Адамның рухани қалыпы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

І Бөлім Адамның рухани қалыпының негізгі түрлері мен қасиеттерінің ерекшеліктері мен физиологиялық негіздері

1.1 Адамның рухани қалыпының негізгі түрлері мен қасиеттері ... ... ... ... ... 5
1.2 Адамның рухани қалыпының негізгі ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ...6
1.3 Адамның рухани қалыпының физиологиялық негіздері ... ... ... ... ... ... ..11

ІІ Бөлім Адамның рухани қалыпының негізгі типтік айырмашылықтары

2.1 Адамның рухани қалыпының айырмашылықтары ... ... ... ... ... ... ... ... ...15
2.2 Жануарлар мен адамның рухани қалыпының түрлері ... ... ... ... ... ... ... ...18
2.3 Жануарлар мен адам рухани қалыпының айырмашылықтар ... ... ... ..29

ІІІ Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .32

IV Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..33

Қосымшалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .34
Курстық жұмыстың өзектілігі: Адамның рухани қалыпы-тіршілік дамуының белгілі бір сатысында тірі организм мен сыртқы ортаның өзара қатынасын білдіретін бейнелеудің айрыкша түрі. адамның рухани қалыпының ең қарапайым түрі жәндіктерге тән. адамның рухани қалыпының ең жоғағы формасы-адамның санасы.Сана-сыртқы дүние заттарымен құбылыстардың мидағы бейнесі.Сана шындықтың жай суреті,оның жансыз кошірмесі емес,адам басында,нерв жүйесінде жасалып жататын күрделі бейнесі.Сана-адамның қоғамдық тарихи дамуының жемісі. Ол әлеуметтік даму заңына сәйкес үнемі жетіліп,күрделеніп отырады. Адам адамның рухани қалыпының ерекшеліктері біздің санамыздан тыс өмір сүретін заттармен құбылыстарды,әр алуан нәрселерді түсіну, қабылдау,елестету арқылы көрінеді.Оларды адамның сезім мүшелері арқылы тікелей көріп білуге,ұстап білуге болмайтын қасиеттер мен белгілер,абстрактылы ойлау формалары-ұғым,пікір,ой қорытындылары танылып,жанама жолмен бейнеледі және өзара шартты байланыста болады.соның нәтижесінде біздің айналамыздағы заттар мен құбылыстардың заңдылықтары,олардың пайда болуы және өрістеп дамуы адамның дуниені танып білуі мен бейнелеуін көрсетеді.
Зерттеудің жұмысының мақсаты мен міндеттері

1) Адамның рухани қалыпының функциларының дамуын теориялық тұрғыда қарастыру;
2) Жасөспірімдердің адамның рухани қалыпысы мен санасының дамуын анықтау;
Зерттеу жұмысының объектісі: Адамның рухани қалыпы
Зерттеудің пәні Адамның рухани қалыпы үрдістері.
Курстық жұмыстың зерттелу деңгейі. Адамның рухани қалыпы категориясы туралы пайымдаулар ХХ ғасырда өзекті философиялық мәселелердің біріне айналды. Содан бері адамзат өміріндегі түрлі қоғамдық трансформациялық өзгерістерге байланысты бұл ұғымдарды тікелей немесе жанама зерттеу нысаны ретінде қарастыру өз жалғасын тауып келеді. Бұл ұғым-түсініктерді қарастыруда әр қилы ыңғайларды, бағыттар мен ағымдарды, сан түрлі анықтамалар мен көзқарастарды, зерттеуші көптеген ғалым-философтардың есімін айтсақ болады. Нақтылап көрсетсек, Э. Гидденс, А. Кребер, Г. Гадамер, М. Элиаде, Р. Генон, П. Рикер, Ж. Делез, Ж. Бодрийяр, Ж. Деррида, К. Леви-Стросс және т.б.
Зерттеу жұмысының теориялық және методологиялық негіздері. Зерттеу жұмысында Түркі дүниесінің ұлы ұстазы Қожа Ахмет Ясауи хикметтері, Абай Құнанбаевтың өлең-жырлары мен қарасөздері, «Зар заман» өкілі Мұрат Мөңкеұлының өлеңдері, Шәкәрім Құдайбердіұлының «Иманым» атты жинағы, ХХ ғасыр басындағы қазақ философиясының өкілі ретінде Ғұмар Қараштың өлеңдері мен толғаулары дереккөздер негіз ретінде алынды.
1. Алдамұратов Ә. Қызықты психология. А, «Қазақ университеті»,
1992 жыл
2. Ә. Алдамұратов Жалпы психология Алматы «Білім», 1996 ж
3. Аймаұтов Ж. Психология (оқу құралы). Қызылорда – Т,
1926жыл
4. Жарықбаев Қ. Жан тану негіздері. Алматы, 2010 жылы
5. Жарықбаев К. «Психология», Алматы 1993 жыл
6. Жарықбаев «Жантану негіздері» Алматы, 2011 жыл
7. Қ.Жарықбаев Жалпы психология «Эверо», 2004
8. Мұқанов М. Жан жүйесінің сыры. ҚМБ. Алматы, 1964 жыл
9. Мұқанов М. Ақыл -ой өрісі. Алматы, «Қазақстан» баспасы.
1980 жыл
10. Мұқанов М. Бақылау және ойлау. ҚМБ, Алматы, 1959 жылы
11. Тәжібаев Т. «Жалпы психология» Оқулық – Алматы, 2010 жыл
12. Выготский А.С. Психология І том. Адамзат ақыл-ойының
қазынасы. Алматы, Таймас баспа үйі. 2005 жыл
13. Сторяренко Л.Д. Основы психологим. Ростов- на-Дону. Фенике.
2010 г.
14. Көмебаева Л.К. Психологиялық қызметті ұйымдастыру. –
Алматы 2003 жылы
15. Бап- Баба Жантану негіздері Алматы «Дәнекер», 2011 ж.
16. Ф. Н. Гоноболин Психология «Мектеп» Алматы, 1976 ж.
17. Қ. Жарықбаев, А. Құдиярова Алматы, 2004 ж. «Дарын»
18. Д. Қожаахметов Бірінші сынып оқушыларының психологиялық
дамуына арналған сабақтар. Алматы.2011
19. Т. Р. Нұрмұхамбетова Тәжірибелік психология Шымкент, 2006
20. Т. Р. Нурмухамметова,Ш. Е. Рысмаханбетова Тәжірибелік психология
Шымкент, 2004
        
        Мазмұны
Кіріспе....................................................................
..................................................3
І Бөлім Адамның рухани қалыпының негізгі түрлері мен қасиеттерінің
ерекшеліктері мен физиологиялық негіздері
1.1 Адамның рухани қалыпының негізгі түрлері ... ... ... ... ... ... Адамның рухани қалыпының физиологиялық негіздері
..........................11
ІІ Бөлім Адамның рухани қалыпының ... ... ... ... ... қалыпының айырмашылықтары
...................................15
2.2 Жануарлар мен адамның ... ... ... мен адам ... қалыпының айырмашылықтар
..............29
ІІІ
Қорытынды...................................................................
..................................32
IV Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
..............................................................33
Қосымшалар..................................................................
.......................................34
Кіріспе
Курстық жұмыстың өзектілігі: Адамның рухани ... ... бір ... тірі ... мен сыртқы ортаның өзара қатынасын
білдіретін бейнелеудің айрыкша түрі. ... ... ... ... түрі ... тән. адамның рухани қалыпының ең жоғағы формасы-
адамның санасы.Сана-сыртқы дүние ... ... ... ... жай суреті,оның жансыз кошірмесі емес,адам
басында,нерв жүйесінде ... ... ... ... ... ... жемісі. Ол әлеуметтік даму заңына сәйкес үнемі
жетіліп,күрделеніп отырады. Адам ... ... ... ... ... тыс өмір сүретін заттармен ... ... ... қабылдау,елестету арқылы көрінеді.Оларды адамның сезім
мүшелері ... ... ... ... ... ... қасиеттер мен
белгілер,абстрактылы ойлау ... ... ... ... және ... ... ... болады.соның
нәтижесінде біздің айналамыздағы ... мен ... ... ... және ... ... ... дуниені танып
білуі мен бейнелеуін көрсетеді.
Зерттеудің жұмысының мақсаты мен ... ... ... ... ... ... теориялық
тұрғыда қарастыру;
2) Жасөспірімдердің адамның рухани қалыпысы мен санасының дамуын
анықтау;
Зерттеу жұмысының объектісі: Адамның рухани ... пәні ... ... ... ... ... зерттелу деңгейі. Адамның рухани қалыпы категориясы
туралы пайымдаулар ХХ ... ... ... мәселелердің біріне
айналды. Содан бері адамзат өміріндегі ... ... ... ... бұл ұғымдарды тікелей немесе жанама зерттеу нысаны
ретінде қарастыру өз жалғасын ... ... Бұл ... әр қилы ыңғайларды, бағыттар мен ағымдарды, сан ... мен ... ... ... ... ... ... Нақтылап көрсетсек, Э. Гидденс, А. ... ... М. ... Р. ... П. ... Ж. ... Ж. Бодрийяр, Ж.
Деррида, К. Леви-Стросс және т.б.
Зерттеу жұмысының теориялық және ... ... ... Түркі дүниесінің ұлы ұстазы Қожа Ахмет Ясауи хикметтері, ... ... мен ... «Зар ... ... ... өлеңдері, Шәкәрім Құдайбердіұлының «Иманым» атты жинағы, ХХ
ғасыр басындағы қазақ философиясының өкілі ретінде Ғұмар ... ... ... ... ... ... алынды. Сонымен қатар қазақ ақын-
жырауларының толғаулары қазақ ғақлиятты және нақлиятты ой кешу үрдістерінің
негізгі көріністері ретінде пайдаланылды. Курстық ... ... ... (компаративистік) әдістері пайдаланылды.
Зерттеудің теориялық маңызы:
Адамның рухани ... ... мен ... ашу ... адамның рухани қалыпылық ... ... ... көрсетілген. Жұмыс барысында Карл ... ... ... ... жан ... кіші ... ... кезеңіне өтудегі логикалық ойлаудың дамуы ... ... ... ... С.Шоспиро, Э.Герингтың, А.Н. Леонтьевтің
әр түрлі жас ... ... ... ... неміс
ғалымы Э.Кречмердің дене құрылымы мен ... ... ... ... зерттеуі туралы көрсетілген.
Зерттеудің теориялық және ... ... ХIХ ғ. мен ХХ ... ... философиясындағы адамның рухани қалыпының мәнін талдауда
философия ғылымында кең ... ... ... мен ... ... алынды. Зерттеудің теориялық нәтижелерін тұжырымдауда
автор шетелдік зерттеушілер мен Д. ... Ә. ... А. ... ... Ж.Ж. Молдабеков, Д.Кенжетай, Т.Х. Ғабитов, С. Мырзалы, А.Т.
Құлсариева, Т.Қ. ... С.Е. ... Д.С. Раев ... отандық философ
ғалымдар еңбектеріндегі идеялар мен ... ... ... ... және тәжірибелік маңызы. ... ... мен ... ... ... оқу ... ... философия тарихы, педагогика және ... ... ... ... ... ... ... мәдениетіндегі
дәстүрлер мен инновациялар, ... ... ... ... антропологиялық дискурс арнайы курстарын тереңдетіп оқыту
кезінде, дәріс оқуға және көмекші оқу құралы ретінде пайдалануға ... ... ... Курс құрылымы зерттеудің мақсаты мен
міндеттеріне сай кіріспеден, екі бөлімнен, алты ... ... ... әдебиеттер тізімінен тұрады
І Бөлім Адамның рухани қалыпының ... ... мен ... мен ... ... Адамның рухани қалыпының негізгі түрлері мен қасиеттері
Адамның рухани қалыпы туралы ... мен ... ұзақ ... бойы ... айтыс жүріп келді.
Идеалистер – адамның рухани ... ... ...... ... қатыссыз дамиды деді. Көптеген идеалистер ... ... ...... ... – темперамент, жеке ... ...... ... күйінде іштен туа беріледі деп
есептейді. Яғни, құдайдың ... ... ол ... ... қасиетіне, ми
қасиетіне тәуелсіз деп көрсетіледі. ... ... олар адам ... ... орта мен ... ... ... шығарады.
Материалистік тұрғыда адамның рухани қалыпыны материадан кейінгі
екінші құбылыс деп түсіндіріледі.
Біз тіршілік етіп отырған жер шары ... төрт ... ... ... ... пайда болды деп жорамалданды. Бұдан 2,5 - 3,0 миллиард жыл
бұрын оның бетінде ешқандай адамның ... ... ... ... ... ... созылған эволюциялық даму нәтижесінде жер бетінде тіршілік
пайда болды. Соның арқасында организмнің сыртқы ... ... ... ... ... ... бертін келе тірі ... тән ...... ... ... тудырды.
Материалистік ілім – адамның рухани қалыпы табиғаттан тыс ғажайып
күш емес, ... зат ... ... ... ... ... ... жоғары дәрежелі материя – мидың қасиеті деп үйретеді. ... ... ... ми ... ... оның ерекше қасиеті. Мұны
жануарларға адамдарға жасалған көптеген ... ... ... ... ... дегеніміз – үнемі болып отыратын қозу мен
тежелу сияқты физиологиялық ... ми ... ... ... құбылыстардың мида түйсіну, қабылдау, елес тудырып, адамның ... ... ... ... арқылы қорытылады. Адам өзінің мақсат –
мүдделеріне орай тітіркеніп икемделеді. Осы ... ... ... ... өзін ... сыртқы орта мен қарым - қатынасынан пайда болып
отыратын күрделі ... ... ... ... Адам адамның
рухани қалыпысының пайда болуы, даму жетілуі – тарихи ... Ол ... ... дыбысты тілі сөйлеуінің даму ... ... ... ... ... ... ... мәнді физиологоиялық
құбылыс және адам тіршілігі үшін де маңызды.
Адам адамның ... ... ... ... ... жетілуі –тарихи
процесс.Ол адамның қоғамдағы еңбегі,дыбысты тілі,сөйлеуінің ... ... ... ... адамның рухани қалыпының айрықша
мәнді физиологиялық құбылыс және адам тіршілігі үшін де ... ... ... ... ... ерекшеліктері
адамның рухани қалыпылық бейнелеудің өзіндік ... ең ... ... ... ... тұр, ал ... мұндай бейнелеу
адам санасында өз таңбасын, ізін ... ... ... адамның жан
дүниесінің сырына айналады.
адамның рухани қалыпы – адам миында бейнеленетін таңба, ... ... ... ... ... ... асыру үшін сыртқы ортаның
жағдайына бейімделіп, табиғатқа ықпал етеді, оны мақсат - ... ... ... Адамның мұндай белсенді әрекеттері, еңбенктенуі
оның өз табиғатына, адамның рухани ... ... ... ... өзі өмір ... ... ортамен тығыз байланыста болып,белгілі
заңдылықтар ... ... ... ... ... ... саналы түрде өзгертеді.Сөйтіп,өз ықпалына бағындырады,сырттан
алынатын сан алуан ... ... іс- ... ... ... ... ... екенін,ой жүгіртіп сараптайды және саналы
түрде ой қорытады. ... ... ... ... ... миында қалай бейнеленгендігіне байланысты.Бұл әркімнің өмір
тәжірбиесіне,білім дәрежесіне сәйкес бұл ерекшелік түрліше ... ... пен ... қаншалықты дұрыс бейнелендігі адамның қоғамдық-
тарихи тәжірбиесімен байланысты.Адам өзінің өмір тәжірибесіне сүйене
отырып, ... ... ... ... ... шындыққа
жанастырады, олардың ақиқаттығын дәлелдеуге елеулі қадам жасайды. Табиғат
пен қоғамның барлық құбылыстары ... ... ... ... да ... ... ... Бұл табиғи-заңдылық. адамның рухани қалыпының пайда болуы
ғылыми көзқарастарға ... ... ұзақ ... бойы ... ... қарастырылады.
Материя табиғатты зерттеу әрқилы қозғалыс түрлерімен ұштастырылады.
Қозғалыс – материяның өмір сүру тәсілі, оның ... ... ... ... ... даму ... жүріп жатады. Қозғалыссыз материя ... әлем ... ... өзі де ... ... болады, үнемі
өзгеріп, дамып отырады.
Жанды материяның белгілі бір даму сатысында адамның ... ... ... ... ... түрі ... Ал ... биологиялық
дамуы тіршіліктің пайда болуы мен байланысты. Эволюциялық даму ... ... ... ... ... ... бейнелеудің
көптеген түрлері келіп шығады.
Тітіркену – барлық өсімдіктермен жәндіктер дүниесіне тән. Тітіркену
– тірі ... ... мәні бар ... әсерге жауап беретін
биотоктық қасиет. Мұндай тітіркену қарапайым бір клеткалы ... ... ... ... кездесетін тітіркенудің жаңа түрі – сезімталдық
– тірі организмнің сыртқы әсерінен тітіркеніп, тіршілік ... ... ... ... қызметін атқарады. Жануарлар ... ... ... ... ... ) әрекеттер мен дағдылар қалыптасады.
Жануарлар ... ... ... дамыған сайын, оларда интелектік мінез
пайда болады. Интелектік ...... ... ... ... ғана
емес, олардың сол орта әсерін қабылдап, әрқилы әрекет- қимыл көрсетеді. ... ... ... ... ... өмір сүрген ортасына бейімдеп қана
қоймай, оны өзгертеді.
Эволюциялық ... ... ... ... бір ... ... ... отыратындығы ғылымға ертеден-ақ белгілі болған.Оның сан
алуан сапалы ... ... ... ... ғылымдарының
мәліметтеріне сүйене отырып түсіндіреді.Дарвиннің эволюциялық теориясы көп
жаңалықпен қатар, осы ... ... ... жаңа ... теория жалпы дамудың сонымен бірге адамның рухани
қалыпылық ... ... ... жоғалып,жаңаның пайда болу
проблемаларын шеше алмауы. ... ... ... ... өсіп даму ... ... жай ғана ... немесе азаюды
қайталаумен ғана пара-пар деп ... ... ... ... ... өзгертпей көбейіп,ұлғайып не ... ... ... ... болып,көп өзгерістерге
ұшырамай, сол күйінде ... ... ... ... ... ... ... болады.Даму-сапалық емес,жалғыз ғана
сапалық даму.Ескі сапалар ... ... ... –бір қалыпты,біркелкі жайбарақат қана ... ... ... революциялық жолға орын жоқ, даму –эволюциялық жолмен
жүреді. ... ... қате ... нәтижесінен бір санада ұшырайтын
фактілерді ешбір өзгертпей ... ... ... ... ... жалған
ұғым туады.Яғнги, дамудың төменгі сатысында пайда болған ... ... ... ... ... ... Мысалы төменгі
сатыда ғы тұрған хайуанаттардың адамның рухани ... ... ... хацуанаттарға көшіруге түсінуге болады деп түсінуге
болады.Мұны ... жол ... ... ... теориясы жалпы даму ... ... ... өсіп ... ... аша ... дейміз.
Сонымен Дарвиннің эволюциялық теориясы жалпы даму мәселесін, әсіресе
адамның рухани қалыпының өсіп ... ... аша ... Мұны тек ... ... ... дұрыс жауап
берді. ... ... ... ... ... ... өсу емес,ол даму кезінде ескі салалар өзгеріп, жойылып,олардың,орнына
жаңа салалар ... ... ... ... ... ... түрде өсіп дамиды,сандық өзгеріс ... бір ... ... ... ... да жаңа
сапалардың пайда болуыңа дайындық жасап,оған негіз болады. Олай ... ... ... ... ... ... ... хайуанаттардың қылықтарыңа теңеуге, кейіңгңілердің ... ең ... ... ... адамдардың қылықтарымен салыстыруға
болмайды.Оларды арасынан сан ... ... сапа ... да ... ... ... қалыпының дамуына жалғыз сыртқы
даму, сыртқы өзгеріс ғана ... ... ... қалыпының өзінің
мазмұныңдағы ішкі сапалық дамумен де байланысты. адамның рухани ... әсер ... ... ... ... ... ... қалыпы өзіңдік әсер етіп, белсенді болса, сыртқы ... ... ... сол ... әсер ете ... міне, осы жағдайда ғана
өсіп,дами алады. ... ... ... ... саласының қасиеті.Тірі
жәндіктерге адамның рухани қалыпы ... болу үшін ... ... ... болу ... ... ... қалыпылық ол тек
биологиялық негіздердің ғана нәтижесі ғана ... ... ... ... ... ... әсер ... жағдайда ғана
адамның рухани қалыпы пайда болып,өсіп,дамиды.Егер жалғыз ғана биологиялық
жағдай болғанымен,оған сыртқы ... әсер ... ... ... ... болмайды. ... ... ... ... ... ... ... –тарихи әлеуметтік
жағджайларадамның биологиялық негіздеріне әсер етеді, ... ... ... меңгеріп, басқарып отырады. Даму ... ... ... ... ... болады,ол күрделенеді. Ал
адамда осы даму процесінде адамның рухани қалыпының ең ... ... ... ... ... ... жәндіктердің организміне әсер етіп,олардың ... ... ... ... ... еріксізден –еріксіз өз қалауынсыз
қимылдайды, әрекет етеді. Жак ... ... ... сатыда
тұрған,жәндіктердің және құрт- ... ... ... ... тәнболатын физикалық- химиялық процестермен
басқарылып отыратыныанықталған. Мысалы,күннің сәулексі түскен жаққа күн
өзінің ... ... ... ... ал, ... әсер ... ... жылжуын тропизм әрекеттері деу ... ... ... ... ... ... олар төменгі
сатыда тұрған жәңдіктердің күрделі қылықтарын дұрыс түсіндіре ... ... ... инфузориялармен тәжірбие жүргізіп,Лебтің
теориясының дұрыс еместігін көрсетті. Олардың айтуынша жануарлар инфозурлық
әсер етуші заттарға қарай жылжудан ... да, ... де ... ... ... Жак ... өз ... суға инфузориялық электр тогын
жібереді де, ... ... ... ... ... ... ... бәрі түгелімен физикалық-химиялық қоздырғыштардың
әсеріне ... ... ... атқара алмайды деуі ... ... ... ... ... ... ... фототропизм –жарықтың әсерінен пайда болатын тропизм ,гемотропизм
–күн сәулесінің әсерінен пайда болатын ... ... ... ... болатын тропизм, термотропизм- температураның өзгеруінен
пайда болатын тропизм.Егер химия әсер етуші заттарға қарай ... ... ... деп, ал егер ... әсер ... ... кейін қайтса –оны
шегіну тропизмі деп атайды. Жак ... ... ... ... ... Ол ... қылығынан психологияны алып ... ... ... ... ғана ... ... ... соқыр сезімдерін (инстиктердің ... ... ... ... ... ... ... соқыр сезімді қылықтарына теңеді, сөйтіп, адамның да
қылықтарын физикалық- химиялық әрекеттермен ... ... Бұл ... адам ... ... өздігінен әрекет ете алмайды, адам ... ... дегі ... ... ... болады,сол заттар адамның
әрекеттерін басқарып,билеп отырады ... ... ... ... ... органикалық материяның барлығында бола
беретін қасиет ... Ол ... ... ... ... қалыпы материяның жоғарғы формаларының,
жанды ... ... ... ... түрлері қарапайым
организмдер тітіркенушілік (сыртқы әсерлерге жауап бере ... ... ... сезгіштік заттардың қасиетіне бейнелей алу қасиет тән.
Сезгіштік- адамның рухани қалыпының ең ... ... Бұл ... ... ... қабілеті. Түйсік орталық нерв жүйесі бар барлық
жануарларда және адамдарда кездесетін ... ... ... ... ... ... ... әрекеттің дамуы
нерв жүйесінің дамумен шарттас. Ал, нерв жүйесі құрылысыныңкүрделене ... ... ... ... ... оның ... формаларының
пайда болуыңа жағдай туғызған.
Идеалистер сананың екінші, материяның ... ... ... Оны неге ... ... ... ... адам санасында
объективті ... ... ... ... ойлар, мәселен, түрлі
жынсайтан, диюу, су перісі, т.с.с. ұғымдар болады. Сонда объективті ... ол ... ... ... ... ... ол ненің
бейнесі деп күдік айтады. Осыдан кейін идеалистер сананың құдіретін айтпақ
болмақ. Ал, енді оларды діни адамдар ... ... ... ... дейді
әлгі идеалистер, сөйтіп, олар бұл мысалдан да ойдың, сананың өмір бейнесі
емес, тек мидың өзінен шыққан деу ... ... ... ... Бұған не
жауап қайтару керек. Әрине, жаңағы өмірде жоқ: «о ... ... ... ... ... адамдар ойлап шығарғаны рас. Бірақ ол ойлар жоқтан
пайда ... ... ... бір ... ... ... ... ойша
құрастыруы арқылы пайда болған. Сондықтан да қай халықта болмасын, жын да,
сайтан да, басқалар да ... тек ... ... ... ... ... ... көптеген халықтар мүйізі, сақалы,
тұяқтары бар, ұзын құйрықты ешкі тектес, ... ... ... ... етіп
суреттейді. Өмірде мүлде жоқ, болмаған, ойға ... ... адам ... ойдан шығарған емес. Тіпті техникалық жаңалықтарды да
адам табиғатта бар нәрселерге еліктеп жасайды. ... ... ... діни
ұғымдарда да не жақсы адамдардың, немесе ... ... ... негізсіз ой туындамайды. Мұның бәрі сананың тікелей ... ми ... ... дүниеден бейнеленіп алынатын материалдық заттар
мен құбылыстардың көшірмесі, туындысы екенін байқатады.
Сонымен қатар сана мисыз өмір сүре ... ал ... ... ...... ... Сол әсерлер орталық жүйке жүйелері арқылы адам
миына жетеді. Ми оларды қорытады, шешім жасайды. Әрине, адам ми ... ... оның мәні ... ... соны ... Ми – ең ... ақиқатты дәл, былайша айтқанда, сыртқы дүниені дұрыс ... ... сана мен ... ақиқат ешқашан да мейлінше ... Сана – оның ... ... Мұны Гегель де мойындаған. Бұл –
дәлдік пен ... ... ... ... ... жатыр. Ал оны
туғызатын танымдық ... Әр ... ... ... ... ... келгенде сананы құрастырады. Сана – материядан мүлде өзгеше сапа,
рухани құбылыс.
Одан соң сана, бір ... ... ... ал екінші жағынан –
таным процесі. Сана әрқашанда белгілі бір қоғамдық даму дәрежесіне ... Ол ... ... ... ... сана объективті дүниенің
механикалық бейнесі (репродукциясы) емес. Сана тек негізгі ... ... көзі ... ... тұрғысынан ғана өмірден туындайды. Бірақ сана
объективті өмірдің жұпыны бейнесі емес. ... ... ... ой ... талдау, топтау, болжау, шығармашылық ... ... ... ... дүниеде дәлме-дәл баламасы болмауы да мүмкін. Сана тек
бейнелеу емес, ол ... ... ... бір ... Айталық, бейнелеу
жануарларда да бар. Бірақ оларда ... жоқ. Сана ... адам ... қана ... Ол оған әсер етеді, ойдан өрнек құрады, ... Адам ... ... мен арнаға түсу, елендеу мен басылу, қызығу
мен жирену диалектикасы ұдайы ... ... ... Ол өзін ... ... ... санасы объективті дүниенің айна бетіндегідей механикалық бейнесі
емес. Танымдық процесс кезінде оған толып жатқан басқа да ... ... ... ... ... әсер ... ... бір
нәрсені көріп тұрып, адам ... ... ойға ... ойын ... ... ... ... санаға түрткі болады. Бірақ адам
объективті ... шын да, ... да, ... та, ... та ... ... сол дәлдікті шығармашылық тұрғыдан түсіну қажет. ... ... орны ... ... ешбір дүниені тануға талпыныс, ізденіс,
таңырқау болмақ емес. Онсыз ғылымда, өнерде жаңалықтар болмайды. Айналадағы
құбылыстарды тез байқап, ... ... ... ... үңіліп
қарап, бір нәрсеге ұқсату, оймен салыстыру – осылардың бәрі ... ... Ал ... ... ... ... да бар. Адам ұйқыға
кеткенде түс ... Ол – ... ... ... ... ... ... Оны сана билей алмайды. Әрине, көргендік түстер де ... ... ... ... көптеген уақыт ойлап, шешуін таба алмай қиналып
жүрген кейбір жағдайлардың шешуін, немесе басқа бір ... ... ... ... ... адам ... ... де мүмкін. Бірақ осыдан
келіп түс саналы болады екен деген түсінік ... ... Әлгі ... ... ... өзіндік себептері бар. Ал адам тек түсінде
ғана емес, ояу ... де ... ... ... ... ... береді. Айталық, музикалық аспаптардың клавиштерін, пернелерін
ойланбай-ақ дәл басады. Көшеде келе ... адам неше ... ой ... ... ... ... сәлеміне жауап береді, көшедегі жол
сілтегішті байқайды. Осындай сан қилы ... ... ... ... ... ... санамен ойлап, толғанып жатпайды. Көп ... ... ... ... ... ... ... қалыпысында санасыздық та
(иррационалдық), ақылсыздық та (нерационалдық) әрекеттер бар. Оның ... Адам әр ... әр ... ... сана елегінен өткізіп жатпайды. Көп
нәрсені адам дағдылы әдіспен, ойламай-ақ, дәлме-дәл ... ... ... ойлап жатудың өзі де кедергі жасайды. Мәселен, ... ... ... жүргізушінің іс-қимылы сондай. Сондықтан ұдайы,
үздіксіз ойланбай, миға демалыс ... ... ... адам ... ... ... үйренген. Бұл - өмір диалектикасы. ... пен ... ... ... ... ... идеологиялық күрес
объектісі болып келеді. Кьеркегор, Шопенгауэр, Ницше иррационализмді адам
өмірінде басыңқы етіп көрсеткен болатын. ... бұл ... ... адам өмірінде ақылдылықпен қатар ақылсыздық та бар. Оны жоққа
шығаруға болмайды. ... адам ... ... ... ... қалыпылық
санасыздық не ақылсыздық әрекеттері де, сайып келгенде, сана ... ... ... ... – дәл осы ... ... бірақ түптен келгенде адам миынан онша алық ... ... ... ... ... ... адамның рухани
қалыпылық процесс. Саналық пен ақылсыздық қасиеттердің ... ... ... ... ... жаңаклықтарда, көргендік түстерде санадан
тыс кездер де байқалады. Мәселен, Д. И. Менделеев химиялық ... ... ... ... ең ... оны ... ... Олай
болса, ақылсыздық құбылыс кезінде де адам миының кейбір ... ... ... істеп тұратынын байқаймыз.
1.3 Адамның рухани қалыпының физиологиялық негіздері
Адамның адамның рухани қалыпылық әрекеттердің,ақыл-ой ... даму ... білу ... олардың жүйке саласының,мидың
құрылысын, оның әрекетін білу керек. адамның рухани ... ... ... ... қасиеті есебінде адамның рухани ... ... ... ... ... айрықша ұйымдастырылған жоғарғы материяда
болады. Ал, жоғарғы ... ... ... ... ... ... рухани қалыпының негізі болғандықтан,оның құрылысын, әрекетін, өсіп
дамуын білмейінше, адамның рухани қалыпының өсіп дамып отыратынын да ... ... ... саласы адамның рухани қалыпылық
әрекеттердің негізі. ... сала ... ... ... ... бірге,
адамның жан қуаттарын меңгеріп, басқарып отырады. Ол сондай-ақ адамның
сыртқы ... ... ... басқарады. Егер жүйке саласы болмаса,
адамның барлық әрекеттері байланыспай, үлеспей бір ... ... етер ... ... ... ... ... дұрыс болмай
оны тануға, өзгертуге, түрлі-түрлі бейнелер ... ... ... еді.
Сондықтан,оның саласы, құрылысы, әрекеті өте күрделі.Жүйкені зерттеуде сан
алуан әдістер пайдаланады. Соның кейбіреуілері мыналар:
1.салыстырмалы физилогия ғылымының фактілерін ... ... ... ... ... ... ... ұрықтың жүйке саласының өсіп дамуын зерттеу.
Осы әдістер ... ... ... саласының өсіп, дамуы,мұның адамның
рухани қалыпыға ... бар ... ... болады. Яғни ми мен ... ... ... ... бар ... ... өткеніміздей, адам адамның рухани қалыпысы дамуының ... ... ... жетілу, тұқым қуалау заңдарымен
түсіндіру теория ... ... қате ... ... және практикада
үлкен қиындықтарға әкеліп соқтырады, өйткені бұл жерде педагогқа ... ... роль ... ... педагогикалық және жас ерекшелігі
психологиясы адамның адамның рухани қалыпылық даму заңдары ... ... даму ... баланың өмір сүру жағдайы мен тәрбиесінің
күрделі жиынтығымен ... ... ... ... ... болған жағдайда дамудың биологиялық шарттарының, тұқым
қуалаушылықтың, бала ... ... ... оның адамның рухани қалыпысының дамуындағы ролі қандай?
Адамның адамның рухани қалыпылық ... — өте ... ... ... ... ... ... және тәрбиесімен сабақтас.
Сөздік-логикалық ес, ұғынымды ойлау, заттық қабылдау және ... тән ... ... ... рухани қалыпылық функциялар биологиялық ... ... ... ... Бұл олардың тарихи даму
процесінде өзгерістерге ұшырап, жетіле ... ... ... ... қалыптасатын күрделі адамның рухани қалыпылық іс-
әрекеті (ойлау, сөйлеу) мен неғұрлым қарапайым ... ... ... мен ... ... ... ерекшеліктері) ажырата білу
керек. адамның рухани ... ... ... ... да көптеген
компоненттермен қоса осынау қарапайым ... да ... ... ... ... мен ... дыбыс айырғыштығының,
математикалық ... мен ... ... және ... ... ... белгілі. Әдетте нышандар деп аталатын қарапайым, табиғи
қасиеттер адамның сыртқы жағдайлар әсерімен қалыптасатын күрделірек іс-
әрекеттердің құрамына ... бір ... ... ... ... ... немесе
бұзылған кезде өздерінен жоғары орналасқан неғұрлым күрделі адамның ... ... де ... ... ... ми қабығының желке-
самай бөлігіне зақым келгенде қарапайым кеңістік синтезі бұзылады да ... ... ... (акалькулия) зиянын тигізеді. Қалыпты даму жағдайында
белгілі бір нышандар осы қарапайым функцияларға жатпайтын, сондықтан ... ... емес ... ... ... іс-әрекет дамуы шарттарының
бірі ғана болып табылады. Тіпті қарапайым функциялардың өзі де ... ... ... ... дәлелденіп отыр. Мәселен
психологтар жоғары ... ... ... ... ... рухани қалыпылық іс-әрекет пен қарапайым ... ... ... ... ... ... ... зақым келген науқастармен жүргізілген орнын ... ... ... {А. Р. ... мен оның ... күрделі адамның рухани ... ... ... ... ... ... өте бай тәжірибесі дәлелдейді.
Ми қызметінің тұқым қуалай ... ... бірі — ... қызметінің типі деп жорамалданады. Ол нерв процестерінің ... және ... ... ... дамудың психологиялық және
физиологиялық ерекшеліктерінің бұл қатынасы да бір ... ... ... жеке басының құрылымы мен оның даму процесінің күрделі жүйесіне
еніп және көбінесе солармен ... ... ... нерв ... ... бір жағдай-ларда тез ойлаудың, іс-әрекет тәсілін қайта
құру мүмкіндігінің ішінара негізі болса, екінші жағдайларда алаңдаушылық
пен ырықсыздыққа да итермелейді.
Сөйтіп, ... ... ... ... берілетіні функциялар
адамның рухани қалыпылық даму процесінің кейбір жақтарына әсер етуі мүмкін.
Бірақ та ... ... ... болып саналмайды. Даму процесінің негізгі
мазмұны мен ... ... ... ... анықталады.
Солардың арасында жетекші болып балаларды оқыту мен тәрбиелеу жағдайлары
есептеледі.
Ал ... ... ... деп ... ... ... дағдылы әдіспен естелікке сеніп, өзін соларға тапсыратынын
айтамыз. Сондықтан ... ... де адам ... ... ... санасыздықты біз жануардан ғана көреміз. Оларда қарым-қатынас та,
әдептілік те, міндет-мақсат та, ар-ұят та жоқ. Адам ... ... ... ... ... ... адам ... рухани қалыпысы
(мінез, сезім), жаңағы айтқандай, санамен басқарылып, бағытталып ... бұл адам ... ... ... ... ... рухани
қалыпысынан әлдеқайда жоғары екенін көрсетеді. Австриялық психоаналитик З.
Фрейд санасыз, ойсыз ... ... ... ... инстинкт адамда да
басым, ол санаға бағынбайды деп ... ... Оның ... ... ... ... ... тек қоғамда ғана қолданылатын тәртіп
қана, ал адам өзінен-өзі оңаша қалғанда, оның ... жиып ... ... ... ... ... дейді. Бұл, әрине, адамгершілікке ... ... ... ... ... оны ... тәрізді етіп
көрсететін пиғыл. Біз З. Фрейдтің көптеген ойларын қабылдадық. Оның ... ... Ф. ... ... екенін айттық. Қайталамақ болсақ,
Шопенгауэр, Ницше санасыздықты (иррационализмді) мойындайды. Бәрін ... Ал ... ... ... ... дәлелдей отырып,
оның аржағында сана тұрғанын айтады. Интуицияның өзі де ... ... ... ... ... екі түрлі құбылыс бар дейді З. Фрейд.
Бірі – «ол» (id) (аморальдық ... ...... (ego) ... id ti ... ... оған ерік бермейді дей келіп, З. Фрейд өзі ... ті ... ... Мұны ол ... ... деген
еңбегінде айтқан болатын. Сондықтан, З. Фрейдтің үлкен ... оның дәл осы ... ... болмайды.
Р. Авенариустың пікірінше, сана мидың жемісі емес, ол – ... ... ... ... ... ... Сондағы «мен» деген адам,
оның саңасы, сезімі, ал «мен емес» ...... ... Одан соң ... «мен ... ... байланыс бар дейді. Осы байланыстың түп
негізі, оның ойынша «мен», ал «мен емес» ... өмір сүре ... ... ... ... пікір. Ал мәселенің шынына келсек, керісінше
«ен» «мен емеске» бағынышты. Сол ... ... ... ... ... ... бейнесі, соның жаңғырығы, рухани сәулелі екенін
жоғарыда талдап көрсеттік.
Адам бойындағы барлық ... ... ... алады. Соны сезіну,
тану, білу ... ... ... арттырады, ойын толықтырады. Бірақ
құдыретті ... сан қилы ... ... ғылыми, көркем әдебиеттің,
діни қорытындылардың негізі – түрткісі, қайнар көзі сол объективті дүние,
қоғамдық болмыс, ... ... ... шешілмеген, шиеленіскен
мәселелер. Ал оларды бейнелеп, ... ... ... ... ой да
шарықтамайды, дүние де толақ түсінілмейді, оны зерттеу де мүмкін ... ... ... ... ... ... ... ән, тәтті күйлер – осылардың бәрі мидың жұмыс нәтижесі. Бірақ
осындай өмір талабына ... үшін көп ... ... ... ... ... жаңа ... қажет.
Сонымен, сана дегеніміз – объективті дүниенің адам миында пайда
болатын субъективтік бейнесі, ... ... ол жай ... ... ... ... Адамның рухани қалыпының негізгі типтік айырмашылықтары
2.1 Адамның рухани қалыпының айырмашылықтары
Дүниеде ең ғажап, керемет ...... ... ... ... ой. ... игілігіндегі барлық материалдық және рухани жетістіктер
зәулім құрылыстар, түрлі техникалық табыстар, өнер, дін әдебиет, ...... бәрі сол ... ... ... ... сананың
болмысы жоқ. Ол тек адамға ғана тән. ... ... да ... жоғары
қоятын ұғым туып, оны бастапқы деп санаған. Енді ... бұл ... сана ... не? Ол ... ... пайда болады? Өлі
материядан қалайша тірі дүние: өсімдіктер, жануарлар, адам пайда болады?
Осылардың бәрінің ... не ... Оның мәні ... Сана ... ... ... ... күйінде біздің миымызға енген құбылыс па, әлде
іштен шыққан дүние ме? Әрине, адам ... ... ... ... ... ... қабілет те болады. Оның дамуы да түрлі жағдайларға
байланысты. Бірақ сана іштен ... ... ... Ол ... ... көшетін
қабілет те емес. Сана адам миына байланысты пайда болады, ал ми – ... Сана – адам миы ... ... ... ... ми түрлі
жануарларда да бар. Ал мана тек адам миының ғана жемісі. Бұл - өте ... ... ... ұзақ ... дамуының нәтижесі. Оған жету үшін
әлем неше ықылым заманды бастан өткізді. Сананың миға ... бар ... сана миға ... ... ... ... ... келеді-міс
деген жалған пікір таратқан махист Р. Авенариусты В.И. Ленин ... ... ... ... ... сынға алған болатын.
Дін иелері сананы материалдан тыс, дербес және ... өмір ... ... ... деп ... ... сананы жанға, ал жанды
ұшып жүретін шыбығын балаған. Халқымыздың «шыбын-жан»деген сөзі ... ... ... ... адам ... ... ... жүргендегі көргендері. Кейін ол шыбын-жан қайтып оралғанда,
адам ұйқыдан ... деп ... ... ... ... ... ... осыдан шыққан болса керек. Өлген кісілерге дұға оқу, ... ... еске алу, ... елді ... жолға жақын жерге салу –
осылардың бәрі сол адам жаны ... өмір ... ... ... ... ... о ... жұмақ, тозақ деген діни ұғымдар, әрине, осындай пікірден
туындаса керек. ... ... ... ... өмір ... бірден-бірге көшіп-
қонып жүретін рухани дүние – жан деген ... ... ... ... түрлі хайуанаттармен, өсімдіктермен тұқымдас деп түсінетін ұғым пайда
болған. Бұл - өте ертедегі ... ... ... ... қайсысы болсын сана, идея, рух материядан
тыс, дербес өмір сүріп қана қоймайтынын, қайта сол материяны билейтін, ... ... ... күш деп ... ... ... пайда
болуын материалистік тұрғыдан түсіну де оңайға ... жоқ. ... сана ... ... бар деп ... ... орта ғасырда
өмір сүрген. Д. Скоттың түсінігінше, тіпті тас та ... ... ... ... ... деп ... ... философияда гилозоизм деп атайды.
Бұл ұғым ертедегі гректердің (hule – материя, zoe – ... ... ... ... Енді бір ... ... бірлігі оның
материалығында екенін дұрыс ұғына алмай, сананы да ... ... ... Бюхнер, Молешотг деген немістің жаратылыстану зерттеушілері
сана ... ... ... ... ... ... қатар қойып, екеуін
бірдей алып қараған. Мәселен, Фогт ... миға ... ... ... ... ... деп ... Әрине, ой да, өт те ... ... ой – ... ... ... де, өт – бауырдың материалдық жемісі. Бұл
екеуін қатар қою материя мен идеяның қарама-қарсы екенін білмегендік ... ... ... К. ... пен Ф. Энгельс мұндай пікірді
тұрпайы мате-риализм деп атап, орынды сынға алады.
Барлық тіршіліктің ... ... ... ... Ол - ... ... ... алатын жүйе. Ендігі мәселе сол өмір клеткадан ... оған ... ... ... ... ба деген сауал туындайды. Бұл
бір. Екіншіден, сол клетканың өзі қайдан шыққан? – ... ... ... ... органикалық және органикалық емес материя бар дейміз.
Ол екеуі бірінен-бірі қалай туындады, арасында дәнекер бар ма десек, ... бар ... ... ... ... ... ... сұрау адам баласын
ұдайы ойландыра бермек екен. Ол дәнекер, сөйтсек, никлени қышқылы екен. ... ... да бар. ... ... ... екі ... ... Бірі
клетка өзегі – ядросы, екіншісі – оны қоршаған қабыршық. Ол ... ... ... де әлгі ... бар. ... ... ДНК
(дезоксирибонуклеин қышқылы), ал қабыршақтағы ... РНК ... ... Бұл ... бір ... ... өмір ... екінші
жағынан, тұқым қуалау негізі.
Сөйтіп, тірлік негізі клетка ХІХ ғ. 30-жылдары, ал тұқым қуалау
(ген) ... ... ... ... ДНК ... бір ... соң, ... ашылды. РНК 1953 жылы ғана белгілі болды. Хромосом ... ДНК мен ... ... ... ... (ген) себептерін ғылыми
айқындады. Сонымен қатар «ген» өте күрделі құбылыс екенін де ... Олай ... ... ... ... ДНК мен РНК – ... процестерден туындайтын құрылым. Олар ашылғалы бері ғылымдар
клеткадан тірі ... ... ... ... Бұл ... ... мен ертеңі. Оны клондау дейді.
Сол органикалық және органикалық емес дүние арасындағы дәнекер ... ... бір ... ... емес, екінші жағынан органикалық
дүниеге жатады. Олай болса, тіршілік қайдан пайда болады ... ... ... ... сол ... пайда болуымен жоғары дамыған организм – адам,
оның санасы аралығында табиғатта жүз ... ... ... ... ... ... мәселе – сана деген не, ол қалай пайда болды,
мәні неде деген сияқты сұраулар.
Ғылыми мәліметтерге сүйене отырып, ... сана ... ... ... тек ... ұйымдасқан материя – адам миының функциясы ... Адам миы – ... әрі өте ... ... жүйке
клеткалардан (нейрондардан) тұратын аппарат. Ол нейрондардың (клеткалардың)
жалпы саны 14-15 миллиардтай. ... ... ... жеке-дара қабылдап,
тиісті шешімге де келе алады. Сондай-ақ, олар өзара тығыз байланыста болып,
түрлі операция жасағанда, миллардтаған ақпаратты қабылдап, ... ... ... ... адам мифы 1020 ақпарат қабылдай алады. Былайша
айтқанда, оның Мәскеудегі Мемлекеттік көпшілік кітапханадағы ... ... км ... кітап сөрелерінде жинақталған миллиондаған ... ... ... ... ... мүмкіндігі бар көрінеді. Адам
бүкіл өмір бойында мидың сол ... тек 3-4 ... ... ... ... Олай ... адам миы ... тоқырауға ұшырамайды.
Оның мүмкіндігі адам өмірімен салыстырғанда шексіз.
Адам миының құрылымы да аса күрделі. Кейбір аналйз, синтез, сондай-ақ,
сырты ... ... ... ... ... ... сопақша,
орта және аралық ми арқылы жасалады. Ал ... ... ... бас ... ... шары ... іске асады. Мидың қабыршағы астындағы аппарат
шартсыз (инстинкті) қимылдарды басқарады. Жануарларда ... ... ... ... ... ... емін-еркін сияқты көрінетін
болса, адамдарда ол әрекеттер қашанда санаға тікелей бағынышты, оны ... Адам ... ... ... ... Ал енді ... миын
тігінен қарайтын болсақ, ол оң және сол жарты шарлар болып ... ... ... ... ... ... ... бар. Айталық, адамның
қуанышы, күлкісі сол жақтағы жарты шар арқылы, ал ... ... ... ... мінездері оң жақ жарты шар арқылы іске асады екен. Олай болса,
өнер мидың сол жақ ... шары ... ... ... мен жапондарға
алфавит жоқ, оның орнына иероглифтер бар. Онда әрбір атау, іс-әрекет, қимыл
әр түрлі иероглиф (белгі) ... ... ... ашып, оқып, түсіну үшін
сол белгілерді ... ... ... ... алу ... ... саны қытайда
орта есеппен жеті мыңдай. Сондықтан да болса керек, ол ... ... ... байқау, сұлулықты сезіну өте жоғары дамыған. Оның
үстіне ... ... ... ... қызмет атқарады. Мысалы, заттардың түр-
түстерін ажырату, көру дабылдарын мидың ... ... ... ... ... ... қабылдайды. Сол сияқты жүру-тұру сияқты қимыл-
әрекеттерін ... ... ... ... бар. ... адамның
аяқ, қол сияқты мүшелерінің сал ... ... ... ... ... ісіктенуіне, жарақаттануына байланысты. Адам мимен ... ... ... ... пайда болады. Мисыз сана да, ... ... ... те жоқ. Оған ... ... ... толық дәлел
бола алады. Мәселен, бас миының үлкен жарты шары операция ... ... ... сол операцияға дейінгі қалпында бақылдап, шыбын-шіркей
ұстап жеп, тіршілік ете ... ... Ал ... операциядан өткен көгершін
ағаш бұтағында отыратын және тура ұшып кете ... ... ... ... бере ... жем қабылдаудан мүлде қалады екен. Ал
енді бас миы алынып тасталған ит мүлде дәрменсіз мүгедекке ... ... бұл ... бас ... тіршілікте атқаратын қызметі жан-
жануарлардың даму сатысы жоғарылаған сайын арта түсетінін көрсетеді. Бірақ,
бұдан ... ми ... ... тудырушы, оның қайнар көзі деуге болмайды. Ми
ойды ... ... ... Ой ... ... ... шықпайды.
Сананы тудыратын – объективті ақиқат.
Адам миы түрлі түйсіктер арқылы келетін ... ... ... ... ... оны қорытады, белгілі ой тұжырымдарын жасайды. Сана
қалай пайда болады деген сұраққа жауап ... ол ... ... ... ... бейнелендіріп, оларды қорыту арқылы пайда болады, ал
бұл үшін көп нәрседен хабардар болу қажет ... ... «Көп ... көпті көргеннен сұра» ... ... сөз, ... осы ... ... керек. Қысқаша айтқанда, біздің санамыз – сыртқы ... ... Ал енді ... ... не ... ... ... болсақ, сананың негізінде білім, білу жатыр. Ал білім
практикалық ... үшін аса ... – адам ... ... ... ... шығуы, қалыптасуы мен дамуының түпкі негізгі практикалық ... ... ... ... адамның рухани қалыпысының түрлері
Жүйке жүйесінің эволюциясының келесі ... ... ... ... ... ... ... ганглиозды жүйке жүйесінің
(алғаш рет құрттарда) ... ... ... ... ... ... ... сияқты, соның көмегімен мінез-құлықты қалыптастыру да тіршілік
эволюциясындағы маңызды көтерілісті білдіреді.
Неғұрлым қарапайым омырткасыздардан (құрттардан), өткен кезеңдегімен
салыстырғанда, жүйке жүйесінің ... жана ... ... ... ... ... ... шетінде химиялық және тактильді рецепторлар
мен барлық талшыктар жинақталған жүйке орталығы ... Бұл ... ... жарық өзгерістерін, сондай-ақ ... ... ... қабылдайды. Бұл сигналдар бас ганглиесында өңделеді
және қозғаушы ... ... ... ... ... ... дененің жеке бір сегментіне сай келетін, жүйке
ганглиеларының тізбегі бойымен ... ... ... ... ... өзгеше, жаңа принцип - жүйке жүйесінің ... ... ... бас жағы ... ... ие ... ал ... автономдығын сақтайды. Құртты екіге бөлген ... мұны ... ... ... жартысы қалыптасқан қозғалысын ... ... ... ... ал ... жағы кескінсіз ирелендей бастайды.
Құрттардың жағдайындағы жүйке жүйесінің күрделенуі олардағы неғұрлым
жетілген қалыптасудың түрлерін, жаңа өздері игерген ... ... ... ... Мұны ... ... ... Иеркс
көрсетті. Ол құрттарды сол жақ ... ... тоғы ... ... ... ... ... Экспериментті бірнеше рет қайталаған
соң жауын құрты электр ... ... және оңға ... "бейім" болады
(150 сынақ). Егер осы төжірибені ұзақ үзілістен кейін қайталаса, "үйрену"
екі есе жылдам болады (80 сынақ). ... ... ... ... мінез-
құлықтың жаңа түрлерінің қалыптасуына мүмкіндік беріп қана ... ... ... ... ... ... құртында
естің белгілі бір түрі болады.
Мінез-құлықтың кейінгі эволюциясы сыртқы ортадан арнайы ақпаратты
қабылдауға мүмкіндік беретін күрделі ... ... ... ... ... ... күрделі жағдайларына жануарлардың бейімделуіне
көмектесетін күрделі бағдарламалардың дамуымен ... ... ... ... көрінеді. Яғни, жәндіктердің күрделі фоторецепторы,
кейде мыңдаған жеке ұяшықтардан тұратын, фасетті көз сипатында болады. Ал
омыртқалылардың ... ... ... ... және ... - хрусталиктің көмегімен бейненің тұнықтығын өзгертуге мүмкіндік
беретін, бізге белгілі, біртұтас көз пішінінде болады.
Жәндіктерде ... ... ... ... тактильді химиялық
рецепторлар , дәм сезгіш рецепторлар, вибравдялық рецепторлар болады. Бұл
рецепторлық ... ... жйке ... ... ... ... серпілістерді туа біткен мінез-құлық бағдарламаларының күрделі жүйесіне
аударатын ... ... ... ... мінез-құлық
бағдарламаларының қызықтылығы соншалықты, ... ... ... талап
етеді.
Күрделі бағдарламалардың туа бітуі мен ... ... ... мінез-құлық түрінде таралуы, олардын ... ... Бұл ... миллиондаған ұрпақтар қалыптастырады және
дене құрылысының ерекшеліктері сияқты олар да тұқым қуалайды. Жәндіктердің
туа ... ... ... өте көп. ... ... күрделі болуы
соншалықты, тіпті кейбір зерттеушілер оларды саналы мінез-құлық мысалы
ретінде қарастырады. Мәселен, маса жұмыртқаларын су ... ... және ... тез ... ... ... ... ешқашан салмайды. Офекс арасы
личинкалары қорексіз қалмас үшін жұмыртқаларын жұлдыз құрт денесіне салады.
Сондай-ақ тор тоқушы ... ... ... ... ... оларды балмен
толтырып, бетін торлап тастауы жайлы айтуға болады. Мұның бәрі ... ... ... ... ... ... ... берді.
Бұл мінез-құлықтың жұмбақ түрін этологтардың кейінгі зерттеулері ғана
ашты. Олар күрделі іс-әрекеттің артында қарапайым ... ... ... мінез-құлықтың бағдарламалары - бейімделгіш актілердің туа
біткен циклдерін іске қосатын қарапайым талаптанулар арқылы пайда болатынын
көрсетті. ... ... ... су ... ... ... ... сондықтан суды жылтыраган ... ... ... ... бетіне сала бастайды. Ал өрмекшінің торға түскен
шыбынға ұмтылуы шыбынның қозғалуына байланысты, егер ... ... ... оған да ұмтылады.
Сипатталған механизмдер туа біткен мінез-құлық үрдістерін түсінуде
айтарлықтай қадам жасауға және ... ... ... ... ... ... ... қаншалықты айырмашылықта болатынын
көрсетуге мүмкіндік береді. Барлық айтылған бақылаулар омыртқасыздарда
болатын, туа ... ... ... ... жануардың
тіршілік жағдайын білдіретін қарапайым сигналдар арқылы ... ... ... Мәселен, бал арасының балы бар гүлдерді талғауы ... түсі ... ... ... ... қайтарады. Ара әр түрлі
геометриялық ... ... бар қант ... ... ... ... ... сияқты қарапайым пішіндерді әрең ажыратады, ал
бес, алтыбұрышты жұлдызша ... ... тез ... ... ... ... ... пішінді таңдап алуына себепші факторы ... ... ... ... емес, олардың табиғи
тітіркендіргіштерге - гүл пішіндеріне ұқсауы болатынын көрсетті.
Осы ... ... ... ... ... ... ... көрсетті. Олар таза түстерден гөрі, гүл түсіне жақын аралас түстерді тез
ажырататыны көрінді. Мұның бәрі мінез-құлықтың туа ... ... ... сипаттарды бөліп алудың шешуші факторы болып тіршілік етудің
табиги шарттары саналатынын білдірді.
Зоолоттар мен психологтар жасаған зерттеулер туа біткен ... тағы бір ... ... болатынын көруге мүмкіндік
берді. Инстинктивтік мінез-құлықтың туа ... ... тек ... ... ... ғана ... ... Бұл жағдайларды шамалы
«зерттсек, туа біткен бағдарламалар ... ... мен ... Мұны ... мысалдардан көруге болады. Араның бір тұқымында
мақсатты мінез-құлықтың қалыптасқаны байқалды. Ол өз олжасын салатын інге
кірмес бұрын оны ... қоя ... ін ... бос ... көз жеткізген соң
ғана олжасын енгізіп, ұшып кетеді.
Ара інге кіріп кеткен ... ... ... ... ... қойса, іс айтарлықтай өзгереді. Бұл жағдайда ара ... ... ... ... оны ... ... ... де, өзі жаңа ғана қарап шыққан
інге ... ... ... ... бұл ... ... рет қайталана беруі
мүмкін. Мұндай бақылаулар бал арасына да жасалады (ұяшықтардың түбін кесіп
тастау). Мұның бәрі туа ... ... ... ... ... ... және өзінің "саналылығын"
белгілі бір тұрақты жағдайларда ғана ... ... ... өзгеріп отыратын орта жағдайларына қалай
бейімделеді? Олар салатын ... саны өте көп. ... ... ... ғана тірі қалады және де тұқым түрін сақтау үшін ... өзі ... ... әрекеттердің бағдарламалары түрлі
тітіркендіргіштердің көпшілігін ... ... ... ... ... ... Бұл ... шындықты
қабылдау жекелеген әсер ... ... ... ... ... ... ... адамның рухани қалыпы дамуының
бұл кезеңін жануарлардың бірқатар түрін қарастыратьш ... ... ... ... ... деп атайды.
Жануарлардың жер бетіндегі тіршілікке өтуімен ... ... ... ... ... ... ... орта құбылмалы болады, ал
тұрақты түрде өзгеріп тұратын ортаға ... ... ... ... ... түрі де өзгереді. Әрбір дернәсіл өзіне ұқсайтын 2-3, ... 5-6 ... және ... ... тірі қалуы тұқым түрін сактаудьщ
шарты болады. Мұның бэрі жаңа, өзгергіш дара ... ... ... ... ... бұл түрі ... бастапқы жаратылысында болып, эволюцияның ... ... ... ие бола ... ортаға беймделудің қиындауы, ортаның құбылмалылығына жеке
бейімделу мүмкіншіліктерінің, бейімделудің жеке құбылмалы түрлерінің пайда
болуы эволюция үрдісі ... жаңа ... ... ... Олар сырттан сигналдарды қабылдап және туа біткен мінез-құлықтың
жобаланған бағдарламаларын іске қосып қана қоймай, сонымен қатар ... ... ... жаңа ... дара түрлерін тудыратын
жаңа байланыстарды жасайды. Мұндай аппарат ретінде, ... ... ұзақ ... ... бас миын ... ... бас миы бір-
бірінің үстінде тұратын ... ... ... ... түрінде
кұрылған. Ми өзегінде орналасқан төменгі ... ... ішкі ... және олар ... ... (ганглиелар) түрінде құрылған. Төменгі
омыртқалыларда көбірек болатын бейімделудің ең ... туа ... ... ... ... ... бұл ... әрекегген аз ғана өзгеше болады. Мұндай ми құрылысының мысалы
ретінде, инстинктивтік және аз ... ... ... ... ететін. бақа миын айтуға болады.
Неғұрлым жоғары денгейде ұйымдасқан жануарларда өзек ... ... ... мен көне ... ... ... ал ... омыртқалыларда - көбірек дамитын және төменірек
денгейдегі ... ... ... ... ... ... ... жаңа қабық құрылымы орналасқан. Қабықасты құрылымдарының
аппараттары құстар мен жорғалаушыларда басым бола ... ... ... туа ... қарапайым түрлерімен байланыстағы дара құбылмалықтың
сипатына ие болатын жеке мінез-кұлықтың жұмсақ түрлерін қамтамасыз ... ... ... ... ... ... ... туа біткен
және оның экологиясынын ерекшеліктерін білдіретін бейімділік әрекеттер
түрлерінде болады.
Кейде жануарлар ... ... ... өте күрделі туа біткен
мінез-құлық бағдарламалары қарапайым ынталандырулар ... ... ... ... ... жаңа туылған жануардың күрделі ... оның ... ... ... ... әр түрлі
сигналдардың салдарынан болады: күшіктің ему икемділігі жұмсақ ... ... ... ... және т.б. Бұл ... бас ... бөлігінің аппараттары жүзеге асыратын табиғи мінез-құлықтың негізгі
түрлері, жануарлардың ... ету ... ... ... ... туа ... ... бағдарламаларымен тығыз
байланысын сақтайды.
Жоғарыда сипатталған ... ... ... ... жүйке
жүйесінің жоғарырақ деңгейі, дене салмагына байланысты салмағы көбірек орьш
ала ... бас ... жаңа ... ... ... ... ... |ит ... ... ... |1/540 |1/250 |1/100 |1/40 ... ... ... ... эволюциялық даму өлшемі
жануарлардың негізгі мінез-құлықтарының қалпын реттеуде шешуші рөл ... Бас миы ... ... ... тек қана ... ... ... сонымен қатар мінез-құлықтың қалыптасқан көрнекті
бағдарламаларын да іске ... ... ... ... ... ... береді және де оның өзгерісіне ... осы ... жаңа ... ... жаңа ... ... омыртқалылар эволюциясының соңғы кезеңдерінде қуатты дамитын
бас мидың үлкен жарты шарларының қабығы экологиялық ... ... ... ... ... бұл - ақпаратты талдау мен жинақтаудың
құрделі түрін қамтамасыз ететін аппарат және ... ... ... мүше. Бас миынын қабығы арқылы іске асырылатын дара
- құбылмалы мінез-құлықтың механизмі инстинктивтік мінез-құлық механизмінен
айтарлықтай ... ... ... орта ... ... ... бірі қоршаған ортадан ... ... ... ... және ... тұрған қауіптен сақтануына себепші
болатын - мінез-құлықтың жаңа бағдарламалары мен жаңа байланыстарының ... ... ... ... ... жағдайлар және олардың
қалыптасу кезеңдерін сипаттау қызықтырады. Осындай мінез-құлық ... ... ... мен кезеңдерін кептеген зерттеушілер тиянақты
зерттеген, бірақ олар жануар қажетті мақсатына ... ... және ... ... ... ... болатынына ғана ерекше көңіл аударған.
Осы мәселелерді шешу үшін зерттеушілер "бейімділікті ... ... ... ... ... ... торға салынып, тамағы одан
қоршауланып (мәселен, ілгекпен жабылған есік арқылы) қойылады. Есікті ашу
үшін жануар басқышты ... ... ... ілгекті қозғауы керек. Ал басқа
бір әдістің мәні ... ... ... жем ... ... ... жіберіледі. Зертгеуші жануардың жалған жолдардан етіп, максатка
жеткізетін кажетті жолды тапқанын байқаған.
И.П.Павлов қолданған ... ... ... ... ... қалыптастырушылар немесе "аспапты шартты рефлекстер"
эксперименттерінің айырмашылығы мынада: ... ... ... ... оның ... ... басқаша айтқанда, жасаған ұмтылыстарының
сипатына байланысты болады. Бір жағынан, жануардың мінез-құлқының ... - дара ... ... ... ... ... мінез-құлқының
белгілі бір түрлерің зерттеу кезіндегі И.П.Павловтың әдісінен тиімді болды.
Екінші жағынан, бұл әдіс өзінін физиологиялық айғағы бойынша тиімсіз еді.
Осыған ... ... ... ... ... әкелетін
мінез-құлықтың құбылмалы - дара түрлерін тудыратын ... әр ... әр ... ... Кейбіреулері (Э.Торндайк, Д.Уотсон),
жануарды мақсатқа жеткізетін мінез-құлықтың жаңа түрлерін, жануарға есікті
ашып тамақты алуға мүмкіндік беретін кездейсоқ ... ... ... ... ... ... болады деп санады. Мұндай кездейсоқ
қозғалыстарды қолдау және бірнеше рет ... ... ... ал ... ... ... ... авторлар тобы мәселелердің шешілуінің ... ... ... ... ... ... және ... шешуғе тырысатын жануардың қозғалысы ауытқы, кездейсоқ сипатта
болмайды және жануар мақсатқа жетуге тырысып, жағдайды талдап, қозғалыстың
қажетті ... ... ... бейімделу әрекеті үрдісінде пайда болады
деп санады.
Осының салдарынан мақсатқа бағытталған ... ... ... ... ... ... ... пайда болуына әкеледі.
Мақсатқа талпынушы жануардың мінез-құлқының күрделі бағдарламалары кейде
кездейсок ... жаңа ... ... ... ... ... болуын
американдық зерттеушілердің бірнеше бақылаулары айқын көрсетеді.
Бұл айғақ күрдслі лабиринт ішіндегі жануардың ... ... ... ... ... талдау барысында тіркелді. Зерттеу
лабиринт ішіндегі ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан, лабиринтта бір рет ... ... ... кері ... ... ... ... қарағанда,
керсетілген жол бағытындагы лабиринт тығырықтарына жиірек кіреді. Сонымен.
лабиринттегі жануар қозғалыстары кездейсоқ сипатта ... яғни ... ... ... ... ... табылады.
"Латенттік үйрету" деп аталатын эксперименттер осының айғағы болады.
Американдық зерттеушілер ... ... етіп ... ... ... ... ... лабиринт бойымен
жай ғана жұруге және лабиринт ... ... ... ... ... жылдамдығымен салыстырылды. Бұл мынаны керсетті:
бірінші топтағыта қарағанда, ... ... ... ... ... қалыптасты. Мұның бәрі, арнайы тапсырмаларды орындау
кезінде қалыптасқан қозғалыс бағдарламаларының, рефлекстердің механикалык
тізбегі емес, бейімделу әрекеті кезіндегі ... ... ... үлгілер болып табылатынын көрсетеді.
Омыртқалылардағы бейімделу әрекетінің мұндай жаңа ... екі ... тән. ... ... ... бейімделуді
немесе ізденуді белсенді қозғалыстардан ... ... және ... ... ... қозғалыс бағдарламасын орындауға себеп болмай,
сынақ қозғалыстарының орындалуы кезінде қальштасады; екіншісінің мағынасы:
жануарлардың ... ... ... ... ... ... мінез-
құлықтың жаңа түрлері де жануар тіршілігінің ерекшелігімен тығыз ... ... ... ... тәуелді болады. Мәселен, шөп
қореқті жануарлардың (сиыр, қой) бейімделу әрекеті ... ... ... және әрекеттің құбылмалы - дара жаңа ... баяу ... ... ... ... (жыртқыш құстар, түлкі)
бейімделу әрекеттері белсенді ізденістер түрінде болып, ... ... ... ... жаңа ... анағұрлым тезірек калыптасады.
Туа біткен мінез-күлық ... ... жана ... мүлдай тыгыз байлаиыста болуы аталған даму кечеціндегі жоғары
омыртқалылардың да мінез-құлкқна тән.
Эволюция ... ... ... ... деп ... ... ... жаңа құбылмалы-дара түрлері
пайда болады. Сонғысының ерекшелік мәні мынада: тапсырмаларға бсйімдслу,
қозғалыс сынақтары ... ... ... ... ... ... қосымша алғы шарттары болады. Бұл уақыттағы қозғалыстар аталған
күрделі әрекеттің орындаушы бөлігі ғана ... ... ... ... ... ... мінез-құлық түрлері қалыптаса бастайды. Олардың
күрделі кұрылымына мыналар енеді:
* мәселе шешімінің нүхқасын жасауға әкелетін ... ... ... мақсатқа жетуге бағытталған мінез-құлықтың құбылмалы бағдарламаларын
қалыптастыру;
- орындалған әрекеттерді бастапқы ниетпен ... ... бұл ... екі маңызды құбылыс ерекшелейді:
экстраполяциялық рефлекс және естін күрделі түрлерінің дамуы. Кейбір
жануарлар мінез-құлқынан ... ... ... ... ... ... ... күткен объектінің орын ауысуына бейімделуі
эксперимент жузінде анықталған. Экстраполяциялық ... ... ... интеллектуалдық түрлерін қалыптастырудағы маңызды
бастаулардың бірі болып табылады.
Интеллектуалды мінез-құлықтың қалыптасуының маңызды шартын тудыратын
екінші бастау ... ... ... ... мен ... беріктігі
саналады. Бұл айғақты кейінге қалдырылған реакциялар эксперименттері анық
көрсеткен. Жануарды ... оның ... ... ... ... Аз ... жануарды босатады: егер оның есінде із сақталса, онда ол ... егер ... ... әрекет жасамайды. Әр ... ... есте ... ... ... үшін ... - 10-20 сек. дейін
ит 10 мин. ... - 16-48 ... ... ... иителлектуалдық мінез-құлқын жүйелі
түрде зерттеулерін белгілі неміс психологы В.Келлер ... ... ... ... ... Келлер маймылдарға мақсатқа тікелей жетуге
мүмкіндік бермейтін, қиын жағдайлар ... ... ... алу үшін не
айналмалы жолды пайдалануы, не бұл мақсатқа арнайы ... ... ... Мәселен, маймылды үлкен темір торға кіргізіп, оның жемін сыртқа,
қолы жетпейтін жерге қояды. Оны ол тек ... ... ... ... ғана ала ... ... ... зерттеулер келесі көріністі байқауға мүмкіндік ... ... ... ... ... ... оған ... созылады немесе
секіреді. Содан соң маймыл бұл табыссыз ... ... ... ... ... ... ... шешімі тікелей болатын сынақтар
кезеңінен ... ... ... кезеңіне ауысып, маймылдың
козғалысы алдын ала жасалған "шешім жобасының" орындалуы ғана болады.
Жануарлардың тапсырманы интеллектуалды тұрғыда шешуге ... ... өте қиын және бұл ... әр түрлі зерттеушілер әр түрлі
сипаттайды. ... ... ... бұл ... ... ... ... деп санап, оларды шығармашылықтың ... ... ... ... ... ... ... қолдануын алдынғы тәжірибелерден (ағаштағы өмір сүретін ... алуы үшін ... ... ... болған) өтуінің нәтижесі ретінде
қарастыру ... ... ... ... ... ... бойынша,
интеллектуалдық мінез-құлықтың негізін жеке заттар арасындағы күрделі
қатынастардың көрінісі құрайды. ... ... ... ... осы ... нэтижесінен басым бола алады. Маймылдардың мінез-
құлқын бақылаған И.П.Павлов олардың интеллектуалдық ... ... деп ... ... сүт ... тән ... ... өзінің
ерекше жоғары дамуына адам тәріздес маймылдарда жатады. Ол тек қана адамға
тән, ... ... жаңа ... ... ... ... дамуы тарихы -
адам санасынын даму тарихы басталатын адамның рухани қалыпының жоғары даму
шегін білдіреді. Біз ... адам ... ... ... ... рухани қалыпысының күрделі әрі ұзақ даму үрдісі ... Бұл ... ... мен оның ... анық ... ... ... рухани қалыпысының дамуы ... ... ... ... болып, осы ... ... ... ... ... ... ... бейімделуі қарапайым жүйке
жүйесі мен арнайы сезім мушелерінің бөлінуіне әкеледі. ... ... ... ... ... қабілеттілігі - қарапайым
сенсорлык адамның рухани қалыпы пайда ... ... жер ... өтуі және ... нәтижесінде) бас миы қабығының ... ... ... ... ... қалыпы - жануарлардың
біртұтас заттарды бейнелсуі пайда болады. Мидың, қабылдау мен ... ... аса ... ... ... ... ... қындауы,
жануарларға заттардың объективтік қатынастарын заттар ... ... ... мүмкіндік береді. Сонымен адамның рухани қалыпының дамуы
жануарлардың ортага бейімделуінің қажеттілігімен анықталады және ... ... ... осы ... ... оларда қалыптасатын
сәйкес мүшелердің қызметі болып саналады.
адамның рухани қалыпының бірнеше даму ... ... ... ... қарапайым түрі - жүйке жүйесінің болмашы қасиеті ... ... ... құрт тағы ... жәндіктер дүниесінде кездеседі.
Бұл жәндіктерге тек сыртқы ортаны шамалау, ... ғана тән. Олар ... ... зат пен әсер етуші объектінің жеке қасиеттері ... ... ... ... ... ... бұл сатысы
сенсорлық (сезімдік) деп аталады. Мұнда тікелей әсер етуші, оның үстіне,
түгелдей зат емес, оның ... ... ғана ... Мәселен, өрмекші
ермек пен тамақтың ... ... ... ... ... бақа ... қоректік затын түсі мен формасына қарап
ажыратады, ара тамағының түсі мен иісіне, ал жылан ... тек ... ... ... өз ... ... қызуына реакция жасайды және т.б.
Тіршілік иесінің, әсіресе жүйке жүйесінің ... ... ... түрлі мүшелердің атқаратын қызметі мейлінше ажыратыла, сондай-ақ ағзалар
қызметінің бірігуі белсенді бола түскен сайын, адамның рухани ... ... да ... түседі және оның басқару әрекеті кемелдене
береді. Бұл ... ... ... жоғары бөлігінің қальштасуы кезінде
анық байқалады. Осыдан адамның рухани қалыпылық іс-әрекеттің перцептивтік
деп аталатын екінші ... ... ... ... осы екінші сатыдағы ерекшеліктермен
сииатталады, олардың бәрінің де миы ... ... Бұл саты үшін ... кей ... ... күрделі объектінің де әр түрлі қасиеттерін
синтетикалық тұрғыдан бейнелей алу қабілеті тән. Осы ... енді ... алу ... айтуға болады. Мәселен, ит өз иесін дауысы, киімі, иісі
тағы басқа кептеген белгілері арқылы тани ... ... ... ... ... ... қайсы бір қасиеттері жануар үшін
өте маңызды болса (сигнал ретінде), ал ... ... ... аз ... ... бір ... ... қоюы, оны дұрыс ажырата алуы, ал
екінші бір белгілерді ажырата алмай, қателесуі, қайтерін білмей, тайқактауы
— міне, ... ... ... ... тұрғыда ойлау қасиеті тән.
Бұлардың ішінен, әсіресе маймылдар, бәрінен бұрын антропоидтар немесе адам
тәріздес маймылдарды айту ... ... миы ... ... ... ... адам ... өте ұқсас, әрі басқа жануарларға қарағанда,
олардың ... ... ... ... анағұрлым бай және күрделі.
адамның рухани қалыпының бұл сатысын интеллект сатысы деп атайды. Маймылдар
тек ғана заттың белгілі бір ... не ... өзін ... ... коймайды, сонымен қатар заттардың арасындағы байланысты да
бейнелей алады. ... ... атап ... ... ... ие ... - ... рефлексі күшті дамығанына
байланысты болады. Өйткені бұл ... ... ... ... кеткен. Академик И.П.Павлов Роза дейтін антропоид ... ... ... "ол ... ... көрі асқазан рахатын
бірінші кезекке қояды" деп атап ... ... ... ... ... ... "ашу" деңгейіне
итермелейді. Ми жарты шарлары қыртысының дамуы тұтас жағдайларды және
заттар арасындагы бір жағдай ... ... сан қилы ... ... ... ... атап көрсеткеніндей, маймылдардық ойлау қабілеті бар.
Олардың ой түюі ... ... іс ... ... ... бұл ... ... сондықтан танып білген нәрсесін жадында сақтау, ... ауық ... ... ... ... ... ... қалпына келтіру
мүмкіндіктері жоқ.
Сонымен, маймыл тамақты жеу алдында шөлін қандырып алу үшін ... ... ... ... егер бөшкені басқа жерге ауыстырып, ал
тағамды соның жанындағы келшікке, тақтай ... ... ... ... суды ... ... ... бөшкеге ұмтылады. Демек, оның
жалпы су туралы ұғым жоқ, тек ғана ... ... шел ... ғана ... бар. ... үйір-үйір болып жүріп өмір сүреді. Әр
үйірдің басында шектеусіз ... ие және ... ... ... ... Маймылдар арасында белгілі бір дәрежеде ынтымақтастық
қатынастар болады: олар ... ... ... ... ауа
райынын қолайсыз кездерінде бір-бірін жылытады, жауларына ... ... ... төне ... ... бірге қашып қулылады.
Бастаушының іс-әрекеті өзгелері үшін белгі ретінде ұғынылуымен бірге
қауіптен сақтандыратын немесе ... ... ... білдіретін
дыбыстық белгілер де болады.
Ғалымдар сонғы ондаған жылдардан бері дельфиндер тіршілігіне ... ... ... дельфиндерді адамның рухани қалыпылық-жүйкелік
жаратылысы жағынан жоғары дамыған жануарлар қатарына жатқызуға болады екен.
Неміс физиологы М.Тидеман ... ... даму ... ... ... ... даму ... дельфинді адам мен орангутангтардан
кейінгі үшінші орынга қоюға, сейтіп онын ... ... де ... ... ... ... береді. Мәселен, адамның миы орта
есеппен 1,4 килограмм болса, дельфиннің миы - 1,7 ... ал ... ... ... ... екі есе көп.
Ғалымдардың бақылаулары мен арнайы ... ... ... және ... ... бар ... ... отыр. Ағылшын
зерттеушісі Д.Лиллидің айтуына ... өте ... ... ... ... ... ... рухани
қалыпылық іс-әрекетін зерттеу мүмкін емес.
Швейцария профессоры А.Портман, адам мен жануарларды интеллектік сынау
әдісімен зерттей келіп, мынадай ... ... адам 215 балл ... ... ... - 190 балл (екінші орьш), піл үшінші, ал маймыл
төртінші ... ... ... ... кез ... ... өте тез және ... баулуға көнбіс келеді. Олардың қатынасқа үйірлігі мен дыбыстык
белгілерінің сан қырлылығы тән қалдырады. ... ... ... ... жаралыларын сүйемелдейді. Дельфиндердің суға батқан
адамдарға көмекке келуінің талай-талай мысалдары ... ... ... ... ... жоғары дәрежедегі дамыған жануарларға,
яғни маймылдарға, дельфиндерге, пілге тән. Жануарлардың интеллектік мінез-
құлық ... адам ... ... алғы ... ... ... басқа ерекшеліктермен сипатталатын дамудың мүлдем басқа түрін
адам ... ... ... - адам ... ... ... рухани
қалыпы дамуын басқаратын заңдылыктардың өзгеруі салдарынан адам санасының
пайда ... - оның ... ... ... ... Егер жануарлар әлемі
тарихында адамның рухани қалыпы дамуынын заңдылықтарына ... ... ... ... ... заңдылықтары саналса, адам адамның
рухани қалыпысының дамуы тарихи қоғамдық заңдылықтарға бағына бастайды.
2.3 Жануарлар мен адам рухани қалыпының ... мен адам ... ... ... ... және ... ... олардың арасында айрықша
айырмашылықтар бар. Жануарлардың ... мен ... ... ... ... болмайды. Жануарлар жануарларға белгі берумен ғана
шектелсе, ал адам анық сөйлеу тілі ... әр ... ... ... қазіргі
жағдай мен болашақ жөнінде басқа адамдармен қарым-қатынас жасайды. Сөйлеу
нәтижесінде ... ... ... ... ... ... Даму ... анық тіл арқасында адамдардың бейнелеу ... ... жаңа ... ие ... Адам өз ... ... бойы
жинақталған өмір тәжірибесін күрделі мәселелерді шешуге пайдаланады, өзі
ешқашан кездестірмеген құбылыстар жайында ... ... Сол анық ... әр ... сезімдік әсерлері жөнінде өзіне-өзі есеп беретін деңгейге
көтеріледі. Жануарлардың ... ... ... мен ... ... ... ... — олардың ойлау әрекетінді. Мұндай жайттан біз әрбір
жеке ... ... ... ... ... функциялармен тығыз
байланыста дамып отыратындығын кереміз.
Зерттеу ... ... ... ... ... ... кездеседі. Ойлаудың ондай түрі-маймылдың бағдарлау ... ... ... ... жету үшін ... ... ... көрінеді, (5-сурет). Жануарлар адамның рухани қалыпысы олардың
сыртқы әсерлерді тікелей қабылдайтын жағдайына тәуелді. Ал адамның нақты
жағдайларға ... ... ... ... ... ... ... алдын-ала болжай алады. Адам нақты ... ... одан ... ... де ... ... ол еңбек құралдарын
жасап, қажетіне қолданады. Ал жануарлар ... тек ... ... ғана ... Өзге ... ... «құралды» қажет болар-ау
деп тани алмайды. Жануарлар үшін зат тек нақты жағдайда ғаиа ... ... ие ... ... ... ... ұжымдық бірлесу сипаты
болмайды. Ең әрі кеткенде бір ... ... ... әрекетін бақылауы
мүмкін: Бірақ олар ешқашан ... ... ... ... жануарлардан басты ерекшелігінін, бірі — еңбек құралын ... ... Оны ... кезінде қолданып, сақтайды. Екіншіден, құрал-
саймандарды ... ... ... ... ... ... рухани
қалыпылық әрекетіндегі саналылықтың үшінші ерекшелігі — олардың қоғамдық
тәжірибені ... ... мұра етіп ... Адам ... да жеке өз ... ... ... адам сол
тәжірибелерін саналы түрде менгереді. ... ... ... қоғамдық
тәжірибенің ізі сайрап жатады. Қоғамдық тәжірибе адам ... ... ... ... ... ... ... жарық дүниеге келісімен,
әрқилы әрекеттер жасап, құралдарды ... ... ... ... ... ... баласының адамның рухани қалыпылық
функцияларынын жетілуіне әлеуметтік орта әсер ... ... ... ... ... ... Адамға ғана тән жоғары
функциялар — ... ... ... ес, ... ойлау дамиды.
Адам сезімінің дамуы және абстрактылы ... ... ... ... ... ... Сондықтан, адам айналасында болып
жатқан жағдайлардың сырын ... ... ... Өзіне әсер ететін заттар
мен ... ... ... ... ... ... себептерін таниды, әр қилы эмоцияларға әсерленеді. Мұндай
сипаттар — адам ... ... ... ... ... ... адам ғана ... кешірген окиғаларға қайғырып, ... ... ... ... ... ... ... оларға жан
дүниесімен тебіренеді. ... ... ... оған ... ... нәтижесіне қуаныш білдіріп, рақаттанады. Сөйтіп,
саналы тіршіліктің түрлі сырларын танып, ақыл-ой сезімін байытады.
Адам ... ... ... ... адамның рухани
қалыпысынан тағы бір ... сол — ... ... ... ... заңына тәуелді болса, ал адамзат санасы қоғамның
тарихи даму заңдылықтарына бағына-ды. Адамдардың өзара ... ... ... оның ... ырықты зейіні мен есте ... ... ... ... жеке ... кісілік қасиеттерін
қалыптастырады. Адам адамның рухани қалыпысының ... даму ... ... жас кезінен жануарлар ортасында өскен адам баласының
жағдайларынан ... ... ... ... ... ... ... аңдарға
тән тіршілік сипаты мен реакциялық әрекеттер болған. Ал ... ... ... ... ... бейімделген сапалары байқалмаған.
Егер маймылдық балалары өз үйірінен ... ... ... олар ... тән ... ... Адам баласы адам болып өсуі үшін
жарық дүниеге келгеннен бастап адамдар ... ... ... ... ... ... рухани қалыпысы — бүкіл материяның ... ... ... рухани қалыпының даму сатыларын талдау нәтижесінде біз
сананың пайда болуы биологиялық фактормен ... ... ... арғы тегі ... ... ету ... ойлаған. Сөйтіп, жоғары
жүйке жүйесінде, ... бас ... ... ... ... жасауға
қабілетті болған. Алғашқы адамдар қолға ұқсасалдыңғы аяқтарының кемегімен
қажетті құралдар жасап, оларды нақты жағдайға қолдана да ... ... ... ... сана ... ... ... жиынтығы
екенін айқын түсіне аламыз. Адамдардың алғашқы қоғамдық қатынастарының
сипаты — үйірленіп тіршілік етіп, топтасып өмір ... ... олар ... ... ... ... ... көмектескен. Еңбекке қажетті
құрал жасап қолданған. Еңбектену ... ... екі аяғы әр ... ... ... ... денесін тік ұстаған. Мұндай даму адамнын бас
миының жетілуіне зор ықпал еткен.
Қорытынды
Кез келген ғасырды алып ... ... ... ... ... мән ... ... Ғасырлар бойы табиғат құбылыстары
мен жан-жануарлар, адамның ішкі-сыртқы ... ... ... ... тапқан.
Адам санасы объективті дүниенің айна бетіндегідей механикалық бейнесі
емес. Танымдық процесс кезінде оған ... ... ... да ... ... ... естігендері, түйгендері) әсер етеді. Сондықтан бір
нәрсені ... ... адам ... ... ойға ... ойын ... ... объективті дүние санаға түрткі болады. Бірақ адам
объективті ... шын да, ... да, ... та, ... та ... ... сол дәлдікті шығармашылық тұрғыдан түсіну қажет. Таным процесінде
эмоцияның орны ерекше. Эмоциясыз ... ... ... талпыныс, ізденіс,
таңырқау болмақ емес. Онсыз ғылымда, өнерде ... ... ... тез ... ерекшеліктеріне таңдану, таңырқай білу, үңіліп
қарап, бір ... ... ... салыстыру – осылардың бәрі ... ... Ал ... ... ... ... да бар. Адам ... түс көреді. Ол – сананы құбылыс емес, ... ... ... Оны сана ... ... ... көргендік түстер де болады. Оның
себептері басқа. Айталық, көптеген ... ... ... таба алмай қиналып
жүрген кейбір жағдайлардың шешуін, немесе басқа бір ... ... ... ... нәтижесін адам түсінде көруі де мүмкін. Бірақ осыдан
келіп түс саналы болады екен деген түсінік тумауға тиіс. Әлгі ... ... ... ... ... бар. Ал адам тек түсінде
ғана емес, ояу кезінде де көптеген үйреншікті, ... ... ... ... Айталық, музикалық аспаптардың клавиштерін, пернелерін
ойланбай-ақ дәл басады. Көшеде келе жатқан адам неше ... ой ... ... ... ... сәлеміне жауап береді, ... ... ... ... сан қилы жағдайлар өмірде болып жатады. Адам
оның бәрін ... ... ... ... Көп ... жаттықан,
дағдыланған түрде жасалады.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. ... Ә. ... ... А, ... ... Ә. ... ... психология Алматы «Білім», 1996 ... ... Ж. ... (оқу ... Қызылорда – Т,
1926жыл
4. Жарықбаев Қ. Жан тану негіздері. Алматы, 2010 жылы
5. ... К. ... ... 1993 ... ... «Жантану негіздері» Алматы, 2011 жыл
7. ... ... ... ... 2004
8. ... М. Жан ... ... ҚМБ. ... 1964 ... ... М. Ақыл -ой ... Алматы, «Қазақстан» баспасы.
1980 жыл
10. Мұқанов М. ... және ... ҚМБ, ... 1959 жылы
11. Тәжібаев Т. «Жалпы психология» Оқулық – Алматы, 2010 ... ... А.С. ... І том. ... ... Алматы, Таймас баспа үйі. 2005 жыл
13. Сторяренко Л.Д. ... ... ... ... ... г.
14. Көмебаева Л.К. Психологиялық қызметті ұйымдастыру. –
Алматы 2003 ... Бап- Баба ... ... ... ... 2011 ... Ф. Н. ... Психология «Мектеп» Алматы, 1976 ж.
17. Қ. Жарықбаев, А. Құдиярова ... 2004 ж. ... Д. ... ... ... ... ... арналған сабақтар. Алматы.2011
19. Т. Р. Нұрмұхамбетова Тәжірибелік ... ... ... Т. Р. ... Е. ... Тәжірибелік психология
Шымкент, 2004
Қосымшалар
Қосымша-1
Жеке тұлғаны геометриялық фигуралар арқылы зерттеу.
«Психометриялы типология»
Психогеометрия жүйе ретінде АҚШ-та құрылған. Бұл ... ... ... ... ... ... Делменгер.
Психометрия – бұл адамның таңдауына жеке тұлға типологиясына талдау
жасайтын ... ... ... ... ... ... қою арқылы біз адамның негізгі доминанты жеке
тұлға мен мінез-құлық ерекшелігін анықтай ... ... ... ... ... ... адамның типін анықтауға болады.
Адамның қылығына негізгі психологиялық мінездеме.
Төртбұрыш - ұйымдастырғыш, дәлділік, бақылауға қатал, ... ... ... ... ақпаратқа хабаршыл, жазбаша
сөздікке ынталы, ұқыпты, ... ... ... ... суық,
үндемейтін, қырсық, табандылық шешімге деген ... ... ... эрудиция, бас саясаткер, достары және таныстары
шағын.
Үшбұрыш - көшбасшы, билікке талпынады, тазалықты сүйгіш, ... ... ... ... ... шешім қабылдағыш, сезімі күшті,
батыл, энергиясы жеткілікті, ... ... ... ... күшті саясаткер, сөз тапқыш, ортадағы қарым-қатынасы кең, жақын
достары мен ортасы шағын.
Тіктөртбұрыш - көңіл-күйі өзгермелі, ... ... ... көп ... ... ... батыл, өз-өзін төмен бағалайды, өз-
өзіне сенімсіз, сенгіш, қозғыш, барлық жаңа қозғалыстарға қызығады, жылдам,
көңіл-күйі ... ... дау – ... ... ұмытшақ, киімін
жоғалтқанға бейім, тиянақсыз, жаңа достар, адамдар мен достарының басқа
қылықтарын ... ... ... ... жол ... ... - ... жоғары бағалайтын, өзгелерді қадағалайды, кең
пейілді, түйсігі жақсы дамыған, шыдамды, эмоционалды сезімтал, ... ... ... ... бас ... ... ... ұнатады, біреуді
көндіре алады, өзгелерге өз көзқарасын дәлелдейді, өткен өміріне көп көңіл
бөледі, көпшіл, жұмысқа ынталы, өз ... ... ... ... ... ... – күйі ... бейім, креативті, білімге ынталы, түйсігі
жақсы дамыған, өз ... ... ... ... ... жоғары,
барлық жаңа өзгерістерге қызығушылығы жоғары, қағаз жұмыстарын ұнатпайды,
адамдардың ортасында бірқалыпты, ... ... ... ... қарайды.
Қосымша-2
Әдіс: “Сіз қандай сурет салуды ұнатасыз”
Мақсаты: Әр түрлі ағаштарды салу арқылы адам бойындағы мінез ерекшеліктерін
анықтап білу
Қажетті ... таза ... ... ... қаламдар
Нұсқауы: Оқушыларға таза параққа талдың суретін салуды ұсынады.
Нәтижені талдау:
Тәжі үлкен, жұмсақ доп тәрізді болса:
Онда сіз есейген ... сіз ... ... мен ақыл арасындағы жақсы тепе
... ... ... ... ... ... ... болады. Өте жағымды
тұлғасыз және де өз үйіңізді жақсы көресіз.
Талдарда жеміс ілініп тұрса:
Онда сіздің ... ... ... ... ... екендігіңізді білдіреді,
жәй кәдімгі заттардың өзіне үлкен мән беруге ұмтыласыз, ... өте ... ... ... ... тәжі ... ... тал:
Толық әрі үлкен діңгек және дөңгелектеніп келген тәж ол – ... ... ... ... Сіз ... ... ... жақтарға деген
жоғары қызығушылығыңыз бар. Өзіндік “меніңіз” біршама жоғары, ... ... ... ... ... осы ... ... арасында батырсынып жүресіз.
Ағаштағы сызықтар ирек –ирек болса:
Онда ол өткеннің қара дақтары – сіздің қазіргі мәселелеріңіздің себепшісі,
өйткені сіз оны ... ... ... ... Басылып көрініп
тұратын талдың тамырлары, ол сіздің өз эмоцияларыңызды жақсылап ... ... ... ... ... ... ... ашық, ашушаң емес және ұрыс ... ... және де өз ... ... көресіз. Бірақ сіз өзіңіздің ... ... тыс ... кішкентай дөңгелектер:
Бұл сіздің күшті ерік жігеріңізді және сіздің ... өз ... ... Сіз ... ауыспалылықтан қорықпайсыз.
Сіздің әрдайым өз көз-қарасыңызбен ой - ... ... ... ... ... ... – күйзелістің және енжарлықтың белгісі. Сіз өмір
сүргіңіз келмейтініңізді сезінесіз, шын мәнінде сіз ... ... өмір ... тиіс.
Шыбықтары шашырап тұрған ағаш:
Егер ағашыңыз жапырақсыз ... ... онда ... ... қиын ... ... жатқаны шығар, мүмкін сіз оны ... ...

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 44 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Өзін-өзі тану» курсын оқыту барысында оқушылардың рухани-адамгершілік құндылықтарын қалыптастырудың ғылыми-педагогикалық негіздері110 бет
Абай және аударма өнеріндегі рухани үрдіс 13 бет
Абай, Шәкәрім мұрасындағы рухани тұтастық немесе жантану ілімі жайында7 бет
Адамгершілік – рухани тәрбие маңыздылығы6 бет
Адамгершілік – рухани тәрбиенің маңыздылығы10 бет
Адамгершілік — рухани тәрбиенің маңыздылығы6 бет
Адамзат қоғамын рухани дамытудағы философияның рөлі19 бет
Адамның рухани дүниесі11 бет
Академик Ә. Х. Марғұланның ғылыми еңбектерін пайдалана отырып, археология мұражайының тарихын, экспозицияларындағы алатын орнын және тарихи-мәдени заттық және рухани құндылықтарымызды жинап, зерттеп, сақтауда, Мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасын жүзеге асыруда көрсетіп отырған қомақты үлесін ашу68 бет
Алаш тағылымы және қазіргі қазақ руханияты6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь