Джонатан Свифт

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3


1. Д.Свифттің өмірі мен шығармашылығы, XVII. XVIII ғ.ғ. Англияның
тарихы, саяси.әлеуметтік жағдайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .7


1.1 Д.Свифттің сатиралық романы . «Гулливердің саяхаттары» ... ... ... ... ...15


2. Романның қазақ тіліне аударылуының тарихы мен тәжірибесі ... ... ... ... ..27


2.1 «Гулливердің саяхаттарындағы» психологизмнің қазақ тіліндегі
аудармасында берілуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 36


Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 74

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...77
XVIII ғ. ағылшынның ұлы жазушысы Джонатан Свифт (1667-1745 жж.) өзінің сатиралық романы «Гулливердің саяхаттарымен» (1926 ж.) әлемге әйгілі болды.
Бұл басты және жалынды кітабында жазушы сол кезеңдегі ақсүйектік Англияның мемлекеттік құрылымын, қоғамдық тәртібін қатаң күлкі етіп , билеуші топтардың жатыпішерлігі мен екіжүзділіктерін, бай-ақсүйектердің өзімшілдігі мен пайдакүнемдіктерін, яғни сол ортаның психологиялық ахуалын жан-жақты көрсетті.
Англияның сол кезеңдегі үстем тап өкілдерін әшкерелеуге арналған бұл кітаптың көп беттері өзінің сатиралық күшін қазіргі кезеңде де жоғалтқан жоқ.
Адамды адамның қанауы, қарапайым халықтың кедейленуіне әкеліп соққан билік, әрине, Англиядан да басқа Еуропа елдеріне тән болды. Сондықтан да Свифттің сатирасының психологиялық мәні кең болды. Мұндай әйгілілікке жеткен сол кезеңнің жазушысы аз еді. Бұл туралы А.М.Горький өте жақсы айтқан: «Д.Свифт – один на всю Европу, но буржуазия Европы считала что его сатира бьет только Англию.»[22.316]
Свифттің ойы мен тапқырлығы шынымен де таң қалдырады. Оның Гулливерінің басыныан не өтпеді! Қаншама шым-шытырық оқиғалардан аман қалды! Бірақ та қандай жағдайға тап болмасын (күлкілі немесе қайғылы), ол XVIII ғасырдың қарапайым ағылшынына тән ақылдылығы мен салқынқандылығын жоғалтпайды. Гулливердің сабырмен бір қалыпты әңгімесіне кейде кекесін, сықақ қосылып кетеді, сол кезде өзінің аңғал кейіпкерінің артынан Свифттің мысқылдаған даусы естіліп тұрғандай болады. Ал кейде ашуына ие бола алмаған кездерде Свифт Гулливерді мүлдем ұмытып, ирония мен қаһарлы сарказммен қаруланған қатал сотқа айналып кетеді.
«Гулливердің саяхаттарының» әр бетінде дерлік автордың өз кезеңіндегі қоғамдық қатынастар мен жағдайларға байланысты астарлап, тұспалдап айтылған ойлары жасырын тұрады. Свифттің кітабында ғасырлар бойы сақталып келген басты нәрселер: арамтамақтар мен жатыпішерлерге деген ашу-ыза және әлемдегі барлық материалдық құндылықтарды өз қолдарымен жасаған адал еңбек етушілерге деген сый-құрмет, сүйіспеншілік.
Жазушы өз романында ергежейлілер мен алыптар, ақымақтар мен суайттар туралы халық ертегілерінің, сол сияқты XVIII ғ. Англияда кең тараған шын және жалған саяхаттар туралы мемуарлы-шытырман оқиғалардың мотивтері мен образдарын пайдаланды. Осының бәрі Свифттің шығармасын қызықты және көңілді еткені соншалықты, терең ойлы, салмақты, сатиралық, философиялық романның қысқартылған басылымдары балалардың қызықты және сүйікті кітаптарының бірі болды.
1. Аладшева А. Аударматану: лингвистикалық және лингвомәдени мәселелері. Алматы: Арыс, 1998. – 165б.
2. Алдашева А.М. Аудармадағы баламалылық // ҚазҰУ Хабаршысы.
Филология сериясы. – 2004.- №4.
3. Алпысбаев Қ.Қ., Қазыбек Г.Қ. Қазақ аудармасының теорисы мен
тәжірибесі. Оқу құралы. Алматы: Қазақ университеті, 2001. – 180б.
4. Альмуратова А.Н., Қазыбек Г.К. Теоретические проблемы литературного перевода: учебное пособие. Алматы: 1998
5. Алтыбаева С.М., Маданова М.Х. Художественный перевод и сравнительное литературоведение. Алматы: 2000
6. Англо-русский словарь. М.: Советская энциклопедия. 1971-848с.
7. Айтбаев Ө. Аудармадағы фразеологиялық құбылыс. Алматы: Ғылым, 1975-228б.
8. Ақшолақов Т. Көркем шығарманы талдау жолдары.- А.: Мектеп, 1983.
9. Аударма теориясы мен тәжірибесінің және салыстырмалы әдебиеттанудың өзекті мәселелері. Республикалық ғылыми-теориялық конференция. Алматы: 2006. – 429б.
10. Аникин Г.В., Михальская Н.П. История английской литературы. М.:Высшая школа, 1985-431с.
11. Әдебиеттану. Терминдер сөздігі (Құраст. З.Ахметов, Т.Шаңғытпаев) Алматы: Ана тілі, 1998 – 384б.
12. Бархударов Я.С. Язык и перевод. М.: Междунар. Отношения, 1975г.
13. Бельгер Г. Ода переводу. Алматы: Дайк пресс, 2005.–418б.
14. Вургафт Е. Сатирическая поэзия Свифта. М.: 1948г.
15. Виноградов В.С. Лексические вопросы перевода художественной прозы. М.: 1978
16. Гарбовский Н.К. Теория перевода. М.: Издательство МГУ, 2004
17. Гачичеладзе Г.Ф. Введение в теорию художественного перевода. Тблиси, 1970
18. Дубашинский И.А. Памфлеты Свифта. 1968г.
19. Дубашинский И.А. Путишествия Гулливера.М.: Высшая школа,1969 – 111с.
20. Дейч А.И. и Зозуда Е.Д. Свифт. М.: Журн. Газ. Объединение, 1933 – 165с.
21. Джонатан Свифт. Путешествия в некоторые отдаленные страны света Лемюэля Гулливера сначала хирурга, а потом капитана нескольких кораблей. Перевод с английского под редакцией А.Франковского. Москва: Государственное издательство художественной литературы , 1947. – 653с.
22. Джонатан Свифт. Сказка бочки. Путешествия Гулливера. М.: Художественная литература, 1976. – 303с.
23. Комиссаров В.Н. Общая теория перевода. М.:Че Ро, 1999. – 136с.
24. Қаратаева А.М. Абай поэзиясындағы психологизм Әуезов шығармашылығында. ҚазҰУ-дың хабаршысы, филология сериясы, 2006. №3 (93)
25. Қожакелдинов С. Таңдаулы аудармалар және бір аударма туралы пікірлер. Алматы.2002 – 28б.
26. Қазыбек Г.Қ. Көркем аударма тәжірибесі. Оқу құралы – Алматы: Қазақ университеті, 2005.–213б.
27. Левый Л. Исскуство перевода. М.: Прогресс, 1974. – 397с.
28. Литературная энциклопедия терминов и понятий. М.: НПК «Интелвак», 2001- 835с.
29. Левидов М.Ю. Путишествие в некоторые отдаленные страны, Мысли и чувства Дж. Свифта, сначала исследователя, а потом воина в нескольких сражениях. М.: Книга, 1986 – 286с.
30. Мадзигон М.В.Джонатан Свифт «Путешествие Гулливера». Алматы: КазГНУ, 1995-37с.
31. Мастерство перевода. Сборник одинадцатый. М.: Советский писатель, 1977 – 555с.
32. Муравьев В.С. Джонатан Свифт.М.: Просвещение, 1968 – 304с.
33. Муравьев В.С. Путишествие с Гулливером. М.: Книга, 1972 – 207с.
34. Майтанов Б. Қазақ романы және психологиялық талдау. Оқу құралы. – Алматы: Санат,1996. – 336б.
35. Миньяр-Белоручев Р.К. Как стать переводчиком? М.: Готика, 1999г.
36. Нерсесова М.А. Джонатан Свифт. М.:Знание, 1967 – 32с.
37. Оразалиева Ж. Күрделі болмысқа терең бойлаған Ә.Кекілбайұлы прозасындағы психологизм. Ел мәдениеті, 2006. №14
38. Орысша-қазақша сөздік. Алматы: Дайк-Пресс, 2005-1146 б.
39. Попович А. Проблемы художественного перевода. 1987г.
40. Пірәлиева Г. Көркем прозадағы психологизмнің кейбір мәселелері. Алматы: Алаш, 2003. – 327б.
41. Пірәлиева Г. «Бесатар» повесіндегі псимхологизм мәселелері. А.Яссауи университетінің хабаршысы, 2003. №5
42. Рахымжанов Т. Психологизм адам жанының айнасы. Жалын, 1993. №11-12
43. Рахымжанов Т. Романның көркемдік әлемі. Алматы: Рауан, 1997.–22б.
44. Рецкер Я.И. Теория перевода и переводческая практика. М.: 1974
45. Савельева В.В. художественный текст и художественный мир: - Алматы: Дайк-пресс, 1998.
46. Сатыбалдиев Ә. Сөз қазынасының кеншісі. Құраст:Қ.Қ.Алпысбаев, Л.Н.Дәуренбекова – Астана: Аударма 2008 – 328б.
47. Сагандыкова Н. Основы художественного перевода. Учебное пособие. – Алматы: Санат, 1996. – 208б.
48. Свифт Д. Лемюэль Гулливердің саяхаттары. Роман. Орысшадан аударған С.Ищанов. Алматы: 1951. – 470б.
49. Трауберг Л. «Безумие» доктора Свифта. Вопросы литературы, 1977. №2
50. Тарақов Ә.С. Аударма психологиясы және мәдениеті. Оқу құралы. – Алматы: Қазақ универсиеті, 2005.– 60б.
51. Талжанов С. Аударма және қазақ әдебиетінің мәселелері. Алматы: 1975 – 286б.
52. Урнов Д.М. Робинзон и Гулливер. Судьба двух литературных героев.М.: Наука,1973 – 89с.
53. Федоров А.В. Основы общей теории перевода (Лингвистические проблемы). М.: Высшая школа, 1983. – 303с.
54. Jonathan Swift. Gulliver’s Travels. Moscow: Higher school Publishing House, 1973.
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
......................................................3
1. Д.Свифттің өмірі мен шығармашылығы, XVII- XVIII ғ.ғ. Англияның
тарихы, саяси-әлеуметтік жағдайы…………………………………………………7
1.1 Д.Свифттің сатиралық романы – «Гулливердің саяхаттары»……………….15
2. Романның қазақ ... ... ... мен ... ... саяхаттарындағы» психологизмнің қазақ тіліндегі
аудармасында берілуі………………………………………………………………36
Қорытынды...................................................................
.............................................74
Пайдаланылған ... ... ғ. ... ұлы ... Джонатан Свифт (1667-1745 жж.) өзінің
сатиралық романы «Гулливердің саяхаттарымен» (1926 ж.) әлемге әйгілі болды.
Бұл басты және жалынды кітабында ... сол ... ... ... ... қоғамдық тәртібін қатаң күлкі етіп ... ... ... мен екіжүзділіктерін, бай-ақсүйектердің
өзімшілдігі мен пайдакүнемдіктерін, яғни сол ... ... ... ... сол ... үстем тап өкілдерін әшкерелеуге арналған бұл
кітаптың көп беттері өзінің сатиралық күшін ... ... де ... ... ... ... халықтың кедейленуіне әкеліп соққан
билік, әрине, Англиядан да басқа Еуропа елдеріне тән болды. Сондықтан ... ... ... мәні кең ... Мұндай әйгілілікке
жеткен сол кезеңнің жазушысы аз еді. Бұл ... ... өте ... «Д.Свифт – один на всю Европу, но буржуазия Европы считала что его
сатира бьет только Англию.»[22.316]
Свифттің ойы мен ... ... де таң ... Оның
Гулливерінің басыныан не өтпеді! Қаншама шым-шытырық оқиғалардан ... ... та ... ... тап ... ... ... қайғылы), ол
XVIII ғасырдың қарапайым ағылшынына тән ... мен ... ... ... бір ... ... кейде кекесін,
сықақ қосылып кетеді, сол кезде өзінің аңғал ... ... ... ... ... тұрғандай болады. Ал кейде ... ие ... ... ... ... ... ұмытып, ирония мен қаһарлы
сарказммен қаруланған қатал сотқа айналып кетеді.
«Гулливердің ... әр ... ... ... өз
кезеңіндегі қоғамдық қатынастар мен жағдайларға байланысты ... ... ... жасырын тұрады. Свифттің кітабында ғасырлар
бойы сақталып келген басты ... ... ... деген ашу-ыза және әлемдегі барлық материалдық құндылықтарды
өз қолдарымен ... адал ... ... деген сый-құрмет,
сүйіспеншілік.
Жазушы өз романында ... мен ... ... ... ... халық ертегілерінің, сол сияқты XVIII ғ. ... ... шын және ... ... ... ... оқиғалардың
мотивтері мен образдарын пайдаланды. Осының бәрі Свифттің шығармасын
қызықты және ... ... ... ... ... салмақты, сатиралық,
философиялық романның қысқартылған басылымдары ... ... ... ... бірі ... ғ. ағылшын сатиригі Джонатан Свифттің «Гуливердің саяхаттары»
шығармасын алғаш рет 1937 ж. орыс тіліндегі аудармасынан ... ... ... ... ретінде Ғ.Оспанов «Гулливер Лилипуттар
арасында» деген атпен ... ... ... рет 1951 ж. орыс ... ... Гулливердің саяхаттары» деген атпен толық аударды. ... ... ... ... ... ... ... екі
нұсқасы бар. Бірі А.Франковскийдің аудармасы болса, бірі Б.М.Энгельгардттың
аудармасы. Ал қазақ тіліне С.Ищанов А.Франковскийдің нұсқасынан аударған.
Одан ... де орыс ... ... ... ... рет басылып шығып,
өңделіп отырған. Ал ... ... ... осы ... ... не ... не ... басылмаған, яғни өңделмеген, кезінде ... әлі ... ... ... ... сай ... бірге С.Ищанов Монғол жазушысы Лодойдамбаның, «Алтайда» Амман
Мирдің «Төрт ... ... ... араб ... «Али баба мен
қырық қарақшыны» (араб) 1950ж., «Үнді ... ... ... 1960ж. ... Бұдан байқайтынымыз аудармашы бір жылда бір
шығармадан және бір ... ... көп ... ... ... мұндай аудармаларды біз сапалы болады деп айту да ... ... ... аударманы аудармас бұрын ол елдің тарихына, саяси-
әлеуметтік ... ... ... қанық болуы керек деген
қағиданы мойындап қана қоймай, оны басты ... етіп ... ... ... ... Қазіргі кезге дейін ... ... ... қазақ әдебиетінен ағылшын тіліне біраз шығармалар
аударылды. Оның көпшілігі қайта аударылып, ... ... ... ... қайта басылып шығып жатыр. Сол шығармалардың ... ... ... ... ... ... зерттеу еңбектері бар. Бірақ
XVIIIғ. ағылшын әдебиетінің көрнекті өкілі, ұлы сатиригі ... ... ... бір ғана ... «Гулливердің саяхаттары» ғана орыс
тіліндегі аудармасынан алғаш рет 1937ж., ... рет 1951ж. ... ... ... ... өтсе де ... ... тікелей аударылмаған
және қайта басылмаған.
Джонатан Свифттің өмірі, шығармашылығы туралы қазақ тілінде ғылыми
ақпарат жоқтың қасы десе де болады, ал ... ... ... ... ... ... ... аударылуы жайлы арнайы зерттеу еңбектері жоқ.
Сонымен қатар, көркем шығармадағы ... ... ... ... ... ... ... да, көркем шығарманың бір тілден екінші
тілге аударылу барысында психологизмнің берілуі ... ... ... ... ... да ... романның осы күнге дейінгі
аудармасының сапасы, ... ... ... ... ауысу дәрежесі мен
деңгейі, шығарманың ... ... ... ... ... көп жағдайда белгісіз. Сондықтан бұл жұмыстың алғашқы
тарауында Свифттің ... мен ... ... сол ... ... мәліметтер беріледі, себебі аударманы зерттеп, салыстырып, талдау
үшін сол кезеңдегі тарихи фонды, автордың ... ... ... ... ... Сонымен бірге жұмыстың тақырыбына сәйкес
«Гулливердің саяхаттары» романы туралы, ... ... ... ... беріледі. Екінші тарау психологизм мәселесі мен аударма
теориясының ... ... , оның ... ... ... ... ... аудармада берілуіне арналып, шығарманың үш
нұсқасы салыстырылып, сапасы анықталады.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен ... ... ... ... ... ... және ... анықтау үшін оның өмірі мен шығармашылығы, сол кезеңдегі
Англиядағы тарихы, әлеуметтік-саяси жағдайы туралы толық мәлімет беру.
• «Гулливердің ... ... мен оның ... тіліндегі аудармасын
мазмұндық, құрылымдық тұрғыдан салыстыра қарастыру.
• Романдағы психологизм мәселесін және Гулливердің саяхаттарының» қазақ
тіліндегі ... ... ... ... ... Ағылшын, орыс, қазақ тілдеріндегі мәтіндеррді салыстыра-салғастыра
зерттеу, функционалдық-прагматикалық мәселелердің ... мән ... ... ... тіліне аудару барысында жеткен жетістіктер мен жіберген
кемшіліктердің түп-төркінін анықтау.
Зерттеудің ... ... ... рет осы ... ... «Гулливердің саяхаттарындағы» психологизм мәселесі
қарастырылады. Оған қоса осы ... ... ... ... ... мен
тәжірибесі алғаш рет сөз болады. Осы ... ... ... ... ... ... рет түпнұсқа мен орыс тіліндегі ... ... ... ... ... Джонатан Свифттің «Гулливердің саяхаттары»
шығармасының ағылшын, орыс, қазақ тілдеріндегі нұсқалары, психологизм жайлы
еңбектер пайдаланылды. Свифт туралы, сол кезеңдегі ... ... ... ... ... ... негіз. Аударманың теориясы мен тарихы бойынша А.Алдашева,
Қ.Алпысбаев, Н.Сағындықова, ... т.б. ... ... қатар, В.С.Виноградов, В.Н.Комиссаров, ... ... т.б. ... ... ... мәселесіне арнаған
ғылыми еңбектері негізге алынды. Шет ел әдебиеті туралы орыс ... мен ... ... ... ... ... ... И.А.Дубашинскийдің, В.С.Муравьевтың, М.А.Нерсесованың
т.б. ғалымдардың ... ... ... ... ... ... негізге алынды.
Зерттеу әдістері. ... жазу ... ... ... ... түпнұсқа мен аудармаларды жүйелеу, салыстыру-
салғастыру, талдау әдіс-тәсілдері қолданылды.
Теориялық, тәжірибелік мәні. Бұл жұмыстың көмекші ... ... мәні бар. ... ісі ... ... ... алатын
студенттер мен магистранттарға шет ел әдебиетіне, аударма тәжірибесіне
байланысты пәндер ... ... ... ... ... құрылымы. Магистрлік диссертация кіріспеден, екі бөлімнен,
қорытынды мен пайдаланған әдебиеттер тізімінен ... ... ... мен ... XVII- XVIII ... ... ... жағдайы
Ағылшын әдебиетінің әйгілі сатиралық дәстүрі Свифттің шығармашылығымен
тығыз байланысты. Біздің түсінігімізде Свифт бәрінен ... ... өз ... кемшіліктерінің қатал көрінісшісі. Свифт аллегоряның
шебері, яғни бір құбылысты (оқиғаны) басқа нәрсемен сипаттай отырып, ... ... ... ғажайып шытырман оқиғалар,
саяхаттары арқылы шындықты айтады.
Өткен ұлы жазушылардың ... ... ... ... кеткен , аттарын есімізге ризашылықпен түсіретіндердің ішінде Джонатан
Свифт ... ... ... ... табылуы екі талай.
Өзінің терең де келісімсіз сатирасымен ол ... ... ғана ... ... жоқ, ... кейінгі буын
жазушыларынан да артық болды. Свифт – гуманист. Оның қатал шабыты қоғамдық
жауыздықты жоюға қызмет ... ... ... ... өмір туралы ойы,
пессимизмге толы, ал оның жағымды ... ... ... ... ... ... Свифт қайғылы қабылдайды, оның ... ... ... ... ... қиын және қарама-қайшылыққа толы кезең болатын, Англия ... ... ... ... ... даму ... ... болып
түскен еді.
Англияда буржуазиялық төңкеріс XVII ғасырдың 40-жылдары болды. ... ... ... ... ... республика Англияда көп
өмір сүрмеді.
Шиеленіскен саяси ... ... ... көрнекті қызметкері
Оливер Кромвильдің диктатурасына алып келді. Оның ... ... ... ... ... ... ... Сөйтіп 1660ж. жазаланған король
Карл II-нің баласы ағылшын тағына отырды.
Бірақ Англияда ... ... ... ... ... Стюарттардың,
Карл II-нің одан кейін оның ағасы Яков I-нің реакциялық құрылымы билеуші
топтардың қарсылығы мен халық арасында ... ... ... ... ... ... ... болған көтеріліске ... Яков ... ... ... ... ... репрессиялар да келе
жатқан ағылшын абсолютизмінің құлауының ... ала ... ғ. 80ж. ... ... ... ағылшын үкіметі жер
иеленушілермен келісімге барады. Ағылшын тарихшылары «атақты» деп аталған
екінші буржуазиялық ... ... ... ... мемлекетте өзгеріс
болды. Стюарттар тақтан түсірілді де Францияға қашып кетті, ... ... ... ... парламент пен олардың алдында жауапты
министірлер кабинетіне өтті.
Буржуазиялық құрылым ағылшын халқына жаңа қиындықтар мен мұқтаждықтар
алып ... ... ... ... ... ... базар үшін жүргізді,
заңды түрде шаруалардың жерлерін тартып алуды ... ... ... өте ауыр болды, ол жерде нағыз отарлық тәртіп үстем болды және
жоқшылықтың шарықтау шегіне ... ғ. ... ... ағым ... идеясы болды. Ағартушылар
өмір қайта ... ... деп ... ... ... ... басқа мемлекеттерге қарағанда буржуазиялық төңкерістің алдында
емес кейін болды. Ағылшын ағартушыларының ... келе ... ... ... емес оның ... ... үшін ... міндеті
тиді.
Ағылшын ағартушылары мемлекетте орнаған буржуазиялық-ақсүйектік
құрылымды әр қайсысы әр түрлі қабылдады.
Алғашқы ағылшын ... ... ... ... негізін
қалаушылар, Стиль және Аддисон журналдарын шығарушылар ақын Александр Поп
пен англиядағы реалистік ... ... ... ... ... ... ... Дефо.
Басқа жазушылар негізінен және ... ... ... жақтарын сынап, үлестен құр қалған халықтың мүддесін қорғады.
Бұл бағытты ... ... XVIII ғ. ... ... Смоллет т.б.
Свифттің жолын қуушылар болды.
Ағылшын ағартушыларның арасында Свифт ерекше орын алады. Ол көпшілік
ағартушылардың адамның жеке ... ... ... ... қоюға
болады деген қиялдарды қолдамайды. Свифт сол кезеңдегі ағылшын өмірінің
барлық жағын: басқару ... ... оңай ... ... ... ... қорғайтын сот пен заңды, отбасының ыдырауын т.б. талдай
отырып, ... ... пен ... прогрессті мойындамайды.
XVIIIғ. әдебиетіне өркениетті қоғамды, табиғи жаратылыстың үлгілі
жобасын немесе басқа әлем мен ... ... ... және онда ... табиғатқа жақын тәртіп орнаған деп бағалау тән.
Ағылшын ағартушыларында «нағыз адам» ... ... ... ... ... Крузода» «табиғи қалып» XVIIIғ. Ағылшын буржуасын
мейірімді қылып жібереді. Ол өзінің ... ... мен ... ... ... елсіз аралда тұруға мәжбүр болуы оның ... ... ... ... т.б. ... емес табиғатпен
күреске жұмсайды. Табиғи, нағыз адам болып Робинзон өркениетті айыптайды,
бірақ өз ... ... бір ... ... жасайды, нәтижесінде ол жерде
буржуазиялық тәртіп орнатады.
Свифт оған қарама-қарсы тұжырымға ... ... ... ... ... ... ... қалпын» қайтарып, ... ... ... ... ... ... көрсетіп,
Свифт өз нұсқасын «табиғи адам» жартылай адам, ... ...... ... саяхаттары», төртінші бөлім)
Барлық ағартушылар сияқты Свифт те рационалист болды. ... ... ... ... ... Сонда да сатириктің пессимизміне,
заманның бұзылып кетуі туралы қайғырып ойлануына қарамастан Свифт әрқашан
ағартушы болып қала ... Ол: ... ... - өз ... кемшіліктері мен адасқандықтарын айтып, ... ... ... ... болу», - дейді.
Француз ағартушылары ең ... ... ... ... ... төңкерістен кейін өмір сүрген ағым ағартушыларын ... ... ... ... ... ... ... билеуші жоғарғы топтың мүддесінен
жоғары қояды. Ирландияның тәуелсіздік алуы үшін ... ... ... ол ... жол табады. Свифт олардың құқығын қоғап қана қоймайды,
сонымен бірге халықты ... ... ... шақырады.
Джонатан Свифт ағылшын болған бірақ оның өмірі Ирландиямен ... Ол сол ... ... және ... көп жыл өмір ... ... ... ағылшын езгісіне қарсы күрескен. Ол Дублинде қайтыс
болып сол жерде жерленген.
1731ж. Д.Свифт, Дублиндегі ... ... ... ... Сфифттің өліміне арналған өлеңі» ... ... әлі он төрт жыл күту ... еді. Бұл ... ол ... ... ... оны былай қорытындылайды.
Согласен я, декана ум
Сатиры полон и угрюм;
Но не искал он нежной лиры:
Наш век достоин лишь сатиры.
Всем ... мнил он дать ... не имя но ... одного кого-то высечь
Не думал он, касаясь тысяч…[3]Бірақ та бұл істің жартысы ғана еді.
Мұндай ... онша ... емес еді. Сол үшін ... замандастарына
болашақ биографтардан бұрын бір белгі беру керек болды. Сол 1731ж. ... ... ... ... ... ... ... Свиффтің жетінші
немесе сегізінші баласы Джонатанның жалғыз баласы болған.
Свифт бір жаста болғанда оның басынан ... ... ... ... оған ... басып қалғаны соншалықты Англиядағы бір қайтыс болған
туысына барып, мұрасын алып ... ... ... ол баланы анасы мен
ағасынан жасырын өзімен бірге ... алып ... ... ... кезед анасы бала қатайғанша қайта жолға шықпауын бұйырғандықтан, ол
жерде олар үш жылдай болады. Бала ... ... ... ... ал бес ... ... Библияның кез келген жерінен оқи алатын
болған.
Ол өмірбаянында өзінің шығармашылығы туралы ... сөз ... атын ... ... ... ... ... әдеби, Свифт
анық және дәлелді болу үшін үгіттемейді керісінше, ... ... ... бір ... ... ... ... көзімен көрген
немесе қатысушы ретінде таңдалып, суреттеледі. Ол өзінің жеке ... ... ... ... ... ... емес, нақты жағдайға
қызығушылық танытуды ұсынады. Оқырманның қабылдауын не ... не ... не ... не ... ... бөлмеуі керек, осыдан қандай да бір
бейнеліліктен арылған жақсыз сөйлеуге ұмтылу келіп шығады.
Свифттің ... да өз ... бар ... ... ... ... ... емес. Д.Свифттің өзіне өлгеннен кейін де авторлық
қажет емес, оның ... ... ... мен рухани өмірімен бірігіп
кеткен, сондықтан оларды жеке емес, әлеуметтік контекстте ... ... ...... ... өзі ... әңгіме. Сонымен
біріншіден, автордың өзінің шеттеуі – бейнелеудің свифттік принципі.
Екіншіден өз ... ... алып ... Ол ... тағдырын
шығармашылығынан бөліп алады. Ол өзі ... не ... да, ... өтінеді. Өзінің жазушылық еңбегін қоғамның мойындауын талап
етпейді. Не ... да ол ... ... атақ үшін ... жоқ. ... ... тұрғысы келеді, ағылшын епископтығына сайланғысы келеді, ақшадан
қиналғысы ... ... ... ... ... ... ... өзіне деген түзу қарым-қатынасты қалайды, еңбегінің жемісін
көргісі келеді. Бірақ «Сержи перо он и ... Он в ... ... б достиг»
деп өзі айтқандай шығармашылығы оның қызметіне кедергі келтіреді.
Свифт 1667ж. 30-қарашасында әулие ... ... ... ... ағысы адвокат Годвин Свифт Ирландияға ... ... ... ... ... келеді. Жазушының әкесі Д.Свифт баласының ... ... ай ... ... 25 ... қайтыс болып кетеді де,
әйелі жас баламен қиын ... ... ... ... он төрт ... ... әлі де ортағасырлық
тәртіп пен діни ілім ... ... ... ... ... әулеті бірнеше ұрпақ бойы шіркеу қызметкерлері болған.
Сондықтан Годвин Свифт, інісінің ... ... оны ... содан кейін Дублиндегі Тринити колледжіне (1682ж.) береді, ол
жерде ... ... ... салты бойынша дін қызметкері болу үшін дінді
оқуға міндетті еді. Свифттің сол кездің өзінде ... ... ... ... мінезімен ерекшеленгендігін кейінірек
университеттегі достары естеріне алып отыратын.
Унивеситетте өтілетін барлық ... ... ... мен ... ... ал ... пән болып саналатын теологиядан «немқұрайлы»
деген баға алатын болған.
Бірақ 1688 ж. шіркеу қызметкері болуға ... ... ... ... өз ... лорд ... ... хатшысы ретінде бастауды
қалады. Король Карл ... ... ... дипломат У.Темпл мемлекеттің
іс-әрекетінен көңілі ... ... ... ... ... иелігінде гүл
өсіріп, классиктердің туындыларын оқып, Лондоннан келген атақты адамдарды
қонақ етіп, бос уақытында ... ... ... ... еді. ... ... Темплдің үйіне жиналатын әртүрлі және ... ... көп ... тіл ... ... ... ... мен малайдың
арасындағы жағдайға үйрену қиынға соқты. Өзінің « қорғаушысын» ... ... ... табу үмітімен Ирландияға қайтып кеткенімен ол жақта да оңды
жұмыс таба алмай екі жылдан кейін Темплге ... ... Ол енді ... ... ... әңгімелесуге көп уақытын жұмсап, өздерінің
достарымен таныстырып, кітапханасын ... ... ... көптеген
жауапты тапсырмаларды сеніп тапсыратын болды.
1692 ж. Свифт диссертация қорғап магистр дәрежесін ... 1699 ... ... ... ... ... ... мәжбүр болып, күн ... ... ... ... ... ... діни қызметкер
болып жұмыс істейді.
Осы Мур ... ... ... ... сатиралары пайда бола
бастайды. «Кітаптар соғысы» (1697ж. жазылып, 1704ж. ... ... ... ... 90-жылдары Англияда кең тараған жаңа әдебиет
пен ғылымның көне дәуірдегі оның ... ... асып ... пайда болған айтысқа берген бағасы болатын.
«Ескі мен жаңаның айтысында» Темпл антикалық авторлар жағында болатын.
Темплдің көзқарасын ... және ... ... ... жаңа ... ... ... мен Бентлиге қарсы шығады.
Памфлеттің ортасындағы көріністегі бір ара мен ... ... ... нақтырақ білдіреді. Оның аллегориясы айқын. Нағыз ғылым
мен өнер – ... пен ... ... ал ... ... ... ... (әбігерге түсуі) жеркенішті.
«Кітаптар соғысының» алғы сөзінде жас ... ... ... ... міндеттеріне деген өз көзқарасын білдіреді.
Одан кейін көп уақыт ... ... ... ... ертегі» (1697-
1698жж.) жазылды. Екі туында да 1704ж. басылып ... ... ... ... ... мен бұл ... ... данышпан (ақылды) болғанмын», - деген екен. Шынымен де, бұл ерекше,
батыл, аса ... ... ... Оның өткір тілділігі, сатиралық ойлары ... ... ... ... ... ... еді. Кітаптың атауының екі
түрлі мағынасы бар. Біріншіден, ... ... ... ... идиомалық
тіркес Свифт заманында әртүрлі былықты, мағынасыздықты, шиеленіскендікті
білдіретін. «Бөшке ... ... ... ... ... ... ... алғысөз, арнау, ұрпаққа үндеу ретіндегі памфлеттер сериясы ... ... осы таң ... ... ... ... болатындай үш
ағайынды жігіттер туралы аллегориялық әңгімені үзетін әртүрлі шегіністер.
«Бөшке туралы ертегінің» атының екінші және ... ... ... ... Свифт өзі былай дейді: «...Теңізшілер теңізде кит ... оны ... ... ... үшін теңізге бөшке тастайтын әдеттері
бар.» Қауіп төнген кеме – мемлекет. Оны ... ... ... ... үкімет оларға бос бөшке – дінді тастайды. Дін туралы айтыстар,
сатириктің ойынша, мемлекеттің аман ... ... ... ... ... ... ... еріктілік жөнінде айтып кеткен үш ағайынды
мен әкесінің өсиеті туралы нақыл әңгімені Свифт басқаша береді.
Әкесі (христиан діні) өз ... ... ... туралы айтып
отыр, католик шіркеуінің басшысы болып апостол Петр саналады), Мартинге
(бұл жерде Свифт ... ... ... ... ... ағылшын шіркеуі
шектелген протестантизм туралы айтып отыр) және ... ... ... Джон ... жолын қуушы сектанттар) – тату тәтті тұруды, өз
шекпендерінің ... мен ... ... оның ... ... ешқандай сәндемеуді бұйырады. Одан кейінгі ... ... ... ... ... («Бөшке туралы ертегіні» осы күнге
дейін Ватиканның тиым салынған кітаптар қатарына қосуы тегін емес). ... ... ... ... ... да, өзін жалғыз түсіндіруші деп
жариялап, інілеріне шекпендерін неше түрлі ... ... ... Өзін әкесінің жалғыз мұрагерімін деп есептеп, басқаларының оған
бағынуын талап етеді.
Інілерінің Петрдің билігінен ... үшін ... ... ... Ал ... мен Джек ... өсиетін оқығаннан кейін
екеуі екі түрлі қабылдайды. Мартин ... ... ... ... ... ... алып ... Өйткені киімінің матасын бүлдіріп қоюдан
қорқады, осыдан сақтық пен ... ... (Бұл ... ... ... ... ... ағылшын шіркеуінің реформаларының
шалалығын білдіреді.) Мартинге қарама-қарсы Джек Петрді жек көргендіктен
киімінен ... ... ... алып ... оның киімі ескі-
құсқыға айналып ... ... ... әңгімесінен кейін Свифт сатирасының
нысанасы пуритандық болды, бұл ағылшын буржуазиясының өз екіжүзділіктері
мен пайдакүнемдіктерін дінмен бүркенетін ... ... де ... Свифттің әдей адастыру үшін ойлағаны орындалды.
Автордың сыншыларға лақтырған бөшкесі олардың ... ... ... ол ... ... ... ... соғыстарды масқаралап, ұлы
адамдар деп аталатын ... ... діни ... ... ... алғашқы туындыларының ішінде ерекше орын алатыны «Стеллаға
арналған күнделік». Бұл ... ... үшін ... өмірінің бір бетін
алып қарауға тура келеді.
Свифт Мур-Паркте болған ... бір қара ... қара ... ... ... Бұл қыз Эстер, Темпл мен миссис Джонсонның ... ... ... ... ... ... ... болғандығына қарамастан
намысқой, тұйық, кісі киік Темплдің хатшысы мен кішкентай Эстер Джонсон дос
болып кетеді. Свифт ... ... ... ... ... өте ... қыз өсе келе ... махаббатқа айналады. Эстер Джонсон
немесе Свифттің поэтикалық тұрғыдан атағандай «Стэлла» оның ... ... ... ... ... ол да сонда болды. Свифттің биографтары осы ... ... ... ... үйленбеді деген сұраққа жауап таба ... ... ... ... мен ... ... еркін одақты таңдау үшін
Свифтті өте қатты сүйіп, оған кәміл сеніп оның өмірге деген ... болу ... ... үш ... ... тұрғанда Свифт күніге
кешкісін оған хат жазатын. Стэлла ... ... ... ... ... , ... пен Стэлла қайтыс болғаннан ... ... ... арналған күнделіктің» жанрын анықтау қиын. Бұл бір жағынан
хаттар да , күнделік те, ... да, ... да ... мүмкін. Свифт
Лондондағы күнделікті өмірі туралы, өзінің саяси байланыстары және ... ... күйі және жан ... қалпы туралы нақты есеп береді.
«Стеллаға арналған күнделік» - Свифттің биографтары үшін баға жетпес
ақпарат көзі. Бәрінен ... бұл бір ғана ... ... ... бір сыр
шерту. Ол оған өзінің армандары, ойлары, күмәндары, қорқынышы, ... ... ... Бұл ... ішкі ... және жеке өмірін ашып көрсететін
жалғыз кітап.
Свифт Лондонның тар ... ... ... ... ... ... ... халықтың көңіл-күйін байқап жүрді. Ол
күніге бір уақытта Лондонның ... ... ... ... Бұл ... ... соңғы саяси жаңалықтарды біліп, әдеби айтыстарды
тыңдап, үндемей тұра беретін. Бірақ ... ... ... қара ... ... адам қызу ... араласып, өткір сөздері мен
каламбурларын ... ... оның бір де бір ... ... ... тым-тырыс бола қалатын. Ертеңіне оның сөздерін барша Лондондықтар
еститін.
Лондонда шіркеу жұмыстарымен айналысып жүрген қарапайым селолық шіркеу
қызметкері (поп) тез ... ... ... ... ... және беделді адам
болады деп сірә ешкім ойламаған болар. Свифттің ... ... ...
памфлет болатын. Свифттің алғашқы ... ... ... мен ... мен ... арасындағы ұрыс-керістер мен келіспеушіліктер
туралы сын» (1701ж.). вигтерді жақтап жазылған. Кейінне Свифт өзінің ... ... өз ... торилер партиясына береді.
Англияның саяси партияларының екеуі де билеуші топтардың мүддесін
қорғайтын. Ағылшын ... ... ... ... Свифтті либералды
ұрандарымен қызықтырған еді. Оның ... ... ... мен ... ... ... вигтік
министрлер мен қолбасшылардың байуынан жүрегі айныды.
Свифттің әрекеттері ағылшын жериеленушілерінің партиясы торилердің
арасында қолдау тапты.
Свифттің атақты ... ... мен ... ... ... әрекеті» (1711ж.) соғысты бүкіл халықтық апат деп қарастырады. Ол
соғыстың арқасында байып кеткен іскерлер мен ... ... ... бас қолбасшысы герцог Мальбороның сатиралық портреті
анық жазылған.
«Мидас жайындағы аңыз» (1712ж.) өлеңінде ... ... ... ... ... алатын қасиеті бар көне гректік мифтің ... Пара алып ... ... ... Мальборо тезектен де алтын
алады дейді. Свифттің памфлетернің көбісі соғыстың аяқталуына дайындалды.
Утрехт келісімі (1713ж.) жасалғанда оны ... ... деп те ... ... ... ... Свифттің ықпалы зор ... ... ... редакторы, премьер-министр Роберт Гарли мен сыртқы
істер министрі Болингброктың сенімді адамы болады бірақ Свифттің ... ... ... ол ... ұзақ демалыста болған Ирландиядағы ... ... ... ... ... ... министр,
онымен санасады, өткір сөздерінен ... ... ... ... ... сүйікті қонағы болды.
Сол кезеңде Свифт мұқтаждықта өмір сүрді. Журналды ол ... Ол ... ... ... ... ... ... барлық
әдебиетшілер үкіметтен жәрдемақы алатын. Свифт басқа нәрселермен айналысып
жүретін. Ол ешқандай ... ... ... ... оны өзін ... ... жалпыға тән сыбайлас жемқорлықтың, парақорлықтың,
сатқындықтың ортасында қатал, сатылмайтын, майда-шүйдеге ... ... ... ... ... ... ... мен өткір сөздерінен
оның беделді қорғаушылары мен қызметтестері де сескенетін ... ... ... ... ... ... ... болса мемлекеттің саяси өміріне белсенді араласқысы келді.
Шіркеу қызметкері болғандықтан ол қауым палатасына ... ... ... ... ... ... болғандықтан ол епископтық атақты да ала
алмады. Тек 1713ж. ... ... ... ... соборының бастығы (деканы)
қызметіне орналаса алды. Свифт бұл қызметті және табысты орынды ... деп ... ... ... ... мен ... жақтағаны
сөзсіз. Өзі адал болғандықтан, ол ұзақ уақыт бойы партия басшыларының
екіжүзді, авантюрист ... ... ... ... ... арасындағы тайталас оған түкке тұрғысыз, ... ... ... бойы ... ... ... ... халықтық партия құруды арман
етті. Бірақ ол кезеңде ондай партия болмады және ... ... емес ... ... ... ... қызметін айдау деп қабылдаған
болатын. Ол саясатпен енді айналыса алмаспын деп ойлаған еді. Бірақ нақ осы
жерде ... ... ... ... ... жүріп, ол өзінің нағыз
орнын тапты. XVIIIғ. 20ж. Свифттің саяси және ... ... ... ... ... ... ... – «Гулливердің саяхаттары»
Свифттің Ирландиялық ... екі ... ... ... ... ... жөнінде Свифт бұрын да жазған болатын. («
Бір қорланған ледидің ... 1707ж., ... ... ... XVIIIғ. 20 ... ... ... ішіндегі ең
маңыздысы «Гулливердің ... ... ... саяси және әдеби
қызметінің ... оның көп ... ... ... және ... ... шеберліктің шыңы болып саналады. «Саяхатарды» жазу
туралы алғашқы ойы мен нобайы 1714ж. ... ... 1726ж. ... Лондонда болған кезінде бір топ достарымен ... сол ... ... ... ... құрады. Бұл «Мартин Скиблерус» ұйымына ... ақын ... Поп, ақын және ... Джон Гэй, ... Джон
Арбертон және т.б. кірді. Клубтың ... ... ... қайраткерлер,
олардың ішінде тори партиясының басшылары да жиі ... ... ... ... ... ... ... үйірменің
мүшелері «Мартин Скриблерустың мемуарлары» деген ортақ еңбек жазды. Мұның
көп бөлігі Арбертноттың қаламына тиесілі, Свифттің де ... ... ... 1717ж. ... ... ... ... таныс емес елдерге
саяхаттарының сатиралық нобайын жасаған. ... ... ... жетпеген ол
қолжазбалар «Гулливердің саяхаттарына» негіз ... бұл ... ... туралы алғы сөздер 1721ж. жатады.
«Гулливердің саяхаттарының» жанрлық ... ... ... Дәстүр бойынша
оларды роман деп атау керек. Бірақ кейбір ... оны ... деп те ... ... ... ... мен философиялық-утопиялық армандарын
қызықты етіп, ағартушылардың «көңілін көтере отырып жөн сілтеу» ... ... жүре ... ... ... ... Ол ... енгізген
ағылшын әдебиетінің шытырманды-теңізді романның жанрын негізге алады ... оны да ... ... ... ... ... де ... нәтижесін әшкерелеу бар.
Жалпы «Гулливердің саяхаттары» ағылшынның Ағарту заманында ... ... және ... ... ... ... ... Қайта өрлеу
дәуірі мен XVIIғ. әдебиетінің роман ... ... ... ... ... ең ... әрине – «Гаргантюа және
Пантагрюэль» Рабле, Сиарно де Бержерактың ғылыми-фантастикалық ... Бұл ... ... ... ... мен ... реалистік
фантастика арқылы білдіреді, ал рационалист ... ... ... ... адуындалығын, қисынсыздылығын жоғалтып ақылға бағынады.
«Гулливердің саяхаттары» төрт бөлімнен тұрады: «Лилипутияға ... ... ... ... Лагнегг, Глаббдабдриб және
Жапонияға саяхат», «Гуигнгнм еліне ... ... және ... ... ... ... олардың
композициясына әсер еткен. Лилипуттарға саяхаттардың бірінші және екніші
тарауы және ... ... ... ... ... ... бір ... «Мартин Скриблерустың саяхаттары» үшін жазылған болатын, ал қалған
тараулары 1720-21жж. жазылған болу керек. ... ... ... ... ... жерде әзілдің басым болуы, сонымен
қатар алтыншы ... ... ... мен ... бірінші бөлімінде лилипуттардың сатиралық ... ... ... ... ... ... ретінде жазамын деп ниеттенген
алғашқы ойының ... ... ... ... кейбір қарама-қайшылықтарға
алып келген (мысалы, лилипуттардың сот тәртіптері әділетті және парасатты
деп айтылса да, Гулливердің үстінен қаралған сот пен оған ... ... заң ... ... ... ... бөлім 1724ж. аяқталды. Екеуі де
алдын ала жобасыз, нұсқаусыз, бір ... ... ... Бұл ... мен утопия тығыз байланысты және тікелей ... ... ... ... ... ... ... бірліктің және ... ... ... ... екінші бөлімнен өсіп шығып, логикалық
тұрғыдан жалғастырып, тереңдетіп, соңғы шегіне дейін жеткізеді.
Үшінші бөлімі соңғы жазылған (1724-25жж.). Оның ... ... ... ... ... ... ... Елдердің қиынсыз құбылуы,
оқиғалардың, адамдардың қиынсыз құбылуы кейде сюжеттің, пішіннің анықтығын
жоғалтып алады. Үшінші бөлімнің ... ... ... ... ... ... ... арқа сүйейді (ұшатын арал,
Прожекторлар (жүзеге аспайтын жоба жасаушы) академиясы т.б.), ... ... ... ... ... негізінде біраз өңделіп,
толықтырылған.
1725ж. 14 тамызында Свифт Фордқа ... деп ... «Мен ... ... бітірдім, енді оларды көшіріп жатырмын. Бұл бір
тамаша нәрсе, олар әлемді керемет ... ... ... шығармалары секілді «Гулливердің саяхаттарының»
авторының аты да ... ... ... Баспагер Бенджамен Моттемен
келіссөзді ойлап тапқан адам ... ... ... ... ... саяхаттарының» алғашқы жарияланғаны мен одан кейінгі екеуінде
де көптеген қателіктер кеткен, бұрмаланған, алынып тасталған болып шықты.
Форд ... ... ... ... ... ... ... де 1727ж. қайта, төртінші рет басылып шығады. Кітап жасырын атпен
басылып шықса да, автордың Свифт екендігі баршаға мәлім ... ал ... ... ... ... Свифттің өліміне» деген өлеңінде айтады.
«Гулливердің саяхаттарында» Свифт ... ... ... ... мақалаларындағы, өлеңдеріндегі ... ... ... ... негізігі тақырыбы (жазушының
ойы бойынша апатты жағдайда тұрған) – ағылшын мемлекетінің ... ... мен ... Романның әр бөлімі Свифттің Англия туралы
ойларын, Англияның тағдыры туралы уайымын, оның болашағы туралы ... ... ... ... жағымсыз мінез-құлықты жөндеуге
тырысады. Ол кітаптың міндетін Попқа жазған екі ... (1725ж. ... ашып ... оның ең басты мақсаты «әлемнің көңілін көтеру емес,
керісінше, ... ... ... ... жазушы-гуманист бар мизантроптың (адамдарды жек көретін
адам) кейіпін киеді. Ол «адам деп ... ... жек ... ... ... ... ... т.б. (яғни жеке адамдарды) шын
жүрегімен жақсы көреді. «Мизантропияның іргетасында ... ... ... ... жазады Свифт.
Свифт өзінің «мизантропиясын»: «Мен адамзатты жек көрмеймін. ... ... ... жек көресіңдер, өйткені сендер оларды ақылды
тіршілік иелері деп қабылдайсыңдар да, ... ... ... ... - деп ... ... ... қолданатын сатиралық астарлау
әдісі романның даму ... ... ... ... ... сол
кезеңдегі шындық туралы тұспалдаулар басым. Лилипутия кеме дәрігері Лемюэль
Гулливердің кішірейтіп көрсететін әйнекпен көрген кішкене Англия. ... ... ... ... ... ... кәдімгі адам
Гулливермен салыстырғанда бейшара, аянышыты, бейшара кішкене тірі жандарға
деген ... ... ... ... ... көз алдымызда
олардың мемелекеттік тәртібін, саясатын, олардың істері мен принциптерін ... ... етіп ... ... ... ... ғана
адамсымақ, бірақ ол өзінің қоластындағылардан Гулливердің тырнағындай ұзын
(оны жазушы басы аспанға ... ... ... ... ... Премьер-
министр Флимнап (ол арқылы Свифт ... ... ... ... мен ... ерекшеленеді.
Свифттің замандастары кітаптан Англияның саяси өмірінің көкейкесті
мәселелеріне көптеген ... ... ... ... жатты. Бірақ
аллегория Свифтке одан да кең ... ... ... ... Осылайша
Свифт Англиядағы екі партиялық жүйені Лилипутиядағы бір біріне қас екі
саяси топ: биік ... мен ... ... ... күреске теңеп,
келеке етеді. Англия билеуші ... ... ... ... мен ... ешқандай да принципті айырмашылық
көрмеген Свифт аллегориялық тұрғыдан олардың ... тек ... ... (сол арқылы оларды бір-бірінен ажыратуға болады)
көлеміндегі айырмашылық сияқты болмашы нәрсеге ұқсатады. Лилипутия тағының
мұрагері ... ... ... екі ... да ... ... өкшесі биік, біреуі аласа. ... ... ... ... ... арасындағы қанды соғысты жұмыртқаны қай басынан
бастап жарған жақсы – ... ма әлде ... мен ... мәселеге алып келеді.
Сүйір бастылар мен доғал бастылардың арасындағы ... ... ... ... ... ... алып ... Соның
кесірінен екі жақ та қатты қалжырап, ... ... мен ... ... жоғалтады.
Свифт протестанттар мен католиктердің діни фанатизміне дінге деген
еріктілік идеясын қарсы ... ... ... ... ... ... бар, ... «барлық шын сенушілер жұмыртқаны қай
жағынан ыңғайлы болса сол жағынан жаруға ... деп ... ... ... процессті сипаттай отырып Свифт Лилипутияның
саяси тәртібін, оның ... ... ... ... ... ... ... утопиясы ең алдымен сот ісі мен тәрбие мәселелерін
қарастырады. Свифттің ойынша Фемида «Жазалаудан гөрі ... ... ... ... ... көрсетіледі, алаяқтар әсіресе сөз
тасушылар қатаң жазаланады.
Романның екінші бөлімі Бробдингнегке ... ... ... ... Енді адам ... ... ... Гулливер
алыптарға тап болады, енді жаңа жағдайда қарама-қайшылық принципі тағы ... өзін ... ... ... ... адам ... лилипуттардың арасында алып болып көрінді. Енді
алыптардың арасына тап ... ол ... ... ... қалды. Лилипуттарда ол
арқанмен қарсыластың бүкіл флотын сүйреп алып ... Ал ... ол су ... шылапшын ішінде кішкене қайықпен жүзіп жүреді, ... ... ... ... ... атжалмандармен, аралармен
шайқасып, жеңісіне риза ... ... ... ... ... ... адамның
түсінігі мен ақыл-ойының салыстырмалылығы жөніндегі ... ... ... ... ... отырып бізге барлық романдарға тән
образдар ... бас ... тура ... «Саяхаттардың» барлық
кейіпкерлері – бұл не аллегориялық бір ... ... не ... ... ... ... ... бір қатаң шектелген
қызметті ғана атқарады. ... ... мен ... ... немесе
олардың мінездерін ашу үшін емес, белгілі бір ... ... ... ... үшін ... ... ... өзінің тұлғасы да ... ... және ... ... ... ... ... бейнесі тұтас емес. Оның мінезі романның бөліміндегі
идеялық ... ... ... ... ... ... бұл ... тән мінездің жағдайлардың әсерінен дамуы емес. Кітаптың әр бөлімінде
Свифт Гулливердің бейнесін ... ... ... ... ... ғана алып ... Әңгіме бірінші ... ... ... ... ... ... жиі ... Бірақ бұл
бізге Гулливердің бейнесі мен оны жасаушыны жақындатуға негіз бола алмайды.
Кейбір ... ... ... ... да бір жағымды бастауды
қарастырады ... ... ... қою ... ... ... деген қатынасы біраз күрделі. Бір жағынан, Гулливер - ... ... ... елдерді қызыға ашушы, ертегідегідей
мекендеушілерге ол өзгеріссіз ... ... ... ... ... ... ... Екінші жағынан, Свифт оны жек
көреді, ... ... оның ... ... ... кешіріп адамдардың жақсылықтарын асыра айтушы» деп атап,
Гулливер «өзінің былыққа батып ... елін ... ... ... ... ... Хауерд 27 қараша, 1726ж.).
Гулливер аңқау, ... ой ... тар. Оның бұл ... анық ... ... ол ... ... арасында
керемет болып көрінетін. Бірақ бұл ... де ... ... ... ... ... ... рақымшылдығын мақтан тұтып,
оның қаһарынан қорқады. Гулливердің алдағыны дұрыс ... ... ... романның екінші бөлімінің басты сатиралық тетігі болып
отыр. Өйткені бишара, ... ... ... ... ... ... ... бөліміне қарағанда екінші бөлімінде утопия көбірек
орын алады. Патриарх және данышпан алыптар барлық жағынан ... ... Олар ... ... ... ... оларға соғыс деген жат
нәрсе. Бұл елдің заңдары қарапайымдылығымен, ... ... ... ... ... Бробдингнегтің әділ әрі мейірімді королі «кім де
кім бір масақтың немесе бір сабақ шөптің орнына екеуін ... сол ... және өз ... ... ... қосылып жасағаннан да артық
көмек көрсетеді» деп ойлайды.
Свифт ... ... ... ... алдыңғы ағартушылар сияқты
мәдениетті абсолютизмді насихаттамайды, көпті көрген тәжірибелі ... ... ... ... ... ... үшінші бөлімінде Гулливердің көз алдында алуан түрлі болып
көріне беретін әр түрлі елдер мен ... әдет ... ... ... енді ... көбіне тек бақылаушы ретінде болды.
Барған сайын ... ... ... ... ... бола ... тұрғандарының кедейлігі мен Бальнибарбидегі егін шаруашылығының
аянышты халі Ирландиядағы жағдайды көрсетеді. Ал астындағы ... ... ... ... ... отыратын ұшатын арал – бұл халыққа жау,
реакциялық үкіметтің бейнесі; бұл – ... ... ... астарлы
анықтамасы; бұл – Англяның Ирландияны қанауының көрінісі. Әсіресе ... ... ... ... және оны ... ... ... деп қарастыратын эпизодтың бірінші басылымда сақ ... ... жері ... болуы сондықтан. Линдалиноның бүлік шығарған
тұрғындары ұшатын аралдың негізін қирата жаздап, оның ... ... ... ... ... ... лапуталықтардың сырттай
бақылаушылықтарын келеке етеді. Свифт ... ... ... ... ... ... ... қарапайым саналылықтан айырылған
жалған ғалымдарға сатирасы кең тараған. ... ...... ... ... ... пародиясы. Прожекторлардың біреуі
«Сегіз жыл бойы қиярдан күн сәулесін алу жобасын жасады», тағы біреуі мұзды
оқ дәріге ... туа ... ... адам ... арнап бояуларды
араластырады т.б.
Свифттің келемеждеу нысаны ғылымның өзі емес сол ... кең ... ... ... ... алашақтау, көз алдындағыдан ... іске ... ... ... ... ... келтірмейді.
Ағартушы ретінде ол сол кезеңдегі жалған ғалымдардың көз ... ... ... ... ... ырымшылдыққа,
өткеннің қалдықтарына қарсы шығып отырды. Бірақ ... ... ... ... да қабылдамайды. Свифт әр түрлі дерексіз білімнен бас
тарта отырып, математиктер мен астрономдардың осы ... ... ... ... ... ... жекелеген саяси оқиғалар ... күш, ... аса ... ... қорытуларын жасауға себеп болды.
Рочерстерскийдің епископы және Вестминистрдің деканы ... ... ... соның ішінде Свифттің наразылығын тудырды. Олар
Аттербериді жазықсыз деп есептеді. Нақты дәлел жоқ ... да ... ... ... оның ... басты дәлелі ретінде алған.
Осы оқиғадан кейін Свифт ... ... ... ... деген қарсылығы пайда болды. Ол жерден алынған ... ... ... ... ... құпия мағынасын табу жөнінен
шеберлер, арнайы білгіштердің ... ... Ары ... қастандықтарды
шешу үшін шамамен алынған «нұсқаулық» беріледі, онда ... ... ... ... ... ... тобы – сенат, оба – тұрақты ... ... ... – ерекше епископ, дар ағашы – мемлекеттік хатшы, түнгі құмыра
– ақсүйектер комитеті, ...... ... ...... ... жер – ... бос бөшке – генерал, іріңдеген жара – басқару жүйесі.
Сиқыршылар елінде Гулливер диктатор Цезарьді өлтірген ... ... ... ... ... өтінішімен оған римдік сенат пен
онымен салыстыру үшін ағылшын парламентін шақырады. «Біріншісі ... ... ... ... ... алып ... ... бұзақылардың жиылысы сияқты болып көрінді».
Үшінші бөлімнің соңғы эпизодтарының бірі – Гулливердің ... ... ... тарау). Лагнегг елінде анда-санда
шекесінде дағы бар балалар дүниеге келеді екен, бұл - ... ... ... ... саны ... ... Гулливерге олардың бар екендігі
туралы айтқанда оның таңданысында шек болмайды. Олар ... ... ... ... ... ... ... және тәуелсіз, олар ақылды,
ақкөңіл шығар деп ойлайды. Гулливер егер струльдбруг болып ... не ... ... ... ақылмен құрар едім, уақытында байып алар едім, ғалым,
барлығы сыйлайтын адам болар едім т.б. деп ойлайды.
Шындық кейпкердің армандары мен ... ... ... ... жер ... ең ... адамдар екен. Свифт оларға мәңгі
жастықсыз мәңгі өмір ... ... ... ... ... мен
мезгілінен бұрын қартаю. Олар кәрілікке тән, ... ... ... ... ... қана ... ... бірге әрдайым «осындай аянышты
қорқынышты мәңгі өмір сүретіндіктерін» ойлап ... Олар үш жүз ... ... өмір ... ... ... ... қалады, олар барлық
адмзаттық құқықтарынан айырылады, тек өздері сияқтылармен ғана араласады
және біртіндеп ... ...... ... қиялының ажарсыз жаратылыстарының
бірі. Мүмкін бұл ұсқынсыз новелланың міндеті – ... ... ... пессемизмге дайындау шығар. Свифттің сатирасы
біртіндеп өсе ... ... ... ... ... ... тап
болғанда жоғарғы нүктесіне жетеді. Бір қарағанда төртінші бөлім екінші
бөлімді еске ... ... ... ... патриархалды жандардың
қонағы болады.
Гуигнгнмдердің республикасы – таза ағартушылық утопия. ... пен ... ... сәйкес өмір сүреді, бұл ... ... үшін ... ... ... ... ... негізгі
қағидасы – ақылды жетілдіру және оның басшылығына толығымен ... ... ... ... алып ... Олар ... ... сондықтан оның алып келетін бейбастықтар да оларда
болмайды. Бірақ оларға достар, ерлі-зайыпталар, ата-ана мен бала ... ... жат, ... артынан қайғыру оларда орынсыз және
әдепсіздік болып саналады. Олар ... ... ... ... ... ... пен шектелгендік тән. Ғылым мен өнер
гуигнггнм ... ... ... ... жазу ... ... жоқ.
Олардың табиғи шарушылығына капитализмнің кемістіктері тән емес.
Төртінші бөлімнің идеялық шыңы екінші бөлімдегідей Гулливердің өз ... ... ... ... мен өмір салты туралы ... ... ... бұл ... әшкерелеуші күші өлшеусіз өседі,
өйткені Гулливердің қожайыны ... ... ... ... ... ... адамға ұқсас жеркенішті маймылдар тайпасының қылықтары
мен әдеттерін қатарластыра салыстырып ұқсас жерлерін тауып отырды.
«Табиғи қалып» туралы ... ... ... ... екі түрлі аспектіде түсіндіріледі. Бір жағынан, ақылды және
мейірімді ... ... ... бір ... гуигнгнм елдеріне тап болған
ағылшындардың жабайыланған, азғындаған ұрпақтары.
Ақылды гуигнгнмдердің үй ... ... ... ... ...... ... сабырлы аттарды арбамен тасып
жүретін, таң қаларлық, басы аяғына аударылған әлемде барлығы да гротскілі
және ... ... де ... ... табиғи қалып идеясына қол жетпейтін
және сендіре ... ... ... өзі де ... онша ... йэху ... ... отырып, Робинзон Крузоның авторы мен оны
жақтаушылардың ағартушылық оптимизімімен айтысып-тартысады. Ағартушылардың
«табиғи қалыпты» ... ... баян ... ... ... ... алады. Свифт үшін табиғи адам (екінші нұсқасында - йэху) ... да ... ... ... ... фигура емес. Бұл өзінің барлық
кемшіліктерімен «табиғи буржуа»: оңай ... ... ... ... XVIIIғ. ... ... құрылымы өзінің
«табиғи күйінде» өркениеттің кемшіліктерінсіз, сырттай ... ... ... ... – Свифттің идеялық-көркемдік ашуларының маңыздысының ... ... ... ... ... ... шегінісінде салынған:
«Соғыстар мен ұрыстардың қажеттілігі, ... ... ... ... ... ... өндіретін базар үшін қырғын қақтығыстарын бақылай
отырып, Свифт соғыстан буржуазиялық ... ... өмір ... нағыз көрінісін көреді де, ... ... жою ... да асып ... ... қорытындығы келеді.
Гулливер Еуроапдағы соғыстардың себебі туралы әңгімелей отырып өзінің
түсінбей отырған қожайынына: «Көбінесе бізде бар ... ... ... ... ... оларда бары бізде жоқ, сонда біздегіні олар тартып
алғанша немесе өздеріндегіні бізге бергенше соғысамыз» дейді. ... өліп ... ... ... түрлі-түсті тастарға таласып
төбелесуі, оларды жинауы адамдардағыдай қатыгез қантөгіс емес, «азғындаған
ақыл ... да бір ... ... да ... ... ... императорлардың, олардың
министрлерінің, сүйіктілерінің немесе қолбасшыларының қорытылған гротесктік
бейнеленулері табиғи ауытқу ретінде ... олар ... ... ... ... ... ... Йэхулердің көсемі болса әрине
«әрдайым тайпаның ішіндегілерден ең сүйкімсізі және жауызы болады».
Сонда да, Свифт романың алғы ... ... ... ... ... жабайы туыстарына қарағанда» анағұрлым қауіпті,
олардың бұлардан айымашылығы тек «байланыссыз былдырлау ... ... ... жүрмейтіндіктерінде». Свифт өзінің тирадасын былай бітіреді:
«Мен оларды қолдау үшін ... ... салу үшін ... ... ... қасиетін жоғалтқан, жеркенішті йэхулерге теңей
отырып, жануарлар әлемімен салыстыруды кең қолданып қана ... ... ... ... ... ... ... рет йэхуді көргенде, оларды өзіне таныс емес, жаңа аң
түрі деп қабылдап қалады, қызыққұмар, ақ ... ... ... ... белгілері мен ерекшеліктерін сипаттауға тырысады. «Мен осыған дейін
оснышалықты ұсқынсыз жануарды кездестірмеппін» - деп ... ... ... айтады.
Азғындаған адамдарды жек көрінішті етіп суреттеуінде автор саналы
түрде олар мен жануарлар әлемінің жексұрын өкілі ... ... ... ... бөлімінде Гулливер торығудың, бас ұрудың соңғы
шегінде тұрған бақытсыз адам адам, қайғылы ... ... ... ... ... ... ... принципі, оның кейбір белгілерін жаңаша айтуға
мүмкіндік береді. Гулливердің сыншылдығы мен ... ... ... өзін де тануға алып келеді. Саяхаттардың қуанышсыз соңы ... ... ... ... Тек ... қана ... ... болғанда өзін жегідей жеген қорқынышты құпияны ... ... ... йэхумен ұқсастығы.
Йэхудің ұрғашысы құмарлыққа елітіп Гулливердің мойнына асылғанда, оның
көзі біржолата ашылады.
Гулливер Англияға ... Ол ... ... ... ... ... де, «өз ... екі ... ... ... ... кітаптың парадоксалды соңының өзінде сатириктің өзінің
отандастарына деген қатаң ескертуі ... ... ... ... ... сатиралық
өлеңі «Жануарлардың тәубеге келуін» (1732ж.) жазады, онда ол атақты мысалшы
Эзоп жанураларды адамдарға теңеп, оларды қорлады деген қорытындығы ... ... өзі ... да ақылын жоғалтқан адамның ақымақтығына жете
алмайды» - деп ойлайды және ... ... ... ... ... ... ... бітіреді.
Свифттің 30-жылдардағы шығармаларынан әсіресе тұрмыстық сатиралары
атақты: прозалық және ... ... ... ... ... ... қалған «Қызметшілерге ақыл (өсиет)» (1731ж. жазып
бастаған, 1745ж. ... ... ... ... және ... ... ... мен олардың қызметшілерінің ең ажарсыз күйін,
біреулерінің бейшара, ... ... ... ... ... көрсетеді.
«Доктор Свифттің өліміне өлең» 1731ж. жазылған (1739ж. жарияланған).
Онда Свифт оның ... ... ... ... ... соңғы жылдарында Свифттің жас кезінен ... бас ... ... ... естімей , ұмытшақ бола бастағаннан кейін ол мүлде
түңіліп, өзінің соңғы күндерін жалғыздықта өткізді. 1745 ж. 7 ... ... ... ... ... бар мүлкін ақылынан ... ... ... ... өзі ... ... ... Патрик соборында жерленген. Қабіріндегі
эпитафияны өзі жазған: «...Оның жүрегін қатты ыза азапатай алмайды. Бар,
жолаушы, батыл еркіндіктің ... ... ... ... ... елікте».
Свифт өз отандастарынан қолдау табу үшін емес, олардың кемшіліктерін
жөндеуге деген ұмтылыстың басты ... ... атап ... ... ... жек көрушілік сөздерімен өнердің, жеңіл, жағымды болуы
екі талай. Өз оқырмандарының ар ... ... ... ... ... ... Свифттің негізгі көркемдік жүйесі болып табылады. Свифт көп
жағынан өзіне дейінгілердің өнеріне жақын. Бірақ ... мен ... ... гротеск рационалды түрде: фантастикаға сүйенеді, сонымен
бірге прозаландырады, логикасыздыққа, сандыраққа құрылады, бірақ автордың
қатаң ... ... ... ... ... өз ... тіліне ауыстырады,
оларды өзінің адамға және қоғамға деген көзқарасына бағындырады.
«Нағыз буржуа» мен оның ... ... ... ... ... ол ... олардың барлық кемшіліктерін еске
салады. Адам деп аталу құқығынан айырылып қалған тірі ... ... ... тек ... жеркенішті көрінеді.
Фантастика – Рабленің стихиясы. Свифт оған шындықтың көрінісін беруге
тырысады. Гулливер қандай елге тап ... сол ... ... мекендеушілердің пайда болатындығына дайындайды.
Свифтте гипербола Рабледегідей таң қалдырарлық бетімен кеткен ... ... ... ... ... ... дәл
есептелген, Гулливер лилипуттардан 12 есе үлкен, яғни алыптардан 12 есе
кіші.
«Гулливердің ... ... мен ... арасындағы
ирониялық дистанция өте нақты сақталады (әрине әңгімелесуші бірінші жақтан
сөйлегенде автордың идеясының таратушысы болғандағыдан басқа ... ... емес өз ... ақылды аттардан табады (ал Свифттің өз
олардың өмір сүру салты жайында ирониялық түрде ... ... ... ... ... одан кейін барлық адамдарды ұсқынсыз йэхулерге
теңейді. Бұл ... ... ... да ... жоғары мемлекеттік қызметке орналасуға ұмтылған саясатшылдарды
парламент циркінде арқан үстінде өнер көрсететін епті акробаттармен қатар
қояды. «Кітаптағы ... ... ... ... үшін міндетті шарт
ретінде арқан үстімен жүріп өтуге мәжбүр болған адамның ... ... ... ... ... ... мен ... мынадан
көрінеді: «жоғары лауызымды қызметтік» орын босай ... бес ... ... ... үстінде өнер көрсетеді және кім де кім құламай, бәрінен
де биік ... сол бос ... ... ... ... бірінші министрлер
де өз қабілеттерінің сақталғандықтарын ептіліктерін көретуге бұйрық алады.»
Гулливер Лилипутияның ... ... рет ... ... ... айтады, ол министр басқа мемлекеттік қызметкерлерден
шапшаңдығы мен бұлтарғыштығымен асып түседі.
Немесе сарайдағылар елдің ... ... ... ... ... секіру
арқылы өз ептіліктерін көрсетеді. Олар өздерінің ... ... ... ... ... ... ... оның құрметіне олар
Англияның ордендерінің түсіне сәйкес көк, қызыл немесе ... ... ... ... ... этикетінің формулалары Свифтте ағылшын тілінің идиомалық
тіркестерінің негізінде жасалған ... ... ... ... ... ... тап болғанда «монархтың
тағының астындағы шаңды жалау» дегенннің қандай ... өз ... ... шынымен де «қарнымен жер бауырлап жүріп, таққа ... ... ... мәжбүр болады. Свифт өз әңгімесін ақырғы рет
нақтылайды. Біз еденнің шет елдіктің құрметіне ғана ... ... ... «мейірімділігі» екендігін, әдетте бұл елдің ... ... ... ... ... ... толып, сөйлей алмай қалатындығын
т.б. білеміз.
Ирония Свифт үшін кері аударылған, ол ... ... ... ... ... бола ... ... «Гуливердің
саяхаттары» және көпшілік шығармалары ирониялық панегриктер ... ... ... ... шын ... ... ... табылады.
Свифттің ирониялық бетперделері әр түрлі болып келеді.Ол алдамшы байсалды
бақылаушы да толғанған шешен де, бірқалыпты іскер шұға ... ... ... ... мен ... ... ... дәл сақталады.
«Гуливердің саяхаттарында» Свифт қатаң тәртіпке бағынады. Оның ойының
айқындығы, оны баяндауы логикаға қатаң сай келеді, ... ... ... ... ... ... атаудан қашуға ұмтылу – ... ... ... ... ... ... белгілеу. Свифте, одан
кейінгі XVIIIғ. ... да ... ... мәнерлі құралы болып
қалыптасады.
Осылайша, Гулливер соғыс, жалдамалы армия дегенді білмейтін утопиялық
елдердің тұрғындарымен әңгіме кезінде өз ... кең ... ... ... ... ... ... Бробдингнег елінің данышпан
кароліне ... ... ... ... ... дегеніміз не
екнідігін түсіндіру үшін перйфраза қолданады. Ол затты оның жеке белгілерін
атап шығу арқылы анықтайды: «іші қуыс мыс ... ... ... ... ... өз қожайыны гуигнгнммен әңгімелесу
кезінде де тап ... ... ... ... ... ... ... тағы да перифраза арқылы түсіндіреді, сондықтан ол солдат ... үшін ... ... деп ... тура ... ... ... кейіпкерлері үшін ойлап тапқан сөздері
тұрақты түсінікке айналып, тіліміздің құрамына еніп ... ... ... ... ... ... публицистика да адами ... ... ... көп ... әлі тірі және ... ... Свифттің шығармашылығына байланысты жиі пайдаланған әдеби
терминдердің ... ... ... ... ... бере ... көрдік. Олар мыналар:
Гротеск (франц. grotesque, итал. grotesco – таңғажайып өзгеше келбет)
– шынайы, нақты өмір мен фантастиканың шарпысуынан, әдепкі және ... ... ... ... ... мен ... қайғы
мен күлкіні т.б. шендестіруге құрылатын, әжуа,күлкіге ерекше мән берілетін
көркемдік бейнелеу тәсілі. Гротеск былай ... тура ... ... кету ... ... ... ... жағдайды айрықша
тапқырлықпен, есте қаларлықтай әсерлі еткізіп жеткізеді. Әсірелеудің бұл
түрі ... да ... ... үшін немесе тек күлдіру үшін
қолданылмайды. Оның айрықша мәні – ... ... ... ... де, сол ... өмір ... ... отырған нәрсені басқаша
бір қырынан алып, олардың ешбір қисынға келмейтін, логикаға қайшы сипатын
ашып, ... етіп ... ... ... ... Eironeia – ... - кекету, келемеждеу және ол
нәрсенің ... ... ... ... шығарудың бір түрі.
Иронияның ерекше белгісі екі жақты мағына, онда айтылғанның өзіемес, ... ... ... ... болады. Олардың арасындағы қарама-
қайшылық күшті болған сайын ирония да ... ... ... ... немесе
оның жеке жақтарын келемеждеуге болады. Иронияның ерекшелігі мына ... ... ... ... ... ... ... біріншісінде жою
мақсатында болса, екіншісінде жөндеу, ... ... ...... ... оған ... бір ... мемлекеттік,
философиялық немесе эстетикалық жүйеге, не ... ... ... ... ... ғалымдарға,
әдебиетшілерге) қарсы бағытталған өткір және айқын әшкерелеу тән. ... ... ... ... ол ... бір ... ... қалың
көпшіліктің тікелей әсерленуіне шамаланады.
Пародия (грек. parodia - қайталау) - ... ... ... мен көркем
өнерде – көркем туынды немесе туындылар тобына ... ... ... ... – етті ... – бейнеленгенді улы келекесі бар
кекесінді күлкілі пікірдің түрі, иронияның жоғарғы деңгейі.
Сатира (лат. satira - қоспа) – сықақтың түрі ... ... ... ... шындықты көркем айтудың ерекше ... оны ... ... ... деп ашып ... Сатираға эстетикалық
нысанның жағымсыз жақтарын айқын көрсету тән.
Свифттің шығармаларында гротесктік сатираның формалары тіріледі.
2-тарау. Романның қазақ ... ... ... мен тәжірибесі
XVIII ғ. ағылшын сатиригі Джонатан Свифттің «Гуливердің саяхаттары»
шығармасын алғаш рет 1937 ж. орыс ... ... ... ... арналған шығарма ретінде Ғ.Оспанов «Гулливер ... ... ... ... Романды екінші рет 1951 ж. орыс тілінен
С.Ищанов «Лемюэль Гулливердің саяхаттары» ... ... ... ... ... классикалық шығарма «Гулливердің саяхаттарының» орысша аудармасының екі
нұсқасы бар. Бірі А.Франковскийдің аудармасы болса, бірі ... Ал ... ... ... А.Франковскийдің нұсқасынан аударған.
Одан кейін де орыс тіліндегі аударма ... ... рет ... ... ... Ал ... тіліндегі аудармасы осы күнге дейін не қайта
аударылмаған не қайта ... яғни ... ... кеткен
кемшіліктер әлі күнге дейін заман талабына сай өңделмеген.
Сонымен бірге С.Ищанов Лодойдамбаның (монғол) «Алтайда» ... ... ... ... «Али баба мен ... ... ... «Үнді балаларын» (Үнді жазушыларының әңгімелері) 1960ж. аударған.
Бұдан байқайтынымыз аудармашы бір жылда бір ... және бір ... көп ... ... ... ... мұндай
аудармаларды біз сапалы болады деп айта алмаймыз. Негізі аудармашы ... ... ... ол ... ... саяси-әлеуметтік жағдайына,
ұлттық ерекшеліктеріне қанық болуы керек.
Қазіргі кезегі аударма мен оған қойылатын талаптар, оның ішінде көркем
аударма және оның ... ... ... ... ... бірер сөз
айта кетсек.
«Көркем аударма психологиялық үрдіспен іске асатын шығармашылық өнер.
Мұнда психологиялық үрдіс шығармашылық ... ... ... ... ... ...... кең ұғым. Көркем аударма
бірқатар психологиялық, этикалық, эстетикалық ... ... ... тығыз байланысты. Атап айтқанда, елестету, қабылдау,
түсіну, терең түйсік, зерек зерде, ерекше сезімталдық екі ... ... ... ... ... ... ... құштарлық, белсенді
жігер, мәдениеттілік, төзімділік, алғырлық, эмпатия ... ... ... ... ... тану ... ... біліктілік,
мамандыққа сүйіспеншілік, таланттылық, шығармашылық, шабыт, сенімділік, ... ... ... ... батылдық, шынайылық, тіл
байлығы, берік ... ... ... ... дәлдікке,
үйлесімділікке жету сезімі, эстетикалық талғам және тапқырлық, ұқыптылық,
ұлы авторлар шығрамашылығына құрмет сезімі.» ... ... ... кезінде туындайтын мәселелерді тұтастай көркемдік
негізде шешу мәселесі бар. Қандай бір ... ... ... аудару
кезінде белгілі қиындықтар тұратыны анық. Әсіресе ... де ... ... ауыр ... ... ... ... шығармашылық қызметке
қарағанда аудармашының ойлану үрдісі ерекше белсенділікті талап етеді. Ол
әралуан міндеттерді ... ... рөл ... ... ынта ықылас,
шабыт, елестету, түйсік, жауапкершілік сезімі, табандылық, төзімділік ... ... бір ... жетудің басты көзі. Бұған қоса екі немесе
бірнеше тілді жетіп меңгеру, ... ... ... ... ... ... ... білу, аударма қиындығына
төзе білу және үнемі іздену, еңбекқорлық – ... ... жету ... ... ... ... бар ... семантикалық-стилистикалық сипатымен жеткізу - ... ... ... ... ойлау жүйесімен, айқын ... ... ... ... ... ... сөйлемнің
ішкі сырын, тілдік қүрылымдық өзгешелігін, экспрессивтік-эмоциялық ... ... және ... ... ... аша білуде
аудармашы жауапкершілігі зор. Аударылған туынды бүгін ғана емес, келешекте
де ... ... ... ... мен ... ... ойлаған кезде оның жауапкершілігі де ... ... ... сапа ... ... шығарма - ұлттық әдебиеттің үлкен
жетістігі ғана емес, үлттық аударма мектебінің ... ... ... Ол ... ... уақыттарда аудармашылық өнердің өміршеңдігін айқындайды.
Аудармашы көркем аударма жасаған жағдайда, оны қаншалықты деңгейде
сапалы, сәйкес, баламалы, шынайы, дәл, ... ... ... ... ... алмайды. Аса талантты, өте тәжірибелі, нағыз шебер аудармашы
өзінің аудармашылық ... ... ... ... ... ... мүмкін.
Әдетте, аударма зерттеу ғьлымында немесе аударма сынында оны түпнұсқамен
немесе басқа биік ... ... ... ... барысында
дүрыстығы, бұрыстығы, кемшілік-жетістігі сараланып, анықталады. Аударма
ісінде асығыстық, шалағайлық, ... ... т.б. ... ... бәрі де ... ... ... азабы мен ауырлығын, жүйке-жұлынға түсетін салмағын санамен
сезінетін, абыройы мен ... ... ... күш-қуатты сарқа
жүмсайтын, үлкен талант, нағыз ... ... ... ... ... қол
жеткізеді.
Көркем шығармашылық - бұл көркемдік құндылығы әркез үлкен және кіші
дәрежеде жаңалық элементін сақтайтын өнер ... ... ... ... ... ... ісі ... ғылым салаларын үйреніп,
меңгерумен ... ... Атап ... эстетика, философия, этика,
социология, физиология және психология. ... ... ... және ... ... ... ... Көркем шығармада бірнеше
психологиялық қызметгер мен үрдістер және жағдайлар қатысады (ойлау, ... ... ... түсіну, түйсіну т.б.).
Әдеби шығармаларды бір халықтың тілінен екінші бір тілге аудару көркем
шығармашылықтың айырықша әмбебаптығын (универсальность) ... ... ... ... Ол ... ... ... қабылдаудан
басталады.
Қабылдау бастапқыда аталған ... ... ... ... ... ... ... қатысты. Қабылдау ... ... ... т.б. ... ерекшеленеді.
Аударма үрдісіндегі қабылдау болашақ аударылатын көркем ... ... ... ... шет ... ... сөзді қайталап жеткізу
үшін оның мәтінін ... алу ... ... ... ... аудармашы түпнүсқаны мұқият, жан-жақты оқып, өзінің мүмкіндігіне,
талғамына, тәжірибесіне сәйкес аударуға болатыны, не ... ... ... ... Ал егер шығармамен бұрын таныс болса, онда ол ... ... ... ... жасайды.
Түпнұсқаны қабылдау үрдісінде аудармашы оны аудара ала ма, алмай ма
соған көз жеткізуі тиіс. Мәселен Бальзактың ... ... ... ... ... ... қиын ... мүмкін. Өйткені, екеуінің
стилі қарапайым, ... сөз ... ... жасалса, Бальзак
туындыларының тілі күрделі, ... ... ... бар. Әр сөзінің
мағынысына мән бермесе, аудармашы қателесуі мүмкін. Сондықтан ... бір ... ... ... қажет. Мәселен, ... ... ... ... шығармалары алғашында орыс
аудармасында бір ғана И.Введенскийдің аудармасымен оқырманға жеткен.
Кейіннен ... ... жаңа ... жасалғанша, аударманың
алғашқы нұсқасының рөлін атқарған. Белгілі аудармашы Ә.Жұмабаев ... ... ... ... детективті жанрларды басқа да
тақырыптағы прозаны аударуға ... ... осы ... төселіп,
тәжірибе жинақтаған. Ал Б.Баймаханов болса американ, ағылшын әдебиетіндегі
детективті жанр туындыларын аударуда ... ... ... ... ... ... шығарманың сыртқы түрі «дайын» ... ... түрі ... ... жағы ... оны ... ... аспайды. Зерттеуші Ю.Оклянский: «Көркемдік ... ... ... өзі бір ... ... ... күштер; дүниетаным, түйсік, зерде,
ес, қиял және т.б. қатысатын шығармашылық» деген ... ... ... өз ана тілінен шет тіліне немесе шет тілінен өз
ұлтының ... ... ... ... ... Бұл ... жұмыс фонетика, морфология, грамматика, ... ... ... ... ... жүйенің
материалдық, эстетикалық және композициялық түрінің ... ... ... қалайда түпнұсқаны ұлтгық тілдің байлығымен қайта
жасап щығуға ұмтылады.
Аудармашы жаңа тілдік мәтін негізінде ... ... ... ... ... нұсқасын жасау мүмкіндігіне ие болады.
Аудармашылық ... ... ... ... ... ырғақ,
интонациясы, мазмұн-мағынасы, тілдік-стильдік ерекшеліктері ... ... ... көркемдік үлгіде беріледі. Кейде түпнұсқамен пара-пар
келетін, онымен көркемділік ... ... ... ... одан асып ... ... ... Бірақ, бұл - сирек
құбылыс.
Аудармашы ... ... ... ... тану ... ондағы психологизмді сезіне білуі тиіс. Мәселен,
түпнұсқадағы адамның жандүниесін күйзелтетін трагедияны, ... ... ... бұрмалап аудару, керісінше, күлкілі жағдайларды дәл
жеткізе алмау шығарма мазмұнын түбірімен өзгертеді.
Аудармашы көркемдік қабылдау ... ... ... ... ... ... құрылымының ауқымдылығы, сюжеттік
байланыстардың әралуандығы, кейіпкерлер жүйесінің жасалу ... ... ... ... да ... ... өз ұлтының
сөздік қорымен ... оңай ... ... ... атақ - ... әлемдік маңызына мән берместен аударма жасауға ұмтылатындар бар.
Негізінде, аударылатын мәтін сол ортаның этномәдениетін ... ... асып кете ... сондықтан да ол басқа ел
мәдениетімен бізді әрқашан да хабардар етіп ... ... ... ... ... ... ... қатысты шетелдердің көркем
әдебиетімен аударма арқылы танысып, ол елдердің мәдениетіне ... ... ... ... – бір ... бір мәдениеттен , бір әдеби жүйеден
басқа контекстке ... ... сөз. Яғни ... бір ... ... саналады. Өз кезегінде ол оқырман тарапынан сын көзге
түседі, «түпнұсқа» талданады, ... ... ... ... да сөз болады. Қалай айтқанда да аудармалардағы шетелбелгілер қанша
отандық әдебиетімізге ... ... ... ... яғни ... шығу тегін жоймайды.
Аудармашыға екі елдің де салт-дәстүрлерін, тілдерін, ... ... ... ... әдіс ... ... ... сонымен қатар, ұлттық
колорит қасиетіне қанық болу керек. Аударма арқылы, біз көптеген елдердің
мәдениетімен, ... ... ... ... ана ... ... икемділігін, үйлесімділігін,,
бейнелеу қабілетін арттырады. Аударма ана тіліміздің ... ... ... жалпы дүниетану өрісімізді кеңейтеді. Аударма үстінде жеке
сөздерге балама іздеу арқылы әрдайым ана ... ... ... ... ... арқасында тіл ... ... ... сөздер, кейде тіпті, ұмытылып бара жатқан көне
атаулар жазу, сөйлеу қызметіне араласып, қолданысқа түсіп, әдеби ... ... ... түседі.
Аудармашы шығарманың ұзын-ырғасын түсіріп бере салмайды, ол жазушының
шығармасын, идеялық-көркемдік мазмұнын бұлжытпай сақтай отырып, соны екінші
тілде шығармашылық жолмен ... ... ... ... ... ... Аударушы көркем шығарманың мәтінін күрделі әрі ... ... ... ... өзінің ана тілінің байлықтарын толық пайдалана отырып,
автордың түпкі ойын, соның бейнесін, рухани стилін дұрыс бере білуі ... ... ... ... ... грамматикалық заңдарын бұзбай, сөздік
қорын дұрыс пайдалана отырып, аударғанда ғана сақталады.
«Аударма» - ... ... ... Оның түрі сан ... ... дәл, ... ... балама аударма болып бөлінеді.
Түпнұсқасына, түрі мен мәніне қарай аударма ... де ... ... ... ... аударғанда түнұсқаны қаз-қалпында жеткізу
көзделсе, ... ... ... ... ... ұғымдарын дұрыс беру құнтталады. Ал көркем шығарманы
аударғанда бірінші кезекте ... ... ... ... ... көркем аударманың да маңызы артып, қарыштап даму
түсуде. Түпнұсқадан аудару принципі – ... ... ... ... ғылыми негізде, қорытылған реалистік ... ... ... Бұл ... ... орыс ... ... ТМД
елдерінің бірқатар тілдеріне аударылған классикалық шығармалардың
Аударманың ең жақсы үлгілеріне тек қана ... ... ... ғана ... ... ... ... автордың жеке қасиеттерін
білу, түсіну, екі ... ... ... ... ... ... білу
талап етіледі, түпнұсқамен ұқсастығы, эмоционалды, эстетикалық ... ... ... ... одан ... көре ... ... яғни
шығарманы «өз өнімімен» мәтінді сыртқы тұлғасымен ішкі ... ... ... ... Аударма екі бірдей қызмет атқарады: қабылдау және ... ... ... дәл ... балама сөз әрқашан да
өзекті. ... ...... ең көп ... ... Түпнұсқаны сол күйінде көшіріп алу, оның ... ... қана ... ... ... кері әсер етеді. Дәл аударма
(адекватный) – ... ... ... ... ... сай беру болып табылады. ... ... ... дәлме-дәл келіп тұратын жерлері, кейде өзгертпесе
болмайтын жерлері де бар.
Аударма мәселесінің қазірігі теориясында баламалылықтың алатын ... ... ... ... ... мағынаны білдіретін сөздер.
Балама тәсілімен жасалған аудармалар түпнұсқаның стилін ... ... ... ... екі ... психологиялық ойлау
қабілетін жете ескергендігімен ... ... қоса ... аудармашы суреткердің өз ырғағына, идеясына жақын екі тілдегі
шығармашылық адамдарының ішкі үні ... ... ... да ... түрі бар. Олар ... ... қарай:
1. Жәй балама сөз- тек бір сөзден тұрады
2. ... ... сөз – ... және ... ... Макробаламалар – біртұтас сөйлемдерден тұрады
4. Гипербаламалар – бірнеше сөйлемнің бір мағына беруі
Әрине бүгінгі таң аударма ... дәл осы ... ... көбірек талап етіледі.
Аударманың сапасы мен оның қандай тәсілде жүзеге асуына әсер ... бір ... ... бар. Ол ... түрі ...... мен түпнұсқа арасындағы дәнекерлік пен ... ... ... бірінші түрі – тікелей аударма яғни мәтін түпнұсқа ... ... ... ... ... ... ... – сатылы
аударма түпнұсқа тілі мен аударма ... ... ... тіл ... келеді. Үшінші түрі-авторлық аударма, яғни екі ... ... бір ... ... өзі аударып немесе жазып шығуы. Төртінші –
синхронды ... ... екі ... ... ... білумен қатар, әдебиетпен
айналысатын адамның жасағаны жөн. Көркем аударма тіл ... ... ... ... обрызғы, идеяға, стилге, ішкі өмірге
бағындыру ... ... ... 1920ж. ... алады. Көбісі орыс
тілі арқылы аударылады. Ағылшын тілінен тікелей аудару 1960ж. басталды.
Көркем аударманың негізгі міндеті түпнұсқаға ... бола ... ... ... ... сіңе алатындай, көркем ойлау жүйесін,
дәуір ... ... ... ... ... ... дәл бере ... аударма қалыптастыру. Бұл міндеттерді
ойдағыдай атқарып шығу үшін әрине мынадай принциптер қадағалануы ... ... ... Тәржімаланатын әдебиеттің ерекшелігін ескеру
3. Түпнұсқа мен аударманың жасалу кезеңі
4. Аударма тәсілі немесе үлгісі
5. ... ... ... ... ... ... екі ... объекті: түпнұсқа мен
аударма арасындағы қарым-қатынастың сипатынан басталады. Аударма дегеніміз
тек мәтіннің тілін ғана ... қою ... ол ... ... ... ... де ... Әдеби объект беруші (автор) мен
қабылдаушы (оқырман) арасындағы коммуникативтік қатынасқа ... ... ... ... ... ... аудармада
психологизмнің берілуіне келер болсақ, С.Ищанов «Гулливердің саяхаттарында»
бейнеленген өмір шындығын бұрмаламай, түпнұсқаның ... ... ... ... белгілі болды. Аударма тілінің, яғни қазақ
тілінің жүйесінің, заңдылықтарының сақталуына келер болса, орысша «ноябрь,
широта, чиновник, туземец т.б.» ... ... сол ... ... ... және де «жыйырма, қыйғаштап, сыяқты, сәрсембі т.б.» көптеп
кездесетін сөздердің жазылуын қазіргі ... ... ... ... ... ... емес деп есептеуге болар еді. Бірақ мұндай
«қателіктер» аударманың ... ... ... ... ... деп
есептемеуге де болады, өйткені 50-жылдары көптеген орыс тілі арқылы ... ... ... ... ... бірге қазақ тілінің жазылу
таңбасы төтеден, латынға одан ... ... ... ... ... ... көп ... орфографиясы нақтыланып, бекітілмеген кез
болғандықтан ондай сөздерді қате жазылған деп айта алмаймыз.
Шығарма қазақ тіліне орыс ... ... ... ... ... ... ағылшын тіліндегі түпнұсқасы да қаралды. Қазақ
тіліне аудару барысында ... ... ... ... Lilliput (Лиллипут), Nottinhamshire (Ноттингемшир), Old-Jury (Ольд-
Джюри), Wapping ... ... ... т.б. ... degul ... ... Tolgo phonac ... фонак) т.б. сөздері де
транслитерация және транскрипция тәсілдері ... ... ... кеменің аты «Swallow» сөзі ... ... ... т.б. ... әр ... ... сай ... «Antelope,
Adventure» деген кеме аттары «Антилопа, Адвенчер» деп дыбысталуы бойынша
аударған, осылайша «Good Hope» деген түбектің атын да сол ... ... ... еді, ... ... ... орыс ... «Добрая надежда»
деп сол қалпында бере салған. Сонымен қатар, ... ... ... ... ... мына ... ... алды, «Осыпал – жаңбырша жаудырды, искуссно дал ...... ... злобствующий – пышағын ішінен буынып, не соглашусь –
аяғымды аттап ... ... ...... ... не ... ничего общего – үш қайнаса ... ... ...... қиянат (аманатқа қиянат десе дұрыс
болар еді) т.б.». Сол сияқты нақты баламалары бола ... ... ... жоқ, тек ... халқына тән сөздерді «колокольня – мешіт мұнарасы,
фермерша, хозяйка – бәйбіше» деп аударған.
Ал ағылшын тіліндегі ... сөзі ... ... ... ... тым алыс ... деп аударылғандықтан қазақша
нұсқасында да осылай берілген:
Ағылшынша: «He sent me to Emanuel College in ... at ... old…» [54.31.] ... жері орысшада:
«Когда мне исполнилась четырнадцать лет, он послал меня в Коллегию
Эмануила в ... ... ... ... он ... ... соң әкем мені ... Эмануил Коллегия
мектебіне берді...» [48.17.] деп ағылшынның ... ... ... ... кеткен.
Аударма мәтіндерді салыстырғанда аударылған шығарманың жақсы жағымен
қатар олқылықтарын да көрсету керек. Сондықтан талдау барысында ... де ... ... орысша нұсқасындағы кейбір сөздер, сөз
тіркестері қазақша нұсқасында ... ... ... кейде керісінше орысша
нұсқасында жоқ немесе жасырын тұрған сөздер, сөз ... ... ... артық болуы, бір сөйлемнің екі сөйлемге бірігуі ... екі ... бір ... болып аударылуы көптеп кездеседі.
Эквиваленттілік принципі бойынша аудару ... ... ... онда ол ... ... ... деп ... (бағаланады).
Мысалы,
Ағылшынша: «Five hundred carpenters and engineers were immediately set
at work to prepare the greatest engine they had. It was a frame of ... three inches from the ground, about seven foot long and four ... upon ... ... ... плотникам и инженерам было поручено немедленно изготовить
самую крупную ... ... ... им ... ... эта ... ... возвышавшаяся на три дюйма от земли, около семи футов
в длину и четырех в ширину, на двадцати двух колесах.» [21.38] ... ... ... ... сияқты ең ірі бір машинаны өте асығыс түрде жасап ... ... ағаш ... мен ... ... ... Бұл осы мемлекетте
тұңғыш жасалған үлкен машина екен. ... ... ... жеті фут, ... фут, ... үш дюйм ... ... екі дөңгелекті ағаштан жасалған
платформа еді.» [48.38]
Ағылшынша:
We made a long march the ... part of the day, and rested ... with five hundred guards on each side of me, half with torches, ... with bows and arrows, ready to shoot me if I should offer to ... остаток дня мы провели в дороге; ночью расположились на отдых, и
подле меня было поставлено на страже по ... с ... ... с факелами, а другая половина с луками наготове, чтобы стрелять
при первой моей попытке пошевелиться.» ... ... ... ... ... қараңғы түсе дамыл алуға кірдік. Мен
жатқан арбаның екі жағында бес жүз гвардеецтен күзет қойылды; олардың ... ... ... ... ... түсіріп тұрды да, қалғандары садақтарын
кезеп, ... ... ... ... даяр тұрды.» [48.35]
Ағылшынша:
«I eat them by two or three at a ... and took three loaves at
a time, about the bigness of musket ... ... ... ... по два и по три блюда вместе с тремя хлебцами, из
которых каждый был не больше ружейной ... ... үш ... етке, үлкендігі асқабақ дәніндей келетін үш бөлке нан
қосып ... ... ... ... ... ... ... мен орысша
аудармасындағы кейіпкердің басынан өтіп жатқан жағдайларын ... ... ... басқа сөздермен алмастырып жіберген. ... ... ... ... ... қандай тағам екендігі ... да ... ет» деп, ... ... көлемін сипатайтын «ружейная
пуля» деген сөз тіркесін көлемі жағынан сәйкес ... де ... деп ... ... ... жай ғана ... оғы» ... бар баламасымен аударылғанда дұрыс болар еді.
Ағылшынша:
«At the place where the carriage stopped, there stood an ... esteemed to be the largest in the whole ... ... ... где ... ... ... древний храм,
считавшийся самым обширным во всем ... ... ... ... ескі шіркеудің алдындағы алаңға әкеліп тоқтатты; ол
алаң бүкіл корольдіктегі ең көлемді кең алаң ... [48.31] ... ең ... көне ... ... айтылса, қазақшасында басты назар
алаңға ауысып кетіп, ол бүкіл корольдік бойынша ең ... кең ... ... ... ... ... шығарманың бірінші бөліміндегі
алғашқы сөйлемдер түпнұсқадан орыс тіліне де одан қазақ ... де ... ... ... Author gives some account of himself and family. His ... to travel. He is ... and swims for his life. Gets ... shore in the country of Lilliput. Is made a prisoner, and carried up ... ... ... ... ... дает ... о себе и о своем семействе. Что побудило ... в ... Он ... кораблекрушение, спасается вплавь
и благополучно достигает берега страны лилипутов. Его берут в плен и ... ... ... [21.17] деп «его ... ... ... орнына «что
побудило» деп аударғандықтан қазақ тілінде де солай аударылған:
«Автордың өзі және ... ... ... ... ... саяхатқа
шығуына себеп болған не нәрсе. Оның корабль апатына ұшырауы және Лиллипутия
жеріне аман-есен ... ... ... оны ... ... ... алыс
түкпіріне әкетуі.» [48.17] Бұл жерде Гулливерді тұтқынға алғандардың кім
екендігін ... ... ... ... ... ... тілінде аудармашы ол
туралы алдын ала ... ... ... Ал ... ... және ... де түнұсқаның стилін бұрмаламай ... ... ... өзі және отбасы туралы мәлімет береді...» деп ... ... ... ... «My father had a small estate in ... I ... third of five sons.» [54.31] ... жерін орыс тілінде:
«Мой отец имел небольшое поместье в ... я был ... из ... ... [21.17] деп дәл сол қалпында бергенімен қазақ тілінде басы
артық сөйлем қосып, ... ... ... ... сөйлемнің пішінін
өзгертіп, тек мағынасын берген:
«Ноттингемширде ... ... ... ... ғана шаруашылығы болған
екен. Мен сонда туыппын. Атадан туған ағайынды бес ұлдың мен ... ... ... ... ... ... ... берілуі
«Гулливердің саяхаттарының» төртінші бөлімінде біздің алдымызда әзіл-
сықақтан айрылған жаңа Гулливер пайда болады. Өмірінде ... да ... ... ... ... орына (ол алыптардың королімен әңгіме
кезінде болған) – бір сәтте біреулерінің мінсіздігінің алдында табынады да,
біреулерінің ... ... ... ... ... ... адамға тән: үйін, жақындарын сағынуы да жоқ болып
кетеді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... мектебінің психологиялық романының кейіпкері. Оның психологиялық
роман деп аталуы бекер емес. Гулливердің ... ... ... ... бөлім болмағанның өзінде екіншісінің өзі ... ... ойға алып ... соңында Гулливер ағылшын отарлау саясатына қарсы шығады. ... ... ... ... емес ... ... ... алланың
әмірімен жаңа отар ел пайда болады. Мүмкіндігі болғаынша ол елге ең алдымен
корабльдер жібереді; туземдіктерді қуғынға ұшыратады, немесе ... ... ... ... алтындарын тауып бергенше азаптайды, бұзақылықтың
тұсауы алынып, адамгершілікке жат сорақылықтарға жол ... ... қаны өзен ... ағады. Сөйтіп пұтқа табынушы жабайылар арасына
христиан дінін үгіттеп, мәдениет ұрығын егу үшін ... ... өз ... сай ... ... ... ... саяхаттарында» кеіпкердің ішкі жан-
дүниесінде болып жатқан психологиялық құбылыстарды ... мен ... ... ... қоршаған заттарды, жекелеген адамдарды, әр
елдің саяси-әлеуметтік жағдайын баяндауды қатар ... ... ... ... мән ... сол арқылы өзінің интенциясын да білдіріп
отырады.
Ал шынайы көркем туындыға тән ... ... ... тұрғыдан
нанымдылықпен бейнелеп, тануда шығарманың эстетикалық әлемін айқындауда
әдеби психологизмнің атқарар рөлі зор екендігі ... ... ... ... шығарманың көркемдік құрылымына тән қасиет. Көркем проза адам
психологиясының ішкі ... ... де ... ... ... сана мен
сезімдегі жанды қозғалыстарды ашу арқылы идеялық-эстетикалық ізденістердің
жаңа жолдарын ашты. Көркем ... ... ... үшін оған ... ... ... ... отырған идеясының, суреттеп отырған
оқиғасының, кейіпкер бейнесін сомдаудың түп негізі ... ... ... әсер ете ... ... Ал оны оқып отырған оқырманның жіті
психологиялық қабылдауы әсіресе биік талғамы болуы керек.
«Әдебиеттегі психологизм шығарманың ... ... ... ішкі ойын, толғанысын, рухани күйзелісін ... әрі ... ... - ... ... «Литературная энциклопедия терминов и
понятий» сөздігінде берілген. Ал ... ... ... мәселесін
зерттеуші ғалым Г.Пірәлиева психологизмге мынадай ... ... ... ... ... ... өнері өрісінде
жинақталған арнаулы ... ... ... ... ... ... ... жан-жақты суреттеп, оны эстетикалық биік
деңгейге көтеріп, көркемдік құндылыққа қол жеткізу болып табылады.» [40.5]
Қазақ ... ... ... ... ... ... ғалым
Б.Майтанов: «Қаһарманның рухани әлемін, жан сырын жеткізу амал-тәсілдерінің
жиынтығы немесе идеялық-эстетикалық, шығармашылық феномен – психологизм.»
[34.3]
Шығарманың көркемдік ... ... ... ... ... ... ... амал тәсілдерін былай жіктеп берді:
«Оның алғашқысына адамның ішкі жан қозғалысын ... ... ... түс ... ... төл ... және т.б. ... Ал
адам характерін сырттай бейнелеудің үлгілеріне: кейіпкер психикасын қимыл-
әрекет арқылы сипаттауды, яғни оның кейіп-кескінін, бет, көз ... ... ... ... көркем әдебиеттегі бірнеше бағыттар мен ... ... әр ... ... ... ... ... болады. Психологизм екі түрге бөлінеді, біріншісі кең мағынадағы
психологизм, бұл барлық ... ... тән. ... тар ... жеке адам ... ... ... рухани әлемді егжей-
тегжейлі бейнелеуге ерекше көңіл бөледі.
Көркем әдебиеттегі психологизм табиғаты – ғылыми, әдеби мәні ... ... ... ... пен ... өнер ... ... қоғам,
жеке адамдар тіршілігін бақылау, топшылау, өзгерту, жаңарту ниетін
көздейтіні ... ... олар ... көп салалық өзгешеліктеріне
қарамастан, белгілі бір әлеуметтік топтардың арман-мұратын, мақсат сезімін
білдірмек. Көркемөнер, ... ой мен ... ... ... ... ... ... өмір суреттерінің ... және ... ... ...... ... оны ұғындыратын әрі ұғатын
адамдар жалпы ... өзге жеке ... ... ... ... көркем шығармадағы өмір шындығының ең жоғарғы деңгейі психология
заңдылықтарымен сабақтас болады.
Психологизм әр түрлі ... ... ... ... бірдей тән. Ол әдеби
материалдың мазмұнын құрай отырып, мазмұнды ашатын формалық шешімдерді де
тауып береді. Психологизмнің ... ... - ... ... пен ... ... ... сақтау. Бұл ретте осы құбылыстың ішкі
салалары есебінде даралау мен жинақтау, ... ... ... ... ... ... ... шығарманың заттық құрылымы ... ... ... ... ... мен табиғи синтезін анықтау керек.
Адам рухани-әлеуметтік өсу жолында әр түрлі ... ... ... ған емес, өзіне де сын көзбен, селі ... ... ... ... өз ұғым ... өзгеріс
нышандарына көңіл қою шақтары, нақты іс-қылығына, айналасына, ... ... ... күйзелу, тебірену сәттері – психологиялық
талдаудың қайнар көзі. Дара басындағы түрлі сана, ... ... ... ... баға беру, байлам жасау әдеті рухани, адамгершілік өрісі
мол интелектуал қаһармандарға ... ... әр ... ... бәрінде
дерлік негізгі қаһармандар өмір шындығына сәйкес биік ой, сана ... ... аян. ... ... ... ... ... қарай адам
психологиясын өрнектеу принциптері де әр түрлі.
Психологизм де реализм сияқты ... ... ... ... ... Оны ... ... көкейде қорытуға жіті назар, ... ... ... ... ... ... ... көркем шығармалардыа аталмыш
бейнелеу арнасы айқын көрініп тұрмайды, өңін жасырып, ... ... ... ... сақтайды.
Әлеуметтік психологиялық талдау суреткер идеясы мен кейіпкер қадам-
қылығын жалғастыратын, жазушы мақсатын ... ой ... мен ... ... ... ... шынай көріністерімн жүзеге асырудағы
таптырмас көркемдік-эстетикалық ... ... ... ... ... ... ... үлес қосатын,
біртіндеп тұрақты эстетикалық өлшемге айналған ежелгі көркемдік межелерінің
бірі – портрет. Портрет суреткердің даралық ... ... ... ... ... ... ... сәйкес ортақ бір бағыт, әдістің ... тән ... да ... ... бұл ... қалыптағы талаптар
қаламгерлердің өзгешелік белгілерін жоймайды.
Портрет өнерінің эволюциясы тек ... ... ... ... өзге ... ... орналасымы немесе кейбір
эпизодттарда олармен ... ... ... яғни ... ... ... ... толық сипаттаудан
өткінші әсерлерді ғана ... ... ... ... көп ... жүзеге асатын, жанр, стиль талаптарымен тамырлас сюжеттік-
композициялық жүйеден мол ... ... ... ... ... яғни ... әуелгі
қалпынан толық мүсінделер шағына дейінгі даму жолын зерттеу ойластырылған
кейіпкердің сыртқы кескіні туралы анық та кең ұғым ... ... ... ... ... ... тағылымы әлемдік даңқы бар көптеген
классиктердің жұмыс істеу барысынан байқалады.
Өнер мен ... ... ... та ... ... сан қилы ... өз орнын сезінуінен басталатыны аян. Адамға өмір силап, ақыл-ой
күшін шыңдау үстінде табиғат жұмыр басты пендені бірде жомарттығымен, ... ... ... таң ... ... ... Адам ... ортамен тікелей араласу, күтпеген қақтығыс шешімі арқылы ұлғаятыны
ақиқат.
Көркем шығармадағы ... ... үш ... ... сияды.
Сюжеттік орайда ол – оқиғалық уақыттың өлшемі. Композициялық тұрғыда ол
көркемдік жолмен ... ... ... ... Шығарманың
идеялық-мазмұндық астарларына қатысты ол характерологиялық міндеттер
атқарады. Әдебиет образ не ... ... ... ... алдын ала
дайындалған рецептілерге жүгінбейтіні аян. ... да әр ... әр ... ... ... ... ... бағдарына, талант ерекшелігіне ... ... ... ... суреткер ұстанған көркемдік
әдіс заңдылықтарымен тығыз байланысты.
Ал ... ... ... ... ... тап болмас
бұрын, сол елдің ... ... ... ... ... ... Мысалы, сондай хабардың бірін (лилипуттардың көлеміне ... ... ... ... ... ... ... мысалдардан көруге
болады: ағылшын тілінде:
«I extremely tired. And with that, and the heat of weather, and ... a pint of brandy that I drank as I left the ship, I found myself ... to sleep. I lay down on the grass, which was very short and ... I slept sounder than ever I remember to have done in my life, and, ... above nine hours; for when I awaked, it was just ... ... ... орысша:
«Я чувствовал крайнюю усталость; эта усталость, жара, а также выпитая
мной еще на корабле полпинта водки совсем меня ... и меня ... ко сну. Я лег на ... ... была ... ... ... и мягка, и
заснул та крепко, как не спал никогда в жизни. По ... ... сон ... ... ... ... ... что когда я ... было ... ... [21.23] деп ... ... қажып, шаршағанымды сездім, корабльден кетердің алдында жарты
пинта арақ ішіп едім, ... о да әсер ... ... ... ұйқым келді.
Мап-майда аласа шөптің үстіне жатып тәтті ... ... ... ... мұндай рақаттанып ұйықтаған емеспін. Шамалауымша, тоғыз сағаттай
ұйқтаған болуым керек, ... ояна ... жер беті ... ... ... Бұл жердегі кейіпкердің ... ... жері ... ... ... болмаса, толық берілген, бірақ
ағылшындарға тән «brandy» сөзін орыс тілінде «водка» ... ... де сол ... ... ... негізінде ол сөзді транскрипция
тәсілі арқылы «бренди» деп аудару қажет.
«Психологизм – көркем әдебиеттің тұтас ... ... ... ... ... ... бермейміз. Сонымен бірге психологизм – көркемдік
бейнелеу принципі, ойлау типі, жазушы ... төл ... әрі ... ... Свифттің әр сөзіне психологиялық таладау жасауға
болады.
Түпнұсқадағы психологизмді орыс тілі мен ... ... ... ... да, тіл ... ... да дәл ... тұстары көптеп кездеседі.
Түпнұсқада:
«And my father now and then sending me small sums of money, I laid
them out in learning ... and other parts of the ... ... those who intend to travel as I always believed it would be some time ... my fortune to do» [54.31] ... жердің орысшасы:
«Небольшие деньги, присылаемые мне по временам отцом, я ... ... ... для ... ... и ... отраслей математики,
полезных человеку, желаеющему посвятить себя путишествиям, так как я всегда
думал, что рано или ... мне ... эта ... ... ... ... жіберген болымсыз ақшасына су жолы ... ... ... ... керекті оқу құралдарын сатып алдым,
өмірін саяхатқа арнаған адамға бұл ғылымдарды аса ... деп ... ерте ме кеш пе, ... үлес өзімнің де еншіме тиер деген ой жатсам ... да ... ... еді» [48.32] деп «енші» сияқты қазаққа ғана
тән сөздерді қолдана отырып аударған. Автордың кейіпкердің ... ... ... ... ... ... ... лиллипуттар немесе
т.б. таңғажайып, таңсық елдерге тап болғандағы құбылыстардың өлшемдерін дәл
беріп, дұрыс есептей алатындығынан ... ала ... ... ... ... ... ... кеме апатына ұшырағандағы жай-күйін, өмір
мен өлім ... ... ... ... ... да ... Бұған мысал ретінде төмендегі үзінділерді қарастырсақ болады.
Ағылшын тілінде:
«For my own part, I swam as Fortune directed me, and was ... by wind and tide. I often let my legs drop6 and could feel ... but when I was almost gone, and able to struggle no longer, I ... within my depth; and by this time the storm was much abated. ... was so small, that I walked near a mile before I got to ... which I ... was about eight o’clock in the evening. I then
advanced forward near half a mile, could not discover any sign of houses ... at the least I was in so weak a ... that I did ... them.» [54.32] ... жері орысшада:
«Что касается меня самого, то я ... куда ... ... ... и ... Я часто опускал ногу, но не мог ... и вот, в то ... ... я ... уже, выбился из сил и не способен ... ... с ... буря ... утихла, и я почувствовал под
ногами землю. Дно в этом месте было так отлого , что мне ... ... ... ... чем я ... до берега; было, должно быть, около
девяти часов ... Я ... с ... но не мог ... ... ... и населения: или по крайней мере был слишком слаб, чтобы
различить что-нибудь.» [21.22] десе ... мен ... ... ... мен ... ... ... ауған жағына қарай малтып кете бердім. Аяғым жерге тиер ме екен
деп әлденеше рет бойлап та ... тек суға ... ... басқа
нәтиже шықпады. Ақырында, әбден дәрменім құрып, бұдан әрі ... ... ... ... кезде, дауыл бәсеңси түсті, осы арада аяғымның ... ... ... ... Теңіз жиегі өте тайыз, жайдақ екен, ... миль ... ... ... ... ... шықтым. Уақыт кешкі сағат
тоғыздың шамасы болды, ... ... миль ... жер жүріп адам мекенінің
ешқандай белгісін көре ... [48.21] ... ... кейіпкердің
теңіздегі арпалысын жеткізеді. Тек қана ағылшынның ... ... ... нұсқасында «девять» деп қате аударылғаннан кейін ... ... деп ... ... Гулливердің лиллипуттарды алғаш көрген кездегі әсерленуін де
шеберлікпен жеткізген. Түпнұсқада:
«In a little time I felt ... alive moving on my left ... ... gently forward over my breast, came almost up to my ... bending my eyes ... as much as I could, I ... it to be ... creature not six inches high, with a bow and arrow in his hands and a
quiver at his back. In the mean time, I felt at least forty more of ... kind (as I ... ... the first.» [54.33] деген жері
орысшасында:
«Вскоре я почувствовал, как что-то ... ... у меня ... ... мягко поползло по груди и остановилось у самого подбородка.
Опустив глаза как можно ниже. Я различил ... ... ... ... ... ... дюймов, с луком и стрелой в руках и колчаном за спиной. В тоже
время я почувствовал, как вслед за ним на меня ... по ... ... ... ... ... же (как мне показалось) созданий.» [21.23] десе,
қазақшасында:
«Көп кешікпей бір тірі жанның сол аяғымның үстімен жыбырлап кеудеме
қарай жүргені ... ол тірі жан ... ... ... одан дәл ... ... тоқтады. Көзімді төңкеріп қарап едім, қолында жақ пен ... ... ... ... ... ... алты ... артық емес,
бір кішкене ғана адамсымаққа көзім түсті, оның ... тағы да ... ... ... ... [48.35] деп ... ... ағылшынның
«human creature» (орысшасында «человечек») сөз тіркесінің ... ... ... ... деп дәл ... Сол ... «знатная особа,
высокая особа» деген сөз тіркестерін «төре, тақсыр» деп, «отважившийся ... деп ... ... ... қатыгездігін астарлап жеткізген жерлерінің бірі
Гулливердің адамсымақтардың өзіне ... ... ... ... ... ... сөйлемдерді де сәтті аударған.
Ағылшын тілінде:
«I confess I was often tempted, while they were passing backwards and
forwards on my body, to seize forty or fifty of the first that came in ... and dash them against the ... [54.35] ... жері орыс ... правду, меня сильно искушало желание ... ... под руку ... или ... человечков, когда они разгуливали
взад и в перед по ... ... и ... их.» [21.29] ... ... ... ... әрлі-берлі шұбырып жүрген адамсымақтардың
қырқы немесе елуі болсын, әйтеуір қолыма іліккенін ұстап алып жерге ... екен деп ... [48.37] деп ... Қазақ тіліне орысша нұсқасынан
аударылса да салыстыру барысында тұпнұсқа мен қазақша аудармасының ... ... ... осы ... ... ... кеме ... кейін жағаға жетіп, оның кімдердің ... ... ... ... ... ... оны лиллипуттар
байлап тастағындықтан, орнына неліктен тұра ... ... ... ... ... ... ... жерін қазақ тіліндегі аудармасында кейбір
конкретизациялап жіберген болмаса, бұрмаламай ... ... ... to rise, but was not able to stir; for as I happened ... on my back, I found my arms and legs were strongly fastened on ... to the ground; and my hair; which was long and thick, tied down in ... manner. I likewise felt several slender ... across my body, ... arm-pits to my things. I could only look upwards, the sun began to ... and the light offended my eyes. I heard a confused noise about me, ... the posture I lay, could see nothing except the sky.» [54.33] ... ... ... но не мог ... я лежал на спине и
чувствовал, что мои руки и ноги с обеих сторон крепко ... к ... ... так же ... к земле мои длинные и густые волосы; а все мое
тело, от ... до ... ... ... ... тонких бечевок. Я мог
смотреть только вверх; ... ... ... и свет его ... ... меня ... какой-то глухой шум, но положение, в котором я лежал,
не позволяло мне видеть ... ... ... [21.23] , ... деп едім, қозғалуға шамам келмеді, қол-аяғым жерге шегеленіп
қалған тәрізді, шалқамнан түсіп жатқан ... қою, ... ұзын ... ... ... ... Ақырында, бүкіл денемнің жіңішке жіптермен
шандып тасталғанын ... Тек ... ... ғана ... бар. ... ... ... көзімді аштырар емес. Осы арада төңірегімді
күбірлеген біртүрлі дыбыс ... ... оның не ... ... ... ... иліге алмадым, өйткені жан-жағыма ... ... ... ... ... көкті ғана болмаса, басқа ешнәрсені көре
алатын емеспін.» [48.22]
Гулливердің алты дюймдік адамдарды ... ... ... ... ... былай берілген:
«I was in the utmost astonishment, and roared so loud, that they are
ran back in a fright; and some of them, as I was ... told, were ... the falls they got by leaping from my sides upon the ground. ... soon ... and one of them, who ventured so far as to get a ... of my face, lifting up his hands and eyes by way of admiration, cried
out in a shrill, but distinct voice, Hekinah degul: the others repeated ... words several times, but then I knew not what they meant.» [54.33] ... ... ... ... я так ... ... что они в ужасе все разбежались;
причем некоторые из них, как я ... ... ... и ... с ... на ... получили сильные ушибы. Однако скоро они возвратились
снова, и один из них, ... ... так ... что ему было видно
все мое лицо, в знак удивления поднял к вверху руки и глаза и ... ... ... ... Гекина дегул ; ... ... ... эти ... но я не понял тогда их ... [21.23] ... ... таң көрінгені сонша, қатты айқайлап жіберіппін, менің
даусымнан қорқып кеудемде ... ... ... қаша ... ... бара жатқанда кеудемнен жерге домалап кетіп, ... ... мен бұл ... ... ... Бірақ та абыржушылық тез
басылып, олар қайтадан топтанды. Олардың ... ... ... ... ... ... ол таңырқаған пішінменқолдарын жоғары көтеріп, ... ... да, өте ... ... та анық ... ... ... деп
айқайлады. Бұл сөзді басқалары да бірнеше рет ... ... ... ... бұл сөздің нендей белгі екенін білмейтін едім.» [48.22] деп «менің
даусымнан қорқып кеудемде тұрған... абыржушылық тез ... ... ... ... арқылы, түпнұсқаның стилін бұзған.
Кішкентай адамсымақтардың өзі Гулливердей алыпты асқан шеберлікпен
қозғалмастай етіп байлап ... ... мен оның ... ... ... ... ... lay all this while, as the reader may believe, in great ... length, ... to get loose, I had the fortune to break the ... wrench out the pegs that fastened my left arm to the ground; for, ... it up to my face, I discovered the methods they had taken to bind
me, and at the same time with a violent pull, which gave me ... ... a little loosened the strings that tied down my hair on the left side, ... I was just able to turn my head about two ... [54.33] ... ... себе представить, в каком неудобном положении я лежал
все это время. Наконец после большого усилия мне ... ... и ... ... ... в котором была привязана ... ... ее к ... я ... ... ... они ... меня. В то же
время, сделав страшное усилие, причинившее мне нестерпимую боль, я немного
ослабил ... ... мои ... к ... с левой стороны, что
позволило мне ... ... на два ... [21.24]
«Сол уақыттағы менің өте жайсыз күйде жатқандығым оқушыларға ... ... ... ... Бұл ... жаным шыдамай, бар күшімді салып
бұлқынғанымда , сол қолымды шырмаған жіптер ... ... ... ... ... ... ... бетімді көлегейледім. Бұлардың мені жерге
қалай шандып байлап тастағанын енді ғана ... ... ... ... байланған шашымның түбі өте қатты ауырды, ... ... ... сол ... ... ғана босап, оң жағыма басымды екі
дюйм ... ... ... болды.» [48.23] деп бұл жерде де аудармашы өз
тарапынан «Бұл жатысқа жаным шыдамай» деп, алдыңға екі нұсқасында белгісіз
болса да «оң ... деп ... тағы да ... ... ... ... тіліне орыс тіліндегі аудармасы арқылы аударылса да ... бар ал орыс ... ... қалған жерлері қазақ тілінде
кездесетін кездері де болады. Мысалы, «...into the air, as we do bombs ... ... жері ... «...как у нас в Европе стреляют из мортир»
«...европалықтардың ... ... ... ... қарай атылды.» деп
түпнұсқаға жақын келген, бірақ бірінші жақтағы сөйлемді үшінші ... ... ... ... ... ... ... білдіріп тұр. Сонымен
бірге алғашында Гулливер ... ... деп адам ... ... ... ... ... келеді, бірақ олардың да өзі сияқты адам
екендігіне, олардың да шабуыл жасайтындығына көзі ... Бұл ... ... кетсек ағылшыншасы былай берілген:
«But the creatures ran of a second time, before I could seize ... there was a great shout in a very shrill accent, and after ... I heard one of them cry aloud, Tolgo phonac; when in an instant ... above hundred arrows ... on my left hand, which pricked me ... many needles; and besides, they shot another flight into the air, as ... bombs in Europe, whereof many, I suppose, fell on my body ( though ... them not) and some on my face, which I ... covered with ... hand. When this shower of arrows was over, I fell a groaning ... and pain, then striving again to get loose, they ... ... larger than the first, and some of them attempted with spears ... me in the sides; but, by good luck, I had on a buff jerkin, ... could not ... ... ... ... спаслись бегством, прежде чем я успел изловить
кого-нибудь из них. Затем раздался пронзительный вопль, и когда он затих, я
услышал, как ... из них ... ... ... ... В то ... я ... что на мою левую руку посыпались сотни стрел,
которые кололи меня, как ... ... ... последовал второй залп в
воздух, в роде ... как у нас в ... ... из ... ... ... ... стрел упало на мое тело (хотя я не почувствовал ... ... на ... ... я ... ... левой рукой. Когда этот град
стрел прошел, я застонал от злости и боли и ... ... ... ... ... ... залп, сильнее первых двух, ... ... ... ... меня ... в ... но, к ... на мне была куртка из
буйволовой кожи, которую они не могли ... ... ... тағы да қаша ... ... бір де ... ... алмадым. Осы уақытта шырылдаған жіңішке дауысты шу көтерілді.
Шу басыла бергенде әлдекімнің: Тольго фонак деп ... ... ... Сол ... оң ... жүзден аса садақ оғының инедей қадалғанын
сездім, оның ізінше екінші дүркіні келіп тағы ... Бұл рет ... ... ... ... сияқты жоғары қарай атылды. Жоғарыдан
құйылған садақ оғы денеме бұршақша ... деп ... ... ... ... ... оқ бетіме қадалды. Қадалған оқ
бетімді ашытып ызамды келтірді, байлаудан ... ... ... ... адамсымақтар садақ оғын тағы жаудырды. Бұл жолғы атылған оқ алғашқы
екі дүркіннен анағұрлым ... ... ... бірсыпыралары найзаларын
сұққылай бастады. Үстімде буйвол терісінен тігілген ... бар ... одан өте ... [48.24] деп ... Бұл ... ... «тағы да – екінші рет, бұл рет – бұл жолы, осы уақытта – ... деп ... ... ... ... еді.
Лилипуттардың шабуылынан кейін Гулливердің өз ниетін өзгертіп, қулыққа
көшуі, адамдардың бір кішкене тірі ... ... ... болды мыжып,
өлтіріп тастағысы келіп тұратындығын автор кейіпкерінің ойы арқылы берген
жері түпнұақада:
«I thought in the most prudent method to lie still, and my design ... continue so till night, when, my left hand being already loose, I ... free myself: and as for the ... I had reason to believe ... be a much for the greatest armies they could bring against me, ... were all of the same size with him that I saw. But fortune ... of me.» [54.33] деп ... жері ... ... рассудил, что самое благоразумное пролежать спокойно до наступления
ночи, когда имея свободную левую руку, я ... ... что же ... то я имел ... ... что ... и с ... армией
если только она будет состоять из существ такого же роста, как те которых ... ... ... ... судьба решила иначе.» [21.24] деп ... ... ... берудің нәтижесіз екеніне көзім жетті. Қараңғы түскенше тырп
етпей жата бергенім жөн, бір қолым байлаудан ... ғой, түн ... ... ... ... ... ... келдім. Егер де, деп ойладым
мен, осы жақты мекендеуші халықтардың ірілігі осы өзім ... ... ... армиялары сондайлардан құрылса, олардың саны қаншама
көп болғанымен, жалғыз өзім-ақ төтеп бере ... ... ой көз ... өтіп ... ... та ... тағдыр өзінше шешті.» [48.24]
Бірінші сөйлемнен ... ... ... кейінгі сөйлемдердегі
«ғой», «Егер де, деп ойладым мен» деген жерлері артық.
Ағылшынша:
«Upon this, the Hurgo and his train ... with much civility ... ... Soon after I heard a general shout, with ... of the word, Peplom selan, and I felt great numbers of ... on my left side relaxing the cords to such a degree, that I was ... turn upon my right, and to ease myself with making water; which I ... did, to the great ... of the people, who ... my motions what I was going to do, ... opened to the right and
left on that side, to avoid the torrent which fell with such noise ... from me.» [54.36] ... ... ... моим согласием, Гурго и его свита любезно раскланялись и
удалились с веселыми лицами. Вскоре после этого я ... ... ... ... часто повторялись слова: пеплам селян, и увидел с левой
стороны большую толпу, которая ... ... в ... ... что я мог
повернуться на правую сторону и всласть помочиться; потребность эта была
отправлена мной в ... ... в ... ... маленькие
создания которые догадываясь по моим движениям, что я ... ... ... в обе ... ... не попасть в поток,
извергшийся из меня с большим шумом и силой.» [21.31] ... ... ... ... ... ... ... тағзым етті де өте ... ... ... ... ... ... кетісімен қуанышты шуыл
көтерілді: пеплам селян деген сөз әлсін-әлсін қайталанды. Осы арада ... ... сол ... ... сездім, енді аударылып
жамбасыммен жатуыма ... ... Зәр ... ... кете ... ... бері дәретке отырмаған едім. Шалбарымның ... ... ... ... ... не істегелі жатқанымды сезді,
тасқыннан қашқан адамдарша екіге жарылып дүркірей жөнелді. ... ... ... көлдете бердім. Неше мыңдаған адамдар алдында менің ... ... ... ... ... емес, бірақ амалсыз жағдаймен
қыстаған зәр мені ... ... [48.28] ... емес «жиі-жиі»
деу керек) бұл жерде соңғы сөйлем артық, комментарий сияқты, бір жағынан
аудамашы ... ... ... ... ... ... ... тек қазақ
оқырманы оқитын болғандықтан біздің менталитетімізге сай автор үшін оқырман
алдында ақталып тұрғандай, Свивт ... ... ... ... ... адам сондықтан ол адамға қатысты барлық нәрсені ... ... ... ... көп кездеседі, сол жерлердің барлығын ... ... ... ... ... ... ... жалпы мағынасын
ғана беріп кетеді ... ... ... Мысалы, екінші тараудағы
Гулливердің лилипуттардың оны өздерінің ең ... ... ... ... ... ... кейін амалсыз ғибадатхананың ішіне
дәретке отырғанын түпнұсқадан орыс ... ... ... бір қарағанда
орынсыз жағдай көрінгенмен Свифт ол жағдайға бекер тоқталып отырған жоқ, ол
өз ... ... ... ... ... ... келеді.
Бірақ Гулливер алдын ала оқырманнан кешірім сұрап, ... ... ... ... айтып бұл іске амалсыздан барғанын айтады. Осы ... он ... ... қазақ тіліне аудармай тастап кеткен. ... ... ... ... әйелдердің, төртінші бөлімдегі ... ... ... ... ... ... де тастап кеткен.
Лилипутия елінің королінің портретін беретін жері ағылшыншада:
«The Empress, and young Princes of the blood both sexes, attended ... ladies, sat at some distance in their chairs; but upon the ... happened to the ... horse, they ... and came bear ... which I am now going to describe. He is taller by almost ... of my nail, than any of his court; which alone is enough to ... awe into the ... His features are strong and ... with an
Austrian lip, and arched nose, his complexion olive, his countenance erect,
his body and limbs well ... all his motions ... ... ... He was then past his prime being ... ... ... old, of which he had reigned about seven, in ... and ... ... [54.41] ... ... ... и ... вместе с придворными дамами
сидели в креслах на некотором расстоянии, но после приключения с лошадью
императора все они ... и ... его ... портрет которого я
хочу теперь дать читателю. Ростом он на мой ... выше всех ... ... ... совершенно достаточно, чтобы внушить зрителям
чувство почтительного страха. Черты лица его ... и ... ... нос орлиный, цвет лица оливковый, стан прямой, туловище, ... ноги ... ... ... ... величественная. Он уже
не первой молодости, ему двадцать восемь лет и девять ... и семь ... он ... ... ... и ... ... победоносно.»
[21.41] деген жері қазақша былай аударылған:
«Патшаның ханымы, ұлы мен қызы және сарай әйелдері қашығырақ ... отыр еді, ат ... ... бәрі де ... ... патшаның
жанына келді; мен бұл ... ... ... ... көз алдына
елестетуді мақұл көрдім. Сарай адамдарымен салыстырғанда ұлы ... бойы ... биік еді, осы ... ғана биіктіктің өзі
бағынышты адамдарын айбындырып, өзіне жұрт назарын аударуға жетіп ... ... ... ... имек тұмсықты, ерінді, сұңғақ бойлы, саусақтары
сүйріктей, аққұба ... ... ... ... Патша үш айы кем жиырма
тоғызда екен; ол осы өмірінің жеті ... ... ... жан ... дәуір өткізіпті.» [48.34] Осы мысалдағы ағылшын тіліндегі «an
Austrian lip» деген ... ерні ... ... ... ... өкілдерінің тұқымында бар белгіні білдіретін сөзді орыс тілінде
«губы австрийские» деп аударғанымен ... ... ол тек ... деп ... ... он на мой ... выше ... деген жерін «...тақсырдың
бойы тырнақтай биік еді...» деп аударғандықтан ой анық ... ... ... ... тырнағымдай биік» десе де болар еді. «...ему двадцать
восемь лет и девять месяцев» дегенді антонимиялық ... ... ... айы кем жиырма тоғызда екен»
Сол сияқты императордың сыртқы бейнесін ... dress was very plain and simple, and the fashion of it ... Asiatic and the ... but the had on his head a light helmet ... adorned with jewels, and a plume on the crest. He held his ... in his hand, to defend himself, if I should happen to break loose; it
was almost three inches long, the hilt and scabbard were gold enriched ... His voice was shrill, but very clear and ... and I ... hear it when I stood up.» [54.41] деп ... ... ... ... скромная и простая, фасон – нечто ... ... и ... на ... ... ... ... украшенный
драгоценными камнями и пером. Он держал в руке обнаженную шпагу для защиты,
на случай если бы я ... ... ... это была ... около трех
дюймов, ее золотой эфес и ножны украшены бриллиантами. Голос его величества
пронзительный, но ... и до ... ... ... что я ... мог ясно
различать произносимые им слова.» [21.42] десе, қазақша:
«Патшаның киімі ... ... ғана еді, ... мен азия ... ... ... ... тігілген, басында қымбат ... ... құс ... ... ... ғана алтын дулығасы
бар. Ол шынжырды үзіп бассала ма деп менен қауыптенсе керек, қылышын ... ... ... қылыштың ұзындығы үш дюймдей, тұтқасы алтын, қынабына
бриллиант тас орнатып безеп тастапты. Ұлы ... ... ... жіңішке
болатын, бірақ ашық әрі түсінікті еді, оның ... мен тіке ... ... [48.35] деп ... ... тас» ... ... сөзі артық.
«There were several of his priests and lawyers present (as ... by their habits) who were ... to address ... ... and I spoke to them in as many ... as I had the least ... which were High and Low Dutch, Latin, French, Spanish, Italian, ... Franca; but all to no purpose.» [54.41]
«Здесь же находились священники и юристы ( как я ... по ... ... было ... ... со мною в ... я в свою
очередь заговоривал с ними на разных ... с ... был хотя ... ... по-голандски, по-латыни, по-французски, по-испански,
по-италянски, но все это не ... ни к ... ... ... ... ол ... ... шырақшы молдалар
мен заң қызметкерлері бар көрінді; мен ... ... ... ... ... ... ... французша, испанша және итальянша
сөйлеп ... амал не, ... ол ... ... нәтиже шықпады.»
[48.36] деп «священики» дегенді «шырақшы молдалар» деп қазаққа тән сөзбен
аударып жіберген. Сол ... ... ... сөзі ... ... приказано вступать со мною в разговор» деген жерін ... ... ... ... ... «Lingua Franca ... деген сөз итальян, испан, грек, араб, португал сөздерінің
қоспасынан ... ... мен ... ... ... болып табылады, бұл тіркес орысшасында ... ... ... ... да ... да ... адам сияқты екендігіне, олардың да Гулливердің
алыптығына қарамастан оған қастандық ... ... ... автор былай берген:
«After about two hours the court retired, and I was left with a ... to prevent the ... and probably the malice of the ... were very ... to crowd about me as near as they durst, and ... them had the ... to shoot their arrows at me as I sat on ... by the door of my house, Whereof one very narrowly missed my ... [54.41] ... ... два часа двор ... и я был ... под ... ... охраны от дерзских и, может быть, даже злобных выходок черни, которая
с нетерпением теснились вокруг меня, стараясь протолкаться как ... ... ... ... даже ... ... меня ... стрел, в то
время как я сидел на ... у ... ... ... из этих стрел одна едва не
угадила мне в левый глаз.» [21.43] деп аударса, қазақша:
«Екі ... соң ... ... ... ... ... менің
маңайыма жан жуытпау үшін ... ... ... маған жақындаған
адамдардың жөнсіздік, тіпті қастық істегендері де болған. Олардың ішіндегі
кейбір ұяттан безгендерінің ... оқ ... ... да ... сол ... менің сол көзіме сәл ғана тимей кеткен болатын.» [48.36] Бірінші
сөйлемде тарап кеткен «жиналған ... ... ... ... екендігін
дұрыс түсінбеген, «в то время как я сидел на ... у ... ... ... жері түсіп қалған,
Англиядағы Ганноверлер әулеті ағылшын ... ... ... ... бойы ... ... якобиттерді және 1688ж. тақтан түсіріліп,
Англиядан қуылған Стюарттарды қалпына келтіруді ... деп ... қару ... ... ... ... болған. Ирландиядағы
мемлекеттік агенттердің бірі дублиндік арсеналға Свифттің өзінен алынған
«қауіпті» ... ... ... және күрекше өткізген. Осы оқиғаны
мысқылдап, кішкентай болса да лилипуттардың ... ... үшін ... корльдің өзі рұқсат сұрап, ол заттарды қайтып беретіндігін, ол ... да ... айту ... ... ... үндеу
ретінде айтып, өз елінде де осылай болса екен дейтін жері түпнұсқада:
«He replied, that by the laws of the kingdom I must be searched by ... his ... that he knew this could not be done without my consent ... that he had so good an opinion of my ... and justice, as
to trust their persons in my hands: that whatever they took from me ... returned when I left the country, or paid for at the rate which I ... upon them.» [54.44] деп ... ... ... мне, что по ... империи обыск должен быть
произведен двумя его чиновниками, и хотя он ... ... что ... ... не может быть осуществлено без моего согласия и моей
помощи, однако, будучи высокого мнения о моем ... и ... ... ... этих чиновников в мой руки; все же вещи, отобранные
ими, будут возвращены мне, если я покину эту ... или же мне ... ... ... назначенная мною цена.» [21.49] деп аударылса, қазақшаға
былай аударылған:
«Мемлекет заңы бойынша, деді ол, тінту жүргізу үшін ... ... ... ... екі ... жүргізеді және заңның талаптарын
жүзеге асыру үшін сіздің жәрдеміңіз ... мен ... кек ... адам ... ... ... сондықтан сіздің шыншылдығыңыз
бен әділдігіңізге ... мына екі ... ... ... ... ... бұл ... кетеріңізде өзіңізге қайтарылып беріледі немесе өзіңіздің
кесіміңіз бойынша бағасы ... ... [48.40] ... и
справедливость» деген екі сөзді қазақшада төрт ... ... ... ... ... ... ... бұл сөйлемдер төлеу сөзбен берілген, ал қазақ тілінде төл сөзге
айналып кетеді, және де ... ... ... likewise delivered up my watch, which the Emperor was very ... see, and ... two of his tallest yeomen of the guards to bear it on
a pole upon their ... as draymen in England do a barrel of ... ... я ... ему свои ... которые император осмотрел с
большим любопытством и ... двум ... ... ... унести их,
надев на шест и положив шест на плечи, вроде того как носильщики в ... ... с ... ... сағатты да бердім, ол оған қатты қайран қалды; екі ... ... ... мен ... ... ... шығыршығына таяқ
өткізіп, иықтарына салып көтеріп кетті. [48.45] деп ... с ... ... ... ... сөздердің мағынасын түсінбегендіктен «зембіл
мен кеспек» деп аудара ... қу және ... ... ... мен ... сатиралық
көрінісі, ол арқылы мансапқорлар корольдердің ілтипаты мен ... ... ... мысқылдау мақсатымен лилипуттардың жоғарғы
дәрежелі қызметке қалай сайланатындықтарын, ол үшін ... ... ... ... ең ... ... ... ептілігі тұратындығын, яғни
олардың тегіне, тәрбиесіне, ... мән ... ... ... had now made a good progress in ... and speaking ... The Emperor had a mind one day to ... me with severa of the
country shows, wherein they exceeded all nations I have known, both ... and ... I was diverted with none so much as that of ... performed upon a slender white thread, extended about ... and twelve inches from the ground. Upon which I shall desire ... the ... ... to enlarge a ... ... is only ... by those who are candidates for great
employments, and high favour, at court. They are trained in this art ... youth, and are not always of noble birth, or liberal ... ... great office is vacant, either by death or ... (which ... five or six of those candidates petition the Emperor to ... Majesty and the court with a dance on the rope, and whoever jumps ... without falling, succeeds in the ... [54.48] ... жері ... ... ... довольно сносно понимать и говорить по-лиллипутски.
Однажды ... ... ... ... меня ... в которых этот народ своею ловкостью и великолепием
превосходит все, что я ... до сих пор в ... ... Но ничто меня так
не позабавило, как упражнения канатных плясунов, совершаемые на ... ... ... в два ... ... на ... ... дюймов от
земли. Я хочу остановиться несколько подробнее на этом предмете и ... ... ... на ... ... ... исполняются только теми, кто ... ... ... или ... ... благосклонность двора.
Для этого не требуется ни благородного ... ни ... ... ... с юных лет ... ... в акробатическом
искусстве. При открытии вакансии на высокую должность, вследствие смерти
лица ее ... или ... ... (что случается часто), пять или
шесть кандидатов ... ... ... разрешить им развлечь его
величество и двор ... на ... и кто ... выше ... ... получает вакантную должность.» [21.60] одан қазақшаға ... де ... ... сөйлеп, әрі қиналмай түсінетіндей
дәрежеде жергілікті болып жаттығып алдым. Бір күні патша ... ... ... көңілімді көтерейін деген ойға келіпті. Лиллипуттар өте
ыңғайлы әрі епті ... ... ... ... мен көрген халықтардың
ешқайсысы олардан асыра алмайды. Олардың басқа ойындарынан ... ... он екі дюйм ... ... ұзындығы екі фут жіңішке ақ ... ... мені ... қайран қалдырды. Ол көріністі толығырақ
суреттеу үшін бірсыпыра тоқтала кеткім келеді, ... ... ... етіп ... ... үстінде ойын көрсету ісін тек ... ... ... ... ... ... күткен адамдар ғана орындайды. Бұған
адамның ата-тегі ақсүйек нәсілінен шығуы ... ... ... алуы ... ... ісіне тек бала жасынан жақсы жаттықса ... ... ... ... қаза ... ... ... қаһарына ұшырауынан қызмет
орны босай қалса ... ... жиі ... ... ... патша
мен сарай қауымының алдында арқанмен билеп, ойын көрсетуге рұқсат сұрап,
патшаға өтініш ... ... ... ең ... ... адам бос тұрған
қызмет орнына ие болады.» [48.48] Бұл ... ... ... ... ... тіліне жалпы мағынасы бұрмаланбай жеткен, бірақ көлем жағынан
біраз көбейіп кеткен, себебі қазақ тілінде бір сөйлемді ... ... ... кездеседі, бұл әрине автордың стилін бұзу болып табылады.
Flimnap – ... ... ... ... ... ... бейнелеген.
(1676-1745) ол вигтер партиясының премьер-министрі болған. Свифтпен Уолпол
бір біріне қас болған, торилердің басшыларына ... ... үшін ... рет ... Керілген арқан үстінде секіру Уолполдың саяси
епттілігін көрсетеді. Оны мына үзіндіден көре аламыз:
«Very often the chief ... ... are ... to show ... and to convince the Emperor that they have not lost their ... the ... is allowed to cut a caper on the strait rope, ... an inch higher than other lord in the whole empire». [54.48] ... ... ... даже ... министры получают приказ показать свою
ловкость, чтобы ... ... ... ... ... ... государственный казначей, пользуется известностью
человека, совершившего прыжок на туго ... ... по ... мере ... ... чем какой удавался когда-нибудь другому ... во ... [21.60] ... ... ол ма, ... ... ... өзі де өнерлерінен қол үзіп,
қараймағандығын патша алдында дәлелдеу үшін жиі-жиі ... ... ... ... Флимнап өзінің секіргіштігімен ерекше аты шыққан ... ол ... ... ... ... ... билеуде, бүкіл патшалықтағы
чиновниктерден бір дюйм асып түсіпті.» [48.48] деп аударған, бұл ... ... ... өз ... көрсету үшін бұйрық
алып отырады дегеннің орнына олар өздері ... ... ... деп ... бермеген.
1714ж. өзінде Свифт корольге өзінің шын берілгендігін дәлелдеу үшін,
таяқтан ... ... ... ... ... ... ... Көк,
қызыл, жасыл – ағылшын рыцарьларының орденінің түсі. Бұл түстер ... ... ... сары, ақ деп басылған ... Бұл ... мен ... ... ... ... ... отырып-
тұратын адамдар ғана алады дегенді білдіргісі ... Сол ... ... ... ... берліген:
«There is likewise another diversion, which is only shown before the
Emperor and Empress, and first ... upon ... ... The
Emperor lays on the table three fine silken threads of six inches long. ... blue, the other red, and the third green. These threads are proposed ... for those persons whom the Emperor hath a mind to ... by ... mark of his favour. The ceremony is ... in his Majesty’s
great chamber of state, where the candidates are to undergo a trail ... very ... from the former, and such as I have not ... least ... of in any country of the old or the new world. The
Emperor holds a stick in his hands, both ends parallel to the ... the ... ... one by one, ... creep under ... and forwards several times, according as the stick is advanced ... ... the Emperor holds one end of the stick, and his ... the other; sometimes the minister has it entirely to ... performs his part with most agility, and holds out the longest ... and ... is rewarded with the ... silk; the red is
given to the next, and the green to the third, which they all wear ... about the middle; and you see few great persons about this court, ... not adorned with one of these ... [54.49] деп сипатталатын жері
орысшаға былай аударылған:
«Кроме того, в ... ... ... ... еще одно развлечение,
которое дается в присутствии только императора, императрицы и ... ... ... на стол три ... нити: синюю, красную
и зеленую, в шесть дюймов длины каждая. Эти нити предназначены в ... кого ... ... ... знаком своей благосклонности.
Церемония происходит в большой тронной зале его величества, где конкуренты
подвергаются испытанию в ловкости, весьма ... от ... и ... ни ... ... с тем, что мне ... ... в
странах Старого и Нового Света. Император держит в руках ... ... ... а ... ... один за ... и ... через палку, то ползают под ней взад и вперед несколько раз,
смотря по тому, ... ... или ... ... один конец палки держит
император, а ...... ... иногда же палку ... ... Кто ... все ... упражнения с наибольшей легкостью ... и ... ... в ... и ... тот ... ... красная дается второму по ловкости, а зеленая – ... нить ... в виде ... , ... ее ... ... талии.
При дворе редко можно встретить особу, у которой не было бы такого пояса.»
[21.63] дегеннің қазақшасы:
«Сонымен бірге, ... өзі мен ... және ... ... ғана ... ... ойын-сауық өткізіліп тұрады. Сауық басталар алдында патша
стол ... ... алты ... көк, ... және ... ... үш жіңішке
жіп қояды. Ол жіптер ұлы мәртебелі ... ... ... сыйлық
ретінде беретін ерекше белгісі екен. Салтанатты ... ... тағы ... кең ... өткізіледі. Жарысқа түсуші ... ... ... ... ... жолғылардан ада-күде өзгеше және Ескі
немесе Жаңа дүние ... ... ... ... ешбір
ұқсамайтын ерекше сынға ұшырайтындарын байқадым. Патша қолына көлденең таяқ
ұстап отырады; таяқты ... ... ... ... ... ... таяқтан секіріп, енді біреулері таяқтың астынан әрлі-берлі еңбектеп
өтеді. ... ... бір ... ... өзі ұстап тұрады да, екінші
басын бірінші министр ... ... ... министрдің өзі жеке ғана
ұстайды. Жоғарыда айтылған жаттығуларды өте жақсы орындағанадарға, ... ... ... ... көк жіп ... ... жіп ... екінші орын алғанға, жасыл жіп үшінші орын алғанға беріледі. Сыйлыққа
алған жіптерін белбеу сияқты екі орап ... ... ... ... ... белгілері жоқ адамдар некен-саяқ кездеседі.» [48.49] Бұрл
жердегі кейбір стилдік ... ... ... ... ... «Сауық
басталар алдында» деген нақтылау мен ... ... ... ... ... ... десе нақтырақ болар еді.
Автордың лилипутиядағы тремексендер мен слемексендер ... ... ... жау екі партия торилер мен вигтерді, олардың
әрекеттерін, ... ... ... ... ... ... деп ... астарлап білдіретін жері мен оның
қалай аударылғандығын төмендегі мысалдан байқай аламыз.
Ағылшын тілінде:
«He began with compliments on my liberty; said he might pretend ... merit in it: but, however, added6 that if it had not been for ... ... of things at court, perhaps I might not have obtained it
so soon. For, said he, as ... a ... as we appear to be in ... we labour under two mighty evils; a violent faction at ... the danger of an invasion by a most potent enemy from abroad. As to ... you are to ... that for above seventy moons past there ... two struggling parties in this empire, under the names of Tramecksan
and Slamecksan, from the high and low heels on their shoes, by which ... ... It is alleged indeed, that the high heels are ... to our ancient ... but however this be, his ... determined to make use of only low heels in the ... of ... and all offices in the gift of the Crown, as you cannot ... and ... that his Majesty’s Imperial heels are lower ... by a drurr than any of his court.» [54.56.] ... жері ... ... ... он ... меня с ... заметив, что в этом
деле и ему принадлежит некоторая заслуга; хотя надо сказать правду, добавил
он, вы получили так ... ... ... ... настоящему положению
наших государственных дел, Каким бы блестящим ни ... ... ... ... секретарь, однако наш государственный организм разъедают
две страшные язвы: внутренние раздоры партий и угроза нашествия ... ... Что ... ... зла, то надо вам ... что
около семидесяти лун тому назад в империи образовалась две ... ... под ... тремексенов и слемексенов, от высоких ... ... на ... при ... которых они отличаются друг от
друга. Дело в том что многие доказывают, будто высокие каблуки ... ... с ... древними государственными установлениями; но, как бы
то ни ... его ... ... что вся ... а равно и все
должности, раздаваемые короной, должны ... ... в ... ... На что вы, ... ... внимание. Вы должно быть, заметили
также, что каблуки на башмаках его величества на один дрерр ... чем ... ... [21.81] десе, қазақша:
«Сіздің бостандыққа шығуыңызды құттықтаймын, деп бастады ол әңгімесін;
бұл жөнінде оның да ... ... ... ... ... Шынын айту
керек қой, деді ол, біздің мемлекет ісінің ... ... ... сіз ... ... алдыңыз. Біздің елдің жалпы жағдайы шетел
жағдайы адамдарына қанша тамаша көрінгенмен, мемлекет жүйесінде аса қауіпты
екі алуан жара бар: оның ... ... ... ... талас; екіншісі,
күш қуаты мол сыртқы дұшпанның біздің мемлекетке шабуыл жасау қаупы. ... ... ... ... шамасы бұдан жетпіс ай бұрын осы
мемлекетте тремексен және слемексен деп аталған бір-біріне қас екі ... ... Екі ... бірінен-бірінің айырмасы, тремексен
партиясындағылардың өкшесі биік болады да, слемексен партиясындағылардың
өкшесі ... ... Биік ... ... ... ... ... дегенді айтады көпшілік. Ал біздің ұлы мәртебелі
тақсыр, таж иесі белгілеген қызмет атқарушы ... мен ... ... ... ... болуы керек деп ұйғарады. Бұл жағдайды ... ... ... ... адамдарының өкшелеріне қарғанда ұлы ... ... бір ... аласа екенін де байқаған шығарсыз.» [48.62] ... ... ... сәл ... бояу ... кей ... романның
стиліне тән емес төлеу сөздерді төл сөздерге айналдырып жіберегені болмаса
(мысалы, «Прежде всего он ... меня с ... ... ... ... ... ... деп бастады ол» деп аударғанша
«Ең алдымен ол мені бостандық алуыммен құттықтады» деп аударса да ... ... ... дәл ... сол ... принці Уэльский (кейіннен Георг II) өз әкесі мен
министрлерге ... ... одан ... үлкен үміт күткен еді, бірақ таққа
отырғаннан кейін вигтердің басшысы ... ... ... ... ... ақтамайды. Сол мәселені де Свифт ұмыт ... ... ... ... ... ... his Imperial Highness, the Heir to the Crown, to have
some tendency towards the High Heels; at least we can plainly discover ... his heels than the other, which gives him a hobble in his gait.» ... жері ... ... ... у нас есть ... опасаться, что его
императорское высочество, ... ... ... ... ... ... каблукам; по крайней мере не трудно заметить, что один каблук у
него выше другого, вследствие чего ... его ... ... ... ... ... осы күнгі патшамыздың мұрагері – ... биік ... ... бе деп ... оны ... ... қиын ... оның
бір өкшесі екінші өкшесінен биіктеу, соның салдарынан ол аяғын сылтып
басады.» [48.62] деп ... ... ... кетсе де қазақшасы
түпнұсқадағыдай шағын, артық сөз жоқ.
Доғал бастылар мен сүйір ... ... XVІғ. ... ... ... ... мен ... бөлген олардың діни ілім
туралы ... ... ... ... ... императордың атасы ағылшын
королі Генрих VІІІ (1509-1547ж.ж.) болуы ... ... оның ... ... ... 1539ж. ... VІІІ-і өзін ағылшын шіркеуінің
басшысы деп жариялайды. Лилипуттардың импертаорының әкесінің жарлығы Эдуард
VI-нің (1547-1553ж.ж.) кезіндегі Англиядағы ... ... ... ... ... ... оқиғалары туралы. Король
Карл І ... 1649ж. ... мен ... арасындағы азаматтық соғыс
кезінде өлтірілген, Стюартардың қалпына келгеннен кейін басқарған король
Иаков ІІ-і 1688ж. ... ... ... ... Францияға қашып
кеткен болатын. Англяның ... осы ... ... сынағандығы
төмендегі үзіндіден көрініп тұр.
Англиядан қуылған якобиттер мен ... ... ... оларға көмек көрсеткен Франциядан пана тапқан болатын. Свифттің бұл
айтыс-тартыстарды орынсыз, түкке тұрғысыз деп ... ... ... ... ағылшынша
«It began upon the following occasion. It is allowed on all ... the ... way of breaking eggs before we eat them, was upon ... end: but his present ... grandfather, while he was a boy,
going to eat an egg, and breaking it ... to the ancient ... to cut one of his fingers. ... the Emperor his ... an edict, ... all his ... upon great penalties, to
break the smaller end of their eggs. The people so highly resented ... that our ... tell us there have been six ... raised ... account; wherein one Emperor lost his life, and another his ... civil ... were ... fomented by the monarchs of
Blefuscu; and when they were quelled, the exiles always fled for refuge ... ... [54.57] ... ... ... к ... послужили следующие обстоятельства. Все держатся того
мнения, что вареное яйцо, при употреблении его в ... ... ... с
тупого конца и что этот способ практикуется искони веков; но дед нынешнего
императора, будучи ребенком, ... себе ... за ... ... ... ... ... император, отец ребенка, обнародовал указ,
предписывавший всем его ... под ... ... ... яйца с ... конца. Этот закон до такой степени раздражил
население, что, по ... ... ... был ... ... ... ... которых один император потерял жизнь, а другой ... ... ... постоянно разжигались монархами Блефуску. При подавлении
восстания изгнанные вожди всегда находили приют в этой империи.» ... ... ... осы екі ... ... ... қыян-кесті соғыстың
басталуына мынадай себеп болыпты: піскен жұмыртқаны домалақ ... ... ... келе ... ... бұл ... жұрттың бәрі жақтайды. Осы
күнгі патшаның әкесі жас күнінде ... ... ... ... ... қабығы баланың бармағын кесіп жаралап кетіпті.
Баланың әкесі патша, менің ... ... ... ... ... сүйір басынан жаратын болсын; бұл әмірді бұзушылар қатаң жазаға
тартылсын, деп ... ... ... шежіреміздегі жазуға қарағанда ол
жарлық халықты әбден ашындырған ... ... ... алты ... жасапты, осы уақыттың ішінде бір патшаның басы жойылып, бір патша
тажынан айырылыпты. Блефуску патшалары көтерілісті ұдайы ушықтыра отырыпты.
Көтеріліс ... соң ... ... ... басшылары Блефуску
патшалығына барып паналапты.» [48.63] деп ... ... ... еш ... келтірмеген, бірақ қазақ тілінің заңдылықтарын
ұстанбаған кездері кездеседі.
Ал ... ... ... ... патшалығын басып алуға
Гулливердің дайындығын суреттейтін жерін «Европа әйелдерінің шұлық ... ... мен орыс ... жоқ ... ... нақтылап жібергені
болмаса, бұрмаламаған:
«I then came back to my house, and gave order (for which I had ... for a great quantity of the ... cable and bars of iron. ... was about as thick as ... and the bars of the length ... of a ... ... домой, я приказал (получив на то полномочие) ... ... ... и ... ... возможно толстых железных
брусьев. Мне привезли канат толщиною в ... ... и ... в нашу вязальную иголку.» [21.87]
«Үйге қайтып бірнеше жуан ... және ... ... ... таптырып алдым. Олардың ең жуан деп әкелген ... ... ... ең жуан ... ... ... ... тоқитын
инесіндей еді.» [48.66]
Басшылардың атаққұмарлығын, ашкөзділігін лилипуттардың ... ... ... ... тағы бір елді ... алып ... ... айта отырып, Англияның Францияны ... ... ... ... ... қазақ тіліне аудармашы дәл берген.
Ағылшыншасы:
«His Majesty desired I would take some other opportunity of ... the rest of his ... ships into his posts. And so ... ... ambition of princes, that he seemed to think of nothing less ... the whole empire of Blefuscu into a province, and ... it by
a viceroy; of ... the ... exiles, and ... that ... break the smaller end of their eggs, by which he would remain the ... of the whole world.» [54.60] ... орысшасы:
«Его величество выразил желание, чтобы я нашел случай захватить и
привести в его ... все ... ... силы ... ... так ... что император задумал, повидимому, ни больше ни
меньше как ... всю ... ... в ... ... ... ею через своего вице-короля, истребив ... ... и ... всех ... ... яйца с ... конца,
вследствие чего он стал бы единственным властелином ... [21.91] ... ... ... ... ба, дұшпанның гаванында
қалған теңіз күштерін де, жыйып-теріп өз ... ... ... ... ендігі арман ететін нәрсесі – бүкіл Блефуску патшалығын жаулап алып,
өзінің отарына айналдыру, ол елді өзінің ... ... ... ... жүргізу және ондағы қашып жүрген домалақ ... ... ... блефускуандықтарды жұмыртқаның сүйір басынан жаруға мәжбүр
ету, сөйтіп, бүкіл әлемге әмірін жүргізу ... ... ... ... өз елінің саясатына араласып, билік басындағыларға
көмектесіп, «портфельсіз министр» болып, бар ... ... ... деп ... олар оның ... ... пайдаланып,
кейіннен оның қаламының бір ұшы бұларға да тиетін болғандықтан Свифттен
құтылудың жолын қарастырады, одан ... ... ... ... ... шын ... ... Жазушы ол туралы Гулливерді де осындай
тұжырымға келтіру арқылы білдіреді. Сол ... ... ... еш ... тура ... оның ... the next time I had the honour to see our Emperor, ... his general licence to wait on the Blefuscudian monarch, which he
was pleased to grant me, as I could ... in a very cold manner; ... not guess the reason, till I had a whisper from a certain ... Flimnap and Bolgolam had ... my ... with those
ambassadors as a mark of disaffection, from which I am sure heart ... free. And this was the first time I began to conceive some ... of courts and ... [54.61] ... орысшаға былай
аударған:
«Вследствие этого в первой же аудиенции у нашего ... я ... ... на ... ... ... император хотя и дал
свое согласие, но выказал при этом ... ко мне ... ... ... не мог ... до тех пор, пока мне не ... по ... что Флимнап и
Болголам изобразили ... ... мои ... с ... как ... хотя я могу ... что моя ... в этом отношении была
совершенно чиста. Тут впервые у меня ... ... ... ... что ... министры и дворы.» [21.94] тура осының ... ... соң, ... патшаның кезекті қабылдауында болып, Блефуску
патшалығына барып қайтуыма рұқсат етуін өтіндім; патша өте ... ... оның ... ... ... ... бір адам жасырын
түрде жеткізгенше түсіне алмаған едім. Оның мәнісі былай екен: ... ... ... ... емес, жамандық деп даттапты Флимнап
пен Болголам патшаға. Бірақ бұл арады ... ... ... ... жоқ, таза ... ... өзіме аян. Сол күннен бастап министр мен
орда ... не ... ... рет ... ... ... ... алтыншы тарауында Гулливер лилипутияның табиғаты,
тұрғындары, ... заңы т.б. ... ... мәлімет береді. Соның ішінде
олардың ... ... ... ... көз ... ... сияқты болып
көрінетін мына бір сөйлемді қазақ тіліне аудармашы антонимиялық ... ... ... the common size of the natives is somewhat under six inches ... there is an exact ... in all other animals, as well as plants ... [54.63] десе, орысшасы:
«Средний рост туземцев немного меньше шести ... и ему ... рост как ... так и ... [21.99] деп ... ... ... кеткендіктен қазақшасында да ол сөз жоқ:
«Туземдіктердің орташа ... алты ... сәл ... мен ... ... де ... ... [48.74] Біздің
ойымызша орысшасындағы «животных» деген сөзді «айуандары» дегеннің ... деп ... ... болар еді.
Свифттің әрбір сөйлемініен бір нәрсеге сатира табуға болады. Төмендегі
үзіндіде ол ағылшын әйелдерін кекетеді. ... жазу ... ... ... ағылшын тіліндегі «nor from down to up, like the Cascagians»
деген сөйлемді орысша ... ... ол ... ... да ... their manner of writing is very peculiar, being neither from the
left to the right, like the Europeans; nor from the right to the left, ... ... nor from up to down, like the Chinese; nor from down to ... the ... but aslant from one corner of the paper to ... like ladies in ... [54.64] ... - ойдан
шығарылған халықтың атауы.) ... ... ... ... ... ... ... на весьма оригинальную манеру их письма:
лиллипуты пишут не так, как ... ... ... не так как ... ... налево, не так как китайцы, - сверху вниз, но как английские дамы ... ... от ... ее угла к ... [21.102] ал ... ... сөзді бірнеше рет пайдаланып көлемін ұлғайтып ... ... ... Свифт бұл жерде де
Мен олардың мүлде өзгеше түрде жазатын жазуларына көңіл аудардым,
лиллипуттардың ... ... оңға ... ... ... жазуына да
ұқсамайды. Оңнан соға қарай жазатын араб жазуына да ұқсамайды, жоғарыдан
төмен ... ... ... жазуына да ұқсамайды, қағаздың бір бұрышынан
екінші бұрышына қарай қыйғашатап ... ... ... ... ... әр ... фантастикалық жағдайында
бейнелеудің тәрбиелік мәні жүреді және оқиғада қоғам өмірінің қандай да бір
аспектісі көркем талқыланады. Бірінші ... бұл ... ... ... ... ... Сол жүйенің ажырамас бөлігі болып табылатын
заң мен әдет-ғұрыпқа Свифттің сатирасы мен утопиясы бір жерде кездеседі.
Төмендегі ... сол ... ... are some laws and customs in this empire very ... and ... were not so directly contrary to those of y own dear country, I should
be tempted to say a little in their ... It is only to be ... they were as well ... [54.64] деген сөйлемдердңі орысшасы:
«В этой империи существуют ... ... ... и обычаи, и, не
будь они полной противоположности ... и ... ... любезного
отечества, я попытался бы выступить их защитником. Желательно ... ... ... ... на ... [21.103]
Ол патшалықта мүлде өзгеше алуантүрлі заң мен ғұрып бар; егер де ол ... ... ... ... отанымның заңы мен ғұрпына қайшы келмесе, мен оны
қорғаған болар едім, олар іс жүзінде қолданылуы ... еді. [48.76] ... ойын ... ... ... І-нің билеп тұрған кезінде Стюарттар әулетін қайта
қалпына келтіруге ұмтылған якобитерден қорыққандықтарынан тыңшылық кең орын
алған ... ... ... сол ... ... ... ... first I shall mention, relates to informers. All crimes against
the state are punished here with the utmost ... but if the ... maketh his ... plainly to appear upon his trail, the accuser
is immediately put to an ... death; and out of his goods or ... innocent person is ... ... for the loss of his time, for
the danger he ... for the hardship of his ... and for ... charges he hath been at in making his defence. Or, if that fund ... it is largely supplied by the Crown. The Emperor doth ... on him some public mark of his favour, and ... is made ... ... through the whole city.» [54.64] деген жері орысшада былай:
«Прежде всего укажу на закон о ... Все ... ... ... ... строго; но если обвиняемый докажет
во время процесса свою невиновность, то обвинитель немедленно ... ... и с его ... и ... ... ... в
четырехкратном размере в пользу ... за ... ... за
опасность, которой он подвергался, за лишения, испытанные им во ... ... и за все ... ... ему ... защита. Если
имущества обвинителя окажется недостаточно, потерпевший вознаграждается за
счет короны. Кроме того, ... ... ... ... знаком своего благоволения, и по всему государству объявляется о
его невиновности.» [21.103] болса, қазақшада:
«Алдымен тыңшылар туралы ... ... ... ... қылмыстың
нендей түрі болса да, ерекше қатаң жаза қолданылады; егер де ... ... ... ... ақ екендігін дәлелдей алса, талапкер масқара болып,
жалақор қатарында өлім жазасына ұшырайды, оның үстіне, ақталған адамның ... ... бос ... ... мен ... ... еркінен айрылғаны
үшін талапкер ақталушыға айып төлейді; айыпкердің осы жүмысқа байланысты
жұмсаған шығындарын да ... ... айып төрт есе ... Егер де ... ... ... ... мал-мүлкі жетпей қалса,
қалғанын қазна төлейді. Мұның үстіне, патша ... ... ... бір
белгі береді және оның айыпсыз екенін бүкіл мемлекетке жариялайды.» ... ... ... ... ... ... ... «обвинитель»
деген сөзді «талапкер» демей ... ... ... ... деп ... ... етпей «айыпталушы» деуге де болар еді.
Тағы да сол сияқты заңдардың бірі алаяқтыққа қатысты ... ... ... ... ... де ... білдереді. Түпнұқада:
«They look upon fraud as a greater crime than theft, and ... fail to punish it with death; for they allege, that care ... with a very common ... may preserve a man’s goods
from thieves, but honesty hath no fence against superior ... ... ... ... ... мошенничество более тяжким преступлением, ... и ... ... в ... ... оно не ... ... известной осторожности, бдительности и небольшой дозе здравого смысла,
рассуждают они, всегда ... ... ... от ... но у ... нет ... от ловкого мошенника.» [21.104] деп аударса, қазақша:
«Лилипуттар ұрлықтан гөрі ... ... ең ... ... ... ... ... өлім жазасына ұшырамай аман
қалатыны ілу-де-шалу ... ... Егер де ... ... ... мен ... болып, ақыл-есі бүтін келсе, ол адам өз мүлкін қалай
еткен күндерде ұрыдан сақтай алады; ал маманданған ... ... ... ... ... ... [48.77] деп, ... сәл ұлғайтып
жіберген. Және де «мошенничество» деген сөзді «сұрқиялық» дегеннен гөрі
«аласқтық ... ал ... ... ... ... ... ... алаяқтан» десе де болғандай еді.
Ал ... ... ... бірі мен оған ... ... мысалдарда қазақ тіліне аударғанда аудармашы тұпнұсқа
стилін өрескел бұзғандығын көруге болады. Ағылшыншасында:
«I remember when I was once ... with the Emperor for ... who had received by order, and ran away with; and ... ... his Majesty, by way of extenuation, that it was only a breach ... the Emperor thought it ... in me to offer, as a defence, ... aggravation of the crime: and truly I had little to say in ... than the common answer, that ... customs; for, I confess. ... heartily ashamed.» [54.65] десе, орысшасында:
«Я вспоминаю, что однажды я ходатайствовал перед монархом за одного
преступника, который ... в ... ... ... ... полученной
им по поручению хозяина, и в побеге с этими деньгами; я выставил перед его
величеством как смягчающее вину ... то ... что в ... было ... ... ... ... нашел чудовищным,
что я привожу в защиту обвиняемого довод, как раз ... ... на это, ... правду, мне нечего было возразить, и я
ограничился шаблонным замечанием, что у различных ... ... ... ... я был сильно сконфужен.» [21.104] деп ... ... ... бір ... ... ісі ... ... алдына баруыма
тура келді; ол адам қожасының тапсыруы ... көп ақша ... ол ... өз
пайдасына жарату мақсатымен қашқандығы үшін айыпталған еді. Ол адамның
инабатқа ғана қыянат еткендегін айта ... ... ... ... ... менің айыпкерді қорғауға келтірген дәлелдеріме таң қалды;
сіздің айтып отырғаныңыз айыпкердің айыбын ... емес пе, ... ... ... ... ғой , деді ол. Шынымды айтайын, оның сөзіне
ешқандай жауап таба ... ... ... әр ... ... ... болады ғой,
деп сөздің аяғын жаймашуақтауға мәжбүр болдым.» [48.77] деп ... ... мына ... ерекше көңіл бөле кету ... ... ... что я привожу в защиту обвиняемого довод, как раз ... ... ... сөйлемді «патша менің айыпкерді қорғауға келтірген
дәлелдеріме таң қалды; сіздің айтып отырғаныңыз айыпкердің айыбын ауырлату
емес пе, ... ... ... ... ... ғой , деді ол.» ... сөзді төл сөзге айналдырып, мағынасына да нұқсан келтірген.
Ағылшанша:
«Whoever can there bring sufficient proof that he half ... the laws of his country for ... moons, hath a claim ... ... ... to his quality and condition of life, with a
proportionable sum of money out of a fund ... for that use: ... acquires the title of ... or Legal, which is added to ... but does not descend to his ... And these people thought it ... defect of policy among us, when I told them that our laws ... only by penalties, without any mention of ... ... ... ... ... доказательство того, что он в
точности соблюдал законы страны в течение семидесяти трех лун, получает ... на ... ... ... его ... и общественному
положению, и ему определяется ... ... ... из ... на этот ... назначенных; вместе с тем такое лицо получает
титул снильпела, то есть ... ... этот ... ... к его
фамилии, но не переходит в потомство. И когда я рассказал лилипутам, ... ... ... ... только страхом наказания и нигде не
упоминается о награде за их ... ... ... это ... ... государственного строя.» [21.105] оның ... ... ... кімде-кім жетпіс үш ай бойы мүлтіксіз
орындап келгенін дәлелдей алса, ол адам белгілі дәрежеде ерекше ... ... бар, ... ... ... мөлшерде сыйлық алады, оның үстіне,
өзіне ... (заң ... ... атақ ... ол атақ оның
фамилиясына қосылып айтылады, кейінгі нәсілінің фамилияларына жалғанбайды.
Мен оларға, бізде заң тәртібі жаза мен ... ... ғана ... ... ... ... ... дегенді сөз қылудың қажеті жоқ
дегенімде, ендеше бұл сіздің ... ... ... зор кемшілігі екен
десті лиллипуттар.» [48.77] деп бұл ... ... онша ... Осы
үзіндіде Свифт лилипуттар арқылы өз ойын айтып отырғаныдығын көруге болады.
Бұл ... ... да дәл ... ... ... ... туралы білдіретін
төмендегі сөйлемдерді де аудармашылар дәлме-дәл берген. ... choosing persons for all ... they have more regard ... morals than to great ... for, since ... is ... to
mankind, they believed that the common size of human ... ... to some station or other, and that ... never intended to ... ... of public affairs a mystery, to be comprehended only by ... persons of sublime genius, of which there seldom are three born ... [54.65] ... ... ... ... на государственные и общественные ... ... ... на ... качества, чем на способности и
таланты. Лилипуты думают, что раз уж человечеству необходимы ... все ... ... ... умственным развитием, способны выполнять ту
или другую должность, и что ... ... не ... в ввиду создать из
управления общественными делами тайны, в которую способны проникнуть только
весьма немногие великие ... ... не ... трех в ... деп ... ... мемлекеттік және әлеуметтік қызмет орындарына ... ... ... мен талантынан гөрі оның адамгершілік
қасиетіне көбірек көңіл аударады. Адам баласына басқарушы ... ... олай ... орташа ақыл, есі бар адамдар нендей қызмет ... ... ... ... ... істерінде, әрбір ғасыр сайын дүниеге
үшеуден артық келмейтін ұлы ... ғана ... ... ... ... ... уағыздап көрген емес, дейді лиллипуттар.» [48.78]
делінген.
XVIIIғ. басында Англияда мемлекттік қызметте істейтіндер мен ... ... ... барып тұруға және барлық діни әдет-
ғұрыптарды орындауға міндетті болған. Сол ... ... ... ... ... ... like manner, the disbelief of a Divine Providence renders a ... of holding any public station; for, since kings avow ... be deputies of ... the ... think nothing can be ... than for a prince to employ such men as disown the ... under
which he acteth.» [54.66] Орысша:
«Точно так же неверие в божественное ... ... ... к занятию общественной должности. И в самом деле, лиллипуты
думают, что раз монархи называют себя ... ... то было бы ... ... ... ... на правительственные места ... ... на ... которого действует монарх.» [21.107]
Қазақша:
«Сондай-ақ ... дін ... ... ... ... ... ... дейді. Шынында да, лиллипуттардың ойынша,
патшалар өздерін алланың әмірімен тағайындалдық дейтін ... , ... ... ... отырған беделіне шек келтірушілердің мемлекет
қызметінен орын алуы ... ... ... ... ... ... деп, «дін сәуегейлігіне» деген сөз тіркесінің орынан «құдайдың
құдіреттілігіне» десе болар еді, сол ... ... ... ... тән атаумен емес жай ғана «құдай» деп аударуға болатын еді.
Жоғарыдағы үзінділердің барлығында Гулливер лилипуттардың жақсы әдет-
ғұрыптары, заңдары туралы ... ... енді ... да ... ... ... болатындығын айта отырып, өзінің ... ... ... білдіреді. Ағылшынша:
«In relating these and the following laws, I would only be understood
to mean the original ... and not the most ... ... which these people are fallen by the ... nature of ... ... орысша:
«Описывая как эти, так и другие законы империи, о которых будет речь
дальше, я хочу предупредить ... что мое ... ... ... ... страны, не имеющих ничего общего с ... ... ... ... ... ... ... жерін қазақша:
«Бұл мемлекеттің, кейіннен кеңірек әңгіме болғалы отырған, осы ... ... да ... ... ... ... бәрі де ол ... азып-тозып азғындауынан туған қазіргі замандағы әдет-ғұрыпқа үш
қайнаса сорпасы қосылмайтын ежелгі дәстүрлері екндігін ... ... [48.79] деп «не ... ... ... – үш ... сорпасы
қосылмайтын» сияқты қазақ фразеологизмдерін орынды қолдна отырып аударған.
Саяхаттардың екінші бөлімінде ... ... тап ... ... ... жоқ ... ойынан бір үзінді:
«I now began to be weary and seeing nothing to ... ... I returned gently down towards the creek; and the sea being ... my view, I saw our men already got into the boat, and rowing for life ... ship» [54.88] ... ... ... усталость и не находя ничего ... я ... ... к бухте; море широко открывалась передо мною, и я
увидел, что наши ... уже сели в ... и ... что есть мочи ... к ... [21.89] деп аударған, ал қазақша:
«Шаршаған соң келген жағыма қарай бұрылдым; көк жиекке ұласып көк
теңіз ... ... ... ... Осы ... өзіммен бірге келген
матростардың баркасқа мініп, бар күштерімен ... есіп ... ... бара ... ... [48.114] ... ... открывалась передо мною»
дегенді көк жиекке ұласып көк теңіз маған қойнын ашқан ... ... ... мағынасын бұзып алғандығы көрініп тұр «көк жиекке
ұласып көк теңіз маған қойнын ашқан тәрізденді»
Түпнұсқадағы ... ... ... ... was ... for me to climb this stile, because every step ... foot high, and the upper stone' about twenty. I was ... to find
some gap in the hedge, when I discovered one of the ... in the ... ... towards the stile, of the same size with him whom I saw ... sea pursuing our boat, He appeared as tall as an ordinary ... and took about twenty yards at every stride, as near as I ... [54.89] ... жері ... не по ... было взобраться на эту лестницу, потому что каждая
ступень имела шесть футов вышины, а верхний ...... ... ... щель в ... как ... ... что с соседнего
поля к лестнице ... ... ... же огромный, он был с колокольню, а
каждый его шаг, ... я мог ... ... ... ... ... «twenty yards» дегенді ... ... деп ... ... да «он ярд» деп «не по ... было ... дегенді «одан
қалай асармын!» деп автордың бірқалыпты баяндайтын стиліне нұқан келтірген,
және тағы да мұсылмандарға ғана тән ... ... ... ... ... ар ... ... шамам келмейтін болды, әрбір ... алты ... ... ... одан ... асармын! Қорғанның ар жағына
өтетін қуыс ... ... ... ... ... ... алып адам сияқты
бір алып, іргелес егістен ... ... ... ... Оның бойы мешіт
мұнарасындай көрінді, шамалауымша, он ярд жерді бір-ақ аттайды.» [48.115]
Свифт адам баласының жәндіктерге жасайтын қатігездігін адамдарыдң ... ... ... болатындығы жөнінде адамдарға ой ... ... ... ... ... I ... every moment that he would dash me against ... as we usually do any little hateful animal which we have a mind ... But my good star would have it, that he appeared pleased with ... and ... and began to look upon me as a ... ... to hear me ... ... words, although he could not
understand them.» [54.91] Орысша:
«Ибо я все время был в страхе, что ... ... меня о ... ... ... противное маленькое животное, собираясь ... его. ... моей ... звезде, мой голос и жесты, по-видимому,
понравились ему, и он начал рассматривать меня как ... ... ... ... смысл которой был ему непонятен.» [21.93]
Қазақша:
«Кейбір жеркенішті ... ... алып ... ... ... ұрып аяғымызбен езіп тастайтынымыз сияқты, мені де атып ұра ма ... ... ... ... менің мен ымдаған дене қыймылым алыпқа ұнап
кетсе керек, ... ... ... ... ... ... бірақ
сөздің мазмұнын түсінбеді.» [48.118]
Гулливер алыптармен бетпе-бет келгенде сасқанынан олар үшін ... ... ... ... ... аман ... деп ойлайды. Егер де оның
ақшасы ... ... ... олар ... ... алар еді.
Адамдардың барлық істі ... ... ... Свифт төмендегі
сөйлемдер арқылы білдіреді: ағылшынша:
«Whereupon I made a sign that he should place his hand on the ... then took the purse, and opening it, poured all the gold into his ... were six Spanish pieces of four pistoles each, besides twenty ... smaller coins. I saw him wet the tip of his little finger upon his
tongue, and take up one of my largest pieces, and then another, but ... to be wholly ignorant what they were. He made me a sign to put ... into my purse, and the purse again into my pocket, which ... to him several times, I thought it best to do.» [54.92] ... я сделал знак, чтобы он положил руку на ... ... ... и открыв его, высыпал е нему на ладонь все золото. Там было ... ... в ... ... ... и ... или тридцати монет
помельче. Послюнив кончик мизинца он ... им ... одну ... монету,
потом другую; но видно было, что он остался в ... не ... что это ... Он ... ... мне ... монеты обратно в кошелек и спрятать
кошелек в карман, что я в ... ... ... ... неоднократных
бесплодных предложений принять от меня ... в ... ... ... ... қой деп ... ... алып, ішіндегі алтынды
оның алақанына төктім; әмиәннің ішіде әр қайсысы төрт ... алты ... және ... ұсақ ... бар еді. ... шынашағының ұшын
түкіріктеп, үлкен алтынның біреуін жабыстырып алып, одан соң тағы біреуін
алып ... ... оның не зат ... ... ... ... еді. ... алтынды әмиәнға сал да қалтаңа тық деп ымдады. Алтынды сыйлық ретінде
алғызуға еткен әрекеттерімнен ешқандай нәтиже ... ... ... ... ... ақпаратты дұрыс бермегені болмаса түпнұсқадан көп
ауытқымаған. Ол жерде әмиәнді емес ... ... ... Ал ол жердег ақша –
Пистоль ескі ... ... ... бір фунт ... ... was about twelve at noon, and a servant brought in dinner. It ... one ... dish of meat (fit for the plain ... of ... in a dish of about ... foot ... The ... the farmer and his wife, three children, and an old ... ... were sat down, the farmer placed me at some distance from him on ... which was thirty foot high from the floor. I was in a ... and kept as far as I could from the edge, for fear of falling. ... minced a bit of meat, then crumbled some bread on a ... ... it before me.» [54.92] оның орысша аудармасы:
«Был полдень, и ... ... ... ... ... в ... со
скромной обстановкой земледельца только из одного большого куска говядины
на блюде около двадцати четырех футов в ... За стол сел ... ... трое ... и ... ... Фермер посадил меня около себя на стол,
возвышавшийся на ... ... от ... ... ... с ... высоты, я
отодвинулся подальше от края. Фермерша отрезала ломтик говядины, накрошила
хлеба на тарелку и поставила ее ... ... [21.94] ... ... ... ... ... жетті, қызметші әйел ішіне бір кесек
сыйыр етін салған ... ... төрт фут ... үлкен табақты стол үстіне
әкеп қойды; столдың биіктігі отыз фут ... ... ... өзі, ... үш
баласы және кемпір шешесі тамаққа отырды. Фермер мені стол ... ... ... ... ... бе деп қауіптеніп столдың шетінен жылжып
әріріек отырдым. ... ... ... бір ... ет кесіп, бір үзім ... [48.122] деп ... бұл ... ... ... ... тұрмысынан хабар аламыз бірақ ол жері қазақша аудармада ... ... со ... ... земледельца) , және де
фермердің әйелін қазаққа ғана тән«бәйбіше» сөзімен аударған.
Сол ... ... ішіп ... ... ... тағы бір үзіндінің
ағылшыншасы:
«But advancing forwards toward my master (as I shall henceforth call
him) his youngest son who sat next him, an arch boy of about ten years ... me up by the legs, and held me so high in the air, that I ... limb; but his father snatched me from him, and at the same time ... such a box on the left ear, as would have felled an European troop ... to the earth, ordering him to be taken from the table.» ... ... я подходил к моему хозяину (так я буду называть впредь
фермера), то сидевший подле него ... сын, ... ... ... за ноги и ... так ... что у меня ... дух. К счастию, отец
выхватил меня из рук сына и дал ему ... ... ... ... бы с ... ... эскадрон европейской кавалерии; он ... ... ... стола.» [21.95] деп дәл аударылса қазақша:
«Қожайынға жақындай бергенімді (бұдан былай фермерді ... ... оынң ... ... үш ... тентек ұлы шап беріп аяғымнан ... ... ... ... ... көрінді; әкесі баланың қолынан жұлып
алып, оны шапалақпен тартып-тартып ... де, ... ... ... Сол
уақыттағы балаға тиген шапалақтың даусын ... ... ... ... бір
эскадрон европалық солдат аттарынан түсіп жатыр екен дер еді.» [48.123] он
жасар баланы үш ... деп, ... бы с ... ... ... ... ... сөйлемнің мағынасын бұрмалап «бір эскадрон
европалық солдат ... ... ... екен дер еді» деп аударған. Оны «бір
европалық кавалерияның эскадронын ұшырып түсіретіндей еді» деу керек еді.
Үлкен ... ... ... да ... ... ... ... үзінділерден көре аламыз. Ағылшынша:
«But being afraid the boy might owe me a spite, and well ... ... all children among us ... are to ... ... kittens, and puppy dogs, I fell on my knees, and pointing to the ... my master to understand, as well as I could, that I desired his ... be ... The father ... and the lad took his seat ... I went to him and kissed his hand, which my master took, and made
him stroke me gently with it.» [54.93] оның ... не ... ... в ... ... к себе ... и ... обыкновенно бывают жестоки наши дети к воробьям, кроликам, котятам и
щенкам, я упал на ... и, ... ... на ... ... ... дать ... моему хозяину, что прошу простить ... ... и ... ... ... свое ... Тогда я подошел к нему ... его ... ... ... мой взял и ... ... ею меня.»
[21.95] ал қазақшасы:
«Осы ... ... ... ... мысық пен күшікті қалай
әурелейтіні есіме түсті; менің кесірімнен шапалақ жеген үшін кек ... ... ме деп ... ... ... ... жазығын кешіруін
өтінгенімді білдірмек болып, баланы қолыммен көрсетіп ... ... ... ашуы ... ... ... бала ... орнына отырды.
Мен оның жанына барып қолынан сүйдім, әкесі езу тартып күлді де, баланың
қолымен жайлап қана ... ... [48.123] «я упал на ... ... сиымсыз «қожайынның аяғына жығылдым» деп аударған. Егер ... ... ... ... ... отырса ол қожайынының аяғына
қалай жығылады. Жай ғана ... ... ... ... еді.
Свифт оған аса мейірімді болған, күтушісі болған кішкене қыздың
бейнесі арқылы өз әйелі Эстер ... ... болу ... Ол ... Эстер тоғыз жаста еді. Кейбір зерттеушілер Гулливерге аса қамқор
болған фермердің ... ... ... осы Эстерге теңейді. Ол қыз ... ... ... young girl was so handy, that after I had once or twice ... my clothes before her, she was able to dress and undress me, though ... gave her that trouble when she would let me do either ... была на ... ... что ... раз или два, как ... ... и сама одевать и раздевать меня , но я ... ... ее ... и ... ... она ... мне делать то
и другое самому.» [21.100]
«Ол қыз өте зейінді еді, ... ... ... рет ... ... мені өзі киіндіріп, шешіндіретін болды. ... мен оның ... ... шешіну сияқты жұмыстарды өзім істетінмін.»[48.130]
Қзақаша аудармасында «өзі киіндіріп, шешіндіретін болды. Бірақ мен ... ... деп ... әкеліп отыр. Негізінде автор
ол қыз оны ... алар еді ... ... оны ... ... айтқысы
келіп отыр. Аудармашы ойды дұрыс түсінбеген.
Ағылшынша:
«She gave me the name of Grildrig, which the family took up, ... the whole kingdom. The word imports what the Latins ... the Italians ... and the English ... To her ... owe my ... in that country: we never parted while I was
there.» [54.97] mannikin. – адамсымақ, кішкентай тірі жан, ... ... ... ... жасанды түрде өсіріп шығуға болады деп
есептеген (бұл қазақшасында жоқ). ... ... дала мне имя ... ... ... за мной ... в
семье, а потом и во всем королевстве. Это слово означает то же, ... ... ... homynceletino и английское mannikin. Я
был обязан главным образом ей сохранением своей жизни в этой ... ... не ... во все ... ... ... ... [21.100]
«Ол маған Грильдриг деп ат қойды. Мен корольдікте жүргенімде осылай
атығып кеттім. Осы қыздың қамқорлығы ... еш ... ... ... ... Соның үшін мен қызға үлкен борыштымын да.» [48.131] ... ... бір ... ... ... тастаған.
Гулливер алыптар елінің королімен алғаш кездескенде оны ол ... адам деп ... сол ... оның намыстанып кетіп сөз
сөйлеуінің ағылшыншасы:
«After this decisive ... I ... to be heard a word ... I applied myself to the King, and assured his Majesty, that I ... a country which abounded with several millions of both sexes, and of
my own stature; where the animals, trees, and houses were all ... and where by ... I might be as able to defend ... to find ... as any of his Majesty's subjects could do ... I took for a full answer to those ... ... ... этого заключительного решения я попросил позволения сказать
несколько слов. Обратившись к королю, я уверил его ... что ... ... населенной миллионами существ обоего пола одинакового со мной
роста, где все животные, ... дома ... ... ... и где, вследствие этого, я также способен защищаться и ... как ... это ... ... ... его ... так что все
аргументы господ ученых несостоятельны.» [21.109] қазақшасы:
«Бұл қорытындыдан кейін бірнеше ауыз сөз ... ... ... ... ... ... ... жерімде бойлары менің бойыммен тең бірнеше
миллион екі жынысты жан ... өмір ... ... ... да, ... да
және үйлер де өздеріне лайық тиісті мөлшерде кішкене ... ... ... ... ... ... бар, олай болса сіздің қол астыңыздағы
адамдар сыяқты баспана жасап аларлық, өмір ... ... ... аларлық
менің де қабілетім бар; сіздің данышпан мырзаларыңыдың дәлелдері ... айта ... ... [48.146] деп ... ... мыслдардан ақпараттың дұрыс берлімегендігін ... knives were twice as long as a scythe set straight upon ... ... ... ножи были в два раза ... ... ... если ее выпрямит
на рукоятке.» [21.111]
«Оның ас пышағы біздің шалғыорақтай алты есе болар деп ... ... екі есе ... алты есе деп ... is the custom, that every ... (which, as I have re observed,
was their Sabbath) the King and Queen, with the royal issue of both ... together in the ... of his Majesty, to whom I was now become ... favourite.» [54.106] орысша:
«Каждую среду (которая, как я уде сказал, была их воскресеньем)
король, ... и их дети ... ... ... в ... ... ... фаворитом которого я теперь ... ... ... ... ... күні сәрсембі болатынынын жоғарыда
айтып өттім) корольдің өз семьясы және көрнекті төрелерімен ... ... ... ... [48.150] Бұл ... «мейрам» дегеннің орынан
«жексенбі» деу керек еді, ал «көрнекті төрелерімен» ... сөз ... ... ... ... кезі, өзінің отанының, қоғамының кемшіліктерін әлі
түсінбеген, болып жатқан оқиғаларды дұрыс деп есептейтіндігі соншалықты
алыптар еліндеде оө ... ... ... ... ... өзі ... оған алыптар тек күліп қана қояды. Ағылшыншасы:
«But I confess, that after I had been a little too copious ... of my own beloved country, of our trade, and wars by sea and ... our schisms in ... and parties in the state; the ... of his
education prevailed so far, that he could not forbear taking me up in ... hand, and stroking me gently with the other, after an hearty fit ... asked me, whether I were a Whig or Tory» [54.107] ... ... ... я ... ... о моем любезном
отечестве, о нашей торговле, войнах на суше и на ... о ... и ... ... коль не ... - ... ... что в нем
заговорили предрассудки ... - взял меня в ... руку и, ... с ... ... спросил, кто же я: виг или ... ... ... мен ... сүйікті таным туралы, ондағы сауда,
құрғақтағы мен теңіздегі соғыс, ... дін ... және ... ... әңгімемді кетіңкіреп жіберіппін; оның қанына қатқан ескішілдік
тәрбиесі ояна ... ... ... тұра алмай мені оң қолына көтеріп алып,
сол қолымен сыйпай отырып мені кім деп ... ... ... ба, ... ... ба? Деп қарқылдап күліп жіберді.»[48.150] деп аудармашы
соңғы сөйлемнің мағынасын түсінбеген король Гулливерден қай ... ... ... ... ... ... өзі ... сұрап отырғандай болып
көрінеді,оны былай беру керек еді: ... кім ... ... вигпін бе
әлде торимін бе?»
Алыптар елін суреттейтін тараудың басындағы сөйлемдерді қазақ тілінде
біраз бұрмалап ... ... country ... proposal for ... modern ... ... palace, and some account of the metropolis—The Author's way of
travelling—The chief temple described.» [54.110] ... жері ... ... ... ... ... ... Королевский дворец и несколько слов о ... ... ... ... ... ... [21.116] деп ... қазақшада:
«Алыптар елін суреттеу. Автордың ... ... ... ... ... және ... туралы бірір сөз. Автордың саяхаттау
тәсілі. Бас министрді ... [48.156] ... ... ... «Описание главного храма» деген соңғы сөйлемді мүлдем басқаша ... ... деп ... ... Тағы да бір ... ... ... ағылшыншасы:
«I saw one of them in a dish at the King's table, which passed for ... but I did not observe he was fond of it.» ... ... ... кита ... величины на блюде за ... но я не ... ... это ... ... королю.» [21.118]
орысшасы дәл аударсылған, ал қазақшасы:
«Бір күні бір ... ... ... тарелкесінде көрдім, оны ерекше
тамақ ретінде әкеліп ... еді, ... оны ... ... ... көре ... [48.158] ... деген сөз арқылы
түпнұсқадаға нақты ақпаратты белгісіз ... ... ... ... ... ... түсініктеме беріп жіберген:
«I reckoned our coach to be about a square of ... ... ... so high; however, I cannot be very exact.» [54.111]
«Мне кажется, что наша ... была не ... ... но ... ... ... я не могу ... за точность моих сравнений.»
[21.118]
«Біздің күймеміз ... ... ... ... ... кіші емес ... ... ондай биік емес-ау деп шамаладым,
дегенмен, осы теңеуімді ... ... деп айта ... ... ... ... суреттеу арқылы Англияағы қайыршылардың
жай көзге көріне бермейтін, билеуші топтар байқай ... ... ... ... да ... сипаттаған жері екі тілге де ... ... ... day the ... ordered our coachman to stop at several ... the beggars watching their ... crowded to the sides of ... and gave me the most horrible spectacle that ever an European ... There was a woman with a cancer in her breast, swelled to ... size, full of holes, in two or three of which I could have ... and covered my whole body. There was a fellow with a wen in ... larger than five wool-packs, and another with a couple of ... each about twenty foot high. But the most hateful sight of all ... lice crawling on their clothes. I could see ... the limbs ... vermin with my naked eye, much better than those of a European ... a ... and their snouts with which they rooted like ... were the first I had ever beheld, and I should have been curious
enough to dissect one of them, if I had proper ... (which ... left behind me in the ship) although indeed the sight was ... that it ... turned my ... [54.111] Орысшасы:
«Однажды гувернантка приказала кучеру ... ... ... этим ... по ... ... ... нищие, и тут
для моего непривычного европейского глаза открылось ... ... ... них была ... ... раком; ее грудь была чудовищна вздута, и
на ней зияли раны такой величины, что в две или три из них я ... ... и ... там ... У ... нищего на шее висел зоб
величиной в пять тюков шерсти; третий стоял на ... ... ... ... ... каждая. Но омерзительнее всего было видеть вшей, ползавших
по одежде. ... ... я ... лапы этих ... ... ... чем
мы видим в микроскоп лапки европейской вши; так же ясно я ... их ... они ... как ... В ... раз в ... я ... подобных
животных, и я бы с большим интересом анатомировал одно из них, ... ... что ... их вид возбуждал во мне тошноту, если бы у меня были
хирургические инструменты ... к ... ... ... ... ... қала аралап келе жатқынмызда дүкен алдына тоқтауымызға тура
келді, сол ... ... ... ... ... ... Мұндайға
үйренбеген европалықтың көзіме мына көрініс біртүрлі жеркенішті ... ... ... рак ... ... ... ісіп кеткен
әйелдер де бар екен, егер де олардың ... ... ... ... ойдым тыртығына жата кетсем көрінетін емеспін. Енді біреуінің
мойнында ұрасы бар, ... бес тай ... ... ... ... тұр.
Тағы біреуінің биіктігі жыйырма футтан келетін ағаш аяғы бар еді. ... ... ... түрлері былай тұрсын, әсіресе киімдерінің ... ... ... ... ... Европа битерінің табанын
микроскоп арқылы қарағанымызда ғана анықталып, көре ... ... ... табаны менің жай көзіме де ап-анық көрінді. Ол паразиттердің
жер қазған шошқа сияқтанып мына ... ... ... жатқан
тұмсықтары да ап-анық көрінді. Бұл ... ... ... ... осы еді. ... түрінен жүрегім айный тұрса да , біреуін сойып ... ... не ... ... ... баяғы корабльде қалып қойған
болатын.» [48.160]
Ал адамның ... ... ... ... ... ... ... айтатын жерлерін қазақ ... ... ... ... ... мысалдардан көре аламыз:
«In the meantime there suddenly fell such a violent shower of ... I was ... by the force of it struck to the ground: and when ... down, the ... gave me such cruel banes all over the body, as if
I had been pelted with ... ... временем внезапно разразился такой страшный град, что я
немедленно был ... им на ... и, ... я ... ... ... ... меня по всему телу, точно теннисные мячи.» [21.122]
«Күтпеген жерден дауылдатып бұршақ жауды, бұршақтың ... ... ... ... ... жықты, ірілігі футбол добындай бұршақтар
сабалап сілейтті де салды.» [48.166] бұл ... ... ... ... емес ... ... ... сәйкес келмейді.
«I likewise broke my right shin against the shell of a snail, which ... to stumble over, as I was walking alone, and thinking on ... ... так же, ... раз в одиночестве и вспоминая мою бедную Англию,
я споткнулся о раковину улитки и сломал себе голень правой ноги.» [21.123]
«Тағы ... ... ... жападан-жалғыз бишара болған Англияны ойлап
келе жатып, ... иір ... ... оң ... ... ... «раковину улитки» мен «шаянның иір ... ... екі ... оны ... ... деуге болар еді.
Ао Гулливерді алыптардың пілдей маймылы алып қашып кетіп әбден
мыжғылағанда, ... ... тек ... дегендей өзінің шамасына
қарамай өркөкіректенуін жазушы керемет келеке етеді: Ағылшыншасы:
«And as for that ... animal with whom I was so lately ... was indeed as large as an ... if my fears had suffered me ... as make use of my hanger (looking fiercely and clapping my hand upon
the hilt as I spoke) when he poked his paw into my chamber, perhaps ... have given him such a wound, as would have made him glad to ... with more haste than he put in. This I ... in a firm tone, like ... who was jealous lest his courage should be called in ... my speech produced nothing else besides a loud ... which ... respect due to Majesty from those about him could not make ... This made me reflect how vain an attempt it is for a man ... doing himself honour among those who are out of all degree ... or ... with him. And yet I have seen the moral of my ... very frequent in England since my return, where a ... varlet, without the least title to birth importance, and ... upon a foot with the greatest persons of the ... ... ... же ... чудовища, с которым мне недавно пришлось иметь дело
(обезьяна в самом деле величиной была со слона), то, не ... меня ... ... тесаком (произнося эти слова, я стал в ... и ... за ... ... я ... ... нанес бы ему
страшилищу, ... оно ... лапу в мою ... ... рану, что оно
радо было бы как можно скорее убраться от меня. Все это я ... ... как ... ... ... о том, чтобы не возникло никаких
сомнений насчет его храбрости. И все же речь моя ... лишь ... ... от которого они не могли удержаться, несмотря на все ... ... Это ... меня на ... ... о ... ... добиться
уважения к себе со стороны людей, стоящих неизмеримо выше нас. ... ... ... я очень часто наблюдал по приезде в Англию, где
какой-нибудь ничтожный и презренный плут, ни ... ... ни ума, ... ... ... ... ... на себя важный вид и
ставить себя на одну ногу с ... ... в ... ... ... ойда жоқ ... ... ойлануға шамам келмей сасып
қалдым, әйтпегенде ол жануардың ... ... да ... ... ... бар еді) сыйын беретін едім, маймыл ящигімнің ... ... ... ... әскери адамдарша кортигмнің сабын шап беріп ... ... ... ... ... тезірек кеткеніне өзі де қуанар еді,
деп жауар қайырдым. Бұл істі ... ... ... ... ... етіп, жүзімді суыққа салып, даусымды қатты шығарып сөйледім.
Патша алдында дауыс ... күлу ол ... ... ... ... сонда да болса менің соңғы сөздерім ондағылардың қыран-топан
күлуге ... ... Мен ... адамдармен мүлде теңдестігі жоқ адамдардан
сый-құрмен көремін деген әурешілік әрекетім өзімді қайғылы қыялға ... ... ... ... Англияға қайтқан соң анықтала түсті. Неге
десеңіз, тегінде адамгершілігі жоқ, ақыл есі ... емес ... ... ... ... жоғары санап, мемлекеттің маңызды
адамдарымен теңгелгісі келетінін ... [48.178] деп ... өз ... ... ... ... ... аудармада сақталған.
Қорытынды
Қорыта келе айтатын басты мәселенің бірі – ... ... ... ... ... ... тікелей , орыс тілі арқылы
кеткен қателіктерсіз, қазақ тілінің заңдылықтарын бұзбай аударып, ... ... ... деп есептейміз. Ең болмаса қазіргі бар
нұсқасының өзін редакциялап, яғни өңдеп, ... ... ... ... ... ... ... кеткен
қателіктерді жөндеп қайта басып шығару керек деген тұжырымға келдік.
Сонымен қатар, көркем шығармадағы психологизм мәселесіне ... ... ... т.б. сияқты қазақ ғалымдардың
пікірлерін аударма тәжірибесіне қатысы сараланды. ... ... ... әдебиеттер алғаш рет жүйеленді.
Алғашқы тарауда ... ... ... ... “гротеск”, “памфлет”, “сарказм” сияқты ... ... ... барысындабұл ұғымдарға ерекше мән беру қажеттігі айтылды.
“Д.Свифттің өмірі мен шығармашылығы, XVII- XVIII ғ.ғ. ... ... ... деп ... ... ... Жазушының
психологиялық және идеялық көзқарастары анықтау үшін Свифттің өмірі мен
шығармашылығы, Англияның сол ... ... ... ... ... ... зерттеп, салыстырып, талдау үшін сол кезеңдегі тарихи
фонды, автордың көзқарасын, ... ... ... білуіміз қажет
болды. Сонымен бірге жұмыстың тақырыбына сәйкес «Гулливердің саяхаттары»
романы ... ... ... өнері туралы мәліметтер берілді. Романның
жазылу тарихы, сол кездегі жазушының жағдайы ... ... ... ол
туралы ғалымдардың айтқан пікірлері, әр төрт бөлімнің ерекшеліктеріне,
қозғаған мәселесіне, ... ... ... ... ... ... ... қазақ тіліне аударылуының тарихы мен тәжірибесі” деп
аталатын тарауда психологизм мәселесіне оның ішінде романдағы психологизмге
тоқталып, оны аудару барысында бір ... ... ... ... ... қорытындыға келдік, өйткені жазушы әрбір сөзге ... ... ... өз ойын ... ... ... ... теориясының кейбір
мәселеріне , оның ішінде көркем аударманы ... ... ... мен ... ... талаптар жөнінде сөз болды.
Аудармашылар төмендегілерді орындауға тиісті:
... ... ... ... ... тану ... ... психологизмді сезіне білу;
• Аудармашы жаңа тілдік мәтін негізінде шығарманың эстетикалық және
композициялық ... ... ... ... ... ... өз ана тілінен шет тіліне немесе шет ... ... ... ... ... ... ... Түпнұсқаны қабылдау үрдісінде аудармашы оны аудара ала ма, ... ... көз ... ... ... ... ... жағдайда, оны қаншалықты деңгейде
сапалы, сәйкес, баламалы, шынайы, дәл, ... ... ... көз ... алмайтындықтан, асығыстық, шалалық, немқұрайлықтан
аулақ болу;
• Аудармашыға аударылатын ... ... бар ... ... сипатымен жеткізу; басты
міндет.
Көркем аударманың негізгі ... ... ... бола ... елдің ұғымына, түсінігіне сіңе алатындай, көркем ... ... ... ... ... ... кеңістіктік ерекшеліктерді
мүмкіндігінше дәл бере алатындай аударма қалыптастыру. Бұл ... ... шығу үшін ... мынадай принциптер қадағалануы шарт.
1. Аудармашының шеберлігі
2. Тәржімаланатын әдебиеттің ерекшелігін ескеру
3. Түпнұсқа мен аударманың жасалу кезеңі
4. Аударма тәсілі немесе ... ... ... ... ... ең ... ... «Гулливердің саяхаттарындағы»
психологизмнің қазақ тіліндегі аудармада берілуін қарастырып, ... ... ... ... ... ... аудару принципіне,
стиліне, шеберлігіне баға берілді. Түнұсқа мен аударма ... ... ... ... ... ондағы негізгі автордың айтайын
деген ойы ... ... ... ... баға берілді.
Түнұсқаларды талдау зерттеу барысында көз жеткізгеніміз, яғни ... ... тек орыс ... ... ғана ... жоқ, ... де салыстырылып, мынадай қорытындыға келдік роман
орыс тілінен сатылай аударылғандықтан негізгі ойдан ауытқу, ... ... дәл ... сияқты кемшіліктер кездеседі.
Романды аудару барысында аудармашы көп еңбектенген, дегенмен, қазақың
тілдік заңдылықтарынан өзгеше, бөлек тілден аударылғандықтан ... ... ... ... ... бойынша аударған, сондықтан қазақ тіліне
біраз нұқсан келген. Бір жағынан аударма ... ... ... көптеген сөздер аударылмай сол қалпында берілгендігіне,
қазіргі талаппен қарасағанда фонетикалық қате ... ... ... ... де оны ... деп ... ... шығарманы аударғанда аудармашы Д.Свифттің шығармашылық
тұлға ретіндегі ерекшеліктерін ескеру керек еді. Өйткені оның шығармасында
қозғаған мәселелері билеуші топтардың арасындағы ... ... ... жағымпаздық, пайдакүнемдік, ашкөздік, мансапқорлық т.б. қасиеттерді,
сонымен бірге әдебиетті, ғылымды, дінді өз мүдделеріне пайдалануы, ... еш ... ... адам ... ... ... ... қазіргі қоғамннан да таба ... ... ... ... та, тікелей де, кейіпкердің сөздері, ойлары арқылы да,
автордың сөздері арқылы да ... яғни онда ... әрі ... ... бар. Ал ... кейбір сөздерді, сөйлемдерді,
ұғымдарды, ойларыд ... ... ... ... ... ... қалған жерлері де кездеседі. Сондықтан жоғарыда айтып
кеткендей бұл шығармадағы психологизмді аса ... ... деп ... ... ... ... психологиялық ахуалға, жағдайға,
тартытарға, суреттемелерге, баяндауларға назар ... өте ... ... ... тізімі
1. Аладшева А. Аударматану: лингвистикалық және лингвомәдени
мәселелері. ... ... 1998. – ... Алдашева А.М. Аудармадағы баламалылық // ҚазҰУ Хабаршысы.
Филология сериясы. – 2004.- №4.
3. Алпысбаев Қ.Қ., Қазыбек Г.Қ. Қазақ аудармасының теорисы мен
тәжірибесі. Оқу ... ... ... ... 2001. – ... ... А.Н., Қазыбек Г.К. Теоретические проблемы литературного
перевода: учебное пособие. Алматы: 1998
5. Алтыбаева С.М., Маданова М.Х. ... ... и ... ... 2000
6. Англо-русский словарь. М.: Советская энциклопедия. 1971-848с.
7. Айтбаев Ө. Аудармадағы фразеологиялық құбылыс. Алматы: Ғылым, 1975-
228б.
8. ... Т. ... ... ... жолдары.- А.: Мектеп, 1983.
9. Аударма теориясы мен тәжірибесінің және салыстырмалы ... ... ... ... ... ...... Аникин Г.В., Михальская Н.П. История английской литературы. М.:Высшая
школа, 1985-431с.
11. Әдебиеттану. Терминдер сөздігі (Құраст. ... ... Ана ... 1998 – ... ... Я.С. Язык и перевод. М.: Междунар. Отношения, 1975г.
13. Бельгер Г. Ода переводу. Алматы: Дайк пресс, 2005.–418б.
14. Вургафт Е. ... ... ... М.: ... ... В.С. Лексические вопросы перевода художественной ... ... ... Н.К. ... ... М.: ... МГУ, 2004
17. Гачичеладзе Г.Ф. Введение в теорию художественного перевода. Тблиси,
1970
18. Дубашинский И.А. ... ... ... ... И.А. Путишествия Гулливера.М.: Высшая школа,1969 – 111с.
20. Дейч А.И. и ... Е.Д. ... М.: ... Газ. ... 1933 ... ... Свифт. Путешествия в некоторые отдаленные страны ... ... ... хирурга, а потом капитана нескольких
кораблей. ... с ... под ... ... Москва:
Государственное издательство художественной литературы , 1947. – 653с.
22. Джонатан Свифт. Сказка ... ... ... ... ... 1976. – 303с.
23. Комиссаров В.Н. Общая теория перевода. М.:Че Ро, 1999. – ... ... А.М. Абай ... ... ... ... ... филология сериясы, 2006. №3
(93)
25. Қожакелдинов С. Таңдаулы аудармалар және бір аударма туралы пікірлер.
Алматы.2002 – 28б.
26. ... Г.Қ. ... ... ... Оқу құралы – Алматы: Қазақ
университеті, 2005.–213б.
27. Левый Л. Исскуство перевода. М.: Прогресс, 1974. – 397с.
28. ... ... ... и ... М.: НПК ... ... ... М.Ю. Путишествие в некоторые отдаленные страны, Мысли и
чувства Дж. ... ... ... а ... воина в нескольких
сражениях. М.: Книга, 1986 – 286с.
30. Мадзигон М.В.Джонатан Свифт ... ... ... ... ... ... ... одинадцатый. М.: Советский писатель,
1977 – 555с.
32. Муравьев В.С. Джонатан Свифт.М.: Просвещение, 1968 – ... ... В.С. ... с Гулливером. М.: Книга, 1972 – 207с.
34. Майтанов Б. Қазақ романы және психологиялық талдау. Оқу ... ... ... – 336б.
35. Миньяр-Белоручев Р.К. Как стать переводчиком? М.: Готика, 1999г.
36. Нерсесова М.А. Джонатан Свифт. М.:Знание, 1967 – ... ... Ж. ... ... ... бойлаған Ә.Кекілбайұлы
прозасындағы психологизм. Ел мәдениеті, 2006. ... ... ... ... ... ... ... Попович А. Проблемы художественного перевода. 1987г.
40. Пірәлиева Г. ... ... ... ... ... ... 2003. – ... Пірәлиева Г. «Бесатар» повесіндегі псимхологизм мәселелері. А.Яссауи
университетінің хабаршысы, 2003. ... ... Т. ... адам ... айнасы. Жалын, 1993. №11-12
43. Рахымжанов Т. Романның ... ... ... ... ... ... Я.И. ... перевода и переводческая практика. М.: 1974
45. Савельева В.В. художественный текст и художественный мир: - ... ... ... Ә. Сөз ... ... ... – Астана: Аударма 2008 – 328б.
47. Сагандыкова Н. Основы художественного перевода. Учебное ... ... ... 1996. – ... ... Д. Лемюэль Гулливердің саяхаттары. Роман. Орысшадан ... ... 1951. – ... ... Л. «Безумие» доктора Свифта. Вопросы литературы, 1977. №2
50. Тарақов Ә.С. ... ... және ... Оқу ... ... ... ... 2005.– 60б.
51. Талжанов С. Аударма және қазақ әдебиетінің мәселелері. Алматы: 1975 –
286б.
52. Урнов Д.М. ... и ... ... двух ... ...... ... А.В. Основы общей теории перевода (Лингвистические проблемы).
М.: Высшая школа, 1983. – ... Jonathan Swift. ... Travels. Moscow: Higher school ... 1973.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 105 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Джон Локк еңбегінде жан туралы6 бет
Джон Локктың педагогикалық теориясы5 бет
Джон Мейнард Кейнстің экономикалық теориядағы жалпы орны26 бет
Джон Ф. кеннеди саясаткер және дипломат45 бет
Мишель Монтень және Джон Дьюйдің тәрбие мен оқу туралы ойлары10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь