ел ... ... ... Елдщ ... шекарасында Беловеж нуы созылып жатыр. Мүнда жасы
жүзден аскан алып карағайлар әседі жөне орман зонасының көптеген жануарлары
мекендейді. Адамдар жойылып кетуден сактап ... ... ... ... ... ... ... жерінің қайталанбас табиғатын сактап калу максатында Беловеж
ұлттық саябағы, Березин, ... жөне ... ... ... ... ... ... Украинанын Чернобыль АЭС-
індегі жойқын апаттан кейін, радиоактивті ластанудьщ табиғи ортаға калай
өсер ететінін арнайы зерттеу ... ... ... ... жеріндегі
мындаған гектар ауыл шаруашылыкты алкаптар радиацияльщ жарынан кауіпті
аудандар ... ... 2004 ... ... ... Беларусь халкының саны 9,8 млн адамга
жетті. Беларусь Республикасы — ТМД елдері арасында халқының саны өте баяу
өсіп келе жаткан елдердін ... ... есу 2000 ...... ... ел ... туудың орташа керсеткіші — 9°/00, ал өлім 14°/нп шамасында
болды. Казіргі кезде ауыл мен каланың демографияльщ көрсеткіштері үлкен
айырма жасап отыр. ... туу 12°/00 ... ... ... бүл ... болғаны — 8°/00- Өлім тиісінше 9 °/оожәне 18°/00 болады. Беларусь
түрғын-дарының өмір жасының орташа үзақтығы — 68 жас. Хальщ санынын
езгеруіне көіні-кон да ... ... өсер ... ... ... ... ... кеткендер санынан көшіп келгендер саны әлдекайда артық.
Ел халқының үлттык күрамьгнда бешрустар (78%) басым, олардан баска орыстар
(13%), поляктар (4%), ... (3%) жөне ... үлт ... ... ... — беларусь жөне орыс тілдері, шекаральщ аудандарда
поляк, украин тілдері де ... ... ... 4/5-і ... дшінің
православие бағытьщ үстанса, 15%-ға жуығы католиктер болып табылады.
Елдегі халыктың орташа тыгыздыгы өр шаршы км-ге шакқанда 47,4 адамнан
келеді, ең ... ... ... мен облысында(1 км2-ге85 адамнан)
байкалады. Ал Витебск облысы елдегі халық ең сирек орналнскан аумақ болып
табылады. Урбандалу деңгейі өсіресе Могилев жөне ... ... Ірі ... ... (1,6 млн ... бар), ... ... Гродно, Брест. Беларусь аумағында сақталып қалған Полоцк, Туров,
Минск, Витебск, Пинск сияқты ежелгі славян калаларында тарихи көне
ескерткіштер мол. Елддн ... мен ... ... ... ... ... ... көзге түседі, олардың 90%-ының хальщ саны
200 адамнан аспайды. Оңтүстікте салыстырмалы түрде ірі ... ... ... ... ... онжылдыкта Беларусь шаруа-шьглығы
терең дағдарысты бастан кешіруде. Бүл, ең алдымен, Кеңес Одағының және
социалистік елдер ... ... аса ... ... үзілуімен байланысты тусшдіріледі. Қүлдырау өсіресе
өндірістік салаларда күштірек байкалды. Соған карамастав, дағдарыс
жылдарында Беларусь Республикасы экономикалык әлеуеті мен халкының ... ... ... ... ... онша ... өзгеріссіз сактап
калды деуге болады. Көбінесе жергілікті шикізатты пайдаланатын
көсіпорындарда түракты даму байкалады.
Өнеркәсіп саласында машина жасау, химия және мүнай химиясы ... ... ... ... жасау кешенініц басты үйымдасу ерекшелігі — өндірістін бірнеше ірі
өнеркәсіп орталыктарына шоғырлануы. Елдін машина жасау ... ... ... орын ... ... Могилев, Жодино қалаларьшда
орналаскан автомобиль зауыттары автомобнльдер мен автопойыздар, тау-кен
внерквсібіне кажетті ауыр жүк таситын «БелАЗ» машиналарвш жасайды. Салмағы
180 т болатын алып жүк ... ... үш ... ... жүгі
сияды. Бүл машиналар ТМД елдерінін көмір алаптары мен ... ... ауыр жүк тасу үшін ... ... 2004 ... елде 21 мьщ
дана жүк машинасы, 34 мың дана ... ... ... ... ... автомобилв өндірісіне қажетті тетіктер мен жабдвщтар шығаратын
көсіпорьшдар бар.
Беларусь Республикасының машина жасау өнеркәсібі аувіл шаруашылығы
машиналары мен трактор жаоауға да маманданған. Бүл ... ... ... ... ... деп ... ... бірлестікті
қүрайды. Беларусь ТМД елдері арасында малазықтык дакьглдарды оратын
комбайндар мен картоп жинайтын мапшналарды, мал ... ... ... ... ... ... Машина жасаудың басңа салаларыньщ
кәсіпорындары Витебск, Гомель, Брест, Минск, Могилев, Пинск жөне т.б.
калаларда орналаскан. Кеңес дәуірінде Беларусь ... ... ... оптика жөне электрондық есептеу машина-ларын
жасау салалары казіргі кезде дагдарысты бастан кешіруде. ... ... жылы елде 1,3 ... теледидар, 953 мың дана тоназытқыштар мен
мұ.здаткыштар жасалды.
Химия өнеркәсібі кешені күрделілігімен сипатталады, оның күрамына мүнай-
газ, орман және ... ... ... ... ... ... ... көзге түседі, бүл сала Ресейден сатып алынатын шикізат негізінде
Калыптасқан. Жергілікті Речица ... кен ... ... газдарын пайдалану
мақсатында газ өндеу кәсілорны іске қосылган. Бобруйск каласында аса ... ... ... ... жасанды талшықтар өндірісі жолға койылған.
Мүнай химиясы саласында да өндірістің шоғырлануы байкалады. Новополоцк
қаласында орналаскан мұнай өндеу зауыты мен мүнай ... ... ... ... кұрайды. Оның өнімдері дайьщ бүйымдар
(пластмассалар, жасанды талшыктар мен лак-бояулар) жасайтын баска
көсіпорындарға жөнелтіледі. Беларусь жасанды талшык ендіру көлемі жөнінен
(2004 жылы — 203 мың т) ТМД ... ... ... ... ... шыны ... ағаш өңдеу жөне жиһаз жасау,
женіл жөне тамак өнеркөсіптері дамыған. Беларусь кәсіпорындарында
өндірілетш шыны бүйымдары жөне бағалы ағаш түрлерінен жасалатын ... ... ... ... ... ... ... өкелшетін шикізат
түрлерімен (жүн, макта, жібек) катар, жергілікті ... ... да ... Елде ... бастагщы өндеуден өткізетін ондаған зауыттар бар.
Орша қаласында куаттылығы жағынан ТМД аумағында Кострома комбинатынан
кейінгі ірі зығыр комбинаты орналасқан. Минск, ... ... жөне ... ... былғары және аяқкиім фабрикалары жергйіікті
шикізатты пайдаланады. Тамақ өнеркәсібі ірі ет комбинаттарымен және сүт-
ірімшік, сүт-консерві зауыттарымен әйгілі, олар елдін барлык ... ... ... ... Мал ... өнімінщ өзіндік күньг жөнінен егінншгікке
қарағанда аздап басымдылық көрсетеді. Беларусь аумағында ауыл шаруашылығына
жарамды ... ... 10 млн ... ... оның 40%-ға ... ... мен
жайылымдар алып жатыр. Ірі кдра мал басы 1990 жылмен салыстырғанда 30%-ға
жуық қысқарғанымен, бұл көрсеткіш бойынша Беларусь ТМД елдері арасында
алдыңғы орындардың ... ... ... ... елде ... кой мен ешкі ... біршама. Жалпы, елде жылына 0,9 млн т ет (кұс етімен коса есептегенде),
5 млн т-дан ... сүт ... ... ... ... бағалы ашіарды өсіру
негізінде ан шаруашылығы дамуда.
Егістік алкаптар, негізінен, елдің ... ... ... ... 60—80%-ға жуығы жыртылган. Полесье аумағында егістік көлемі
күрғатылған ... ... де ... Егін ... ... басты орын алады, олар елдің барльщ жерінде өсіріледі. Ел ... 7 млн т ... ... жинады. Техникальщ дақылдар арасында зығыр
айрыкша орын алады. Зығыр көбінесе елдің солтүстігі мен солтүстік-
батысында, қант кызылшасы орталык және ... ... ал ... ... ... ... 2004 жылы Беларусь 10 млн т картоп ... ... ... ол ТМД елдері арасында 3-орын алады (косымшадағы 11-
кестені караңдар). Малазыктык дакылдар егістік алқаптардын 1/3-ін алып
жатыр. Елдің шығысы мен ... ... ... бар (24-
суретке караңдар).
Көлік. Беларусь Республикасының тоғыз жолдың торабындаіы орны ... ... ... ... ... ... ... аркылы Шығыс Еуропа
елдері мен Ресейді, Ресей мен Украинаны Балтык бойы елдерімен жалғастыратын
күрльщтағы күре ... ... ... ... ... ... 5,5 ... асады. Беларусь теміржолдары Ресейдің Еуропа елдерімен байланысында
шешуші рөл атқарады. Халықаралық маңызы бар ... тас ... ... ... ...... Киев — ... Беларусь жері аркылы
өтеді. Тас жолдардьщ жиілігі 1 км2-ге 350 м ... ... ... ... ... ... дөуірінде калыптасты. Беларусь аумағы арқылы өтетін
«Достык» мұнай кұбыры (оаың багытын естеріне түсірің-дер) Мозырь каласы
маңында екі тармакка ажырайды. ... ... ... ... ... ... ... күбыр жүйелерімен бірге республиканы табиғи газбен
камтамасыз етеді. ... ... өзен жөне өуе ... ... ... өткізуде, бүл көлік түрлерінщ көрсеткіштері соңғы онжылдьщта
бірнеше есе кысқарды.
Сыртңы ... ... ... ... ... Беларусь Республикасының сыртқы экономикалык байла-ныстарында
Еуропа елдері мен Ресей басты орын алады. Әсіресе сонғы жылдары Ресеймен
одақ ... жөне ... ... ... екі ел ... ... ... Беларусь Ресейден жасанды каучук, мүнай мен
газ, көмір, электр энергиясын және кара ... ... ... ... алады. Беларусь экспортьшда Германия мен Польшаньщ да үлесі
жоғары. Беларусь шетке машина жасау жөне химия өнеркөсібінің ... ... ... және ... ... өнімдерін сатады.
Едде 1,5 мьщға жуык бірлескен, 5ОО-дей шетел көсіпорындары жұмыс істёйді.
Бұл істе әсіресе Полына, Германия, Италия және АКШ фирмалары ... ... ... дуние жүзінін 66 елінің инвестищшлары
тартылған, каржы көлемі жөнінен АҚШ пен Германия жетекші орын ... ... ... ауданы — 603,7 мьщ км2.
• Халқы — 47,3 млн адам (2004 ... ...... ... ...... Мемлекет басшысы — президент.
• Үкімет басшысы — премьер-министр.
• Заң ... ...... Рада.
• Мемлекеттік тілі — украин тілі.
• Үлггык валютасы — гривна.
§52. Мемлекеттік қүрылымы. Табиғат ... мен ... ... ... ... ... жазығының оңтүстік-батысында орналаскан У
краина оңтүстігінле Азов және Қара тенізбен үласады. Қара теңізбен
шекарасының жалпы үзындығы — 1500 км-ге ... ... мен ... ... ... Беларусь Республикасымен, ал
батысында Полына, Словакия, Венгрия, Румыния жөне Молдовамен ... ... ... Өткен ғасырларда табиғи шекаралык шептері болмаған
Украина көршілес мемлекеттердің баскьшшылык өрекетіне көп ұшыраған болатын.
XX ғасырда елдін геосаяси жағдайынын нығаюына көрші ... ... ... ... ... ... және Беларусь) өсер етті.
Аумагыньщ калыптасу тарихы. Қазіргі Украина мемлекетінің аумағы үзак .
тарихи ... ... IX ... Киев каласының айналасында Киев Русі
деп аталатын ежелгі славян мемлекеті ... ... ... ... жеке князьдіктерге (Киев, Переяслаа, Чернигов, Волынь және ... ... бұл ... ... ... ... көпшілік
бөлігі XIV гасырда Литва және Полыпаның карамағына енді. Украин халкының
тарихи калыптасуы XIV—XV ғасырларға сөйкес келеді.
1648 жыпы украин хапқы ... ... ... Польшаға қарсы
азаттық куресін бастап кетті. Украина неғұрпым күшті Ресеймен біріккенде
ғана азаттық апатынын түсінген Б.Хмельницкийдің арманы орындапып, 1654 жылы
екі елдің біріккендігі ... заң ... ... буп ... ... ... ат ... Көп ұзамай Ресей мен Попьша арасында Мәңгілік
бейбітшілік жөнінде келісім жасалып, Украина жерін екі кушті ел бөліске
түсірді. Соның ... ... ... Сол жақ жағалау мен Запорожье,
Киев, ал Оң жақ ... мен ... ... ... ... XVIII ... ... Ресей империясы Украинаны мемлекеттік тәуелсіздігінен айырды.
Орыстардың түріктермен соғыстә жеңіске жетуі себелті бурын Түркия құрамында
бопған Ңара ... ... ... мен Қырым Ресей аумағына етті. Осы
кезеңде Польша, Аустрия және Венгрия өзара белісіп алған ... ... ... құрамына тек 1939—1945 жылдары ғана кірді. 1954 жылы К^ірым Украина
аумағына қайтарылды.
1922 жылдан 1991 жылға дейін Кеңес Одағының кұрамында ... ... ... 24 ... ... жариялады. Бұл күн Украинаның ұлттык
мерекесі — төуелсіздік күні болып табылады. Украина мемлекеттік қүрылысы
жөнінен республика деп жарияланды. Әкімшілік жағынан ел 24 ... ... ... түрады.
Табңғаты және табяғат ресурстары. Украина аумагы ежелгі платформа ... ... ... ірі ... бірі ... Еуропа жазығының
ощустік-батысында орналаскан. Батыска карай жер бедері көтерідкі сипат
алып, Подольск және Днепр маны ... ... ... ... деп ... ... жазьщ жатыр. Оңтүстігінде Шығые Еуропа
жазығы біртіндеп төмендеп, Азов және Қара теңіздердін ойпатты жағалауларына
үласады. Елдің шығысында Днепр жөне ... ... ... аралығын
Азов маңы кыраты мен Донецк бүйраты алып жатыр. Кырым түбегінін
оңтүстігінде Кырым таулары, ал елдің қиыр батысында Карпаттың катпарлы
кұрылымдары орналаскан, олар ... ... ... калыптаскан.
Украина аумағының ең биік нүктесі — Карпаттағы ... шыңы (2061 м). ... ... ... ... ... шаруашылык әрекетке колайлы әсер
етеді.
Физикалык картадан Украина жерінлегі ірі жазыңтар мен ойпаттарпы, қыратгар
мен ... ... ... ... ... ... аса маңызды мишралдың шикізат түрлері бар. Өсіресе көмір қоры
240 млрд т-ға жететін Донедк (Донбасс) кемір алабының ел экономиісасындағы
орны ... Бүл ... ... аса ... ... көмір өндіріледі.
Сонымен катар Львов-Волынь көмір алабында тас ... ... мол коры ... ... ... коңыр көмір қоры әлі онша игерілмей келе ... ... мен газ ... онша бай ... ... ... кен ... Карпат алды
иінінде таралған. Украин калканында темір мен марганец кендері шоғырланған,
темір кені Керчь түбегінде де бар. Әсіресе ... ... ... Кривой Рог
темір кені алабы айрықша маңызға ие. Украина жерінде ас түзы мен калий
түздарының едәуір коры бар, олар Донецк маңы мен ... ... Ел ... ... ... хром жөне ... шағын кен
орындары бар.
Географиялық орнының ерекшеліктері мен алып жатңан ... ... ... ... ... ... ... болады. Құрлықтың ішкергі
бшіігіне карай орналасқан солтүстік-шығыс аудандарда ... ... -8°С ... ... солтүстігі таулармен коршалған Кырымнын
оңтүстігінде бұл көрсеткіш +4°С-ка жетеді. Жауын-шашын мөлшері ... ... және ... ... азаяды. Карпатта жауын-
шашынның жылдық көрсеткіші 1500 мм-ге жетсе, Қырымның батысы мен Днепр
сағасында оньщ ... 300 ... де аз. ... ... жағдайлары,
жалпы алғанда, ауыл шаруашылығы үшін қолайлы болып табылады. Онтүстік
аудандарда жауын-шашынның тапшылығы егістіктерді колдан суаруды қажет
етеді.
Еіл аумағында өзенторы жиі, өзендер мен ... ... саны 70 ... ... барлығы дерлік Қара және Азов теніздерінің алаптарына
жатады. Тек киыр батыстағы Буг езені меи оның ... ... ... ... ең ірі ... катарына Днепр (Украина аумағындағы ұзындығы
981 км), Днестр. Оңтцстік Буг жатады (оларды атластан табывдар). Өзендердің
кшшілігі кеме катынасына жарамсыз жөне су ... онша бай ... ... ірі ... ... ... Кременчуг, Кахов) салынған.
Украина жерійде орман, орманды дала және дала зоналары таралған. Елдщ
солтүстігіндегі ауыл шаруашылығына ... ... ... жерінде
карағайлы ормандар өседі. Карпаттьщ ормаи қорының шаруашылык ... ... ... ауыл ... ... ... ... дерлік жыртылған,
аралас жөне жалпак жапырақты ормандар тек таулы аудандарда сақталып ... ... ... ... ... 15%-ын ғана алып ... Орманның
сұр топырагы, кара және күрең топырақтар тараған алкаптарды егіетіктер мен
бау-бакшалар алыл ... ... ... ауыл ... мақсатта игеру
колға алынған, казіргі кезде күрғатылған жерлер ауданы 2 млн га-дан асады.
Украина жерін ... ... мен ... ... ... ... зор. Олардың арасында бүлан, елік, кабан, түлкі мен күзен,
қырғауыл, сүр күр бар.
Ел рекреациялық ресурстарга да бай. Сауыктыру-демалыс ... ... ... ... ... ... орналасқан. Өсіресе табиғи-климаттык
жағдайлары колайлы үштаскан Қырым курорттары ... ... ... түседі. Кырымдағы Алупка жөне Мисхор табиғи саябактарында
өсімдіктердің чили араукариясы, ... ... ... ... ... ... ... өседі. Ал Никита бағында Жер шарының түкпір-
түктрінен әкелінген сан алуан тропиктік жөне субтропиктік. өсімдіктер
өседі. Адам ... ... бүл ... бұрыштары туристер назарын езіне
аударады. Карпатқа тау шанғысымен айналысатын демалушылар көп ... ... ... ... ... ... минералды су емдік максатта
пайдаланылады.
1986 жылдын 26 сөуірінде Чернобыль атом электр станциясында болған апатты
адамзат тарихьшдағы ірі экологиялык апаттардьщ бірі ... ... ... ... ғана емес, көршілес елдердщ табиғатына да елеулі зиян
келді.
Халңы. Украина халкьшың жалпы саны 2004 ... ... ... шамамен 47,3
млн адам болды. Елде халык санынын табиғи өсуі соңғы ... ... ал 2000 жылы ол ...... ... Туу коэффициенті (1000
адамға шакканда) — 8°/00, өлім коэффидиенті — 14 °/т. Адамның өмір жасынын
орташа үзактығы — 68 жыл.
1990 ... орта ... ... ... ... елдерге коныс
аударатындар саны көшіп келетіндер санынан асып түсетін болды. ... ... ... ... ... ... ... оралғандар күрады.
:
Ел халкының улттыц цуіражы күрделі болғанымен, басты үлттар: украиндар
(73%) мен орыстар (22%). Украиндар саны жөнінен славян халықтары арасында
орыстардан ... ... ... ... ... ... ... жөне
солтүстік аудандарда түрады.
Украиндардын үлесі оңтүстікке карай азая береді. Мысалы, украиндар Донецк
жөне Одесса облыстары түргындарының ... ғана ... ... ... 25% ... ... баска ел аумағында беларустар, еврейлер,
молдавандар, поляктар мен болгарлар жөне т.б. үлт өкілдері түрады. Татарлар
Қырымда, ... Азов ... ... ал румындар мен словактар Карпат
сыртында шоғьфлана орңаласқан. Карпатта тау халыктары — гуцулдар, бойкалар
мен лемкалар түрады. Гуцулдар — шыгу тегі өлі ... ... ... ... мал шаруашылығымен және ағаш дайындаумен айналысады.
Гуцулдар арасында ағаштан түйін түйетін шеберлер, саз балшьщтан қүмыра
жасаушылар, кілем токушылар да көп.
Діни қіфсіжы жағынан ... ... ... ... ... бүдан баска
христиан дінінщ баска тармактары мен ағымдары, сондай-ак ислам, иудаизм
дшщдегілер бар.
Украинаның көрнекті ... ... ... діни ... ... ... ... XI ғасьірдағы сәулет өнерінің тамаша туындысы Әулие
София соборы орнапасқан, мүндағы фрескалар мен мозаика үлгіпері келушілерді
таң қалдырады. Киев-Печер лаврасы ... ... ... ... ... ... ... мен алтын мұражайын, әулиелер
жерпенген зираттарды қамтиды. Алтын мұражайында асыл тастар мен ... ... ... ... тіпті сақ зергерлері жасаған алтын
бүйымдар да кездеседі. ... ... ... ... ... ... ғимараттары бар.
Республика бойынша хальщтың орташа тыгыздыгы 1 ... ... 78,6 ... Ел аумағында халык біркелкі орналаспаған; шығыстағы енеркәсіпті-
ауыл шаруашылықты аудандарда, батыстағы Львов облысында 1 ... ... ... ... ... ... ... Волынь, Житомир
облыстарында, сондай-ак далалы Херсон облысында бүл көрсеткіш 40—50 адамды
ғана кұрайды.
Украинада ... 415 қала бар. Кала ... ... — 68%. ... ... деңгейі төмен, Закарпат облысында қала халкының үлесі
бар ... 41% ... ... ... және ... ... ... Донецк
алабында кала халкының үлесі өте жоғары (90%), мүнда ТМД ... ірі ... бірі — ... ... ... Жалпы, елде 5 ірі
миллионер кала бар: Киев (2,7 млн адам), Харьков (1,7 млн), Донецк ... ... (1,1 млн), ... (1,1 ... ... Киев — ТМД ... ... қалалардың бірі. Мұнда қазіргі
кеэде 3 млн-ға жуық адам турады. Тарихи деректер ... ... ... ... ... Орыс ... қала аты 860 жыпдан бері аталады. Өз
тарихында бірнеше жойқын соғыс пен басқыншылықты басынан кешіргеніне
қарамастан, Киев тарихи ескерткІштерімен ейгілі. Мунда XI—XX ... ... ... ... бар. ... 18 ... оқу орны,
Украинаның Ғылым академиясы, 15 театр және 30-дан астам муражай орналасқан.
1960 жылы Киев метрополитені іске қосылған.
Ел ... 54%-ын ... ... ... (ЭБХ) кұрайды, бұл ТМД
елдері арасындагы ең жоғары көрсеткіш болып табылады. ЭБХ-тың ... ... жылы 27 млн адам ... бұл ... ... ... ... ірі
елдерге (Франция, Үлыбритания) жақындайды. Сонғы жылдары жұмыс-сыздық
артуда, оның ресмв тіркелген деңгейі 2004 жылы ЭБХ-тын 3,6%-ын ... ... ... ... ... денгейі ресми есептерде
төмен болғанымен, іс жүзінде («жасырын жүмыссыздьщ») бұл ... ... ... ... ... ... ауыр өнеркөсіп пен
корғаныс кәсіпорьпщарында жүмыс істейтіндер арасывда кызметтен босап калу
қауігі жоғары.
§53. Шаруашылығы. Ішкі айырмашылықтары
Украина — индустриялык-аграрлык ел. Оның ... ішкі ... ... ... ... 38% болса, ауыл шаруашылығы 16%, ал кызмет
көрсету саласы 46%-ды күрайды. Жалпы ішкі ... ... 109 млрд ... ... оның көлемі жөнінен ТМ Д елдері арасьшда Ресейден кейін
2-орын алады- ЖІӨ-нін жан ... ... ... 1040 доллар, бүл
көрсеткіш бойынша ТМД арасында Ресей, Беларусь, Казақстаннан кейін 4-орынды
алады.
Жалпы, ел шаруашылығына өнеркәсіптщ жоғары деңгейде шоғырлануы мен ауыр
өнеркөсіп ... ... тән ... ... өндірісінің 2/3-сі
ауыр өнеркөсіп салаларының үлесіне тиетін Украина мұнай мен газды, ағаш
сүрегія сырттан ... ... ... болып отыр. Мысалы, елдегі мұяай
өндірісі мұнайға сұраныстың 12%-ьш ғана камтамасыз етеді.
Өнеркәсібі. Украина өнеркәсібінін басты саласы — отын-энергетика кешені,
оньщ үлесіне өнеркөсіп ... ... ... ... ... ... сала соңғы онжылдыкта күшті күЙзелуге үшырады. Кенес Одағының күрамында
болған кезде Украина мұнай мен газды арзан бағамен көршілес ... ... ... жылдары елдің сыртңьі экономикалык байланыстарыпың әлсіреуі
энергияны көп ... ... ... бар ... үшін аса қолайсыз болып
отыр. Сонымен катар елдің өзінде бар мұнай мен газды өндіру көлемі де
кысқарды. ... 1991 жылы У ... ... 4,9 млн т ... ... жылы бүл ... тек 4,2 млн т ... Аталган кезеңде табиғи газ
өндірісі 24,3 млрд м3-ден 20 млрд м3-ге дейін азайды. Украинаның сырттае
сатып алатын ... 85%-ы, ... 95%-ы ... ... тиеді. Соңғы
онжылдықта мүнай мен газды түтыну азайғанымеи, шикізат талшылығы айкын
байкалуда. Сондықтан сырттан әкелінетін ... ... ... істейтін
елдегі 6 мү.наЙ өңдеу зауыты толык куатында жұмыс істемейді.
Кемір өндіру көлемі де екі есеге кыскарған. Елдегі ен ірі өрі ең ... жылы ... ... ... ... ... ... көмір
өндіріледі. Жалпы, ел бойынша көмір өндірісінде 1 млн-ға жуык адам жүмыспен
камтылған. Жүздеген метр ... ... ... ... ... ... ... үдайы өлеуметтік-экоңомикалык колдауды кажет
етеді.
Өндірілетін электр эиергиясыңың 40%-ға жуығын елде жүмыс істейтш 5 АЭС
береді. ... ... ... ... ... негізделген ірі жылу электр
станцийлары (Углегор, Запорожье, Кривой Рог жөне т.б.) жүмыс істейді. Елде
1991 жылы 298 млрд кВт/сағ электр ... ... 2004 жылы ... 181 млрд ... шамасында ғана болды.
ТМД елдерінің аумактык еңбек бөлінісінде Украина қара шталлургия саласымен
көзге түседі. Бүл сала жалпы өнеркәсіп ... ... ... ... жыл ... 50 млн ... ... темір кенін өндіреді, оның 20 млн т-ғ-
а жуыгы экспортқа жвнелтіледі. Мүндағы Кривой Рог темір кені ... ... ... ТМД ... ... тек ... ... магнит аномалиясына
(КМА) ғана жол береді. Қара металлургиянын байырғы орталыктары (Кривой Рог,
Мариуполь, Днепропетровск, Запорожье, Донецк) кокстелетін көмір өндіретін
Донецк алабьша ... ... ... байырғы маманданған саласының бірі — мжиина жасау ... ... ... ... ... ... ... саланың да дамуын тежеп отыр. Әсіресе ауыл шаруашылығы машиналарын,
соеіьш ішінде ... ... 5 ... ... ... ... күрделі
техника, электрондык есептегіш ңүралдар ендірісі мүлде токтап қалған. Жеңіл
автокөлік жасау кәсіпорындары да дагдарысқа үшыраған. ... ... ... Киев, Донецк, Львов, Запорожье (автомобиль жасау),
Днепропетровск, Луганск (теміржол жөне ауыр машиналар жасау), Николаев,
Керчь, Херсон (кеме жасау).
Украина өнеркөсібтің маңызды ... бірі ... ... ... ... ен ... шикізат көзіне байланысты болады. Бүл сала
кәсіпорындары шикізат ретінде кара металлургия мен кокстеу вдлдыктарын,
жергілікті түздар мен ... ... ... газ бен ... ... ... ... шығарады. Әсіресе минералды тьщайтқыштар (Одесса,
Винниііа, Горловка), күкірт кышкылы, сода, пластмасса мен химиялык.
талшыктар ... ... ... ... ... орын алады.
Ауыл шяруашылығы. Елдін ауыл шаруашылык күрылымында әнім келемі жөнінен
егіншілік пен мал шаруашылығы бірдей дерлік орын алалы. Дегенмен ... мал ... өнім ... ... ... ауыл ... ... зональщ сипаты төн. Өсімдік
ишруашылыгы дөнді жөне техникальщ даңылдарды өсіруге маманданған. ... ... ... ел аумағында дала жвне орманды дала зоналарынын
басьімдығы алғышарт болады. Елдегі жыртылған жерлердін жалпы ауданы — ... 291 мың га. ... ... жалпы егістік көлемінің жартысын алып
жатыр. Бидайдын түсімділігі жөнінен Украина ТМД елдері арасында жетекші
орындардың бірін алады, жергілікті дикандар өр ... ... ... ... енім жинайды. Соған карамастан Украина 1994 жылдан бері астык сатып
алатын болды. Бидайдан баска жүгері, арпа, ... ... ... ... ... күріш күтіп-бапталады. Техникалық дакылдар
арасында кант кызылшасыньщ орны ерекше, ол, негізінен, орманды далада
өсіріледі (косьшшадағы 11-кестені карандар). Жергілікті шикізат негізінде
жүмыс істейтін қант ... ... ... ... ... ... ... аудандарында өсіріледі. Дала зонасында —
күнбағыс, Полесье мен Батыс Украинада — зығыр, ал оңтүстікке карай күлмад,
темекі алкаптары орналасқан. ... ... ... ... ... бар. ... ... әсіресе ірі қалалар мен енеркәеіп
орталыңтары маңында шоғырланған. Карпат сырты мен Қара теңіз жағалауы,
Карпат сырты жүзімдіктерімен өйгілі, Кырымда хош ... эфир ... ... раушан гүлдері өсіріледі (25-суретке караңдар).
Мал шаруашылыгы елдін барлық аудандарында дамыған, бірақ олардын мал
түрлеріне байланысты мамандануы айқын байкалады. Шошкд ... ... ... дала ... ңой ... орманды дала зонасында жөне
Карпат пен Полесьеде дамыған. Ірі кара мал басы ... ... 2 ... ... ... ТМД елдері арасында оның саны (7,2 млн) бойынша
Ресейден ... ... ... ... 12-кестені каравдар). Ірі кара
мал мен қүс шаруашылықтары, негізінен, ірі ... мен ... ... ... ... ... ... елдегі жайылымдар мен
шабындыктар ауданы — 7 млн 504 мың га.
Украинада эконожиканың басқа салаларышн салыстырганда ауыл шаруа-шылыгы.
өндірісітң қар^ылы. онша төмендеген жоқ ... ... ... ел ... ауыл ... ... аудандық сипатынын өзгеруі, ауыл шаруашылық нарығы аукымынын
тарылуы бүл ... ... ... ... отыр.
Көлім ңатынасы. Республиканың көлік жүйесі көліктің барлык түрлерін
біріктіреді. Украина аумагы аркылы Ресей мен Орта Азиядан ... ... ... ... ... ... ... транзиттік
катынастар басты орын алады.
Көлік түрлері арасында теміржол көлігінің маңызы ерекше. Жалпы,
■(еміржолдардын узындығы 23 мың км-ге жетеді, ... ... ... 38 км) жөнінен көптеген елдерден алда түр. Теміржол көлігінін
үлесіне жалпы жолаушы тасымалыңыд 64%-ы тиесілі.
Маңыздылығы жөнінен 2-орынды автомобиль ... ... оның ... ... 34%-ға тең. ... ... 100 мьщ ... жететін тас
жолдар барльщ дерлік елді мекендерді бір-бірімен байланыстырады. Өұе ... ... ... ... ... ... ... жөне теңіз порттары аркылы Украина 80-нен астам елдермен байланысады.
Ірі теніз жөне өзен порттары: Одесса, Ильичевск, ... ... ... ... ... көлігінщ жергЬгікті ғана емес, хальщаралық та мадызы бар.
Украина аумағы аркылы Ресейден Еуропа елдеріне ... ... ... мен «Одак» газ кұбыры өтеді.
Сыртщы экономикальщ байланыстары. Украинаньщ ТМД елдерімен саудасында
импорт экспорттан ... ал алыс ... ... ... ... басым. Бүл — елдің сыртқы саудасына тән басты белгі. ... ... ... ... ... ... мөнге ие. Украина
импортпының кұрылымында 1-орында мүнай мен газ тұр; ел ... ... ... ... ағаш ... ... өнеркесіпке кажетті
шикізатты да сатып алады. Экспортпца — қара металл прокаты, күбырлар,
ферроңорытпалар, машина жасау ... ... ... ... ... ... әкономикалык байланыстары жедел каркынмен дамып
келеді. Қазақстанда 50-ден астам украиналық жөне бірлескен көсіпорын ... 2004 жылы ... ... ... үлесі 1,4%-ды. ал
импортындағы үлесі 5,7%-ды күрады. Қазакстанның 2004 жылы Украинаға
экспортының жалпы көлемі шамамен 2 78 млн АВДП долларьш кұраса, осы ... 722 ... АҚІН ... өр ... ... ... ... айһірмашыльщтары. Украина аумағьш шаруашылырының мамандану сипатына,
әлеуметтік-экономикалық ерекшеліктерше карай бірнеше ауданға: Донецк-Днепр
бойы, Онтүстік және Оңтүстік-Батыска бөледі.
Донецк-Днепр бойы ауданы жергілікті ... ... ... мен ... ... ... ауыр өнеркәсіп салаларына маманданған. Ауданда ел
экономикасында маңызды рөл аткаратын өнеркәсіп орталыктары: Харьков,
Донецк, ... мен ... ... ... ... саны жөнінен
елдегі екінші ірі кала, мүнда шамамен 1,7 млн адам түрады. Негізі 1655 ... бүл кала аса ірі ... ... және ... ... ... болып
табылады.
Донецк алабы аумағында шахталардан шығарылған бос жыныстар, тау төрізді
үйінділер террикондарды қүрайды. Ңұнарлы ауыл шаруашылык жерлерін ... ... ... ... ... ... ... үлкен зиян
келтіруде. Дара металлургия мен кокс химиясы ... да ... ... ... ... ... ... салаларының күшті дамуымен
ерекшеленеді. Маманданған салалары — кеме және порт жасау, ... ... ... ... егіс ... ... дақылдар, көкөніс
және бакша дақылдары, күнбағьіс есіріледі. Жеміс бактары мен жүзімдіктер де
едөуір алкапты алып жатыр. Жергілікті рекреациялык ресурстар негізінде
кальштаскан ... ... да ... Ірі ...... Херсон, Керчь.
Оңтуктік-Батыс аудан агроклиматтык және су ресурстарына бай, яғни ... ... ... ... бар. ... баска аудандарына
қарағанда еңбек ресурстарымен де жеткілікті камтамасыз етілген. Минералдьщ
шикізаттың мол коры ... ... ... ... ... ... ... айқындайды. Ауданда манызды ауыл шаруашыльщ
өнімдері — кант кызылшасы, астык, көкөніс және сүт өндіріледі. Ірі
калаларда машина ... ... ... ең ірі қала — ел ... ... халқыаың саны жөнінен ТМД бойынша
тек Мөскеу, Санкт-Петербургка ғана жол береді. Қала ежелден-ак шығыс
славяндар мен ... ... ... және ... ... бойындағы
маңызды орнына байланысты астаналык қызмет аткарған. Едзіргі кезде Киев
елдің әкімішлік-саяси, әкономикальщ орталығы болумен катар, славян
мәдениетшін тарихи мұралары сакталған орын ... де ... ... ... ірі кала ...... XIII ғасырда каланған ежелгі
калалардың бірі, оның ресми символы арыстан болып табылады. Қала
орталығында өткен ғасырлардың сөулет ғимараттары сакталып калған.
Украинадағы ен ескі ... осы ... ... ... ... ... ... электроника, күрал-жабдыктар жасалады.
20-тақырып. МОЛДОВА РЕСПУБЛИКАСЫ §54. Молдова
• Жерінін ауданы — 33,7 мың ... ... — 3,4 млн адам (2004 ... ... — Кишинев.
• Мемлекеттік кұрылымы — республика.
• Мемлекет басшысы — президент.
• Зан шығарушы органы — парламент.
... тілі — ... ... ... ...... ... орны, табиғат жагдайлары мен ресурстары. Республика ТМД-нын
онтүстік-батысында, Прут пен Днестр өзендерінің аралығында орналасқан. Ол
Украинамен жөне Румыниямен шектеседі. Моддова шаруашылъщ жағынан ... алып ... Оның жер ... үстірттер мен ойпаттар алмасып
отырады. Олардьщ ішінде Орталык Моддова немесе Кодралар ерекше көзге
түседі. Ол өзендердін терең ... ... ... ' тегіс
беткейлері бақтар мен жүзімдіктер өсіруге өте колайлы. Кодралар — өзінің
табиғат жағдайы бойынша дүние жүзіндегі жүзім ... ... ... ... ... Жазы үзак өрі ... Қысы ... әрі жүмсак-
Жылына түсетін жауын-шашын мөлшері аз (солтүстікте — 500 мм, ал ... ... ... ... ... колдан суландыруды кажет етеді.
Топырақ-климат ресурстары республиканын негізгі табиғи байлығы бодып
саналады. Климаттың температуралык режімі жөне күнарлы кара ... ... және ... өсіруге өте колайлы. Аумағының 80%-ы ауыл
шаруашылығының үлесіне ... оның 12%-ын гүл ... ... ... алады.
Днестр, Прут өзендерінің және онын салаларыньщ Молдова шаруашы-лығында
маңызы өте зор. Олар су мен әнергияның негізгі көзі болып ... ... кеме ... да ... аумағы пайдалы казбаларға өте кедей. Мүнда тек қүрылыс
материалдар өндірісіне керекті шикізаттар коры ғана бар. Молдовада отын
ресурсы аз болғандықтан оны ... ... ... ... халкы өте тығыз орналаскан республика. Мұндағы халықтың
орташа тығыздығы 1 км2 жерге 119 адамнан келеді. ... ... ... (64%) ... Баска үлттардын ішінен орыстар (14%),
украиндар (13%) басым. Олар Днестрдің сол жак жағалауьщда көп коныстанған.
Елдің оңтүстігінде гагауыздар (3,5%) ... ... ... бөлігін ауыл
тұрғьшдары (54%) алады. Соңғы онжылдықта өнеркөсіптің өркендеуіне
байланысты кала тұрғындарынын саны да есіп отьгр. Кишинев, Бельцы, ... ... ... саны 100 мын ... ... ... шаруашылык кешендеріндегі алдьщғы орынды ауыл
шаруашылығы, тамак өнеркөсібі, машина жасау жөне жеңіл индустрия алады.
Сонымен қатар электр ... мен ... ... дайындау
өнеркөсібі де дамыған.
Тамац өнеркәсібі әр түрлі ауыл ... ... ... ... Оның консервілеу, кант, шарап жасау, май шайкау және темекі
сиякты салалары бар. Бау-бақша дакылдарын консервілеу өнеркөсіптері
тасымалдауға киындық туғызады. Өндірістердін көбі республиканың ... ... ... ... ... ... Бендеры сиякты ірі
калаларда салынған.
Қант шығаратын зауыттар Молдованың солтүстігінде, яғни кант ... ... ... орналаскан. Олардың ен ірілері — Дондюшаны, Бельцы,
Рыбницы сиякты калаларда шоғырланған.
Май ... ... ... ... мен ... ... майын алатын)
өнеркасіптер ел аумағында біркелкі орналаскан. Казіргі кездегі ең ірі
зауыттары Бельцы мен Бендеры калаларында ... ... ... көне ... ... ... ... пен . конъяк
шығаратын кәсілорындар жүзімдіктері көп ... ... және ... орын тепкен. Ал ең ірі шарап-коньяк комбинаттары: Кишинев пен
Тираспольде.
Темеківнеркәсібі—негізінен, республиканын темекі өсіретін солтүстік жөне
орталык аймактарында дамыған.
Машина жасау — соңғы ... ... ... ... (Кишинев), кызан жинайтьш комбайндар (Бельцы), ауыл шаруа- .
шылығына және ... ... ... ... ... ... ... (Кишинев) қарқындап дамуда. Машина жасау өнеркөсібі Молдова
металлургияльщ өңдеу зауытынын (Рыбница) металын және Украина-дан
өкелінетін шикізатты пайдаланады.
Жеңіл өнеркәсіп шеттен өкелінетін шикізатты ... ... ... ... мата ... комбинаты) жөне жібек мата (Бендеры)
шығарады. Кілем токитын үлкен комбинат та (Унгены) жұмыс жасайды. Сонымен
катар тігін, токыма, былғары аяңкиім ... ... ... ... ... ... жабынкыш (черепица), бакалшықтардан түрлі
блоктар, шифер, темір-бетон сиякты кұрылыс өнімдерін шыгарады.
Электр ... ... ... ... рөл ... Днестр
өзеніне Дубоссар СЭС-і, ал Прут өзеніне Румыниямен бірлесе отырып СЭС
салынған. Аса ... ... ... ... ... ... жүмыс
жасаса, ал Кишинев, Тирасполь мен Бельцы калаларында сырттан өкелінетін
отынды пайдаланатьш ЖЭО бар.
Ауыл шаруашылығы. Молдованың ауыл ... ... ... ... ... мал ... ... болуы. Өсімдік
шаруашылығынын үлесіне ауыл шаруашылығындағы жиынтык ©німнің 70%-ы тиеді.
Астык (жүгері жөне ... ... жөне ... ... ... күнбағыс,
эфир майы) дакылдар мен бау-бакша өсіріледь Жүзім-діктер мен бақтар кенінен
тараған. ... ... ... көрсеткіші бойынша Молдова ТМД-да
Әзірбайжаннан кейінгі 2-орынды алса, ал жеміс-жидек жинаудан ТМД-да 3-
орьшды (Украина мен Рессейден кейінгі) ... ... ... ... грек жаңғағы өсіріледі.
Молдовада мал шаруашылығы да жаксы ... ... ... ... ірі ... шошка жөне қаракөл кой түқымдары өсіріледі. Күс
шаруашылығымен де шұғылданады.
Көлік. Молдовада теңіз көлігінен басқа, казіргі кездегі көліктің барлык
түрі дамыған. Жүк ... ... ... ... мен ... ... ... Теміржолдың үзындығы 1 мьщ км-ден асады. Бүл жолдар
бойымен республиканьщ ТМД жөне Шетелдік Еуропа елдерімен ішкі ... ... ... ... ... ... ішкі жол ... атқарады.
Газ күбырлары аркылы Украина мен Ресейден табиғи газ ... ... ... ... әуе ... да рөлі ... КАВКАЗЕЛДЕРІ §55. Жалпы шолу
Геоғрафиялық орны мен қүрамы. ... — Қара және ... ... ... ... ... өңір. Мүнда ТМД күрамына
енетін үш ел орналаскан (36-кестені карандар).
Үлкен Кавказдьщ биік жоталары аркылы Ресей ... ... ... ... Қара тещз ... ... Украинамен, ощустігінде Түркиямен,
Иранмен, ал Каспий тенізі аркылы Түрікменстанмен шектеседі. Еуропа мен
Азияньщ тоіысында жатуы және халыкаралык тещз жолдарына ... ... ... орны ... ... да ... болатьш.
36-кесте
Кавказ елдері
|Елдер |Өзірбайжан ... ... |
| ... ... ... ... |86,6 |69,7 |29,8 ... км | | | ... млн адам |8,3 |4,3 |3,2 ... ж.) | | | ... |Ваку ... ... ... ... ... ... |
|күрылымы |республика | | ... ... ... |президент |
|Зан ишғарушы |парламент |парламент ... ... | | | ... ... |грузин тітіі|армян тілі |
| ... | | ... ... |манат |лари |драм ... ... ... ... да, ең алдымен, географияльщ орнымен
аныкталады. Кавказ аркылы шығыс пен батысты, солтустік пен ... аса ... ... ... ... Сол ... бүл ... басты жол қиылысы» деп те әтайды. Мүнда Ресей мен Орта Азия
елдерінщ, Иран мен Түркияның экономикалық және ... ... ... ... бен ... теңізі жағалаулары бойымен маньізды көлік «дөліздері»
өтеді. Алайда бүл ... ... ... ... ... ... саяси және әкономикалык тү.раксыздык кедергі келтіруде. Сол
себепті Каспий теңізі мүнайын Иранға, Еуропаға тасымалдау ... ... ... картасыньщ калыптасу кезеңцері. Біздід жыл санауымыздан бірнеше ... ... ... ... пен мал ... дамып, металдан бүйымдар
жасау өркендей бастады. Бағзы замандардан бері ... ... ... ... ... ... куатты мемлекеттері (Урарту, Иберия, Колхида және
т.б.) пайда ... ... ... ... ... ... б.з.д. VI ғасырда мемлекет ретінде қалыптасқан. Еуропа
мен Азия елдері ұшін байлық пен молшылықтың ордасындаи болған Колхида іалай
аңыздарға арқау бопған. Гректердің ... ... ... Ясон ... ... ... ... іздеп арнайы сапарға аттәнған.
Шындығында да, аса бай бопған бұл ... ез ... ... мен ... ... малы ... Ел ... металл
өңдеумен, зергерлік және саз балшықтан бұйымдар жасаумен де айналысқан.
Б.з.д. I ғасырда Колхида қуатты Рим империясының құрамына енуге мәжбүр
болды.
Табиғат ресурстарына бай және ... ... ... ... ... ... ... аз болған жок. Рим империясы мен Араб
халифаты, Иран мен Түркия ұзак уакыт бойы Кавказды ьщпал аймағьша бөлісумен
болды. Үзақ ... ... ... мен халыктардың көші-коны, ұлттар
мен ұлыстардың араласуы жүрді. Сол себепті шағын аумакты қамтып жаткан
Кавказ жерінде халықтың үлттык кұрамы аса күрделі. ... ... ... ... ... ... ... жоғары деңгейде дамуы
кайталанбас үлттық мөдениет негіздерінің сақталып калуьша себепші болды.
Кавказ хальщтарының тағдырында солтүстіктегі куатты көрщісі Ресеймен қарым-
катынасы да ... рөл ... жылы ... ... ... ... еніп, 1801 жылы толығымен
Ресейге қосылды. Орыс-түрік, орыс-парсы соғыстарының нәтижесінде Солтүстік
Әзірбайжан (1826 ж.) мен ... ... (1828 ж.) ... Кавказдың қапған
бөлігі Ресейге күшпен бәғындырылды. Мәселен, тау халықтары ... ... жж.) ... соғысы барысында Ресей әскеріне жан аямай қарсылық
көрсеткенімен, үлы көрші дегенІне жетті. Жаппы алғанда, Кавказ елдерінің
Ресейге қосылуы XIX ғасырдың соңына қарай ... ... ... ... ... экономикасымен біртүтас жүйеде дами
бастаган Кавказ елдерінде экоиомикалык, мәдени өрлеу басталды. Калалар мен
өнеркәсіп орталықтары үлғайып, көлік катынасы жаксарды.
Қазан ... соң ... ... ... Кеңес үкіметінің
орнауы нәтижесінде алғашкы жылдары жеке ұлттық мемлекеттер калыптасып,
дамыды. 1922 жылы Әзірбайжан, ... жөне ... ... сырты Кенестік
Социалистік Федерацияльщ Республикасының күрамьгаа енді. Бүл федерацияльщ
кұрылым 1936 жылы ... өр ... КСРО ... жеке мемлекет ретінде
енді. КСРО күрамында бірге болған жылдарында Одаңқа енген ... ... ... ... ... 1991 жылы ... жана
кезеңіне етті. Каншама ғасыр бойы жүздеген үлттардың бесігі болған Кавказ
жерін төуелсіздік таны ... ... ... дағдарыс жайлап,
үлтаралык кикілжіңдер көбейді. Қазіргі кезде Кавказдың оңтүстігінде ТМД
қүрамына енетін төуелсіз мемлекеттер — Әзірбайжан, Грузия жөне ... ... ... мен ... ... жерінің табиғаты алуан түрлі,
мұнда таулы ландшафтылар басым келеді. Кавказ аумағында Ежелгі Орыс
платформасы мен жер ... ... ... болып табылатын Кавказ
катпарлы аймағы түйіседі.
Аймактьщ солтүстігіндегі Үлкен Кавказ біртұтас тау ... ... ... ... ... Қара ... бен Каспий теңізі аралығында
1100 км-ге созылып жатыр, ені шамамен 180 км. Орталык бөлігі ... ... ... жота мен ... ... ... ... жөне кесе-көлденең
жатқан көптеген басқа жоталар келіп қосылады. Үлкен Кавказдын орталық
бөлігінде оның ең биік ...... ... (5642 м) ... ... тау асуларының өзі 2000 м-ден жоғарыда орналасқан. ... ... ... аса ... тас ... ... ... тауларында карстык
үнгірлер өте көп. Олардын арасындағы ең ірісі Грузиядағы Жаңа Афон үңгірі,
оның үзындығы 3285 м-ге ... ... ... тік жартасты аңғарлары мен
биік шындары альпинистер назарын ... ... ... ... ... алышнистер де жиі болады.
Үлкен Кавказдың карлы жоталары Сурам жотасы аркылы онтүстіктегі Шші
/^газбе«жалғасадьі.КішіКавказоданәріжанартаульщ^4рлляк таулы қыратына
үласады. Сөнген ежелгі жанартауларды ... ... ... ... ... ен биігі — Арагац жанартауы (4090 м). Алып Арагацтьщ көрінісін»
Армения астанасы — ... ... күн ... ... ... ... ен әдемі үйлер мен ғимараттар Арагацтан өндірілетін алкызыл
туфпен капталған.
Сурам жотасынын батысында әйгілі Колхида ойпаты ... ... ... теніз жағалауындағы жщішке алабы ойпатты келеді, мүнда өйгілі емдеу-
сауьщтыру жөне демалыс орьгадары орналаеқан. Сурам жотасынан шығыска карай
Кура-Аракс ойпаты жатыр, ол ... ... ... ... тау ... ... ... алуан түрлі пайдалы цазбашрдыц
калыптасуына негіз болған. Тауаралық иіннід шығысы мен ... ... ... кен ... бар. ... кезде мүнай тек кұрлыктағы кен
орынларынан ғана емес, кайранда орналаскан үңгымалардан да өндіріледі.
Әзірбайжаннын орталык бөлігіндегі Нафталан қаласы маңында ... ... ... түрі — ... ... бүл — ... ... бірден-бір кен
орны.
Грузиядағы Ткварчели және Ткибули алаптарында көмірдін ... мол коры ... ... ... коры Кавказдын катпарлы күрылымымен байланысты
болады. Грузиядағы Чиатура марганец кен орнынын әлемдік манызы бар, бүл
елде полиметалдардьщ да коры едәуір. Темір, ... ... ... мыс ... ... ... кен орындарында өндіріледі.
Кавказ алуан түрлі қүрылыс материалдарына (цемент ... ... ... және т.б.) да ... ... ... өте ... болып келеді, бүл, ен алдымен, жер
бедерінщ өзіндік сипатымен ... ... ... ... ... климат белдеулерінін аралығындағы климат шебі ретінде де
маңызы зор. Бүл аса биік тау жүйесі оңтүстігіне суык ауа ... ... ... ... ... ... бірнеше
жүз километр солтүстікке вжылжыган». Сол себепті Кавісаз елдерінің климаты
салыстырмалы түрде жүмсак. болады, климат айырмашылығы тауаральщ ... ... ... ... ... ... ... ауа массаларыньщ
жолында орналасқан Колхида ойпаты аумағында жылдык жауын-шашын мелшері
2000—3000 мм-ге жетеді. Қыс өте жылы, ... кар ... ... ең салкьга ай — акпан, оның орташа температурасы +6"С, температура
өте сирек жардаида ғана 0°С-тан төмендейді. Кұрғак континентті ауа ... ... ... ... ... тән. ... алганда, Кавказ
сыртының климат жағдайлары алуан түрлі ауыл шаруашыльщ дакылдарын өсіруге
мүмкіндік береді. Мүнда ... ... ... ... ... ... жүзім) баска, субтропиктік белдеуге төн цитрустар, шай бүтасы
өсіріледі-
Кавказ тауларында климат жағдайлары ... ... ... ... м биіктікте шілденід орташа температурасы +14°С, ал 3600 м ... ... ғана ... Биік ... ... кыс аязды, кар калын (2—4
м), тау асуларында карлы борандар жиі согады.
Кавказ өзендері кысқа болуымен жөне мол сулылығымен ерекшеленеді, олар ... ... ... алаптарына жатады. Аймақтағы ірі өзендер — Кура
(Аракспен бірге), ... ... ... ... ... ... алатын, ағысы
жылдам бүл өзендер жыл сайын орасан мол борпылдак жыныстарды ағызып өкеліп,
атырауына жинайды. ... ... ... жылына орташа есеппен 10 млн м3 бос
жыныстарды тасымалдайды, сол себепті Поти каласы манында ... ... ... ... Өзендер, негізінен, жаңбыр суымен, еріген мұздык суларымен
толығады.
Шырыстагы өзендер көбінесе егістіктерді суару үшін пайдаланылады, ал ағыны
қатты тау өзендерінде СЭС ... ... ... аса ірі көл ... ... ... ... 1416 кмй болатьш бұл ағынды тау көлі 1916 м
биіктікте орналаскан. Кел мен ... ... ... ... аумағына
енеді. Грузин жерінде 950 м биіктікте өте өдемі Рица көлі (терендігі — 116
м) орналаскан. Үлкен Кавказда мұздықтар тараган. Олардың жалпы ... ... ... ... ... ... Оңтүстікбеткейде
солтүетігіне кдрағанда кар сызығы шамамен 200—300 м-дей жоғары жатыр.
Кавказда мүздыктардың қаркынды еруі нөтижесінде және мол жауын-шашыннан соң
сел жиі ... ... ... бар ... ... да бай, олардың қүрамы өр түрлі
болып келеді, Мөселен, Грузияда 2 мыңнан астам минералды су көздері
табылған, олардың негізінде ондаған емдеу ... ... ... ... ... ... ... суымен өйгілі Боржоми, ыстык радонды сулары
бар Цхалтубо сауыктыру орны көзге түседі. Әзірбайжанда Апшерон түбегіндегі
йодты-бромды, сульфидті минералды сулары, емдік ... ... ... ... кышкылға бай минералды сулары кеңінен пайдаланылады.
Арменияда 300-ден астам емдік қасиеті бар су көздері барланған. ... ... ... ... ... ... шипалы суына
өте үксас Джермук зонасы орналаскан.
Кавказдың топыраң жөне өсімдік жамылгысы биіктік белдеулік пен ендік
зоналылык зандылықтарына сөйкес таралған. Үлкен ... ... ... ... ... жапырақты (шамшат, емен, шегіршін,
үйенкі) ормандар алып жатыр. Олар біртіндеп маіщарағайлы-шыршалы (шығысында
қарағайлы) ормандарға, 2000 ... ... ... мен ... ... ... ... белдеулердін негізгі топырағы — орманның коңыр
топырағы. Шамамен 2400—2900 м аралығында субалыгі және ... ... ... ... ... топырактары басым.
Жылы, ылғалды субтропиктік климат тән Колхида ойпатынын солтүстігінде сары
топырақ, ... ... ... ... тараған. Бүл топырактардың
күрамында темір мен алюминий косылыстары бар, өте күнарлы келеді. Ойпатта
батпакты топырақ түрлері де кенінен ... ... ... мен ... тау ... топырақ түрлерінін күрамы өте бай, лианалармен
көмкерілген субтропиктік ормандар басым. ... ... ... ... ... ... ... зерттеу мақсатьшда Колхида қорығы,
Батуми бота-никалык бағы үйымдастырылған.
Ормандар — ... ... ... ... ... ... ... 40%-ын, Армения аумағының 11%-ын алып жатыр. Әзірбайжанда
ормандар Талыш тауы мен Ленкорань ойпатында ғана сакталған. Ормандардьщ
аумағы кысқарғанымен, түрлік күрамы бай. ... ... ... кездесетін
түрлері, жібек акациясы, темір агаш, тис, самшит, лавр жөне т.б. ерекше
ағаш ... ... ... ... ... ... ... сан-салалы
ауыл шаруашылығын дамытуға табиғи негіз болады.
§56. Ішкі ...... ... ... ... алып ... ... Ол Кавказ елдері арасында жерінің ауданы мен халкының
саны жөнінен жетекші орында. Солтүстігінде Ресей Федерациясымен, батысында
Грузиямен, оңтүстік-батысында Армения жөне Түркиямен, ал ... ... ... ... шекаралары табиғи шептерге (Үлкен
Кавказ, Кіші Кавказ жөне Талыш ... ... ... ... ... ... теңізі суларымен шайылып жатыр, сол себепті
Түрікменстанмен жөне Қазакстанмен де ... ... бар. ... негізінде елдің географиялық орньш экономикалык және геосаяси
түрғыдан колайлы деп бағалауға болады.
Әзірбайжан мемлекеті өкімшілік жағынан 61 ... ... ... ... ... автономиялык республикасы енеді. Нахичевань
автономиялык республикасыньщ елдін негізгі аумағымен ортақ шекарасы жок, ... мен Иран ... ... ... ... ... қүрамында
болған Таулы Карабах автономиялық облысы бірнеше жылға созылған ұлт
араздығы негізінде (халкынын 87%-ы армяндар ... ... ... ... Цазіргі кезде Таулы Карабахтың басшылары өз аумағьш төуелсіз республика
деп есептейді. 2004 жьглы ... ... 8,3 млн адам ... ... ... 52%-ды кұрады. Халықтың орташа тығыздығы 95,4 адам, өсіресе
табиғат ... ... ... ... мен ... ... халык
тығыз коныстанған. Биік таулы аудандар мен Кура жазығының шөлейтті
бөліктерінде халықтың орналасу тығыздығы темен.
Өзірбайжанда туудың жалпы көрсеткіштері соңғы он жылда ... ... жылы — ... 2000 жылы — 157да), көршілес Грузия мен Арменияға
карағавда өлдекайда жоғары. Табиғи өсу 2000 жылы 9%о-ні күрады. Табиғи
өсудің осы каркыны ... ... ел ... екі ... ... үшін 161 ... — көп ... ел, бірак соңғы онжылдыкта орын алған үлт ... ... емес ұлт ... ел ... ... аударуға мөжбұр
болған. Сонымен қатар Таулы Карабах мөселесіяе байланысты Армениямен ... ... ... ... тарихи отанына кайтты. Сол
себепті қазіргі кезде ел халқының үлттық күрамында әзірбайжандар үлесі
артып отыр. Олар халыктың 82%-ын, орыстар 6%-ын, армяндар 5%-дан ... Елде ... ... ... ... ... авар) мен түрік,
күрд, татар, украин тәрізді үлттардың өкілдері де түрады. Негізтен,
әзірбайжан (мемлекеттік тіл), орыс жөне ... ... ... ... ... ... мүсылмандар басым, сондай-ак христиан дінінің
лравослаеие тармағьгаың өкілдері де ... ... ... ... ... салыстыриалы түрде төмен,
жүмыссыздық артуда. Таулы Карабах мәселесіне байланысты Армениямен 1988
жылы басталып, күні ... ... ... ... ... босқындар саньш
арттырыл отыр. Мүньщ бәрі әлеуметтік салада едәуір мәселелер туындатады.
Кенес Одағы кү-рамында бо лған ... ... ... ... маманданған салалары күшті дамыған ел ретінде көзге түсетін.
Шаруашылык үзак уакыт бойы елдің сапалы мүнай корына негізделіп келді.
Қазіргі кезде де ел ... ... ... ... ... дамитын отьш-энергетика кешені жетекші орын алады.
Барланған мүнай коры (шамамең 4 млрд т) женінен Әзірбайжан ТМД ... ... ... ... ... барлык мүнай корынын 4/5 бөлігі
теңіз кайранындағы кен орындарынын үлесіне тиеді.
Кеңес Одағы ыдырағаннан кейінгі жылдары Каспий қайраңындағы кен орындары
бөліске ... ... ... ... 5 ірі теңіздік кен орны:
Гюнешли, Чираг, Азери, Нефтяные Камни, ... бар. Ашық ... ... ... орналасқан жасанды арапдар мунай өндіру орталықтарына
айналған. Мұнай өндіру мен ... ... ... ... ... рөл ... Оның ... Каспий теңізіндегі ең ірі флотилия
бар, онда 300-ден астам ... ... ... ... ... 1991 жылы 11,7 млн т болса, 2004 жылы бүл көрсеткіш
15,5 млн т-дан асты. Ел өнеркәсібінін көптеген басқа салалары ... мен ... ... байланысты. Өңдірілетін электр энергиясьшын 90%-дан астамын
мүнай мен газға негізделген жылу ... ... ... ... ... ... ... тығыз башіаныскан, мүнда д&стүрлі өнім
түрлерімен катар синтетикалык каучук, шина, пластмасса, жасанды ... Ірі ... — Баку мен ... жасау саласының мамандану сипаты, ең алдымен, отын-энергетяка
кешенінің дамуымен анықталады. Еддін машина жасау ... ... бері ... мен газ ... қажетті кұрал-жабдықтар (ен
алдымен, бүрғылау кондырғылары) жасалады. Кезінде каркынды дамыған прибор
жасау, электр ... мен ... ... ... ... терең
дағдарысты басынан кешіруде.
Әзірбайжанның ауыл шаруашылыгы суармалы алқаптарды игерумен байланысты
дамуда. Егістік жерлердің жартысынан астамы ірі бөгендерден тартылган
каналдар ... ... ... ... ... ... мақта, малазықтық
жөне техникалык дакыддар күтіп, бапталады. Тау бөктерлерінде жүзімдіктер
мен бау-бакшалар орналаскан (26-сурет). Кура-Аракс ... ... кой ... ... ... береді. Жергілікті
ресурстарға негізделген дөстүрлі салалар катарьша балык аулау мен жібек
шаруашылығын да жатқызуға болады.
Көлі.к жуйесіиде теміржолдардың үлесі жоғары. ... ... ... — 1800 км, ал 1000 кма ... ... ... 24,5 ... Әзірбайжан аумағы арқылы Ресейді Иранмен жалғастыратын халыкаралық
теміржол өтеді. Жүк айналымы ... ... ... ... ... Баку ... ... Красноводск) аралығындағы паром аркылы Орта Азия
мемлекеттерімен карым-катынас жүзеге асырылады. Жүк пен жолаушы тасымалында
тас жолдардьщ да үлесі айтарльщтай. Елде 1000 км2 ... ... ... ... 264 км, бүл көрсеткіш бойынша Әзірбайжан ТМД елдері
арасында Грузия мен Молдовадан кейінгі 3-орынды алады. Күбыр көлігінің де
маңызы ... ... ... сыртқы әкономикалык байланыстарында ұзак жылдар
бойы Ресей жетекші орын алып ... ... 1995 ... бері Ираннын үлесі
күрт артты. Түрікменстан және Украинамен сырткы сауда көлемі де үлғаюда.
Өзірбайжан импортында азык-түлік өнімдері (65%) ... орын ... ... ... ... ... ... алғанда, импорт көлемі (1007
млн АЦИІ доллары) экспорттан (606 млн АҚІП ... асып ... 2004 ... мен ... ... саудасының жалпы көлемі 303 млн АҚПІ
долларын күрады. Едзакстанда Әзірбайжан Республикасымен бірлескен 34
кәсіпорын жүмыс істейді. Екі ел ... ... ... ... ... мен ... катысты халық-аралык
жобалар негізінде даму болашағы зор.
Армения. Ел солтүстігі мев батысында Грузиямен, шығысында және
онтүстік-шығысында Өзірбайжанмен, ал батысы мен оңтүстігінде Түркиямен
шектеседі. ... ... ... шыға ... ал ... ... Кіші ... асу бермес қиын тау жоталары аркылы етеді. Ел
шебшің басым бөлігін Түркиямен және Әзірбайжанмен ... ... ... тарихи кезевдерде бүл елдермен шекара жанжалы жиі туындаған
болатын. Осынын бәрі ... ... жөне ... ... ... ... — кызғылыкты окиғаларға бай тарихы бар ежелгі мемлекет. Өлемдегі
көне этностардың бірі болып саналатын армян халкы ... ... ... ... өлдекайда бүрын мекен еткен болатын. Қазіргі Армения
аумағында б.з.д. IX ... ... күл ... ... ... ... ал б.з.д. IV ғасырда Армян патшалығынын негізі кдланды. Біздің
заманымыздын басында мемлекет аумағында христиан діні тарала бастады.
Осылайша жаңазаманның 301 жылы ... ... ... ... ... гүлденген Армения калалары сауда мен өнер орта-лыктары болды. X
ғасырдың соңына карай елдін онтүстік ... ... ... алды. Армения
бүдан кейін тағдыр төлкегіне көп ұшырады: сан ғасыр бойы ел аумағы талай
рет сырттан келген жаудьщ ... ... XVII ... ... ... көршісі бүл едді екіге бөліп алды; ел аумағының батысы Түркияньщ, ал
шығысы Ираннын карамағына өтті. ... ... ... ... ... ... империясының күрамына енді.
Тұркияның қол астында қалған Батыс Армения ... бойы ... ... ... ... ... Бұл ... окиғалар армян халкыньщ
тағдырына елеулі ықпал етті: кұртып-жоюдан аман калған армяндар ата қонысын
тастап, бас сауғалауға мөжбүр болды. Әлемнід әр түкпірінде емір ... ірі ... ... ... ... жылы ... ... жөне Әзірбайжанмен бірге Кавказ сырты Кеңестік
Федерациялык Сощіалистік Республиканын кұрамьша енді. 1936 жылы ... ... ... ... ... ... ... Армения Б¥¥, ТМД
мүшесі болып табылады. Республика өз тәуелсіздігін 1991 жылдың 23
кыркүйегінде жариялаған болатьш.
Табиғат жағдайлары мен ресурстары. Бүл шағын елдід табиғат ... ... ... Ел ... 9/10 ... теңіз деңгейінен 1000 м биіктікте
орналаскан, мүнын өзі жер қорыи шаруашылык максатта пайдалануды қиындатады.
Елдің оңтүстік-батыс белігш Арарат жазығы алып жатыр, ... ТМД ... ... және ... калалардың бірі болып саналатын ел астанасы Ереван
орналаскан. Арменияньщ таулы белігі сейсмикалық жағынан ... ... сощы ... жер ... 1988 жылы Сіштак каласы маңында болды.
Арменияның ең биік ...... ... ... Арагац тауы
(4090 м). Ел аумағында түсті металдардың едәуір мол коры шоғырланган.
Әсіресе мыс кен ... ... ... ... Олар ... ... ... орналаскан. Мыстан басңа, Армения молибден кен
орындарымен, алуан түрлі күрылыс материалдарымен (мәрмөр, ... туф ... ... аумары субтропиктік белдеуде жатыр. Қаңтардың орташа температурасы 0° С-
тан 12°С -ка дейія, ал шілденін орташа температурасы ... ... ... ... ... ең көп ... (900 мм) Кіші
Кавказдың батыс беткейлерінде түседі, ал Арарат ... оның ... ... 220 мм ғана. Сол себепті егістік алкаптары колдан суаруды ... ... ... ... ... ... жерде Севан тау көлі-
орналасқан. Көл суы өркашан салқын, тіпті жаздың өзінде оның жағалауында
салқын леп ... ... Көл ... ... ... үйымдастырылған.
Севанға жакын маяда минералды бүлактар негізінде жүмыс істейтін Джермук,
Арзни жөне ... ... ... ... Өзен торы ... ол тек биік ... ... жиірек. Елдегі ен ұзьш өзен —
Аракс.
Халңы. 2004 жылдын сонына қарай Арменияда 3,2 млн халык тұрды, халыктың
орташа тығыздығының көрсеткіші 1 ... 108 ... ... Жер бедерінің
күрделі болуы халыктың коныстану сипатына да ықпал еткен: Армения халкыньщ
жартысынан астамы Арарат жазығында түрады. Табиғи өсу жыл сайьш кыскарып
келеді, ... ... оньщ ... ... тең. Қала ... үлес
салмағы — 67%. Арменияны бірүлтты елдер катарына косуға болады, ... ... 94%-ын ... ... Басқа ұлттар арасында орыстардың,
күрдтердің, грузиндер мен гректердін саны біршама.
Шаруашылығы. Сонғы онжылдыкта ТМД-ның баска да жас төуелсіз
мемлекеттеріндегі сияқты, ... да ... ... ... ... дәуірмен салыстырғанда халықтың өл-аукнты да төмендеп кетті.
Ңазіргі кезде ЖІӨ-нін жан басына шақкандағы көрсеткіші бар ... 560 ... тең (бүл ТМД ... ең ... ... ... Елдегі
жүмыссыздар саны 109 мьщ адамға жеткен, бүл ЭБХ-тың 9%-ын күрайды.
Жүмыссыздык денгейі бойынша ... ТМД ... ... ... ... үлесіне ЖІӨ-нід 34%-ы тиесілі. Өнеркәсіп кұрылымында машина жасау
басым, өсіресе прибор жөне ... ... ... мен ... ... ... байырғы салаларьгаын бірі — жергілікті шикізат көзіне
негізделген түсті металлургия, Бұл ... ... ... электр
энергиясының ташпылығынан өз жүмысын токтаткан. Елде мүнай мен табиғи газ
коры жок, мұнын өзі елді ... ... ... ... ... етуге
кедергі болуда. Электр энергиясы Армян АЭС-і мен Раздан өзеніндегі СЭС
жүйесінде өндіріледі. Соған карамастан жыл сайын жан басына ... ... ... азайып келеді.
Басқа салаларға карағанда, жергілікті шикізат көзіне бағдарланған тамак
өнеркәсібі түракты ... ... ... ... ... ... ... жеміс консервілері) республикадан тыс жерлерге кеп
сатылады. Елде кұрылыс материалдарын өндіретін бірнеше көсіпорын жүмыс
істейді.
Агроөнеркөсіптік кешенде жүзім шаруашылығы мен жеміс өсіру жетекші ... ... ... мен ... ... көпшілігі Арарат
аңғарыньщ суармалы алкаптарында орналасқан. Тауларда бидай мен арпа
өсіріледі. Жалпы алғанда, жыртылатын жерлер ауыл шаруашылығы жерлерінін 2/5
белігін күрайды. Қазіргі кезде ... ауыл ... ... ... ... ел азьщ-түлікпен өзін-өзі қамтамасыз етуге ұмтылуда. Соган карамастан
астык, сүт және ет өндіру келемі кысқарған.
Сыртқы саудадағы негізгі ...... ... ... артуы, ол экспорт
көлемінен өлдекайда артық болып отыр. Ел ... ... газ, ауыл ... ... ... ... ... Елдін сырткы экономикалык байланыс-
тардағы негізгі әріптестері Ресей, Иран жөне Түрікменстан болып табылады.
Грузия. Грузия солтүстігінде Ресеймен, оіггүстігінде Армения ... ... ... ... Ел ... батысында Қара
теңіз суларымен шайылып жатыр. Теңіздік шекараларының болуы елдщ ... ... ... ... ... экономикальщ байланыс-
тарын дамытуга да колайлы өсер етеді. Үлкен Кавказ ... ... ... Кавказбен жалғастыратьгн аса манызды қүрлык жолдары етеді.
Әкімшілік жағынан Грузия 66 ауданға ... ... ... және ... республикалары енеді.
Ел халцының саны 2004 жылы 4,3 млн адамды күрады. Жалпы алғанда, ... саны ... ... ... бері ... үстінде, бүл, ен
алдымен, елдегі өлеуметтік-экономикалык жағдайга байланысты түсіндіріледі.
Басқа мемлекеттерге коныс аударушылар саны артуда. ... ... ... ... ... ... өсуі 2,5 есе азайып, 2000 жылы 0,2%-ды қүрады. Оның
басты ...... ... 2000 жылы туу көрсеткіші бар болғаны — 9°/00і
ал өлім коэффициенті 8°/ПІ, шамасында болды. Ғалымдардын болжауы бойынша,
елде ... ... ... ... ... ... халкьшың екі
еселенуі үшін 462 жыл қажет екен. Халыктың орташа тығыздығы 1 кмй-ге
шамамен 62,3 ... ... ... ел аумағында халық біркелкі коныстан-
баған. Халықтың 9/10 бөлігі абсолюттік биіктігі 1000 м-ге дейінгі
аумақтарда (мүндай аудандар ел ауданының 45%-ы ғана) шоғырланған. ... ... Кара ... жағалауы, Колхида ойпаты мен Кура өзенінщ
аңғарында халык тығыз коныстанған. Кала халқы ауыл ... ... ... ... (56%). Ірі калалары: Тбилиси (1,3 млн адам) мен ... (235 ... ... ... өте ... елде ... ... ұлттың өкілдері
түрады. Грузиндер ел халкының 70%-ын, армяндар — 8%, орыстар — 6%-дан
астамын, ал өзірбайжандар 6%-ға жуығын қүрайды. Елден соигы жылдары ... ... ... орыстардын тарихи отанына коныс аудару карқыйы
артып отыр. Халыктың діни күрамында христиан діңінін православие тармағы
басым (75%), ислам жөне иуда дініндегілердің үлесі де ... ... ... соңғы кезеңде Грузия экономикасы. терең
дағдарысты басынан кешіруде. Оған бүрынғы шаруашылык байланыстардың үзілуі,
елдегі саяси түраксыздық, өндіріс көлемінін кысқаруы себепші ... ... ... ... көлемі 1990 жылғы өнеркәсіп өнімі
кәлемінщ 16%-ын ғана күрайды. Ауыл ... ... ... ... ол 1990 ... осы еалада өндірілген өнім көлемінщ 63%-ын ғана
береді. Жалпы алғанда, елдің қазіргі шаруашылык күрылымында өнеркәсіп
үлесінің күрт азаюы жөне ауыл ... ... ... ... ... экономикалық кері кетудің басты белгісі ретінде бағалайды.
Қазіргі кезде елдің ЖІӨ қүрылымында өнеркөсіп ... ... ал ... 22%-ын ... ... көрсету саласының еншісіне 56%-ы тиесілі
(26-сурет).
Кпддн отын-энергегикалык базасы әлсіз. Республикадағы аса ірі ... ... ... ... ... ... бакылауында ңалыл койды. Ал
Ткварчели мен Ткибули кемір кен орындарында тас көмір өндіру көлемі 10
еседей кыскарған. Мүңай мен ... ... ... 1991 ... екі ... ... Сол ... елде терен энергетикалык
дағдарыс етек алған.
Грузия өнеркәсібінің дөстүрлі саласының бірі — тамак өнеркәсібі. Бұл
саланьвд көсіпорындарында шай, ... ... ... эфир ... жөне жеміс консервілері, минералды сулар өндіріледі. Өнеркәсіптін
Кеңес ... ... ... ... салаларының (машина жасау, жеңіл және
химия өнеркөсібі) ірі және орташа кәсіпорындары 1993 жылдан бастал, шикізат
және отын ... ... ... ... болмауынан
токтап калды.
Грузиянын агроөнеркәсштік кешені кеңес дәуірінде бүкілодактык ... ... Сол ... ел КСРО ... ... шайдьщ 94%-ын,
иитрустардың 100%-ын, лавр жапырағының 96%-ын беретін. Колхида ойпатындағы
қүнарлы ... ... ... көп ... ... ... ... ауыл шаруашылығына жарамды жерлер ел аумағынын 16°/>-ьш ғана
қүрағанымен, бүл салада ЭБХ-тын жартысынан астамы жүмыс ... шай ... ... зор. Үзақ ... бойы ... кол ... ... тек кейінгі 20—30 жылда ғаиа
техника жетістіктері енгізіле бастады. Кеңес дәуірі кезінде Грузияда дүние
жүзі ... ... шай ... ... ... іске қосылған
болатьш. Жиналған ©нім жергілікті шай еңдеу фабрикаларында ... ... ... ... егістік көлемілін 30%-дан астамын алып
жатыр, ал жартысына жуьны дөнді дакылдар үлесіне тиеді. Грузия егінші-лері
жылына 700 мын т ... 400 мың т ... 450 мың т ... пен ... ... ... Сонымен катар елде жеміс бактары, жүзім-
діктер едәуір алкапты алып ... ... ... сорттарынан дайындалған
өйгілі грузин шараптарын көптеген елдер сатып алады. Мал шаруашылығында
сүтті-етті ірі кара ... ... ... оньщ ... саны 1,2 млн ... ... ... маңызы зор. Теміржолдың жалпы үзын-дығы — 1420
км, ал тас жолдардьің үзындығы 22 мын км-ден асады. Ел экономикасында тещз
келігінін алатьш орны ... ... ... ...... ... ... Гагра. Республика аумағы аркылы Солтүстік Кавказ — Өзірбайжан газ
қүбыры, Баку — Батуми мұнай күбыры өтеді. Елдің географиялык орнының
колайлылығына сәйкес, халыкаралык ... ... ... мумкіндіктері
мол. Саяси жағдайдың түраксыздығы бүл мүмкін-діктерді пайдалануды шектеп
отыр.
Елдің сырткы саудасына импорттьщ экспорттаи басым болуы тән, Грузия
әкспортка ауыл шаруашылығы мен ... ... ... ... Ірі сауда әріптестеріне Ресей, Түркия, Әзірбайжан жатады.
22-тақырып. ОРТА АЗИЯ ЕЛДЕРІ
§57. Өзбекстан Республикасы
• Жерінін ... — 448,9 мың ... ... — 25,1 млн адам (2002 ... Астанасы — Ташкент.
• Мемлекеттік күрылымы — республика.
• Мемлекет басшысы — президент.
• Заң ... ...... Мемлекеттік тілі — өзбек тілі.
• Үлттық валютасы — сум.
Географияльщ орны. Өзбекстан Республикасы — ... ... ... Орта Азйя жерінде мүхиттардан өте шалгайда орналаскан. Бүл
сырткы экономикалык байланыстарды дамытуға белгілі дәрежеде кедергі
келтіреді. Ел Орталык Азия аймағындағы ен ірі су ...... ... ... ... ... ... 1400 км-
ге, ал батыстан шыгысқа карай 1500 км-ге созыла орналаскан. Республика
солтүстігі мен батысында Қазакстанмен, шығысында Қырғызстанмен, ... ... ал ... ... ... ... ... орналасуы экономикалық байланыстарьша ңолайлы ыкдал
жасайды. Алайда оңтүстігінде Ауғанстанмен тікелей ... ел ... ... ... ... ... геосаяси жағдайына
колайсыздык туғызады. Халықаралық деңгейде Ауғанстандағы саяси жағдаЙды
реттеу максатында ... ... ... Орта Азия ... ... ... ... тұрақтанды.
Аумағының ңалыптасуы және мемлекеттіц тарихы. Өзбекстан жері географиялык
орны мен табиғат жағдайының колайлылығына, ... ... ... ... ... өтуіне байланысты ежелден-ақ гүлденген
отырыкшы өркениет ошағы болды. Егіншілік өркендеген шүраттарда ежелгі кұл
иеленуші мемлекеттерде (Соғды, Бактрия, Хорезм) егіншілік, ... ... ... ... Сол себепті әр килы тарихи кезендерде көршілес жене
шалғайда ... ... ... ... әрекеттер толастамады. Қазіргі
Өзбекстан жерін парсылар мен Ескендір Зү. лкарнайын (Александр Македонский)
әскері, ғүндар мен ... ... мен ... ... ... ... өрқайсысы гүлденген өркениеттің қүлдырауына өсер етіп, бүл
өнірдің өлеуметтік-экономикалық өмірінде өзіндік із калдырды. Мысалы, VIII
ғасырда Араб халифатының иелігінде болуы ... ... ... келді. XIV ғасырда Өмір Темірдің билік еткен кезещнде аумактың зкономи-
калық ... ... ... мен өнер ... Осы кезенде өзбек үлтының
калыптасуы жүрді. Мүньщ барлығы ел халқынын казіргі этностык, тілдік
ерекшеліктерін анықтап, түрмыс-салт ... ... ... ... ... бастап бытыраңқы өзбек хандыктарының өзара жауласуы біртүтас
күшті мемлекеттің калыптасуына кедергі келтіріп, халыктын өл-аукатын
нашарлатты. XIX ғасырда Өзбекстан аумағына Ресей патшалығының ыкпалы ... Ел ... ... ... алып ... ... әмірлігі мен Хиуа,
Қокан хандыктары түгелімен Түркістан губерниясының ... ... ... қүрамында болған кезенде Касішй сырты жөне Орынбор
теміржолдарынын салынуы нөтижесінде жөне ауьш шаруашы-лығындағы өйгілі
Столыпин кайта күруларын жүзеге ... ... ... ... ... ... 1917 жылғы Ңазан революіщясынан соң, кеңес үкіметін орнату баска
аймақтарга карағанда көп ... ... Бүл ... 1924 жылы ғана ... күрылуымен аякталды. 1936 жылы Өзбекстан қүрамына Қаракалпак АКСР-
і еигізілді. 1991 жылы26желтоксандаӨзбекстантөуелсіздігш жариялады. Қазіргі
кезде ... ... ТМД ... ... мемлекет болъгп
табылады.
Өзбекстан Республикасы күрамьгаа 12 өкімшілік облыс пен Қарақалпакстан
Автономиялық Республикасы енді.
Табиғаты және табнғат ... ... ... ... ... ... алып ... Сырдария мен Өмудария өзендерінің аралығында Цызьищдм
иіөлі орналасқан, елдіи солтүстік-батыс шеті Үстіртке үласады. Тлнь-Шаньнің
оцгүстік-батыс сілемдерін қүрайтын тау жоталары елдін шығысына ... ... ... ... ... орналасқан. Ел аумагында сейсмикалык
жағдай тұраксыз, жер сілкінулер жніболып тұрады. Мысалы,1966жьшы ... жер ... ... ел ... ... көп зардап шекті.
Аумактьщ геологиялык-тектоникалык қүрылыеынын күрделі болуы жер койнауының
түрлі-минералды ресурстарға бай болуына негіз ... ... ... ... және ... металдардьщ (алтын мен уран), сондай-ак фосфорит,
графит, түз кен орындары көптеп кездеседі. Түран ойпатынан табиғи газдың
ірі кен орындары (Бүхара, Газли) ... тас ... мен ... ... ... ... ... көшшлігіне коныржай белдеудін шұғыл континентті
климаты төн. Бүл ... ... ... — Күн ... ... өте ... ... байланысты куаяшыльщтын жиі байқалуы. Қыс
онша суык. емес, кантардың орташа температурасы солтүстігінде ... ... +3°С ... ... Шілденің орташа температурасы +26°С,
оңтүстігінде +32°С-қа дейін жетеді. Жылудың мол болуы жеміс ағаштарын
(алма, өрік, ... ... ... грек ... ... жүзім, көкөніс,
сондай-ак күріш, мақта сиякты жылусүйгіш дақылдарды есіруге ... ... ... мөлшері көпшілік бөлігінде 100 мм-ден
аспайды, кей жылдары ғана 200 мм-ден артык жауын-шашын түсуі ... ... ... мөлшері 500—600 мм-ге дейін жетеді. Ылғалдың негізгі
бөлігі кыс пен көктем айларында түседі. Жаздың аптап ыстығында оңтүстіктен
соккан қүрғақ, ыстык желдер егістік ... одан әрі ... ... Өзбекстанның күрғақ климаты жағдайында суармалы егіншілікті ғана
дамытуға мүмкіндік бар.
Өзбекстан аумағында өзен торы ... ... ... ... өзен
торы жиірек. Негізгі ірі өзендері — Әжудария мен Сырдария республика аума-
ғынан тыс жерде басталады. Республика аумағы ... осы ... ... Қарадарил, Сох, Шыршың, Зераешан, Сурхандария) ағып өтеді.
Өзендердін барлыгы егістікті суаруға пайдаланылады, ал Әмудария негізгі ... ... ... Тау ... ... ... ... жазықтағы өзендердің бойында гидротехникалык қүрылыстар
(бөгендер, каналдар) көптеп сальшған.
Республика аумағында ... аз, ... ... ... ... ... ... касы. Өзбекстан жеріне Арал теиізшің оңтүстік
бөлігі енеді.
Арал тещзінің табиғи ерекшеліитері мен ... ... ... ... ... ... ... шөл зонасы альш жатыр, мұнда таралған шөлдін сүр
топырағы күшті сортаңданған. Жылудың аса мол болуы тұздануға үшыра-маған
шүраттарда колдан суару аркылы ... ... ... ... Бүл алкаптарда еғіншіліктщ барлык саласын өркен-детуге
жағдай бар. ... ... ... ... ... ... тау
төбелеріндегі мәңгі қар мен мұздьщтарға үласады. Таулы ... ... мол. ... ... ... ... ... олардын негізінде емдеу-сауыктыру орындары салынған.
Халңы. 2002 жылдын ортасына қарай республика халқыныві саны 25,1 млн адамға
жетті. ... ... ... ... ... типі тән, яғни ... ... өсу есебінен артәды. Табиғи өсу жыльгаа 1,7% шамасында, бүл ТМД
елдері арасындағы ең жоғары көрсеткіш болып табылады. Туу көрсеткіші 1000
адамға ... 23, ал өлім 6 ... ... Ел ... өмір ... 69 жас, бүл көрсеткіш бойынша Өзбекстан ТМД аумағында Кавказ
елдерін ғана алға салады.
Өзбекетан — көп үлтты республика, мүнда ... ... ... мен ... ... ... Табиғи өсудің жоғары болуы себепті және баска
ұлттардын (өсіресе орыстардын) республика аумағьгаан тыс жерлерге қоныс
аударуына ... ... ... саны ... келеді. Қазіргі кезде
өзбектер ел халкының 3/4 бөлііін қүрайды. Олардан баска орыстарльщ (7,4%),
тәжіктердің (4,7%), ңазақтардың (4,1%) үлесі біршама. 2001 жыддың ... ... 15 861 адам ... аударды, олардың негізгі бөлігін
тарихи отанына, оралған кдзак халкының өкілдері кұрайды.
Жалпы алғанда, ... ... ... ... (1 км2 ... 56 адам)
болганымен, ел аумағында халық қокыстануы біркелкі ... ... ... ... ... ... мұнда тығыздык 1 кма жерге 350—
380 адамнан келеді. Экологияльщ жағдайы нашарлағаң Қарақалпакстан
аумағьщда, шөлді Бүхара, Навои облыстарында халык сирек түрады, кейбір
аудандарда ... ... ... жоқ. Орта ... ... елдеріндегі
сияқты, Өзбекстанда да қала халкының улесі (38%) төмен. Ірі калалары —
Ташкент (2,3 млн ... ... (395 мың ... ... (310 мың адам).
Өзбекстан қалаларьшың қайталанбас келбеті олардың тарихымен тығыз
байланысты. Ежелгі ... ... ... Әмір ... ... ... осыдан 25 ғасырдай бүрыіч негізі қапанган көне Сәмзрқандты
отырықшы ... ... десе ... ... ... ... Ұлықбек билөуші болған кезеңде қалә ғылым мен білімнің, өнердің ... ... ... 1429 жыпы ... ... осы ... дейін
сақталыл қалған. Самарқандтағы Темір жерленген әигілі Гур-Әмір кесенесі,
орталықтағы Регистан алаңы, көптеген мешіт-медресепердің ғимараттары
туристер назарын өзіне аударады. ... 2000 ... ... ... ... ... қаласы орта-ғасырлық сәулет өнері улгіперімен әйгілі, бул
қалада Шығыс ... ... мен ... ... ... ... бопған
ғалым, дәрігер Ибн Сина түрған.
Шаруашылығы. Өзбекстан Орта Азия елдері ... ... ... ... ... Ол ел ... ... жаткан
мынадай кұрылымдык өзгерістермен тырыз байланысты:
• жаңа технологиялык процестерді кеңінен енгізу (шетелдік «Даймлер-Бенц»
пен «Дэу» компанияларымен бірлескен ... ... ... ресурстарды сыртқа сатудьщ көлемін ұлғайту;
• халык тығыз коныстанған аудандарда жүмыссыздыктың алдын алу ... ... ... энергетикалык куаты мен астық ендіруді арттыру аркылы экояоми-калык
дербестікке кол жеткізу.
Республика бойынша ЖІӨ-нін жалпы көлемі 1998 жылы 59,2 млрд АДШ ... Онын ... ... ... 27% ... ауыл ... ... өндірістік емес сала 47%-ды күрады.
Өнеркөсіп. Ел төуелсіздігін алғаннан кейінгі кезенде, ... ... ... ... көп ... ... ... энергиясын өндіру
Ангрендегі коныр кемір, Шыршықтаіы СЭС тізбегіне жөне табиғи газға
негізделген. Қазіргі кезде 1991 жылмен салыстырғанда мұнай (газ
конденсатымен коса) ... 3 ... ... ал ... газ өндірісі 10 млрд мя-
ге артты. Ел Казакстан мен Қырғызстанды да табиғи газбен камтамасыз етеді.
Мүбәректе газ ... ... ... ... ... катар күкірт те
өндіріледі. Республикадд газ өндеумен катар, Мүнай өндіру саласы да
каркынды ... ... жөне ... ... ... ... ... өндірілетін мүнайға, ал сальшып жаткан Бүхара зауыты Көкдумалак
кен орныньщ мұнай-газ конденсатына негізделеді.
Мүнай-газ өндірісі негізінде ... ... ... карқынмен дамуда. Бул
сала, ен алдымен, ауыл шаруашылығыньщ ... ... ... ету ... көздейді. Шыршьщ, Навои мен Ферғанада азот
тыңайткыштарын өндіреді, Ферғана, Қокан, Самарканд, Алмалыктағы зауыттар
Қазақстаннан әкелінетін фосфорит шикізаты негізіяде ... ... ... ... ... ... ... қорғауға
кажетті заттар, түрмыстық химия өнімдері де шығарылады. Сонымен катар
резеңке және пластмасса бұйымдарын өндіретін, дөрі-дөрмек жасайтын
көсіпорындар бар.
Жергілікті шикізатқа ... ... ... ... ... түседі.
Алмалык манында мыс-молибден кендері өндіріліп, өңделеді. Ал Ташкент
облысындағы комбинаттар жергілікті вольфрам, молибден кендері мен
Төжікстаннан ... ... ... ... ... ... өндірісі Кызылқүмдағы Мұрынтау алтын өндіретін комбинатында
шоғырланған, жылына 70 т-ға дейін таза алтын ... ... ... ... ... мен оның ... ауыл ... машиналарын жасау
көсіпорындары орналасқан. Мүнда мақта жинауға жөне тазалауға арналған
машиналар, тоңыма өнеркөсібі мен ... ... ... ... ... тығыз орналаскан шығыс бөлігінде әлектр техникасын, приборлар
мен күрал-сайман ... ... ... ... ... жүк ... мен химия өнеркәсібіне кажетті жабдықтар, кабель өндіретін
көсіпорындар да орналасқан. 1996 ... ... ... ... ... ... ... зауыты жүмыс істейді. Бүл кәсілорында
жылына 200 мыңға дейін «Дэу-Нексия» жеңіл автокөлігі ... ... ... жер корының 57%-ын ауыл шаруа-шылығына
жарамды жерлер қүрайды. Ауыл шаруашылыгы күрылымында өсімдік ... ... ... ... ... дакыл — макта, мүндд жылына
шамамен 4 млн т макта ... ... ... ... 1/4-і ... ... шикізатка негізделген тоқыма енеркөсібін дамытуга
көңіл бөлінуде. Ауыл шаруашылығына жарамды жерлердін 40°/)-ға жуығын
астыкты алкаптар алып ... ... ... ... дөнді
дакылдардан жылына екі рет өнім жиналады; күздік бидай орылған сон орнына
күріш егіледі, ал жүгері піскен соң күздік арпа ... ... ... ... кант ... өсіріледі, елде 6 қант зауыты
жүмыс істейді. Суармалы алкаптарла көкөніс-бакпіа дағсылдары, картоп
егіледі; бүл өнім түрлерімен ел өзін ... ... ... катар, артығын
сыртка да шығарады. Барлык жерде дерлік жеміс ағаштары мен жүзімдіктер
өсіріледі.
Мал шаруашылығы шөлді аудандарда дамыған, негізінен, каракөл ... кой ... ... Тау алды жазықтары мен тау
аңғарларында биязы жүнді кой бағылады. Шүратты аудандар мен кала мащщ-рында
сүтті-етті бағыттағы ірі қара өсіріледі. Елдегі ең ... ... ... бірі — ... күртын өсіру. Бүл сала мақта, бау-бащпа өсірумен катар
дамуда.
Ауыл шаруашылығы өнімдері жергілікті көсіпорындарда өңделеді. Өсіресе мақта
майын өндіру, Үлыбританиямен бірлескен ... ... ... жеміс
консервілерін жасау жақсы жолға койылған.
Көлік цатынасы және сыртқы байшныстар. Көлік жүйесінде теміржолдың үлесі
басым, оған жүк ... 80 %-дан ... ... ... ... ... Орал мен ... бағытталған жөне Әмударияны бойлай
Атырауға апаратын жолдар жатады. Сонымен катар Өзбекстанда тас жолдардьщ
жиілігі де ... (өр 1000 кма ... — 91 км). ... ... ... ел ... аркылы Қытай мен Еуропаны жалғас-тыратын
халықаралык тас жолдар өтеді. Аса ірі газ күбырлары Ресейдің орталырына,
Оралға және Қазакстанға ... ... ... ... химия внімдері, тоқыма бұйымдары,
түсті металл, алтын, азық-түлік ... мен ... газ ... Импорт
қүрылымында жоғары технологиялык жабдықтар айрықша орын алады. Тәуелсіздік
алғаннан кейінгі кезенде шетелдермен экономикалык байланыстарды күшейтуге
айрыщпа көңіл ... ТМД ... ... ... ... жыл ... Ел әкономикасына ГФР, Корея Республикасы, АҚШ, Жапония сиякты
елдер комакты инвестиция өкелуде.
Қазакстан мен Өзбекстан арасында түрақты ... ... ол 1992 жылы 24 ... қол койылған келісімге негізделгек.
Екі ел арасындагы сауда-экономикалык ... ...... ... мүнай, металлургия мен химия өнеркөсібі өнімдершің Өзбек-
станға шығарылуы, ал ... ... мен ... ... Казакстанда
Өзбекстанмен бірлескен 50-ден астам кәсіпорын жүмыс істейді. 2004 жылы ... ... ... ... ... 430 млн АҚШ ... ... Кырғызстан Республикасы
• Жерінін ауданы — 199,9 мын км£.
• Халкы — 5,1 млн адам (2004 ... ...... ... құрылымы — республика.
• Мемлекет басшысы — президент.
• Зан шығарушы органы — парламент.
• Мемлекеттік тілі — кырғыз тілі.
• Үлттык валютасы — ... ... ... — Орта ... ... ел, ... ... мен оңтүстік-шыгысында Кнтаймен, оңтүстік-батысында
Тәжікстанмен, ал батысында Өзбекстанмен шектеседі. Солүстіктен оңтүстікке
454 км, ал батыстан шығыска ... 925 ... ... жатыр. Мемлекеттік
шекаралары, негізінен, таулар арқылы өтеді. Сол себепті тәуелсіз-дігін
алғаннан кейінгі кезеңде ... ... ... ... ... ... ... жағынан алғанда ел аумағы
аса манызды аймак болып табылады. Елдің географияльщ орнының бүл
ерекшелігін НАТО-ға мүше елдер ... ... ... ... ... ... ... пайдалануда. Сояғы жылдары Кыргызстан
астанасындағы «Манао әуежайында НАТО-ның әскери-әуе күштері шоғырлануы
осыньщ дөлелі.
Аумагының калыптасуы мея мемлекет тарихы. Ңазіргі Қырғызстан жеріндегі
алғашқы мемлекетгік қүрылымдар ... II ... ... болған. Біздін
заманымыздын VI—XII ғасырлары аралығында бүл аішакка Енисей ... ... ... ... ... ... олар ... үшырап, куғындалды.
XIX ғасырда алдымен Қокан хандырынын иелігінде болып, кейіннен Түркістан
губерниясы күрамьшда Ресей империясына өз ... ... ... ... өте ... ... жерлеріне Ресейдщ ішкі аудандарынан
шаруалардьщ жаппай коныс аударуы жүрді. Бүл жағдай бүрын тек каңа ... ... ... ... ... жерінде, жаңа шаруашылык
түрлерінің дамуына козғаушы күш болды.
Казан революциясынан кейін бүл ... Қара ... ... ... ... ал 1926 жылы ... КСР-і болып кайта кұрылды. 1991 жылғы 26
желтоксанда Қырғызстан ... ... ... ... өкімшілік жағынан 6 облыстан жөне Бішкек
калалық кенесінен ... ... мен ... ... ... негізінен, таулы болып келеді,
мүнда Тянь-ПІань тауыньщ ен биік нүктесі — Жеңіс шыцы (7439 м) орналасқан.
Бір-бірінен кең тауаралык аңғарлар (Шу, Ыстьщкөл, ... ... ... тау ... ... ... ендік бағытта орналасады. Олардың
геологиялык-тектоникалық күрылысы, ландшафтыльщ сипаты өте күрделі. Таулы
аудандар куаты 8—10 балдык күшті жер сілкінулер байкалатын ... ... ... ... астам бөлігі теңіз деңгейінен 1000 м биікте
орналаскан, ал оның 40%-дан ... ... 3000 м ... жатыр. Биік таулы
жер бедері мен соған сәйкес калыптасатьш табигат жағдайлары елдід әкономика-
сын өркендетуге күшті әсерін тигізеді.
Жер койнауы ішйдалы ... аса бай. ... ... металдардын
(молибден, мыс, сурьма), Ішкі Тянь-ПІань койнауларында метаморфтық
жыныстармен бірге кездесетін молибден, темір жөне калайы кен орындары
таралган. Оңтүстігінде сынап, сурьма, ... ... қоры онша мол ... ... алюминий, полиметалл кездеседі. Тау алды иіндері мен
казаншүнкыр-ларда коныр және тас көмір, мүнай коры ... ... ... биік ... ... орналасқандыктан, оларды игеру мәселесін
киындатады.
Кырғыз жері таулы болғандықтан, су ... ... ... ... Ең ірі ... — Нарын, сондай-ак Шу, Шатңал, Ацсай
өзендері бар. Өзен ... ... ... ... ... ... ... 20%-ға жуығы жер суаруға жүмсалады.
Климаты шуғыл континентті сипатта, жаз ыстык, кыс суық болып келеді. Таулы
жер бедері ауа ... мен ... ... өте ... ... ... ... температурасы жазық жерлерде кыста — 4°С, жазда+25°, +27°С-ңа
дейін көтеріледі. Мундай жағдай топырак-өсімдік жамылғысының өте* күрделі
кұрылымын ... ... бүл ... биік ... өте ... ... елдін табиғат жағдайы ауыл шаруашылығының көптеген
салаларын өркендетуге мүмкіндік береді.
Тянь-Шань таулары ... ... ... ... ең басты
рекреациялық байлығы болып есептеледі, оны «Тянь-Шаньның шжу-маржаны» деп
атайды.
Ыстықкөл — Орта ... ең ірІ ... ол ... ... 1608 м биіктікте
орналасқан. Жалпы ауданы 6280 км2, үзындығы 182 км-ге созылып жатыр. Пайда
болу тарихы жағынан ... көл ... ... Ыстықкөлдің тереңдігі
702 метрге жетеді. Су көлемі көп ... ... ... қатпайды, көп
атауы дз сонымен байланысты. Көл айнәласымен қоса, айрықша қорғауға алыиған
Ыстықкөл қорығының аумағына енеді. ... ... ... саны 100-ден
асатын демапыс орындары, емдеу-сауықтыру мекемелері орналәсқэн. Емдеу-
сауықтыру мақсатында көпдің шипәпы тузды суы ғана емес, жағалаудәғы емдік
балшықтар да пайдалэныләды. ... ... ... ... да
өте көп. Шолпан-Ата, Ыстық-Ата, Жетіөгіз, Алтын-Арәшан шипалы су көздері
көпшілікке танымап.
Шатқал жотасының оңтүстік беткейінде ... ... көлі және ... жеміс ағаштары мен сирек кездесетін жаңғақты ормандар алқабы
Сарышелек корығының күрамына енеді. Мұнда Қырғызстанньщ ... ... ... ... 2004 ... мөлімет бойынша Қырғызстан халқьшың саны 5,1 млн адам,
үдайы өсудін дөстүрлі типі төн- Халыңтын табиғи өсуі жылына — 1,5%, туу
көрсеткіші 1000 ... ... — 22 ... ал өлім 7 адамды курайды.
Адамның ©мір жасының үзаңтығы — 67 жас. ... ... ... ... төмендеуде, ол елдің экономикалык жағдайынын төмендеуімен
жөне сыртқы көті-қонның күшеюімен түсіндіріледі. Қазақстан Республикасыньщ
статистика жөніндегі агенттігіңің мөліметі ... 1998 ... бері ... ... елімізге коныс аударгандар саны 10 000 адамнан асып отыр.
Орта Азия елдері ішінде Қырғызстан Қазакстаннан кейінгі басқа ұлт өкілдері
көп түратын екінші ел ... ... ... ... ел ... 58,6%-
ын күрайды, одан кейін орыстар — 17,1%, өзбектер — 13.8%, украиндар — 1,8%,
татарлар — 1,3%, немістер — 0,8%. ... ... мен ... тау алды ... мен ... ... ... Өзбектер
шекаралас аймақтарды, яғни Ферғана аңғары маңын коныстанған.
Хальщтың басым ... ... ... ... ... қала ... — 34%, оньщ 40%-ға ... ел астанасы Бішкекте түрады. Басқа ірі
калалардьщ қатарына Ош, Жалалабад, Каракел және ірі аудан ортальщ-тары —
Тоқмақ пен Карабалта жатады.
Өнеркәсіл. Кеңес ... ... соң, ... ... ... ... ... едөуір нұксан келді. Бүгінгі танда Қырғызстан нарьщтык
әкономика жүйесіне кешуге талпыныетар мен әрекеттер жасауда. Елдегі жиынтық
жалпы өнім мөлшері 1998 жылғы ... ... 9,8 млрд АҚШ ... Оның 47%-ы ауыл шаруашылығы өнімдерінін, 12%-ы өнеркөсіп, ал 41%-ы
өндіруші емес ... ... ... негізгі маманданған салалары электр энергетикасы, тамац және
жеңіл өнеркәсіп, тустпі шталлургия болып табылады (27-сурет). Электр
энергиясьга өндіру оңтүстіктегі ... ... мен онын ... орналаскан
СЭС тіабегіне негізлеледі. Олардың ең ірісі — ... ... ... 4 млрд
кВт/саг әлектр энергиясын өндіреді. Бүл салаға қазіргі кезде өте көп ... ... ... ... Отын ... Ош жөне ... коныр көмір мен Ыстықкөл казаншүңқырынан өндірілетін тас
көмір негізінде ... ... ... ... ... ... жүн ... киіз басу,
кілем тоқу, тері-былғары илеу сиякты салалары өркендеуде. Елдін
оңтүстігінде макта өңдеу мен ... ... ... ... өнеркәсібі
жергілікті шикізатты өндеуге бағытталған.
Тцсті металлургия, негізінен, сыртқа өнім шығаруға маманданған. Ош
облысындағы ... ... ... ... ... нарықта әталон
ретінде бағаланады. Осы облыстағы Хайдаркан елді мекені жанындағы сынап
кеншің ... аса зор. ... ... коргасың-мырыш концентраты алынып,
одан өрі өңдеуге Қазакстанға жіберіледі. Жаңа іске ... ... ... ... ... ... ... облысының
оңтүстік-шығысы) комбинаттары шетелдік кдржы көмегімен ғана жүмыс істеуде.
Ауыл шаруашыдығы. Қырғызстан — Орта ... ... мал ... ел. Ол ... ... ... бөлігінің таулы болуьшен, өвделетін
жер үлесі көрсеткішінін төмевдігімен түсіндіріледі. ... ... ... Шу ... ... оньщ 25%-ы ... ... Шу аңғарын бойлай 200 км-ге созылған Үлкен Шу каналы өтеді, одан
егістіктер мен бау-бакшаларға су жеткізетін көптеген ... ... ... ... әсіресе кыскы жайылымдардың үлесі басым.
Елдің оңтүстігіндегі Ферғана жотасының ... ... ... кой ... саны мен жүн ... ТМД ... ... Ресей мен
Қазакстаннан кейін 3-орын алады. Соңғы жылдары кой саны 4,5 млн ... ... ... биязы жүнді, жартылай биязы жүнді койлар бағылады. Тау
алды белдеуі мең орта ... ... ... бағыттағы ірі . кара мал,
биік тауларда кодас өсіріледі. Жылкы малыньщ саны ... ... ... мың бас), ... бүл ... 2001 жылы 985 мың ... жеткен.
Таулы аудандардағы шаруашыльщтарда кырғыз халқының сүйікті сусыны — қымыз
дайындалады. Ыстыккөл жағалауында асыл түкымды жылқылар өсіретін
шаруашылықтар бар.
Егіншілік күрылымында 50%-ын дөнді дакыллар, 41%-ын ... ... ... ... жөне ... дакылдарының үлесіне тиеді.
Ферғана анғарыида мақта және темекі есіріледі, Шу облысында ... ... ... ... ... ... мен
оңтүстігінде жүзімдіктер мен жеміс бактары едәуір алкаптарды камтиды.
Жалалабад облысында табиғаттың кайталанбас ескерткіші болып ... ... ... ... ... және ... ... байланыстары. Қырғызстан аумағы аркылы елді
көршілес мемлекеттермен башюныстыратын маңызды теміржолдар жөне тас ... өтіп ... ... жері ... ... ішкі ... жыл ... Памир тас жолы (Ош — Мургаб — Хорог) өтеді. Республиканың
таулы аудандарында Дытаймен ... ... ... ... бар.
Негізгі көлік түрі — автокөлік, тас жолдардың жалпы ұзындығы 40 мьщ км-ге
жетеді. Автокеліктің үлесіне жүк айналымыыың 90%-ы тиесілі. Теміржолдар өте
кыска. ... ... ... ... ... көмір өндіруші
аудандары мен облыс орталыктарына бағытталған бірнеше теміржол таршктары
тартылған. Ел ... ... ... түйык теміржол тармағы
бар. Казіргі кезде Алматы каласын ... ... ... тармағын салу туралы халыкаралык жобалар жасальщуда. Бүл жоба ... ... ... ... ... туризм саласын өркендетуге
мүмкіндік береді.
Қырғызстан экспортының негізін электр энергиясы, түсті жөне полиметалл
өнімдері, түрмыстык техника, жүн мен темекі шикізаты, ауыл шаруашыльщ
өнімлері ... Ел ... ... ... ... Казакстаннан
кара жөне түсті металлургия, мүнай-химия өнімдерін, машина жасау мен ауыл
шаруашылық өнімдерін сатып алады.
Қырғызстан ТМ Д ... ... ... Ресей Федерациясымен, Қазакстан-мен
тығыз карым-катынас орнаткан. Ресей — ел экономикасына күрделі каржы әкеліп
отырған бірден-бір ірі ел. ... ... ... ... ... 1993 жылы 8 шілдеде қол қойылған келісімшарт негіз
болуда. 2004 жылы екі ел ... ... ... ... 310 млн ... ... Біздін елімізде Кырғызстанмен бірлескен 70-тен астам
көсіпорын жүмыс ... ... жыл ... бұл ... келетін ондаған мың
адамдарды жүмыспен камтамасыз етелі. Қырғызставда бірнеше казакстандык
банктердің бөлімшелері жұмыс істейді. Тамыры тарих тереңіне кеткен ... ... ... ... ... ... бірдей қамтып, түрақты
даму үстінде.
§59, Түрікменстан Республикасы
• Жерінің ауданы — 491,2 мың км2.
• Халқы — 4,8 млн адам (2001 ж.)-
...... ... кұрылымы — республика.
• Мемлекет басшысы — президент.
• Заң шығарушы органы — парламент.
• Мемлекеттік тілі — тұрікмен тілі.
• Үлттық валютасы — ... ... ... ... Республикасы Өмудария мен Каспий тенізі
аралығында, солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа карай созыла орналасқан.
Солтүстігінде Қазакстан және Өзбекстанмен, шыіысында Әзбекстан және
Ауғанстанмен, онтүстігінде ... жөне Иран ... ... ... ... ... ... жатыр. Маңызды мүнай кен орындары
шозгырланган, бірнеше мемлекеттердін ... ... ... ... алабымен көршілес орналасуы елдің геосаяси жагдайын
аныктауда басты орын алады. Бұл орайда Түрікменстанның Каспий ... ... ... шығанагы жағалауына тасымалдаудағы айрыкша аралык орны да елдің
аймақтык ... ... ... ... калыптасуы және мемлекет тарихы. Ежелгі коныстар Түрікменстан
жерінде б.з.д. I мыңжылдыкта пайда болған. Мургаб өзені бойындары
шүраттарда осы ... ... ... мен ... ... (Маргиаңа,
Парфия, Мидия) пайда болған. Географиялык орнывың ерекшелігще байланысты
ежелден-ак түрікмен жері аркылы Шырыс пен ... ... көне ... ... ... мен ... ... теңізі бойы елдерімен
байланыстыратьш кұрлыктағы манызды сауда жолда-рының өтуі мүвда көптеген
елдердің сауда және әскери мүдделерінін тогысуына себепші болды.
X ... ¥лы ... жолы ... ... Мерв ... ірі ... айналып, XI—XII ғасырларда елдің астанасы қызметің аткарды.
Аймактағы баска елдер сиякты, түрікмен жері де монғол шаіщыншылығына
үшырады, соның салдарьшан ... ... ... ... ... ... ... кезеңде бүл аумак Өмір Темір мен оның үрпактарының,
ал XVI—XVII ғасырлар Бұхара жөне Хиуа хандыктарынын кол астында болды.
Түрікмен үлтының ... ... осы ... ... ... ... ... сонында Түрікменстан аумағы біртіндеп Ресей империясының
қүрамына етті. Қазан ... сон Орта ... ... ... 1918 жылы ... ... ... республикасы күрамына енді.
1924 жылы КСРО құрамындағы Түрікмен КСР-і болып кайта қүрылды.
1991 жылғы 27 казанда тәуелсіздігін жариялады. Мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... 5 уөлаяттан
(облыс) түрады.
Тавиғаты және табиғат ресурстары. Ел аумағының 80%-дан астамын Тұран
ойпатыньщ шөлді ... алып ... ... Жер ... аса ірі ... бірі — Қарақум июлі орналасңан. Шөлдерде жер бедері 100— 200 м
биіктіктен аспайды. Шөлдердін бетін шөл ... ... ... ... алып ... ... атырауы мен Каспий теңізі жағалауында
сазды шөлдер, тақырлар орналаскан.
Аласа таулар (Копетдаг, Бадхыз жөне т.б.) елдің оңтүстігінде шоғырланған.
Олар шығу тегі жағынан ... ... ... жас таулар болып
табылады. Сол себепті таулы аудандарда сейсмикалық жағдай түрақсыз, 1948
жылы Копетдагта болған жер сілкінудін күпіі әпицеңтрінде 10 ... ... жер ... ... ел ... ... ... дерлік кирады,
мүндағы калпына келтіру жүмыстарына Кенес Одагьшың қүрамындағы
республикалар түгелге жуык катысты.
Республиканын минералды ресурслшры аумақтын ... ... ... ... плитасы мен Каспий теңізінін кайранында табиғи газ (Ачак,
Шатлык кен орындары) бен ... аса мол коры ... ... ... коры ... ... ... алғашкы «бестікке» енеді. Қаракүмда
күкірттін ірі кен орындары («күкіртті төбешіктер») табылган. Каспий теңізі
жағалауындағы ... ... ... ... ... ... ... глаубер түзддрының мол коры шоғырланған.
Климатпы шүғыл континеңтті. Түрікменстанды «нағыз күн шұғылалы ел» ... ... ... ашык ... саны 290-ға жетеді. Жауын-шашынның жылдык
мөлшері 100 мм-ге дейін, ал таулы аудандарда 350 мм-ге дейін артады. Елдін
оңтүстік-батысы субтропиктік белдеуде ... ең жылы ... ... ... ... ... орташа температурасы +17°С-қа тең. Жазы
ыстык өрі күрғак. Жазда Өмудария анғарын бойлай, тропиктік ... ... ... ... соғады. Анызак желдер ауаны күрғатып, төсеніш бетті
катты (+60° — 70°С-ка дейін) ... ең ірі өзен ...... ... жөне ... ... ... сіңіп, жоғалады. Батыетағы Атрек өзені Каспий тенізіне күяды. Өзен
суларыньщ басым көпшілігі булануға үшырап, күмға ... ... ... пайдаланылады. Бірнеше тұзды көлдер кездеседі, ен
ірісі—Сарықамыс көлі (ас түзы ... Ауыл ... ... ... ... орны ... ... жері жер асты суларына бай болып
келеді, бірақ олар біршама тереңдікте (200 м жөне одан да ... ... ... казу арқылы ғана шығаруга болады.
Түрікмен жері табиғатына төн басты белгі — шөлдер мен шураттардың катар
кездесуі. Шелдік ландшафтыға төн ... ... ... осы ... ... ... негізінен, өзен бойларында орналаскан.
Халңы. 2001 жылғы есеп бойынша, Турікменстанда 4,8 млн халық түрады. Ел
халкына ... ... ... типі төн, ... өсуі 1,5%, ... ... ... шакканда 21 адам, ал өлім 6 адамды күрайды. ... саны ... ... жылына 90—100 мьщ адамға дейін көбейеді. Отбасындағы балалар
саны түрақты жоғары, 3—5 бала, тіпті одан да көп ... Бүл ... ... ... ... Ертеректе көп балалы болу мемлекет
тарапынан ерекше колдау тауып келген болса, бүгінгі күні хальщ санының күрт
жоғары-лауы көптеген өлеуметтік-экономикалык жағдайлардың туындауына
себепші ... ... ... ... ең алдымен, жүмыссыздыкты ерекше атауға
болады.
Халықтың ұлттык күрамы күрделі: елде 100-ден астам үлттар мен үлыстар-дың
өкілдері тұрады. ... ел ... 1/4 ... кұрайды. Баска үлттар
арасьшда өзбектердін (9,2%), орыстардың (6,7%), казактардың (2,2%) үлесі
біршама.
Ел халкы аумак бойынша біркелкі ңоныстанбаған, орташа ... 1 ... ... келеді. Шүраттардағы халык тығыздығы 1 кмй-ге 200 адамға дейін
жетеді. Түрікмен жерінін 80%-ға жуык ... ... ... мүлдем
түрмайды. Түрікменстанда Орта Азияның баска республикаларына карағанда кала
халкының үлес салмағы жоғары, калаларда ел халкынын 44%-ы ... ...... (540,6 мьгң ... ... (189,2 мың адам) жөне Ташауыз
(141,8 мың адам).
Шаруашылығы. Төуелсіздігін алғаннан кейінгі кезеңде Түрікменстан өз бетімен
өлемдік ... ... ... ... ... ... төуелсіздігіяе кол жеткізу максатьшда арнайы мемлекеттік
бағдарлама кабылданды, елдің дамуының негізгі багыттары аныкталды:
• экономикада күрылымдык өзгерістер ... ... ... ... жүзеге асыру;
• азык-түлік жөне халыкка кажетті тауарларды өңдіру көлемін арттыру;
• нарыктык катынастар мен көсіпкерлікті одан өрі дамыту;
• ел экономикасьгаа шетел ... ... ... ... ... ... көптеген көсіпорындар жабылып, табиғи газ
өндіру көлемі кысқарды. Ауыл шаруашылығының көрсеткіштері де төмендеді.
Қазіргі ... ... ... ... ... 7 млрд АҚІП долларын
күрайды, жан басына шақкандағы мелшері 640 доллар шамасында. ЖІӨ-нің
салалық ... ... ... (47%) ... ауыл ... ... кызмет көрсету саласына 32% тиесілі.
Өнеркөсіп.Ел өнеркәсібінін маманданған саласы — мүнай-газкешені. Дүние-
жүзілік маңызы бар табиғи газ кен ... ... ... солтүстігінде
(Ачак кен орны), Мары қаласы манында және Каспий теңізі жағалауында
орналаскан. Соңғы жылдары газ өндірісі ... ... ... 1991 ... 84 млрд м3 ... газ ... ... кезде оның мөлшері 35
млрд м3шамасында ғана. Соган қарамастан, ел экономикасында маңызды рөл
аткдратын және негізгі экспорттык енім ... ... ... ... даму ... зор. ... ... шетелдерге, ең алдымен, Еуропа
елдеріне тасымалдау мүмкіндДгше зор мөн берілу де. Қазіргі кезде ... ... ... газ ... бар. ... ... ... Иран мен
Түркия жері аркылы Еуропаға, сондай-ак Ауғанстан аркылы Пөкстан мен
Үндістанга тасымалдауға мүмкіндік беретін халықаралык газ күбырларын салу
жоспарлануда.
Мұнай елдін ... ... ... ... ... ... жүмыс істейтін екі мүнай өндеу зауыты (Чарджоу және Түрікменбашы
калаларында) бар. Химия өнеркөсібінде жергілікті пшкізатка ... жөне Кен ... ... басым дамыған. Чарджоу каласында"
күкірт кышкылын, минералды тыңайткыштар шығаратын ... ... ... ... ... ... кенінен игеру жоспарлануда.
Елдің батысына шоғырланған кен орындарында ... өр ... ... ... ... ... ... көсіпорындарда өнделеді.
Агроөнеркәсіптік кешен. Жергілікті агроклиматтык ресурстар (ен алдымен, аса
мол мөлшердегі жылу), ... ... ... ауыл ... сипатын аныктайды.
Егшшілікке жарамды жерлер (шүраттар) ел аумағының 3%-дан астамын ғана алып
жатыр. Егістік алкаптардың барлығы дерлік колдан ... ... ... ... дакыл — макта, оның экспорты жөнінен Түрікменстан дүние
жүзіндегі алғашкы ондыкка енеді. Макта талшығының 20%-ы жергілікті
көсіпорындарда өңделеді. Макта тазалау жөне ... ... ... ... ... ... ... мақта майы алынады,
ол, негізінен, ішкі сұранысты камтамасыз етеді. Дәстүрлі сала — жібек
шаруашылығы, орталықтары — Ашғабат, Чарджоу калалары. ... ... ... ... алғаннан кейінгі кезеңде дөнді дақылдар
енімінін көлемі едөуір артты. Болашақта елдін ... ... ... ... ету міндеті қойылған. Шүраттарда өсірілетін көкөніс-
бакша дакылдары, жүзім мен жеміс бүрынғыдай баска елдерге жөнелтілмейді.
Табиғи ... ел ... 97%-ға ... қамтиды, сол себепті мал
шаруашылығы макта шаруашылығынан кейінгі ... сала ... ... ... мал ... ... астамьш кұрайды. Жүн жергілікті кілем тоқитын
кәсіпорындардың кажетіне жаратылады. Елдегі 15 кілем фабрикасында дүние
жүзіне ... ... ... ... Қаракүмның жыл бойы пайдалануға
болатын табиғи жайылымдарында, негізінен, каракөл койы бағылады.
Дүниежүзілік нарыкта жоғары бағаланатын каракөл елтірісін көптеген елдер
сатып алады. Елде ... ... ... де үлкен мән беріледі. Түрікменстан —
ғасырлар бойы сурыптау нәтижесінде алынған әйгілі ... ... ... ... асыл түкымды ақалтеке тұкымдас жылкылар (жалпы саны 7
мындай) үлттык казына болып табылады, ... ... ... ... және ... ... байланыстары. Елдің колайлы геогра-фияльщ
орЕіы мен геосаяси жағдайы онын халыкаральщ көлік ... ... ... ... ... ... ... жалпы үзындығы — 2330 км.
Казіргі кезде онтүстік бағыттағы жол катынасын дамытуға көңіл бөлінуде.
Теджен-Мешхед халықаральщ катынас жолы іске ... ... ... жвне ... ... ерекшелігше байланысты автокөліктің
даму каркыны біршама төмен денгейде қальш отыр. Каспий тенізіне шығу
мүмкіндігі бар Түрікменстан теңіз жолы көлігін дамытуға да күш ... ... ірі ... ... — Түрікменбашы Орта Азиямен Кавказ елдерін
байланыстыратын ен тиімді жолдын «какшсы» болып табылады.
Түрікменстанның экспортының негізін ... ... газ бен ... ... ... де жоғары. Сол себепті ТМД күрамындағы баска елдермен
салыстырғанда, Түрікменсганньщ сыртқы ... ... мен ... өзгерістер бола койған жок. Елдегі саяси-өлеуметтік, әкономикалык
жағдайдың түрактылығы дамыған елдер тарапынан колдау табуда. Дамыған
елдердің көмегі көбінесе өр түрлі өлеуметтік, әкономикалык ... ... ... асыруға кажетті күрделі каржы түрінде болып отыр.
Басты экономикалық жөне саяси әріптесі болып табылатын Ресей Федерадиясы
табиғи газ кен орындарын ... ... ... жол күрылысы саласындағы
жобаларға катысуда. Елдегі күрылыс жүмыстарының 1/6 бөлігі Ресей қаржысының
катысуымен жүргізілуде. Мемлекеттік шекараларын корғауда да ... ... мен ... ... ... ... ең алдымен, көлік
катынастарын дамыту, Каспий теңізіне катысты мөселелер төңірегінде дамуда.
Түрікмен газын әлемдік нарыкка шығаруда Қазакстан аумағы аркылы ... ... ... ... ... ... ... Түрікменстан
аумағын пайдаланудьщ екі ел үшін де тиімді түхтары бар. ... ... ... ... ... ... ... — Түрікменбашы» теміржол тармағын
салу жобасы да талңылануда. 2001 жылы 5 шілдеде екі елдің мемлекеттік
шекараләрын ресми түрде түбегейлі айқындау жөніндегі ... ... ... ... ... экономикалык
мүдделермен катар, өлеуметтік-мөдени саладағы байланыстардын да манызы зор.
§60. Тәжікстан Республикасы
• Жерінің ауданы — 143,1 мын кмг.
• Халкы — 6,8 млн адам (2004 ... ...... ... ...... Мемлекет басшысы — президент.
• Заң шығарушы органы — парламент.
• Мемлекеттік тілі — төжік тілі.
... ...... ... Төжікстан — Орта Азиялык елдердің бірі. Ол солтүс-
тігінде Өзбекстан және Кырғызстанмен, шығысында Кытаймен, онтүстігінде
Ауғанстанмен шектеседі. Ал батысындағы шекара ... ... ... ... Ел ... ... онтүстікке 350 км, ал батыстан шығыска
700 км-ге созылады. Төжікстан таулы ел болгандыктан мемлекеттік шекараның
басьш ... тау ... биік ... ... ... ... ... орналасуы, биік таулы жер бедері әсерінен оқшаулануы, солтүстігі мен
оңтүстігінін арасындағы байланыстын (теміржолдардьщ көшпілігі Өзбекстан
аркылы ... ... ел ... ... басты кедергі болып
табылады. Онтүстігіндегі Ауғанстанмен көршілік елдің геосаяси жағдайын
нашарлатады. ... ... ... ... ... ... жакын орналасуы елдін саяси-әлеуметтік жагдайына да өсер етуде.
Кытаймен шекаралык аймак игерілу дәрежесі төмен Памярдін биік ... ... екі ел ... өз ... ... ңалыптасуы және мемлекет тарихы. Казіргі Төжікстан жерінде
б.з.д. I мың жылдьщтын бірінші жартысында алғашкы мемлекеттер (Бактрия)
кұрыла бастады. Ел аумағы б.з.д. VI—IV ... ... одан ... ... шапкыншыларының иелігінде болды. Осы уақыттар
аралығында Төжікстан жерінде өрлеу мен кұлдырау процестері билік түрінің
ауысуына байланысты алма-кезек кайталанып отырды. VIII ... ... ... ... діні ... ... тәжіктер батыс иран тіл тобына
жататын өздерінің тілдік ерекшеліктерін саңтап калды. IX—X ғасырларда
жергілікті ... ... ... ... тәжік халкы этнос
ретінде толык калыптасты. Бұл мөдениеттің, сауда мен колөнердің дамуынын,
кала-лардың өсуінін ен бір каркынды жүрген ... ... Омар ... ... ... (Авиценна) еиякты ғүламалардың еңбектері
осы кезеңде жарык көрген. XIII ... ... ... империясынын, XVI
ға-сырда Бұхара хандығының иелігі болды. 1868 жылы оньщ солтүстік бөлігі
Ресей империясына ... ... ... ... ... ... калып
койды. 1917 жылғы Қазан революциясынан кейін, төжіктер үзак уакыт ... ... ... ... ... ... аралырында Өзбек КСР-
і күрамына автономия болып енгізілді. 1929 жылы күрамына ... ... ... ... ... ... ... кайта күрылды. 1991 жылы 9 кыркүйекте
Төжікстан Республикасы өзінің төуелсіздігш ... ... меи ... ...... ел, оның ... ... таулар (Оңтүстік-Батыс Тянь-Шань, Гиссар-Алай, Памир) алып жатыр,
Жерінің тең жартысынан астамы 3000 метрлік биіктікте орналаскан. Таулардың
басым көшпілігі ендік бағытта, олардьщ ... ... ... ... ... Сурхоб) бөліп жатыр. Кайнозойлык (альпілік) тау түзілу
кезінде көтерілген тау ... ... ... ... өлі ... ... Сондыктан сейсмикалык белсевділігі жоғары аудан болып табы-
лады. Памирде ТМД жеріндегі ең биік нүкте — Коммунизм шыңы (7498 м) жөне ... тау ... ... ... 77 км) ... Памир — дүние
жүзіндегі аса биік өрі өсеи, бірак табиғаты катал аудандар катарына жатады.
Геологиялық-тектоникалык ... ... ... ... ... ... Тауалды иіндершде мұнай мен газ кездеседі, бірак вдры
жөнінен Өзбекстан мен ... ... кен ... ... Гиссар-Алай тауларының солтүстігі арқылы сурьма-сынап белдеуі
өтеді, сондай-ак вольфрам, калайы, флюорит (балкитын шпат), ас түзы
кездеседі. Памир ... ... ... ... тау ... слюда
жөнё өр түрлі минералдар бар. Сонымен қатар елдің солтүстік-шығысында
полиметалл мен уран кен орындары ... ... ... ішкі ... орны мен ... ... ... шекаралык аймағында орналасуы нөтижесінде өзіндік
белгілерімен ерекшеленеді, Ол белгілер катарына ашық ауа райы жағдайындағы
Күн радиациясы мөлшерінід жоғары болуы, ауаның қүрғак өрі ... ... ... ... ... ... ... болуы , жатады.
Мысалы, елдегі максимум температура +48°С-ка жетсе, минимум ... ... ... ... ... кыс жылы өрі ... кейде
солтүстіктен салқын ауа енген жағдайда ауа температурасы -15°С-ка төмендеуі
мүмкін, ал оңтүстігінде -2°С-тан темен ... Жаз, ... ... шілде
айының ортәша ауа температурасы +30°С-тан жоғары (тауларда +8,+16°С),
кұрғақшылык жиі болып тұратын күбылыс. Аязсыз кезен ұзактыгы, 250 күнге
созылады, сондыктан да кеш ... ... ... ... ... ... де өркелкі, таулардын жел жак беткейлерінде 1500 мм,
ал ык жақ беткейлерінде 100 мм-ден аспайды. Ылғал көбінесе қыс пен ... ... ... ... биік ... сипатка ауысады. Кыс үзак өрі суық,
жаз коңыржай салкын, қыска өрі күрғақ. Жауын-шашыннын жылдык мөлшері
100—200 мм-ден аспайды. Ең төмен көрсеткіш ... келі ... — 72 ... жері таулы болуына байланысты гидроэнергетикалық ресурстарга бай.
Өзендердің барлыры Өмудария мен Сырдария жүйесіне кіреді. Өзендер
таулардағы муздьщтардан басталатындыктан су деңгейі жазда көтеріледі.
Өзендер ... СЭС ... ... ... ... ең ... ... Нүрек (жарық, сәуле деген мағына береді) СЭС-і (қуаты — 2,7 млн
кВт). Онда салынған бөгеттін биіктігі — 300 метр, су ... ... ... созылады. Су бегендерінщ ең ірілеріне Қайраккүм («Төжік теңізі»),
Нүрек, ... ... ... ... ... аса минералды су көздері
аньщталған, біраң олар өлі өз ... ... ... көлі — ... ... — 380 км2. Памирде 1911 жылы болған күшті жер
сілкінуі кезінде Мургаб өзенінщ бөгелуінен пайда болған Сарез келі бар.
Ауданы — 79,6 км2, ... 500 ... ... 3263 метр ... ... өте көркем, өсем көлдер катарына жатады.
Жерінің басым көпшілігі таулы өрі ылғалдану дөрежесі түрліше болган-дыктан,
ландшафт ... да өте ... ... ... ... ... ... шөлейт
медени шүраттармен катар кездессе, тауларда олар биіктік белдеулерге
үласады.
Халны. 2004 жылгы ... ... ... 6,8 млн халык бар. Табиғи есу
көрсеткіші 1,6%, туудың көрсеткіші 1000 ... ... 21 ... ал
өлім 5 адамнан келеді. Елдегі экономикалык-әлеуметтік жағдайдын
түракоыздығы туудың керсеткіштерш сонғы жылдары күрт ... ... жылы бүл ... 1000 адамға 32 адамнан келген болатын.
Халыктың орташа тығыздығы 1 км^-ге 46 адамнан келеді, бүл көрсеткіш өзен
бойларындағы ... ... ... ... кетеріледі. Ал биік таулы
аудандарда 1 км2-ге 1—2 адамнан ғана келеді.
Төжікстан — кеп ... ел, ел ... ... ... ...... кейінгі орындарды үлесі бойывша өзбектер — 23,5%, орыстар — ... —1,3%, ... —1,2% мен ... — 0,6% иеленеді. Төжіктердің
басым кептітілігі ауылдьщ жерде түрады, қала халқының үлесі — 27 %.
Сондыктан ірі калалар онша квп емес, ен ... ... ... (540 ... ... ... (170 мьщнан астам), Куляб (80 мыңнан астам),
Қорғантөбе (60 мыңнан астам) ... ... ... ... соң бүрынғы әкономикалык-әлеуметтік
байланыстардын үзілуі жөне ішкі саясаттағы кактығыстар елді әкономикалык
тығырывда алып келді. Шаруашылыктың барлық салаларында түралау байкалды.
Өсіресе бүл ... ... ... ... Нарыктык әкономика көшіне
ілесе алмай, бір шетте оқшау кальш ... ел ... ... келу ... пен комакты каржы кажет. Елдегі барлық баскару тетігі мемлекет
ңолында жинакталған, бүл өз тарапынан шетел каржыгерлерінін белсенділігіне
тежеу болуда. 1998 жылғы ... ... ... ... ... 6 млрд АЩП ... оньщ 30%-ы ... 29%-ы ауыл
шаруашылығының, ал калған 41%-ы өндірістік емес салалар үлесіне тиесілі.
Өнеркөсібінің жетекші саласы — электр энергиясын ©ндіру болып ... аса зор ... ... бар ... 5%-ы ғана ... Олар — Вахш өзеніндегі Нүрек, Рогун СЭС-і. Біртүтас энергия
жүйесінен ажырап калғандыктан, өндірілген энергия тек өз кажеттеріне ғана
жұмсалады. Сондыктан энергияны кеп ... ... ... каласындағы
алюминий зауыты Тәжікстандағы ен куатты кәсіпорын больш саналады. ... көп ... ... ... ас тұзы ... негізделген
электр-химиялыцзауыт. онымен бірге Вахш азопізауытиж.үшыс істейді. Ал
ертеректе өте маңызды саналып келген тустметаллургия, машинажасау
кәсіпорындары ... ... ... ... кешен және жеңіл өнеркәсіп. Ауыл шаруашылығына жарамды
жерлер ел ... 30%-ын ... ... үшін ... ... ... ... пайдаланылады. Олар — өзен анғарлары бойы мен тау
етектерін алыл жаткан сүр топырак таралған аудандар. Негізгі ... ... ... ... дакылдар мен малазьщтық дакылдарға жер коры өте аз
бөлінген. Кейбір аудандарда жібек ... ... ... ... ... жөне эфир майы алынатын даңылдарды өсіруге маман-данған.
Таулы аудандардагы жайылымдық жерлер мал шаруашылығын дамытуш колайлы,
әсіресе кой көп. Биік тау ... ... ... ... ... өнеркәсібі ішкі түтьшу кажетін рана өтей алады.
Жеңіл өнеркәсіп мактаны алғашқы еңдеуге бағытталған. Таулы ... ... ... ... ... тазалау зауыттары орналаскан. Оларда
өңделген мақта Душанбе макта мата бірлестігі мен Кайравдұм кілем
комбинатына, сондай-ак Худжант жөне Душанбе жібек току ... және ... ... ... ... жер ... мен оңтүстікте
шекараның тұйыңталуы көлік жүйесінің дамуын жылдар бойы тежеп келді.
Сондыктан Тәжікстан ТМД ... ... ... ... ... ... ең ... орынды иеленетін. Елдегі ең жаксы дамыған
көлік түрі — автокөлік, тас жолдар тығыздығы жөнінен Төжікстан Цырғызстан
мен ... ... ... Оның 1000 км2 -ге ... тығыздығы —
86 км. ТМД-ның Ресей (27 км), Қазакстан (30 км), Түрікменстан (25 км)
сияқты елдерін артта қалдырады. Негізгі магистраль ...... ... — Ош ... жалғастырады. Жаксы жабдыкталған теміржолдын жалпы
ұзындығы 481 км ғана. ... ... ... ... ... өуе көліғшің
манызы жоғары, алайда ел экономикасындағы күлдыраулар көліктің бүл түрін
дамытуға мүмкіндік бермей отыр.
Елдегі саяси ахуал басқа ... ... ... ... кедергі
келтіруде. Көпшілік жағдайда байланыстар кысқа мерзімді келісімдер түрінде
жүзеге асуда, ... ... бір ... ... өзара алмасу. Қазіріі
кезде Тәжікстанмен осьшдай бағыттаіы экономикалык байланыстар Ресеймен
жүзеге асырылуда. Сонымен катар Ресей Тәжікстан мен Ауғанстан арасындағы
шекара күзетіне де ... ... мен ... ... ... 1993 жылы 19 ... ... негізінде жүзеге асырылуда. Казакстанның қүрама атқыштар
батальоны 1993—2001 жылдар аралығында мемлекетаралық бейбіт-шілік сактау
күштері шенберінде Тәжікстанда болып, ондаіы саяси жағдайды түрактандыруға
көмектесті. Бүгінгі ... екі ел ... ... ... ... ... ... электр энергиясы мен макта беретін
болса, Казақстан оларға астык пен мұнай енімдерін береді. 2004 жылы екі ел
арасындағы сыртқы сауда кәлемі 140 млн А_КШ ... ... Екі ел де ... одан әрі ... ...

Пән: География
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 63 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Беларусияның географиялық орналасуына табиғи ресурсы, халқына сипаттама23 бет
Қазақстан, Ресей және Беларустың Кеден одағы іштегі өндірушілерді сырттағы бәсекелестерден қорғауды көздейді12 бет
1941-1970 жж. кеңес мектебі мен педагогикасы20 бет
Біріңғай кеден одағы6 бет
Кеден одағы – ықпалдастықтың жаңа жолы4 бет
Кедендік одақтың Қазақстан Республикасының экономикасына әсері4 бет
Кеңес заманындағы «Жоңғар шапқыншылығы»5 бет
Кәсіпорын балансы және оны талдау63 бет
Мемлекеттің салықтық қызметінің құқықтық негіздері, мемлекеттің шағын кәсіпкерлік субъектілеріне ұсынылатын жеңілдіктері және мемлекеттің осы саладағы саясатының бағыттары69 бет
Польша4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь