Беларусь Республикасы


• Жеріяің ауданы — 207,6 мың км2.
• Халқы — 9,8 млн адам (2004 ж.)-
• Астанасы — Минск.
• Мемлекеттік кұрылымы — республика.
• Мемлекет басшысы — президент.
• Зад шығарушы органы — парламент.
• Мемлекеттік тілі — беларусь тілі.
• Үлттык валютасы — беларусь рублі.
Географиялың орны. Беларусь Республикасы солтүстік-батысында Литва және Латвия мемлекеттерімен, шығысыида Ресеймен, онтүстігінде Украинамен, ал батысында Полыиамен шектеседі.
Елдін теңіздік шекаралары жок; ол ұзак уақыт бойы Ежелгі Орыс мемлекетін Еуропа елдерімен жалғастырып жаткан көпір іспеттес болды. Географиялык орныньщ бүл ерекшелігі Беларусь жерінің соғыс өртінің отыпа орануына себепші бол-ды. Әсіресе Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ееларусь аумағын Германияның түгелімен дерлік басып алуы ел халқы мен экономикасына елеулі зиянын тигізді. Соғыстан кейінгі жылдары елдін экономикалык-географиялык орны түбірімен өзгеріске түсті. Ендігі жерде одактас және бауырлас социалистік елдердің коршауында орналаскаи Беларусь Республикасының географиялык орны өте колайлы сішат алды. Беларусь жері аркылы аса маңызды күрлыктык катынас жолдарының (теміржол, тас жолдар, күбыр жолдары) өтуі елдің сыртқьі әкономикальщ байланыстарын дамытуға мүмкіндік берді.
Аумағының қалыптасу тарихынан. VIII—IX ғасырларда Беларусь жеріндегі князьдіктер Киев Русінін кұрамында болды. Бүл ежелгі славян мемлекетінін ыдырауы нәтижесінде бытырадкы сипат алған киязьдіктер XIII ғасырда Үлы Литва князьдігіне бірікті. Ал XVIII ғасырда Беларусь шамамен қазіргі шекарасында Ресей империясына қосылды. XIV ғасырдан бастап Белая Русь, яғни казіргі Беларусь атауы пайда болды. 1919 жылы 1 кантарда Беларуссия Кеңестік Республикасы күрылғаны жарияланды, оның күрамына елдің батыс бөлігіндегі Гродио және Брест облыстары тек 1939 жылы ғана косылды. 1991 жылы 25 тамызда Егемендік туралы декларация қабылданып, Беларусь төуелсіз жеке мемлекетке айналды. 1997 жылы ел Ресей Федерациясымен одак күрды. Беларусь аумағы шекараларының 1/3-ін Ресеймен шекарасы күрайды.
Табиғатьт және табяғат рееурстары, Беларусь аумағын Ежелгі Орыс платформасы негізінде к&лыптаскан жазыктар алып жатыр. Батпақты сипат алатын ойпаттардың ең ірісі оңтүстікте орналаскан — Вешрусь іюлесъесі. Ел аумағьш батыстан шығысқа карай кесіп өтетін салыстырмалы түрде биік кьграттар мен жалдар жүйесін жалпы атпен Беларусъ жалы деп атайды. Ел аумагының ен бяік бөлігі болып саналатын Минск қыраты (345 м) солтүстік-батысқа карай орналасқан. Жер бедерінщ тегіс болуы Беларусь аумағын ауыл шаруашылық максатта пайдалану мүмкіндігш арттырғанымен, батпакгардың көп болуы косымша мелиораииялык шаралар жүргізуді кажет етеді.

Пән: География
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 63 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге




18-тақырып. БЕЛАРУСЬ РЕСПУБЛИКАСЫ §51.Беларусь Республикасы
• Жеріяің ауданы — 207,6 мың км2.
• Халқы — 9,8 млн адам (2004 ж.)-
• Астанасы — Минск.
• Мемлекеттік кұрылымы — республика.
• Мемлекет басшысы — президент.
• Зад шығарушы органы — парламент.
• Мемлекеттік тілі — беларусь тілі.
• Үлттык валютасы — беларусь рублі.
Географиялың орны. Беларусь Республикасы солтүстік-батысында Литва және
Латвия мемлекеттерімен, шығысыида Ресеймен, онтүстігінде Украинамен, ал
батысында Полыиамен шектеседі.
Елдін теңіздік шекаралары жок; ол ұзак уақыт бойы Ежелгі Орыс мемлекетін
Еуропа елдерімен жалғастырып жаткан көпір іспеттес болды. Географиялык
орныньщ бүл ерекшелігі Беларусь жерінің соғыс өртінің отыпа орануына
себепші бол-ды. Әсіресе Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ееларусь аумағын
Германияның түгелімен дерлік басып алуы ел халқы мен экономикасына елеулі
зиянын тигізді. Соғыстан кейінгі жылдары елдін экономикалык-географиялык
орны түбірімен өзгеріске түсті. Ендігі жерде одактас және бауырлас
социалистік елдердің коршауында орналаскаи Беларусь Республикасының
географиялык орны өте колайлы сішат алды. Беларусь жері аркылы аса маңызды
күрлыктык катынас жолдарының (теміржол, тас жолдар, күбыр жолдары) өтуі
елдің сыртқьі әкономикальщ байланыстарын дамытуға мүмкіндік берді.
Аумағының қалыптасу тарихынан. VIII—IX ғасырларда Беларусь жеріндегі
князьдіктер Киев Русінін кұрамында болды. Бүл ежелгі славян мемлекетінін
ыдырауы нәтижесінде бытырадкы сипат алған киязьдіктер XIII ғасырда Үлы
Литва князьдігіне бірікті. Ал XVIII ғасырда Беларусь шамамен қазіргі
шекарасында Ресей империясына қосылды. XIV ғасырдан бастап Белая Русь, яғни
казіргі Беларусь атауы пайда болды. 1919 жылы 1 кантарда Беларуссия
Кеңестік Республикасы күрылғаны жарияланды, оның күрамына елдің батыс
бөлігіндегі Гродио және Брест облыстары тек 1939 жылы ғана косылды. 1991
жылы 25 тамызда Егемендік туралы декларация қабылданып, Беларусь төуелсіз
жеке мемлекетке айналды. 1997 жылы ел Ресей Федерациясымен одак күрды.
Беларусь аумағы шекараларының 13-ін Ресеймен шекарасы күрайды.
Табиғатьт және табяғат рееурстары, Беларусь аумағын Ежелгі Орыс платформасы
негізінде к&лыптаскан жазыктар алып жатыр. Батпақты сипат алатын
ойпаттардың ең ірісі оңтүстікте орналаскан — Вешрусь іюлесъесі. Ел аумағьш
батыстан шығысқа карай кесіп өтетін салыстырмалы түрде биік кьграттар мен
жалдар жүйесін жалпы атпен Беларусъ жалы деп атайды. Ел аумагының ен бяік
бөлігі болып саналатын Минск қыраты (345 м) солтүстік-батысқа карай
орналасқан. Жер бедерінщ тегіс болуы Беларусь аумағын ауыл шаруашылық
максатта пайдалану мүмкіндігш арттырғанымен, батпакгардың көп болуы косымша
мелиораииялык шаралар жүргізуді кажет етеді.
Еліелгі платформа шегінде жатуы минералды шикізат күрамына да всер еткен.
Солигорск маңында калий туздарының дүние жүзіндегі ең ірі кен орындарының
бірі (барланған қоры 42 млрд т) орналаскан. Мозырь, Давыдов кен орындарында
ас тузының едөуір мол коры бар. Ел аумағында қцрылыс материалдары (саз
балшыктар мен күмдар, киыршык тастар, күрылыс тастары, цемент жөне шыны
шикізаты)да мол.
Беларусь жеріне грңыржай континентті кмімат төн. Ел аумағында климат
көрсеткіштері үлкен айырма жасамайды (оньщ себебі неде деп ойлайсьвддар?).
Қыс кезінде ауа райының кенеттен күбылуы жиі байкалады. Қаңтардың орташа
температурасы -5°С-тан -8°С-ка дейін өзгеріс жасайды. Жазы коңыр салқын,
жанбырлы, өдетте, шілденін орташа температурасы +15°С-тан жоғары болады.
Бүлтты, бүлыңғыр күндер саны басым, жауын-шашынның жылдык мөлшері 500—700
мм шамасында. Ауыл шаруашылығын жүргізуге ылғал мөлшері жеткілікті
болғанымен, кейбір дақылдарды өсіруге жылу жетіспейді.
БеларусьаумаіыарқылыДнег) мен оның салалары: Лрипять, Березина және
Неман, Батыс Двина, Батыс Буг өзендері ағып өтеді. Жазьщтан ағатындыктан
ағысы баяу болатын бүл өзендер мол сулы келеді. Елде жалпы саньг 4 мыңнан
асатын ірілі-үсакты көлдер бар. Көлдер өсіресе солтүстікте көп, елдщ бұл
бөлігін Поозеръе. деп те атайды. Елдегі ен ірі көл Нарочь көлі, оның ауданы
80 км3-ден асады, терендігі — 25 м. Ішкі сулар, негізінен, елді мекенлерді
сумен камтамасыз етуге жөне катынас жолдары ретінде пайдаланылады.
Батпақтар Беларусь жерініц 20%-ға жуығын кұрайды.
Елдін солтүстігіндегі шымды күлгін топырақта шыршалы ормандар, орталық
бөлігіндегі күмды топыраіында карағайлар үласады. Оңтүстікке карай орманның
сұр топырактарында емен, жөке, шегіршшнен түратьш жалпак жапыракты жөне
аралас ормандар өседі. Жалпы алғанда, ормавдар ел аумағының 13-нен астамын
алады. Елдщ Польшамен шекарасында Беловеж нуы созылып жатыр. Мүнда жасы
жүзден аскан алып карағайлар әседі жөне орман зонасының көптеген жануарлары
мекендейді. Адамдар жойылып кетуден сактап калған зубрлар Беловеж нуьшың
нағыз мактанышы болып табылалы.
Беларусь жерінің қайталанбас табиғатын сактап калу максатында Беловеж
ұлттық саябағы, Березин, Припять жөне Полесье корьщтары үйымдастырылған.
Полесье радиациялық-экологиялык корыгы шекаралас Украинанын Чернобыль АЭС-
індегі жойқын апаттан кейін, радиоактивті ластанудьщ табиғи ортаға калай
өсер ететінін арнайы зерттеу максатында күрылған. Жалпы Беларусь жеріндегі
мындаған гектар ауыл шаруашылыкты алкаптар радиацияльщ жарынан кауіпті
аудандар болып табылады.
Халңы. 2004 жылдың соңына карай Беларусь халкының саны 9,8 млн адамга
жетті. Беларусь Республикасы — ТМД елдері арасында халқының саны өте баяу
өсіп келе жаткан елдердін бірі. Табипі есу 2000 жьглы — 0,5%-ды кұрады,
яғни ел бойъшша туудың орташа керсеткіші — 9°00, ал өлім 14°нп шамасында
болды. Казіргі кезде ауыл мен каланың демографияльщ көрсеткіштері үлкен
айырма жасап отыр. Далаларда туу 12°00 болса, ауылды жерде бүл көрсеткіш
бар болғаны — 8°00- Өлім тиісінше 9 °оожәне 18°00 болады. Беларусь
түрғын-дарының өмір жасының орташа үзақтығы — 68 жас. Хальщ санынын
езгеруіне көіні-кон да елеулі түрде өсер етеді. Жалпы алғанда, Беларусь
жерінен көшіп кеткендер санынан көшіп келгендер саны әлдекайда артық.
Ел халқының үлттык күрамьгнда бешрустар (78%) басым, олардан баска орыстар
(13%), поляктар (4%), украиндар (3%) жөне басқа үлт өкілдері түрады.
Мемлекеттік тілдері — беларусь жөне орыс тілдері, шекаральщ аудандарда
поляк, украин тілдері де кеңінен тараған. Хальщтың 45-і христиан дшінің
православие бағытьщ үстанса, 15%-ға жуығы католиктер болып табылады.
Елдегі халыктың орташа тыгыздыгы өр шаршы км-ге шакқанда 47,4 адамнан
келеді, ең жоғары тығыздьщ Минсккалаеы мен облысында(1 км2-ге85 адамнан)
байкалады. Ал Витебск облысы елдегі халық ең сирек орналнскан аумақ болып
табылады. Урбандалу деңгейі өсіресе Могилев жөне Еитебск облыстарында
жоғары. Ірі калалары: Минск (1,6 млн түрғыны бар), Гомель, Могилев,
Витебск, Гродно, Брест. Беларусь аумағында сақталып қалған Полоцк, Туров,
Минск, Витебск, Пинск сияқты ежелгі славян калаларында тарихи көне
ескерткіштер мол. Елддн солтүстііі мен орталык бөліі"індегі ауылдық елді
мекендер (хуторлар) үсактығымен көзге түседі, олардың 90%-ының хальщ саны
200 адамнан аспайды. Оңтүстікте салыстырмалы түрде ірі ауылдар орналаскан.
Шаруашылығы. Тәуелсіздік алғаннан сонғы онжылдыкта Беларусь шаруа-шьглығы
терең дағдарысты бастан кешіруде. Бүл, ең алдымен, Кеңес Одағының және
социалистік елдер одағының ыдырауымен, аса манызды шаруашылык
байланыстардын үзілуімен байланысты тусшдіріледі. Қүлдырау өсіресе
өндірістік салаларда күштірек байкалды. Соған карамастав, дағдарыс
жылдарында Беларусь Республикасы экономикалык әлеуеті мен халкының тұрмыс
денгейін ТМД-ның баска елдеріне қарағанда онша үлкен өзгеріссіз сактап
калды деуге болады. Көбінесе жергілікті шикізатты пайдаланатын
көсіпорындарда түракты даму байкалады.
Өнеркәсіп саласында машина жасау, химия және мүнай химиясы өнімдерін
шығаруга маманданған (24-суретті карандар).
Машина жасау кешенініц басты үйымдасу ерекшелігі — өндірістін бірнеше ірі
өнеркәсіп орталыктарына шоғырлануы. Елдін машина жасау өнеркәсібінде
автомобиль өндірісі жетекші орын алады. Минск, Могилев, Жодино қалаларьшда
орналаскан автомобиль зауыттары автомобнльдер мен автопойыздар, тау-кен
внерквсібіне кажетті ауыр жүк таситын БелАЗ машиналарвш жасайды. Салмағы
180 т болатын алып жүк машиналарынын кузовына үш теміржол вагоныньщ жүгі
сияды. Бүл машиналар ТМД елдерінін көмір алаптары мен темір кеніштерінде,
күрылыста ауыр жүк тасу үшін кеңінен колданылуда. 2004 жвілы елде 21 мьщ
дана жүк машинасы, 34 мың дана трактор жасалды. Минск, Гродно жөне
Барановичиде автомобилв өндірісіне қажетті тетіктер мен жабдвщтар шығаратын
көсіпорьшдар бар.
Беларусь Республикасының машина жасау өнеркәсібі аувіл шаруашылығы
машиналары мен трактор жаоауға да маманданған. Бүл саланың жетекші
көсіпорындары Минск трактор зауыты деп аталатын өндірістік бірлестікті
қүрайды. Беларусь ТМД елдері арасында малазықтык дакьглдарды оратын
комбайндар мен картоп жинайтын мапшналарды, мал шаруашылыгына кажетті күрәл-
жабдыктарды шығаруда кезге түседі. Машина жасаудың басңа салаларыньщ
кәсіпорындары Витебск, Гомель, Брест, Минск, Могилев, Пинск жөне т.б.
калаларда орналаскан. Кеңес дәуірінде Беларусь Республикасында жедел
дамыған радиоэлектроника, оптика жөне электрондық есептеу машина-ларын
жасау салалары казіргі кезде дагдарысты бастан кешіруде. Соған кара-мастан,
2004 жылы елде 1,3 млн-дай теледидар, 953 мың дана тоназытқыштар мен
мұ.здаткыштар жасалды.
Химия өнеркәсібі кешені күрделілігімен сипатталады, оның күрамына мүнай-
газ, орман және тау-кен химиясы салалары енеді. Әсіресе мүнай-газ химиясы
айрықша көзге түседі, бүл сала Ресейден сатып алынатын шикізат негізінде
Калыптасқан. Жергілікті Речица мүнай кен орныньщ ілеспе газдарын пайдалану
мақсатында газ өндеу кәсілорны іске қосылган. Бобруйск каласында аса ірі
шина өндірісі, Гродно каласында жасанды талшықтар өндірісі жолға койылған.
Мүнай химиясы саласында да өндірістің шоғырлануы байкалады. Новополоцк
қаласында орналаскан мұнай өндеу зауыты мен мүнай химиясы комбинаты
Полимерч өндірістік бірлестігін кұрайды. Оның өнімдері дайьщ бүйымдар
(пластмассалар, жасанды талшыктар мен лак-бояулар) жасайтын баска
көсіпорындарға жөнелтіледі. Беларусь жасанды талшык ендіру көлемі жөнінен
(2004 жылы — 203 мың т) ТМД бойынша 1-орын алады.
Өнеркөсіптін баскя салаларынан шыны өндірісі, ағаш өңдеу жөне жиһаз жасау,
женіл жөне тамак өнеркөсіптері дамыған. Беларусь кәсіпорындарында
өндірілетш шыны бүйымдары жөне бағалы ағаш түрлерінен жасалатын жиһаздар
ТМД елдерінде жоғары бағаланады. Токыма өндірісшде шеттен өкелшетін шикізат
түрлерімен (жүн, макта, жібек) катар, жергілікті зығыр талшығы да кеңінен
колданылады. Елде зығырды бастагщы өндеуден өткізетін ондаған зауыттар бар.
Орша қаласында куаттылығы жағынан ТМД аумағында Кострома комбинатынан
кейінгі ірі зығыр комбинаты орналасқан. Минск, Могилев, Гродно жөне Лида
калаларында орналасқан былғары және аяқкиім фабрикалары жергйіікті
шикізатты пайдаланады. Тамақ өнеркәсібі ірі ет комбинаттарымен және сүт-
ірімшік, сүт-консерві зауыттарымен әйгілі, олар елдін барлык дерлік аудан-
дарында таралған.
Ауыл шаруашылығы. Мал шаруашылығы өнімінщ өзіндік күньг жөнінен егінншгікке
қарағанда аздап басымдылық көрсетеді. Беларусь аумағында ауыл шаруашылығына
жарамды жерлер ауданы 10 млн га-ға жуык, оның 40%-ға жуығын шабындықтар мен
жайылымдар алып жатыр. Ірі кдра мал басы 1990 жылмен салыстырғанда 30%-ға
жуық қысқарғанымен, бұл көрсеткіш бойынша Беларусь ТМД елдері арасында
алдыңғы орындардың бірін алады. Сонымен катар елде шошка, кой мен ешкі саны
да біршама. Жалпы, елде жылына 0,9 млн т ет (кұс етімен коса есептегенде),
5 млн т-дан астам сүт өндіріледі. Сонғы жылдары терісі бағалы ашіарды өсіру
негізінде ан шаруашылығы дамуда.
Егістік алкаптар, негізінен, елдің орталык бөлігінде орналаскан, мүнда
жердін 60—80%-ға жуығы жыртылган. Полесье аумағында егістік көлемі
күрғатылған батпақтар есебінен де үлгайтылған. Егін шаруашылыгында дөнді
дақылдар басты орын алады, олар елдің барльщ жерінде өсіріледі. Ел 2004
жылы 7 млн т астык енімдерін жинады. Техникальщ дақылдар арасында зығыр
айрыкша орын алады. Зығыр көбінесе елдің солтүстігі мен солтүстік-
батысында, қант кызылшасы орталык және батыс аудандарда, ал картоп елдің
барлык беліктерінде өсіріледі. 2004 жылы Беларусь 10 млн т картоп жинады,
бүл көрсеткіш бойынша ол ТМД елдері арасында 3-орын алады (косымшадағы 11-
кестені караңдар). Малазыктык дакылдар егістік алқаптардын 13-ін алып
жатыр. Елдің шығысы мен онтүстігінде жеміс-жидек шаруашылыктары бар (24-
суретке караңдар).
Көлік. Беларусь Республикасының тоғыз жолдың торабындаіы орны көлік
жүйееінің күшті дамуына себепші болды. Беларусь аумағы аркылы Шығыс Еуропа
елдері мен Ресейді, Ресей мен Украинаны Балтык бойы елдерімен жалғастыратын
күрльщтағы күре жолдар өтеді. Елдегі теміржолдардың жалпы үзындығы 5,5 мың
км-ден асады. Беларусь теміржолдары Ресейдің Еуропа елдерімен байланысында
шешуші рөл атқарады. Халықаралық маңызы бар басіы тас жолдар (Мөскеу —
Минск, Мәскеу — Варшава, Киев — Санкт-Петербург) Беларусь жері аркылы
өтеді. Тас жолдардьщ жиілігі 1 км2-ге 350 м шамасында болады. Елдегі күбыр
жолдары жүйесі кеңес дөуірінде калыптасты. Беларусь аумағы арқылы өтетін
Достык мұнай кұбыры (оаың багытын естеріне түсірің-дер) Мозырь каласы
маңында екі тармакка ажырайды. Ресей жерінен басталып, Еуропаға бағытталған
газ күбырлары жергілікті күбыр жүйелерімен бірге республиканы табиғи газбен
камтамасыз етеді. Соңғы жылдары өзен жөне өуе көлігі дагдарыс кезеңін
басынан өткізуде, бүл көлік түрлерінщ көрсеткіштері соңғы онжылдьщта
бірнеше есе кысқарды.
Сыртңы экономикалың баяланыстары. Географиялык орнының ерекше-ліктеріне
байланысты Беларусь Республикасының сыртқы экономикалык байла-ныстарында
Еуропа елдері мен Ресей басты орын алады. Әсіресе сонғы жылдары Ресеймен
одақ күруы жөне кедендік бөгеттердін жойылуы екі ел арасындағы
байланыстарды нығайта түсті. Беларусь Ресейден жасанды каучук, мүнай мен
газ, көмір, электр энергиясын және кара металлургия өнімдерін, өсімдік
майын сатып алады. Беларусь экспортьшда Германия мен Польшаньщ да үлесі
жоғары. Беларусь шетке машина жасау жөне химия өнеркөсібінің өнімдерін,
көлік қүрал-жабдығын, жеңіл және тамак өнеркөсібі өнімдерін сатады.
Едде 1,5 мьщға жуык бірлескен, 5ОО-дей шетел көсіпорындары жұмыс істёйді.
Бұл істе әсіресе Полына, Германия, Италия және АКШ фирмалары белсенділік
көрсеткен. Беларусь экономикасына дуние жүзінін 66 елінің инвестищшлары
тартылған, каржы көлемі жөнінен АҚШ пен Германия жетекші орын алады.

19-тақырып. УКРАИНА
• Жерінің ауданы — 603,7 мьщ км2.
• Халқы — 47,3 млн адам (2004 ж.).
• Астанасы — Киев.
• Мемлекеттік кұрылымы — республика.
• Мемлекет басшысы — президент.
• Үкімет басшысы — премьер-министр.
• Заң шыгарушы органы — Жоғарғы Рада.
• Мемлекеттік тілі — украин тілі.
• Үлггык валютасы — гривна.
§52. Мемлекеттік қүрылымы. Табиғат жағдайлары мен ресурстары, Халкы
Географиялың орны. Шығыс Еуропа жазығының оңтүстік-батысында орналаскан У
краина оңтүстігінле Азов және Қара тенізбен үласады. Қара теңізбен
шекарасының жалпы үзындығы — 1500 км-ге жетеді. ІПығысы мен солтүстігінде
Ресей Фелерациясымен, солтүстік-батысында Беларусь Республикасымен, ал
батысында Полына, Словакия, Венгрия, Румыния жөне Молдовамен шёктеседі (25-
суретті карандар). Өткен ғасырларда табиғи шекаралык шептері болмаған
Украина көршілес мемлекеттердің баскьшшылык өрекетіне көп ұшыраған болатын.
XX ғасырда елдін геосаяси жағдайынын нығаюына көрші елдермен ынтымактас
болуы (Шығыс Еуропа елдері, Ресей және Беларусь) өсер етті.
Аумагыньщ калыптасу тарихы. Қазіргі Украина мемлекетінің аумағы үзак .
тарихи кезевде қалыптасты. IX ғасырда Киев каласының айналасында Киев Русі
деп аталатын ежелгі славян мемлекеті пайда болды. Кейінгі ғасырларда
бытыраңқы жеке князьдіктерге (Киев, Переяслаа, Чернигов, Волынь және т.б.)
ыдырап кеткен бұл мемлекет монғол-татар шапкыншылығына ұшырап, көпшілік
бөлігі XIV гасырда Литва және Полыпаның карамағына енді. Украин халкының
тарихи калыптасуы XIV—XV ғасырларға сөйкес келеді.
1648 жыпы украин хапқы Богдан Хмельницкийдің басшылығымен Польшаға қарсы
азаттық куресін бастап кетті. Украина неғұрпым күшті Ресеймен біріккенде
ғана азаттық апатынын түсінген Б.Хмельницкийдің арманы орындапып, 1654 жылы
екі елдің біріккендігі туралы заң жарияланды. Тәрихта буп оқиға Переяслав
Радасы деген ат алды. Көп ұзамай Ресей мен Попьша арасында Мәңгілік
бейбітшілік жөнінде келісім жасалып, Украина жерін екі кушті ел бөліске
түсірді. Соның нәтижесінде Ресейдің қүрамына Сол жақ жағалау мен Запорожье,
Киев, ал Оң жақ жағапау мен Гәлиция Попьша қарамағына көшті. XVIII ғасырдың
соңына қарай Ресей империясы Украинаны мемлекеттік тәуелсіздігінен айырды.
Орыстардың түріктермен соғыстә жеңіске жетуі себелті бурын Түркия құрамында
бопған Ңара теңіздің солтүстік жағалауы мен Қырым Ресей аумағына етті. Осы
кезеңде Польша, Аустрия және Венгрия өзара белісіп алған Батыс Украина жері
Украина құрамына тек 1939—1945 жылдары ғана кірді. 1954 жылы К^ірым Украина
аумағына қайтарылды.
1922 жылдан 1991 жылға дейін Кеңес Одағының кұрамында болған Украина 1991
жылдын 24 тамызында тәуелсіздігін жариялады. Бұл күн Украинаның ұлттык
мерекесі — төуелсіздік күні болып табылады. Украина мемлекеттік қүрылысы
жөнінен республика деп жарияланды. Әкімшілік жағынан ел 24 облыстан, Қырым
автономиялық республикасынан түрады.
Табңғаты және табяғат ресурстары. Украина аумагы ежелгі платформа негізінде
калыптаскан дүние жүзіндегі ірі жазықтардың бірі Шығыс Еуропа жазығының
ощустік-батысында орналаскан. Батыска карай жер бедері көтерідкі сипат
алып, Подольск және Днепр маны кыраттарына ауысады. Солтүстііінде Украина
Полесьесі деп аталатын ойпатты жазьщ жатыр. Оңтүстігінде Шығые Еуропа
жазығы біртіндеп төмендеп, Азов және Қара теңіздердін ойпатты жағалауларына
үласады. Елдің шығысында Днепр жөне Солтүстік Донеи өзендерінщ аралығын
Азов маңы кыраты мен Донецк бүйраты алып жатыр. Кырым түбегінін
оңтүстігінде Кырым таулары, ал елдің қиыр батысында Карпаттың катпарлы
кұрылымдары орналаскан, олар альпілік катпарлык нөтижесінде калыптаскан.
Украина аумағының ең биік нүктесі — Карпаттағы Говерла шыңы (2061 м). Жер
бедерінін, негізінен, жазык болып келуі шаруашылык әрекетке колайлы әсер
етеді.
Физикалык картадан Украина жерінлегі ірі жазыңтар мен ойпаттарпы, қыратгар
мен таулараы, олардың абсолготтік биіктіктерін тапыцлар.
Ел аумағында аса маңызды мишралдың шикізат түрлері бар. Өсіресе көмір қоры
240 млрд т-ға жететін Донедк (Донбасс) кемір алабының ел экономиісасындағы
орны ерекше. Бүл байыріы алапта аса сапалы кокстелетін көмір өндіріледі.
Сонымен катар Львов-Волынь көмір алабында тас көмірдің едәуір мол коры бар,
ал Днепр алабындағы коңыр көмір қоры әлі онша игерілмей келе жатыр. Ел
мүнай мен газ корына онша бай емес, олардың шағын кен орынлары Карпат алды
иінінде таралған. Украин калканында темір мен марганец кендері шоғырланған,
темір кені Керчь түбегінде де бар. Әсіресе дүние жүзіне әйгілі Кривой Рог
темір кені алабы айрықша маңызға ие. Украина жерінде ас түзы мен калий
түздарының едәуір коры бар, олар Донецк маңы мен Карпат алдында
шоғырланған. Ел аумағында титан, шікель, хром жөне сынаптьщ шағын кен
орындары бар.
Географиялық орнының ерекшеліктері мен алып жатңан ауданьша байла-нысты
Украина жерінің климат жагдайлары алуан түрлі болады. Құрлықтың ішкергі
бшіігіне карай орналасқан солтүстік-шығыс аудандарда кантардың орташа
температурасы -8°С шамасында болса, солтүстігі таулармен коршалған Кырымнын
оңтүстігінде бұл көрсеткіш +4°С-ка жетеді. Жауын-шашын мөлшері солтүстік-
батыстан оңтүстік-шығыска және оңтүстікке қарай азаяды. Карпатта жауын-
шашынның жылдық көрсеткіші 1500 мм-ге жетсе, Қырымның батысы мен Днепр
сағасында оньщ мөлшері 300 мм-ден де аз. Украинаның климат жағдайлары,
жалпы алғанда, ауыл шаруашылығы үшін қолайлы болып табылады. Онтүстік
аудандарда жауын-шашынның тапшылығы егістіктерді колдан суаруды қажет
етеді.
Еіл аумағында өзенторы жиі, өзендер мен бүладтардын жалпы саны 70 мың-нан
асады. Өзендердін барлығы дерлік Қара және Азов теніздерінің алаптарына
жатады. Тек киыр батыстағы Буг езені меи оның салалары Балтык теңізіне
күяды. Елдегі ең ірі өзендер катарына Днепр (Украина аумағындағы ұзындығы
981 км), Днестр. Оңтцстік Буг жатады (оларды атластан табывдар). Өзендердің
кшшілігі кеме катынасына жарамсыз жөне су энергиясына онша бай емес. Днепр
өзенінде ірі бегендер (Киев, Канев, Кременчуг, Кахов) салынған.
Украина жерійде орман, орманды дала және дала зоналары таралған. Елдщ
солтүстігіндегі ауыл шаруашылығына жарамсыз батпақты Полесье жерінде
карағайлы ормандар өседі. Карпаттьщ ормаи қорының шаруашылык манызы бар.
Қазіргі кезде ауыл шаруашылығына жарамды жердің барлығы дерлік жыртылған,
аралас жөне жалпак жапырақты ормандар тек таулы аудандарда сақталып калған.
Жалпы алғанда, ормандар Украина аумағының 15%-ын ғана алып жатыр. Орманның
сұр топырагы, кара және күрең топырақтар тараған алкаптарды егіетіктер мен
бау-бакшалар алыл жатыр. Батпақты жерлерді ауыл шаруашылык мақсатта игеру
колға алынған, казіргі кезде күрғатылған жерлер ауданы 2 млн га-дан асады.
Украина жерін мекендейтін жануарлар мен құстардьщ көптеген түрлерінін
кәсіптік маңызы зор. Олардың арасында бүлан, елік, кабан, түлкі мен күзен,
қырғауыл, сүр күр бар.
Ел рекреациялық ресурстарга да бай. Сауыктыру-демалыс орындары, негізі-нен,
Қара теніз жағалауы бойында, Карпатта орналасқан. Өсіресе табиғи-климаттык
жағдайлары колайлы үштаскан Қырым курорттары (Ялта, Евпатория) айрьщша
көзге түседі. Кырымдағы Алупка жөне Мисхор табиғи саябактарында
өсімдіктердің чили араукариясы, ливан самырсыны, мексика карағайы, магнолия
төрізді ерекше түрлері өседі. Ал Никита бағында Жер шарының түкпір-
түктрінен әкелінген сан алуан тропиктік жөне субтропиктік. өсімдіктер
өседі. Адам колымен жасалынған бүл табиғат бұрыштары туристер назарын езіне
аударады. Карпатқа тау шанғысымен айналысатын демалушылар көп барады, ал
Карпат алдындағы Трускавец курортындағы табиғи минералды су емдік максатта
пайдаланылады.
1986 жылдын 26 сөуірінде Чернобыль атом электр станциясында болған апатты
адамзат тарихьшдағы ірі экологиялык апаттардьщ бірі деуге болады. Соның
салдарынан Украинаның ғана емес, көршілес елдердщ табиғатына да елеулі зиян
келді.
Халңы. Украина халкьшың жалпы саны 2004 жылдың сояына карай шамамен 47,3
млн адам болды. Елде халык санынын табиғи өсуі соңғы онжылдьщтарда күрт
қыскарды, ал 2000 жылы ол тіпті — 0,6%-лы кұрады. Туу коэффициенті (1000
адамға шакканда) — 8°00, өлім коэффидиенті — 14 °т. Адамның өмір жасынын
орташа үзактығы — 68 жыл.
1990 жылдардьщ орта шенінен бастап, Украинадан баска елдерге коныс
аударатындар саны көшіп келетіндер санынан асып түсетін болды. Қоныс
аударғандардың басым көпшілігін өздерінщ байьгрғы отандарына (Германия,
Израиль) оралғандар күрады.
:
Ел халкының улттыц цуіражы күрделі болғанымен, басты үлттар: украиндар
(73%) мен орыстар (22%). Украиндар саны жөнінен славян халықтары арасында
орыстардан кейін 2-орың алады. Олар, негізінен, батыс, орталык жөне
солтүстік аудандарда түрады.
Украиндардын үлесі оңтүстікке карай азая береді. Мысалы, украиндар Донецк
жөне Одесса облыстары түргындарының жартысын ғана күрайды, Кырымда олардың
үлесі 25% ғана. Олардан баска ел аумағында беларустар, еврейлер,
молдавандар, поляктар мен болгарлар жөне т.б. үлт өкілдері түрады. Татарлар
Қырымда, гректер Азов тенізі жағалауында, ал румындар мен словактар Карпат
сыртында шоғьфлана орңаласқан. Карпатта тау халыктары — гуцулдар, бойкалар
мен лемкалар түрады. Гуцулдар — шыгу тегі өлі белгісіз халықтардын бірі,
олар, негізінен, мал шаруашылығымен және ағаш дайындаумен айналысады.
Гуцулдар арасында ағаштан түйін түйетін шеберлер, саз балшьщтан қүмыра
жасаушылар, кілем токушылар да көп.
Діни қіфсіжы жағынан христиан діншід православие тармағы басым, бүдан баска
христиан дінінщ баска тармактары мен ағымдары, сондай-ак ислам, иудаизм
дшщдегілер бар.
Украинаның көрнекті тарихи ескерткіштері арасында діни ғимараттар айрықша
орын алады. Киевте XI ғасьірдағы сәулет өнерінің тамаша туындысы Әулие
София соборы орнапасқан, мүндағы фрескалар мен мозаика үлгіпері келушілерді
таң қалдырады. Киев-Печер лаврасы деген атпен белгілі Печер
ғибадатханасының кешені бірнеше шіркеулер мен алтын мұражайын, әулиелер
жерпенген зираттарды қамтиды. Алтын мұражайында асыл тастар мен қымбат
әшекейлер жинақтапған, олардың арасында тіпті сақ зергерлері жасаған алтын
бүйымдар да кездеседі. Харьков қаласында XVII—XVIII ғасырпарда салынған
бірнеше шіркеу ғимараттары бар.
Республика бойынша хальщтың орташа тыгыздыгы 1 км2-ге шакканда 78,6 адамды
күрайды. Ел аумағында халык біркелкі орналаспаған; шығыстағы енеркәсіпті-
ауыл шаруашылықты аудандарда, батыстағы Львов облысында 1 км2-ге 100—200
адамнан келеді. Полесье аумағында орналаскан Чернигов, Волынь, Житомир
облыстарында, сондай-ак далалы Херсон облысында бүл көрсеткіш 40—50 адамды
ғана кұрайды.
Украинада ірілі-үсақты 415 қала бар. Кала халдынын үлесі — 68%. Батыс
Украинада урбандалу деңгейі төмен, Закарпат облысында қала халкының үлесі
бар болғаны 41% ғана. Мүнда шағын және орташа қалалар басым. Донецк
алабында кала халкының үлесі өте жоғары (90%), мүнда ТМД бойынша ірі кала
шоғырларынын бірі — Донецк агломерациясы калыптасқан. Жалпы, елде 5 ірі
миллионер кала бар: Киев (2,7 млн адам), Харьков (1,7 млн), Донецк (1,2
млн), Одесса (1,1 млн), Днепропетровск (1,1 млн).
Ел астанасы Киев — ТМД аумағындағы ежелгі қалалардың бірі. Мұнда қазіргі
кеэде 3 млн-ға жуық адам турады. Тарихи деректер бойынша қаланың негізІ V
ғасырдә қаланған. Орыс жыпнамаларында қала аты 860 жыпдан бері аталады. Өз
тарихында бірнеше жойқын соғыс пен басқыншылықты басынан кешіргеніне
қарамастан, Киев тарихи ескерткІштерімен ейгілі. Мунда XI—XX ғасырлар
аралығындағы сәулет өнерінің үлгілері бар. Қапада 18 жоғары оқу орны,
Украинаның Ғылым академиясы, 15 театр және 30-дан астам муражай орналасқан.
1960 жылы Киев метрополитені іске қосылған.
Ел халкының 54%-ын эконожикалыц белсенді халық (ЭБХ) кұрайды, бұл ТМД
елдері арасындагы ең жоғары көрсеткіш болып табылады. ЭБХ-тың жалпы саны
2004 жылы 27 млн адам болды, бұл керсеткіш бойынша Украина Еуропадағы ірі
елдерге (Франция, Үлыбритания) жақындайды. Сонғы жылдары жұмыс-сыздық
артуда, оның ресмв тіркелген деңгейі 2004 жылы ЭБХ-тын 3,6%-ын күрады.
Басқа елдермен салыстырғанда Украинада жұмыссыздьщ денгейі ресми есептерде
төмен болғанымен, іс жүзінде (жасырын жүмыссыздьщ) бұл көрсеткіш
әлдеқайда жоғары. Әсіресе дағдарысқа ұшырап отырған ауыр өнеркөсіп пен
корғаныс кәсіпорьпщарында жүмыс істейтіндер арасывда кызметтен босап калу
қауігі жоғары.

§53. Шаруашылығы. Ішкі айырмашылықтары
Украина — индустриялык-аграрлык ел. Оның жиынтық ішкі өнімінің салалык
кұрылымында өнеркәсіп үлесі 38% болса, ауыл шаруашылығы 16%, ал кызмет
көрсету саласы 46%-ды күрайды. Жалпы ішкі өнімнің көлемі 109 млрд АЦШ
доллары шамасывда, оның көлемі жөнінен ТМ Д елдері арасьшда Ресейден кейін
2-орын алады- ЖІӨ-нін жан басына шаккандағы мөлшері 1040 доллар, бүл
көрсеткіш бойынша ТМД арасында Ресей, Беларусь, Казақстаннан кейін 4-орынды
алады.
Жалпы, ел шаруашылығына өнеркәсіптщ жоғары деңгейде шоғырлануы мен ауыр
өнеркөсіп салаларынын басымдылығы тән болады. Өнеркәсіп өндірісінің 23-сі
ауыр өнеркөсіп салаларының үлесіне тиетін Украина мұнай мен газды, ағаш
сүрегія сырттан сатып алуға мәжбүр болып отыр. Мысалы, елдегі мұяай
өндірісі мұнайға сұраныстың 12%-ьш ғана камтамасыз етеді.
Өнеркәсібі. Украина өнеркәсібінін басты саласы — отын-энергетика кешені,
оньщ үлесіне өнеркөсіп өндірісінщ 14-іне жуығы тиесілі. Соған карамастан
бүл сала соңғы онжылдыкта күшті күЙзелуге үшырады. Кенес Одағының күрамында
болған кезде Украина мұнай мен газды арзан бағамен көршілес Рееейден сатып
алатын. Кейінгі жылдары елдің сыртңьі экономикалык байланыстарыпың әлсіреуі
энергияны көп қажет ететін өнеркәсібі бар Украина үшін аса қолайсыз болып
отыр. Сонымен катар елдің өзінде бар мұнай мен газды өндіру көлемі де
кысқарды. Мысалы, 1991 жылы У краина мүнайшылары 4,9 млн т мүнай өндірсе,
2004 жылы бүл көрсеткіш тек 4,2 млн т болды. Аталган кезеңде табиғи газ
өндірісі 24,3 млрд м3-ден 20 млрд м3-ге дейін азайды. Украинаның сырттае
сатып алатын мүнайының 85%-ы, газыньщ 95%-ы Ресейдін үлесіне тиеді. Соңғы
онжылдықта мүнай мен газды түтыну азайғанымеи, шикізат талшылығы айкын
байкалуда. Сондықтан сырттан әкелінетін мұнай негізінде жүмыс істейтін
елдегі 6 мү.наЙ өңдеу зауыты толык куатында жұмыс істемейді.
Кемір өндіру көлемі де екі есеге кыскарған. Елдегі ен ірі өрі ең ежелгі
(1721 жылы ашылған) Донецк алабында жоғары калориялы, кокстелетін көмір
өндіріледі. Жалпы, ел бойынша көмір өндірісінде 1 млн-ға жуык адам жүмыспен
камтылған. Жүздеген метр тереңдікте орналасқан шахталардағы жүмысшы-лардьщ
ауыр енбегі үкімет тарапынан үдайы өлеуметтік-экоңомикалык колдауды кажет
етеді.
Өндірілетін электр эиергиясыңың 40%-ға жуығын елде жүмыс істейтш 5 АЭС
береді. Сонымен катар жергілікті көмір корына негізделген ірі жылу электр
станцийлары (Углегор, Запорожье, Кривой Рог жөне т.б.) жүмыс істейді. Елде
1991 жылы 298 млрд кВтсағ электр әнергиясы өндірілсе, 2004 жылы бүл
керсеткіш 181 млрд кВтсағ шамасында ғана болды.
ТМД елдерінің аумактык еңбек бөлінісінде Украина қара шталлургия саласымен
көзге түседі. Бүл сала жалпы өнеркәсіп өнімінің і5-нен астамын береді.
Украина жыл сайын 50 млн т-дан астам темір кенін өндіреді, оның 20 млн т-ғ-
а жуыгы экспортқа жвнелтіледі. Мүндағы Кривой Рог темір кені алабы өзінің
қоры жөнінея ТМД елдері бойынша тек Ресейдегі Курск магнит аномалиясына
(КМА) ғана жол береді. Қара металлургиянын байырғы орталыктары (Кривой Рог,
Мариуполь, Днепропетровск, Запорожье, Донецк) кокстелетін көмір өндіретін
Донецк алабьша жакын орналасңан (25-сурет).
Украинаньщ байырғы маманданған саласының бірі — мжиина жасау өнеркәсібі.
Соңғы онжылдьщта өндірістік байланыстардын үзілуі, каржының жетіспеушшгі
бұл саланың да дамуын тежеп отыр. Әсіресе ауыл шаруашылығы машиналарын,
соеіьш ішінде трактор жасау 5 есеге дейін кыскарды. Өнеркөсіптік күрделі
техника, электрондык есептегіш ңүралдар ендірісі мүлде токтап қалған. Жеңіл
автокөлік жасау кәсіпорындары да дагдарысқа үшыраған. Машина жасаудьщ
орталыктары: Харьков, Киев, Донецк, Львов, Запорожье (автомобиль жасау),
Днепропетровск, Луганск (теміржол жөне ауыр машиналар жасау), Николаев,
Керчь, Херсон (кеме жасау).
Украина өнеркөсібтің маңызды саласынын бірі больт табылатын хшшя
өнеркәсібінің дамуы, ен алдымен, шикізат көзіне байланысты болады. Бүл сала
кәсіпорындары шикізат ретінде кара металлургия мен кокстеу вдлдыктарын,
жергілікті түздар мен сырттан өкелінетін табиғи газ бен мүнайды пайдалана
отырып, көпТеген өнімдер шығарады. Әсіресе минералды тьщайтқыштар (Одесса,
Винниііа, Горловка), күкірт кышкылы, сода, пластмасса мен химиялык.
талшыктар (Киев), резеңке бұйымдарыи өндіру манызды орын алады.
Ауыл шяруашылығы. Елдін ауыл шаруашылык күрылымында әнім келемі жөнінен
егіншілік пен мал шаруашылығы бірдей дерлік орын алалы. Дегенмен соңғы
жылдары мал шаруашылығының өнім көлемі қысқарып келеді.
Украинаға ауыл шаруашылыгы мамандануьшың зональщ сипаты төн. Өсімдік
ишруашылыгы дөнді жөне техникальщ даңылдарды өсіруге маманданған. Өсімдік
шаруашы лығыньщ дамуына ел аумағында дала жвне орманды дала зоналарынын
басьімдығы алғышарт болады. Елдегі жыртылған жерлердін жалпы ауданы — 33
млн 291 мың га. Астыкты алкаптар жалпы егістік көлемінің жартысын алып
жатыр. Бидайдын түсімділігі жөнінен Украина ТМД елдері арасында жетекші
орындардың бірін алады, жергілікті дикандар өр гектардан орташа еселпен 30
ц-ден енім жинайды. Соған карамастан Украина 1994 жылдан бері астык сатып
алатын болды. Бидайдан баска жүгері, арпа, тары, карақүмык өсіріледі.
Онтүстіктегі суармалы алкаптарда күріш күтіп-бапталады. Техникалық дакылдар
арасында кант кызылшасыньщ орны ерекше, ол, негізінен, орманды далада
өсіріледі (косьшшадағы 11-кестені карандар). Жергілікті шикізат негізінде
жүмыс істейтін қант зауыттары, негізінен, орталық аудандарда орналасқан.
Картоп республиканың барлык аудандарында өсіріледі. Дала зонасында —
күнбағыс, Полесье мен Батыс Украинада — зығыр, ал оңтүстікке карай күлмад,
темекі алкаптары орналасқан. Жеміс-жидек өсіретін шаруашыльщтар барлык
дерлік аудандарда бар. Көкеніс өсіру әсіресе ірі қалалар мен енеркәеіп
орталыңтары маңында шоғырланған. Карпат сырты мен Қара теңіз жағалауы,
Карпат сырты жүзімдіктерімен өйгілі, Кырымда хош иісті эфир маЙларын алатын
лаванда, раушан гүлдері өсіріледі (25-суретке караңдар).
Мал шаруашылыгы елдін барлық аудандарында дамыған, бірақ олардын мал
түрлеріне байланысты мамандануы айқын байкалады. Шошкд щаруашылығы, дала
жәңе орманды дала зонасында, ңой шаруашылығы орманды дала зонасында жөне
Карпат пен Полесьеде дамыған. Ірі кара мал басы соңғы онжылдықта 2 есеге
дейін азайды, бірак ТМД елдері арасында оның саны (7,2 млн) бойынша
Ресейден кейінгі 2-орынды алады (косымшадағы 12-кестені каравдар). Ірі кара
мал мен қүс шаруашылықтары, негізінен, ірі калалар мен өнервдсіп орталық-
тарының маньшда шоғырланған. Жалпы алғанда, елдегі жайылымдар мен
шабындыктар ауданы — 7 млн 504 мың га.
Украинада эконожиканың басқа салаларышн салыстырганда ауыл шаруа-шылыгы.
өндірісітң қар^ылы. онша төмендеген жоқ ДегенменТМДелдеріарасьшда
экономикалык байланыстардын үзілуі, ел бойынша ауыл шаруашылык маман-
дануынын аудандық сипатынын өзгеруі, ауыл шаруашылық нарығы аукымынын
тарылуы бүл саланың дамуына кедергі келтіріп отыр.
Көлім ңатынасы. Республиканың көлік жүйесі көліктің барлык түрлерін
біріктіреді. Украина аумагы аркылы Ресей мен Орта Азиядан Еуропаға карай
тауарлар тасымалданады, сондықтан елдің көлік жүйесінде транзиттік
катынастар басты орын алады.
Көлік түрлері арасында теміржол көлігінің маңызы ерекше. Жалпы,
■(еміржолдардын узындығы 23 мың км-ге жетеді, теміржолдардын жиілігі (1000
км2-ге 38 км) жөнінен көптеген елдерден алда түр. Теміржол көлігінін
үлесіне жалпы жолаушы тасымалыңыд 64%-ы тиесілі.
Маңыздылығы жөнінен 2-орынды автомобиль көлігі алады, оның жолаушы
айналымындагы үлесі 34%-ға тең. Жалпы үзындығы 100 мьщ км-ге жететін тас
жолдар барльщ дерлік елді мекендерді бір-бірімен байланыстырады. Өұе және
теңіз көлігінің сырткы экономикалык байланыстарда мадызы зор.
Әуе жөне теңіз порттары аркылы Украина 80-нен астам елдермен байланысады.
Ірі теніз жөне өзен порттары: Одесса, Ильичевск, Измаил, Херсон, Керчь және
Мариуполь. Құбыр көлігінщ жергЬгікті ғана емес, хальщаралық та мадызы бар.
Украина аумағы аркылы Ресейден Еуропа елдеріне бағытталған Достык* мұнай
кұбыры мен Одак газ кұбыры өтеді.
Сыртщы экономикальщ байланыстары. Украинаньщ ТМД елдерімен саудасында
импорт экспорттан артык, ал алыс шетелдермен сауда ңатынас-тарында экспорт
импорттан басым. Бүл — елдің сыртқы саудасына тән басты белгі. Жалпы
алғанда, республиканың сырткы сауда балансы теріс мөнге ие. Украина
импортпының кұрылымында 1-орында мүнай мен газ тұр; ел сырттан түсті
металдар, синтетикалык каучук, ағаш сүрегі, жеңіл өнеркесіпке кажетті
шикізатты да сатып алады. Экспортпца — қара металл прокаты, күбырлар,
ферроңорытпалар, машина жасау өнімдері, халык тұтынатын тауарлар,
химикаттар шығарылады.
Украинаның Қазакстанмен әкономикалык байланыстары жедел каркынмен дамып
келеді. Қазақстанда 50-ден астам украиналық жөне бірлескен көсіпорын жүмыс
істейді. 2004 жылы Украинаның Қазакстан экспортындағы үлесі 1,4%-ды. ал
импортындағы үлесі 5,7%-ды күрады. Қазакстанның 2004 жылы Украинаға
экспортының жалпы көлемі шамамен 2 78 млн АВДП долларьш кұраса, осы жылы
Украинадаң 722 млн-дай АҚІН долларына өр түрлі тауарлар сатып алды.
Ішкі айһірмашыльщтары. Украина аумағьш шаруашылырының мамандану сипатына,
әлеуметтік-экономикалық ерекшеліктерше карай бірнеше ауданға: Донецк-Днепр
бойы, Онтүстік және Оңтүстік-Батыска бөледі.
Донецк-Днепр бойы ауданы жергілікті табиғат ресурстары (көмір мен темір
кені) негізінде дамыған ауыр өнеркәсіп салаларына маманданған. Ауданда ел
экономикасында маңызды рөл аткаратын өнеркәсіп орталыктары: Харьков,
Донецк, Запорожье мен Днепропетровск орналасқан. Харьков халык саны жөнінен
елдегі екінші ірі кала, мүнда шамамен 1,7 млн адам түрады. Негізі 1655 жылы
каланған бүл кала аса ірі теміржол торабы және машина жасау орталығы болып
табылады.
Донецк алабы аумағында шахталардан шығарылған бос жыныстар, тау төрізді
үйінділер террикондарды қүрайды. Ңұнарлы ауыл шаруашылык жерлерін алып
жатумен қатар, террикондар түтіндеу аркылы коршаған ортаға үлкен зиян
келтіруде. Дара металлургия мен кокс химиясы көсіпорындары да коршаған
ортаны ластауда.
Оңтуапік аудан шаруашылыктын теңізбен байланысты салаларының күшті дамуымен
ерекшеленеді. Маманданған салалары — кеме және порт жасау, кемежай, химия
өнеркөсібі. Оңтүстік Украинанын егіс алкаптарында дөнді дақылдар, көкөніс
және бакша дақылдары, күнбағьіс есіріледі. Жеміс бактары мен жүзімдіктер де
едөуір алкапты алып жатыр. Жергілікті рекреациялык ресурстар негізінде
кальштаскан емдеу-сауықтыру орындары да баршылык. Ірі қалалары — Одесса,
Николаев, Херсон, Керчь.
Оңтуктік-Батыс аудан агроклиматтык және су ресурстарына бай, яғни ауыл
шаруашылығын дамытуға колайлы жағдайлар бар. Елдін баска аудандарына
қарағанда еңбек ресурстарымен де жеткілікті камтамасыз етілген. Минералдьщ
шикізаттың мол коры болмағанымен, жоғарыда аталған ресурс түрлері
шаруашылыктың мамандану сипатын айқындайды. Ауданда манызды ауыл шаруашыльщ
өнімдері — кант кызылшасы, астык, көкөніс және сүт өндіріледі. Ірі
калаларда машина жасау кәсіпорындары орналасқан.
Аудандағы ең ірі қала — ел астанасы Киев, халқыаың саны жөнінен ТМД бойынша
тек Мөскеу, Санкт-Петербургка ғана жол береді. Қала ежелден-ак шығыс
славяндар мен кешпенділер аралығында орналасуына және Днепр өзені бойындағы
маңызды орнына байланысты астаналык қызмет аткарған. Едзіргі кезде Киев
елдің әкімішлік-саяси, әкономикальщ орталығы болумен катар, славян
мәдениетшін тарихи мұралары сакталған орын ретінде де айрыкша бағаланады.
Аудандагь! екіиші ірі кала Львов — негізі XIII ғасырда каланған ежелгі
калалардың бірі, оның ресми символы арыстан болып табылады. Қала
орталығында өткен ғасырлардың сөулет ғимараттары сакталып калған.
Украинадағы ен ескі университет осы калада орналаскан. Львов кәсіпорын-
дарында автобус, түрмыстык электроника, күрал-жабдыктар жасалады.

20-тақырып. МОЛДОВА РЕСПУБЛИКАСЫ §54. Молдова
• Жерінін ауданы — 33,7 мың км2.
• Халқы — 3,4 млн адам (2004 ж.).
• Астанасы — Кишинев.
• Мемлекеттік кұрылымы — республика.
• Мемлекет басшысы — президент.
• Зан шығарушы органы — парламент.
• Мемлекеттік тілі — молдован тілі.
• Үлттык валютасы — молдован лейі.
Географиялык орны, табиғат жагдайлары мен ресурстары. Республика ТМД-нын
онтүстік-батысында, Прут пен Днестр өзендерінің аралығында орналасқан. Ол
Украинамен жөне Румыниямен шектеседі. Моддова шаруашылъщ жағынан игерілген
аумакты алып жатыр. Оның жер бедерінде үстірттер мен ойпаттар алмасып
отырады. Олардьщ ішінде Орталык Моддова немесе Кодралар ерекше көзге
түседі. Ол өзендердін терең аңғарларымен тілімделген. Аңғардың ' тегіс
беткейлері бақтар мен жүзімдіктер өсіруге өте колайлы. Кодралар — өзінің
табиғат жағдайы бойынша дүние жүзіндегі жүзім есіретін бірден-бір аудан.
Климаты коңыржай континентті. Жазы үзак өрі ыстьщ. Қысы кыска әрі жүмсак-
Жылына түсетін жауын-шашын мөлшері аз (солтүстікте — 500 мм, ал онтүстікте
400 мм-ге дейін). Сондыктан егістер колдан суландыруды кажет етеді.
Топырақ-климат ресурстары республиканын негізгі табиғи байлығы бодып
саналады. Климаттың температуралык режімі жөне күнарлы кара топырағы бау-
бакдіа және жүзімліктер өсіруге өте колайлы. Аумағының 80%-ы ауыл
шаруашылығының үлесіне тисе, оның 12%-ын гүл плантациялары, бақтар мен
жүзімдіктер алады.
Днестр, Прут өзендерінің және онын салаларыньщ Молдова шаруашы-лығында
маңызы өте зор. Олар су мен әнергияның негізгі көзі болып табылып кана
қоймай, кеме катынасында да қолданылады.
Республика аумағы пайдалы казбаларға өте кедей. Мүнда тек қүрылыс
материалдар өндірісіне керекті шикізаттар коры ғана бар. Молдовада отын
ресурсы аз болғандықтан оны ТМД-нын республикаларынан тасымалдайды.
Халңы. Молдова халкы өте тығыз орналаскан республика. Мұндағы халықтың
орташа тығыздығы 1 км2 жерге 119 адамнан келеді. Түрғындарынын негізгі
бөлігін молдовандар (64%) кұрайды. Баска үлттардын ішінен орыстар (14%),
украиндар (13%) басым. Олар Днестрдің сол жак жағалауьщда көп коныстанған.
Елдің оңтүстігінде гагауыздар (3,5%) түрады. Халыктың үлкен бөлігін ауыл
тұрғьшдары (54%) алады. Соңғы онжылдықта өнеркөсіптің өркендеуіне
байланысты кала тұрғындарынын саны да есіп отьгр. Кишинев, Бельцы, Бендеры
сиякты калалардағы халыктың саны 100 мын адамға жетті.
Шаруашылығы. Молдованың шаруашылык кешендеріндегі алдьщғы орынды ауыл
шаруашылығы, тамак өнеркөсібі, машина жасау жөне жеңіл индустрия алады.
Сонымен қатар электр энергетикасы мен күрылыс материалдарын дайындау
өнеркөсібі де дамыған.
Тамац өнеркәсібі әр түрлі ауыл шаруашылығы өнімдерін өндеумен тығыз
байланысты. Оның консервілеу, кант, шарап жасау, май шайкау және темекі
сиякты салалары бар. Бау-бақша дакылдарын консервілеу өнеркөсіптері
тасымалдауға киындық туғызады. Өндірістердін көбі республиканың оңтүстік-
шығысында шоғырланған. Зауыт Кишинев, Кагул, Тирасполь, Бендеры сиякты ірі
калаларда салынған.
Қант шығаратын зауыттар Молдованың солтүстігінде, яғни кант кызылшасы көп
егілетін жерлерде орналаскан. Олардың ен ірілері — Дондюшаны, Бельцы,
Рыбницы сиякты калаларда шоғырланған.
Май ишйңайтын (эфир майын, жүгері мен күнбағыстан есімдік майын алатын)
өнеркасіптер ел аумағында біркелкі орналаскан. Казіргі кездегі ең ірі
зауыттары Бельцы мен Бендеры калаларында жүмыс жасайды.
Шарап жасау—шаруашылықтын көне саласы болып табылады. Шарап пен . конъяк
шығаратын кәсілорындар жүзімдіктері көп аудавдарда (орталық және оңтүстік
Молдова) орын тепкен. Ал ең ірі шарап-коньяк комбинаттары: Кишинев пен
Тираспольде.
Темеківнеркәсібі—негізінен, республиканын темекі өсіретін солтүстік жөне
орталык аймактарында дамыған.
Машина жасау — соңғы жылдары калыптаскандығына қарамастан, мүнда
тракторлар (Кишинев), кызан жинайтьш комбайндар (Бельцы), ауыл шаруа- .
шылығына және тамад өнеркәсібіне кажетті қүралдар шығаратын зауыттар мен
электроника (Кишинев) қарқындап дамуда. Машина жасау өнеркөсібі Молдова
металлургияльщ өңдеу зауытынын (Рыбница) металын және Украина-дан
өкелінетін шикізатты пайдаланады.
Жеңіл өнеркәсіп шеттен өкелінетін шикізатты қолданады. Тоқыма өнеркөсібінің
кәсіпорындары мақта мата (Тирасполь комбинаты) жөне жібек мата (Бендеры)
шығарады. Кілем токитын үлкен комбинат та (Унгены) жұмыс жасайды. Сонымен
катар тігін, токыма, былғары аяңкиім фабрикалары (Кишинев, Тирасполь) бар.
Қщзъиіыс материалдары өнеркәсібі жабынкыш (черепица), бакалшықтардан түрлі
блоктар, шифер, темір-бетон сиякты кұрылыс өнімдерін шыгарады.
Электр энергетикаеы. республика экономикасында үлкен рөл атқарады. Днестр
өзеніне Дубоссар СЭС-і, ал Прут өзеніне Румыниямен бірлесе отырып СЭС
салынған. Аса куатты Молдова ГРЭС-і Днестровск каласының маңында жүмыс
жасаса, ал Кишинев, Тирасполь мен Бельцы калаларында сырттан өкелінетін
отынды пайдаланатьш ЖЭО бар.
Ауыл шаруашылығы. Молдованың ауыл шаруашылығыньщ негізгі ерекшелігі —
өсімдік шаруашылығының мал шаруашылығынан басым болуы. Өсімдік
шаруашылығынын үлесіне ауыл шаруашылығындағы жиынтык ©німнің 70%-ы тиеді.
Астык (жүгері жөне кыстык бидай) жөне техникалық (кант кызылшасы, күнбағыс,
эфир майы) дакылдар мен бау-бакша өсіріледь Жүзім-діктер мен бақтар кенінен
тараған. Жүзім жинаудын жиынтык көрсеткіші бойынша Молдова ТМД-да
Әзірбайжаннан кейінгі 2-орынды алса, ал жеміс-жидек жинаудан ТМД-да 3-
орьшды (Украина мен Рессейден кейінгі) алады. Сонымен катар аумақ
аудандарында грек жаңғағы өсіріледі.
Молдовада мал шаруашылығы да жаксы дамыған. Мұнда, негізінен, сүт-ет
бағытындағы ірі кара, шошка жөне қаракөл кой түқымдары өсіріледі. Күс
шаруашылығымен де шұғылданады.
Көлік. Молдовада теңіз көлігінен басқа, казіргі кездегі көліктің барлык
түрі дамыған. Жүк тасымалдаудың нвгізгі мөлшері теміржол мен автомобиль
көлігшін үлесіне тиеді. Теміржолдың үзындығы 1 мьщ км-ден асады. Бүл жолдар
бойымен республиканьщ ТМД жөне Шетелдік Еуропа елдерімен ішкі әкономикалык
байланыстары жүзеге асады.
Автомобиль көлігі, негізінен, республиканың ішкі жол катынасын атқарады.
Газ күбырлары аркылы Украина мен Ресейден табиғи газ тасымалданады. Сонымен
бірге алыс-жакын елдермен әуе катынасының да рөлі едөуір.

21-тақырып. КАВКАЗЕЛДЕРІ §55. Жалпы шолу
Геоғрафиялық орны мен қүрамы. Кавказ — Қара және Каспий теңіздері
аралырында орналаскан Азиядағы тарихи-географиялык өңір. Мүнда ТМД күрамына
енетін ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Беларусь Республикасы туралы
Қазақстан Республикасы мен Беларусь арасындағы қатынастар
Беларусь Мемлекеті
Татарстан Республикасы
Албания Республикасы
Тәжікстан Республикасы
Қазақстан Республикасы аймақтық интеграция процесінде
Перу Республикасы
Қазақстан Республикасы мен Болгария Республикасы арасындағы қатынастар
Қазақстан Республикасы мен грек Республикасы арасындағы қатынастар
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь