Оңтүстік Қазақстан облысының демографиялық жағдайы

Кіріспе
1. Оңтүстік Қазақстан облысының демаграфиалық жағдай.
2. Шет ел қазақтарының оңтүстік Қазақстан облысына оралуының қазіргі кезеңдегі кейбір мәселелер.
3. Мигранттарды әлуметтік қорғаудың бүгіні мен болашағы.
Қорытынды.
Схемалар,таблицалар, диограммалар.
Әдебиеттер.
Қазақстан Республикасы көші-қон саясатының 2007-2015 жылдарға арналған осы тұжырымдамасы (бұдан әрі – Тұжырымдама) еліміздегі көші-қон процестерін басқарудың қолданыстағы бағыттарын жетілдіруге және оның сапалы жаңа бағыттарын дамытуға бағытталған. Бұл Тұжырымдамада көрініс тапқан көші-қон саясатының стратегиясы әлемдік шаруашылық байланыстарға Қазақстанның барынша кірігуі жағдайында еліміздің бәсекеге қабілеттілігі көбінесе адами әлеуеттің саны және сапасымен анықталатынынан негіз алады. Адамның жүріп-тұру еркіндігінің жалпы қабылданған құқықтарын негізге ала отырып, Тұжырымдама жалпы мемлекеттік мүдделерді іске асыру контексінде таяудағы орта мерзімді және ұзақ мерзімді перспективаға арналған көші-қон процестерінің негіздерін айқындайды.
Тұжырымдама еліміздің әлеуметтік-экономикалық дамуының ұзақ мерзімді «Қазақстан-2030» стратегиясына негізделеді және Президентіміз Н.Ә.Назарбаевтың 2006 жылғы 1 наурыздағы «Қазақстанның бәсекеге барынша қабілетті 50 елдің қатарына кіру стратегиясы» атты Жолдауына сәйкес, халықтың көші-қоны саласындағы негізгі бағыттарды білдіреді. Ұлттық бірегейлікті сақтау мақсатында Тұжырымдама ел келбетін ескеріп, көп ұлтты Қазақстанның этникалық, азаматтық алдыңғы тарихы ескеріле отырып іске асырылатын болады.
Қазақстан Республикасының жаңартылған көші-қон саясатының мақсаты – еліміздің ұлттық бірегейлігі мен қауіпсіздігін сақтау және дамыту шеңберінде заңсыз көші-қонды азайту мен селективтік көші-қонды қалыптастыру жолымен көші-қон процестерінің келеңсіз салдарын азайту болып табылады.
Комитет құрылған күннен бастап өткен кезеңде нормативтік-құқықтық база толықтай тексеріліп, «Халықтың көші-қоны туралы» заң әзірленді және өзгерістер мен толықтырулар енгізілді. Келуі бойынша қоныс аударушылардың шығыстарды өтеудің және тұрғын үй сатып алуға қаражат пен біржолғы жәрдемақы бөлудің жаңа Ережесі бекітілді.
        
        Оңтүстік Қазақстан облысының демографиялық жағдайы.
Жоспар
Кіріспе
1. Оңтүстік Қазақстан облысының демаграфиалық жағдай.
2. Шет ел қазақтарының оңтүстік Қазақстан облысына ... ... ... ... ... ... қорғаудың бүгіні мен болашағы.
Қорытынды.
Схемалар,таблицалар, диограммалар.
Әдебиеттер.
Қазақстан Республикасы көші-қон саясатының 2007-2015 жылдарға арналған осы
тұжырымдамасы ... әрі – ... ... ... ... қолданыстағы бағыттарын жетілдіруге және оның ... ... ... ... Бұл Тұжырымдамада көрініс тапқан көші-қон
саясатының стратегиясы әлемдік шаруашылық байланыстарға ... ... ... ... ... қабілеттілігі көбінесе адами
әлеуеттің саны және сапасымен анықталатынынан негіз алады. Адамның ... ... ... қабылданған құқықтарын негізге ала отырып,
Тұжырымдама жалпы мемлекеттік ... іске ... ... ... ... және ұзақ ... перспективаға арналған көші-қон
процестерінің негіздерін айқындайды.
Тұжырымдама еліміздің әлеуметтік-экономикалық дамуының ұзақ ... ... ... және ... 2006 ... 1 ... «Қазақстанның бәсекеге барынша
қабілетті 50 елдің ... кіру ... атты ... ... көші-қоны саласындағы негізгі бағыттарды ... ... ... ... ... ел ... ... көп ұлтты
Қазақстанның этникалық, азаматтық алдыңғы тарихы ескеріле ... ... ... Республикасының жаңартылған көші-қон саясатының мақсаты –
еліміздің ұлттық бірегейлігі мен ... ... және ... ... ... ... мен ... көші-қонды қалыптастыру
жолымен көші-қон процестерінің келеңсіз салдарын азайту болып табылады.
Комитет құрылған күннен бастап өткен ... ... ... ... ... ... ... заң әзірленді және
өзгерістер мен толықтырулар енгізілді. Келуі бойынша қоныс аударушылардың
шығыстарды өтеудің және ... үй ... ... ... пен ... ... жаңа Ережесі бекітілді.
Көші-қон тарихында бірінші рет заманға ... ... ... база ... Әр ... адам сол ... ... соның
арқасында мемлекеттен көмек алу есебі, ел ішіндегі бір қоныстан басқа
мекенжайға ... ... ... ... есебіне кіру-
кірмеуі, тағы да басқа ... ... анық ... ... Егемендік алған алғашқы жылдары шетелден бір-екі отбасы көшіп келгеннің
өзінде бөркімізді ... атып ... ... ... ... ... ... 15
мың отбасыға дейін квота бөлініп отыр. Дегенмен біздің оралмандарымыз сол
квотаны тиімді пайдаланып жүр ме? Оралмандардың тек ... ... ... ... да ... талдау, бақылау жасала ма?
– Иә, жыл ... өз ... ... көшіп келіп қоныстанып жатқан
қандастарымыздың санының көбеюі қуанышты жағдай.
Мемлекетіміздің шетелдерде ... ... ... үшін ... есік» саясатын
жүргізуіне байланысты, олар ... ... ... ... келіп қоныстануда. Оралмандар иммиграциясының квотасы халық
санының өзгеруіне, елдің экономикалық және ... ... ... ... анықталады. Квотаның көлемі ҚР Президентінің жарлығымен бекітіледі.
1993 жылы ... рет ... ... ... ... Осы ... ... отбасының көшіп келуіне мүмкіндік берді. 90-жылдары квотаның көлемі
едәуір өзгерді, 1999-2000 жылдары 500 отбасына дейін ... 2002 ... ... ... ... ... көлемі 2005-2007
жылдарға, әр жылға 15000 отбасына дейін жоғарылады.
Тәуелсіздікке қол жеткізген тұстағы атқарылған ... ... бірі ... ... тарихи отанына оралуына құқықтық тұрғыдан негіз
қаланып, сыртқы көші-қон жұмыстарының қолға ... еді. ... ... ... жайғастыру және ... ... ... ... ... игі шараларды жүзеге асырып ... жаңа ... ... ... және ... ... басты назарда ұстап келеміз.
Біздің белгілейтін оралмандар иммиграциясы квотасының басқа елдердегі
жүйелерден айырмашылығы ... ... ... ... енгізілуі
оралман отбасыларының елге кіруіне және ол ... ... өмір ... ... ... ... да ... енгізілмеген оралмандар
отбасылары көбейіп отыр.
Әрине, әр қазақтың Қазақстанға тұрақты тұру мақсатымен ... ... ... ... ... сай елімізге кім келіп жатқаны
бәрібір емес. Осыған байланысты ... ... ... ... ... ... ... көшіп келу квотасына енгізіліп отыратын оралмандардың
жасына, білімділігіне, ... және ... ... баса ... осы ... ... қабылданатын болады.
– «Көші-қон туралы» заңға өзгеріс енгізіліп, мемлекеттік бюджеттен ... ... ... қаражат 2007, 2008, 2009 жылдары оралмандардың
қалыптасу орталықтарын құруға бөлінді. Сонда 15 жылдан ... ... ... ... елге ... ... жаңа ... бейімдеу
орталықтарының жұмыс жасамағаны ма? Жаңа орталықтың қандай мүмкіншіліктері
болады?
– Жоғарыда аталған заң жобасы, ... деп тану ... ... мен
оралмандарды бейімдеу және кіріктіру ... ... ... ... ... ... ... және белгіленген ... ... келу ... ... ... ... жобасына «... – бейімдеу қызметтері – құқықтық кеңес беруді, тіл
үйретуді, ... ... ... ... және ... арттыруды
қоса алғанда, оралмандарды бейімдеу және кіріктіру орталықтарында ... ... ... көрсетілетін қызметтер кешені; – оралмандарды
бейімдеу және кіріктіру орталықтары – ... ... ... және ... ... ... ... арналған орын» деген
жаңа ұғымдар енгізілді.
Қазіргі уақытқа дейін жұмыс істеп тұрған орталықтар 2-3 ... ... тек қана ... ... ... ... ... және
интеграциялық қызметтер көрсету мүмкіндіктері болмаған, сондай-ақ заңды
түрде бекітілмеген болатын.
Аталған нормаларды қабылдау бейімдеу және ... ... үшін ... жасауға және оларды заңды түрде бекітуге, сондай-ақ оларға
бейімдеу және интеграциялық қызметтер көрсетуге ... ... ... ... үшін ... ... ... актілерінің жобаларын
дайындау жөнінде жұмыс жүргізілуде. 2008 жылдан бастап Маңғыстау облысында
үлгілік жобаларды салу жөнінде қаржы-қаражатын бөлу ... ... ... ... ... ... жағалауы осы жаңа ортаға
бейімдеу орталықтары жұмысының мардымсыздығынан емес пе?
– Жоқ, бұл жағдай ... ... ... жұмысының мардымсыздығынан
емес. Қазақстанға көшіп ... ... ... ... ... ... ... қоныстануда. Олардың таңдауына ешқандай шек
қойылмаған. Квотаға енгізу ... ... де қай ... ... ... ... ... Қазақстан облысында оралмандардың
басым бөлігі тұрады (145 224 адам). Бұл шамамен Қазақстанда тұрып ... ... 24 ... ... Екінші орында оралмандар саны бойынша
Алматы облысын көрсетуге болады. Бұл жерде 87 260 адам ... ... – 14,4 ... Маңғыстау және Жамбыл облыстарында 75 777 (12,3
пайыз) және 60 944 (10 пайыз) оралман тұрады.
Мұндай қоныстандыру ... ... ... ... квота өңірлік бөлініске бағытталған. Сондықтан да квота өмір
сүру ... ... ... ... ... Солтүстік Қазақстан
облысына бағытталған болатын. Бұл етек алған солтүстік және ... ... ... ... ... ... ... соққан
залалдарын жабу мақсатында жүргізілген болатын. Миграциядағы өзгерістерге
сай квота кейінгі ... ... ... жылжи бастады, бұл
оралмандардың қоныстандыру үдерісіне (географиялық бағытына) сай ... 2006 жылы ... ... ... 76 ... ... 11129-ы) Өзбекстаннан көшіп келіп, соның ... 59 ... ... ... ... ... қоныстандыруға көшіп келген елдің
жақындығы, жұмыспен қамту деңгейі сияқты ... әсер ... ... ... ... ... көбі ... Тәжікстан,
Түрікменстан, Иран, Ауғанстан, Пәкстан мен Түркиядан көшіп келеді. Олар бұл
облысты бұрынғы тұрған ... ... ... және жылы ... таңдайды. Орыс тілінде сөйлей алмайтын оралмандар бұл ... ... ... де еске алып ... жасайды. Облыстарды таңдауда
оралмандардың туысқандары болуы және тарихи ... ... ... ... ... Түрікменстан, Өзбекстаннан, әсіресе, Қарақалпақ автономдық
республикасынан келген оралмандарға тартымды. Олар осы облыста тұрып ... 95 ... ... ... қоныстанудың негізгі себебі
Түрікменстан мен Өзбекстанның тарихи ... ... ... ... ... ... жалақы деңгейімен де тартымды.
– Қоғамдық комиссия тәжірибе бойынша, аса маңызды мәселелер бойынша құрылуы
тиіс. Көші-қон мәселелері жүйелі түрде шешім ... ... ... ... ... қажеттілігі жоқ деп санаймын. Сонымен қатар оралмандар
қоғамдық ұйымдар құрып, ... ... ... ... ... шешуге үлкен үлес қосып жатыр. Яғни көші-қон ... ... тыс ... ... жоқ. Тіл мәселесі – ұлтжанды азаматтың
әрдайым көкейінде ... ... ... ... ... бар ... ана тілін
білуі – парыз. Тілі жоқ болса, ұлттың намысы жоқ ... ... ... ақша ... ... қазақ тілінде сабақ беріңдер, арнайы ... ... ... сана деңгейі төмен адамның сөзі. «Ана тілін
қалай болса да үйренем» ... ... бар адам ... ... ... ... ... өзінің тиісті жоғары мәртебесіне жете ...... ... ... өз ана ... құрметтемеуі,
ұлттық рухының жоқтығы. Халық қалаулыларына баға беру ... ... ... қоғам қандай деңгейде болса, Парламент те сондай болады.
– Жыл басында атамекенге ... ... саны 565 мың ... ... ... ... алты айында 608 мыңнан асып кетті. Негізі, бұл
есеп – 1991 ... ... ... ... дейін тек белгілі органдарға
келіп, ресми түрде тіркелген оралмандар саны. Бұл көрсеткіш неғұрлым ... ... ... бұл ... қалған» сан емес, әрбір цифрдың артында
тірі адамзат тұр, олар ... ... ... боп ... демографиялық тұрғыдан басқа мемлекеттерден көшіп келген
қандастарымыздың септігі мол. 1989 жылы ... ... ... есебі
бойынша, мемлекетімізде қазақтардың саны ... 39,7 ... ... ... уақытта бұл көрсеткіш 57,8 пайыздан асып кетті. Кеңес Одағы
ыдырағаннан соң, Қазақстан этникалық орыстар мен ... ... ... халық санын азайтып алды. 1991-2004 жылдар аралығында 3
158 400 адам ... ... ... ... өсуімен бірге адам тууы
азайды, иммиграция ... ... ... ... ... ... ... 16,5 миллион адамнан 15 миллионға азайды. 1991
жылы 18 қарашада Қазақстан тәуелсіздік алғанға ... ... ... ... ... талпынысы бар басқа республикада, шетелдерде тұратын
қазақтарды Қазақ ССР-на ... ... мен ... ... ... Бұл ... қазақтардың иммиграциясын реттеп қана қоймай, сол
кезде орасан дағдарысқа ұшыраған қазақ ... мен ... ... ... ... ... ... жылдары Қазақстанға
61 мыңнан астам этникалық қазақтар көшіп келді.
1992 жылы ... ... ... туралы» заң қабылданды. Осы заңның 1-
бабына сәйкес, этникалық ... ... ... ... ... құқық
берілді. Заң жүзінде оралмандарға иммиграциялық квота бекітіліп, этникалық
иммиграция бойынша жұмыс істейтін арнайы орган құрылды.
Экономикалық және тарихи тұрғыдан ... ... ... отанына
көшіп келуі мемлекеттің ұлттық ерекшелігін ... ... және ... ... ... ... ... Одағы кезінде көптеген
қазақтардың әдет-ғұрыптары ... ... ... қолдану тек ресми деңгейде
ғана емес, бейресми деңгейде де төмендеп кетті. Осыған ... ... де, ... мәдениетінің көптеген элементтері де жоғалуға жақын болды.
Осы бағытта оралмандардың көшіп келуі, қазақ ... ... ... ... ... ... бөлігі болды.
Проблеманың түбінде құқықтық нигилизм жатыр. Жаңа қоныстанушылар да,
оларға шын ниетімен ... ... ... ... ... да ... сақтамаған. Әйтпесе, кезінде үйін тастап кеткен, елімізде жағдай
жөнделгенде қайта оралып келіп, үйін талап еткендігі неге дұрыс ... ...... ... ... оны ... ... есептеледі.
– Комитет көші-қон мәселелері бойынша Халықаралық Көші-қон ... ... ... ... жөніндегі жоғарғы комиссары басқармасының
Қазақстан Республикасындағы өкілдіктерімен ... ... ... ... ... ... ... «Достық» және «Дастан» деген
оралмандар ... ... ... осы ... ... «Оралманның
құқықтық жадынамасы», «Қазақстандағы оралмандардың жай-күйі» атты танымдық
кітапша мен шолу жарыққа шықты.
... ... ... қорғау мәселесі мемлекеттің экономикалық
дамуына және ... ... ... ... асырылуда. Соның
ішінде, жаңағы сіз айтқан инфляцияны есепке ала отырып, оралмандарға деген
қаржылай көмек те бар және ... ... ол үшін ... ... ... ... 2006 жылы квотамен ... ... ... ... ... 11,2 ... теңге бөлінген болса,
2007 жылға 11,9 миллиард теңге, 2008 ... 12,7 ... ... ... ... ... келушілердің барлығы квотаға еніп, қаржылай ... ... ... қарай, бүгінде мемлекет тарапынан ондай мүмкіндік
болмай отыр. ... ... ... ... ... ... тек
қаржылай көмек көрсетумен бағалауға болмайды деп есептейміз.
Әзірге көшіп келу ... ... ... отбасыларына берілетін
төлемақылар жылдық ең ... ... ... ... ... ... ... отырады. Әрине, берілген көмек әрқашан аз болып ... ... ... қаржылай көмектен басқа жеңілдіктер де аз емес. Көшіп келген
бауырларымыз сол жеңілдіктерді пайдалана білуі керек. Басқа ұлттың ... ... ... ... көмек түгіл, ... олар ... өз ... ... ... ... ... сүйене отырып, бүгінгі күні мемлекет
өз тарапынан оралмандарға мүмкіндігінше ... ... ... ... отыр деп ... Жалпы, көші-қон мәселесі біздің ұлттық саясатымыздың бір бөлігіне айналып
отыр. Қазір 440 мыңнан астам қандастарымыз Қазақстанға ... Оның ... ... ... ... алып та ... ... біздің қоғамда оралмандарға деген бір түрлі көзқарас бар.
Біріншіден, “оралман” ... ... ... бір ... ... сияқты жылы қабақпен қабылдамаушылық бар. “Осы
оралмандар масыл болды, өзіміз ... ... ... ... жатқанда,
оларды неге шақырамыз?” деп бәз біреулердің күңкілдеп жүргенін естіп қалып
жатамыз. Ондайды іші тар ... қай ... да, ... ... да ... Оған ... мән берудің қажеті жоқ. Кезінде қандастарымыз асынып-
тойынып кеткендіктен емес, ... ... ... ел асып ... ... ... қызылдар қырғыны кезінде, ашаршылықта жан сауғалап кетті ғой.
Мәселен, Ресейдің Мемлекеттік Думасында отандастарымен байланыс жөніндегі
үлкен комитет бар. ... ... ... ... орыс ... ... ... істейді. Оларды отандастар дейді. Сондықтан да біз де
терминология комиссиясына ... хат ... осы жаңа ... ... деген сөзді өзгерту керектігін ұсындық. Оның отандастар немесе
бауырластар деп аталғаны жөн шығар.
Тарихи ... ... ... ... жағдай жасалып жатыр?
Біріншіден, Қазақстан өзінің ... ... ... ... ... де ... ... Моңғолиядағы қазақтарды Қазақстанға көшіру
процесін бастады. Бұл ... ... ... ... ... ... бесінші қазақ
шетелде тұрады десек, олардың елге оралып, демографиялық мәселелерді ... ... ... да ... ... ... ... көбейтеді. Осы
кезге дейін өз елімізде азшылықта болып келдік емес пе? Оның қалай болғаны
белгілі. Енді ... ... ... ... ... саны 10
миллионға жуықтады. Соңғы бір жылда ғана ... өсім ... бола ... негізгі көздерінің бірі шетелден келген қандастарымыз болса ... ... ... үлес салмағы өте жоғары!
Әлем бойынша өзінің бауырластарын шақырып жатқан тек ... ... ... бірі – ... Және де ... мен ... Кезінде елімізде
“Халықтың көші-қоны туралы” Заңы қабылданды. Заң ... ... ... ... қиындықтарға байланысты аттың басын қайтадан
кері бұрды. Елдің бас ... ... ... ... ... ... ... көші қайда барады?” деген үлкен мақала жаздыртып,
жарияладық. Түбі ... ... жаңа заң ... деп ол ... Парламентке жіберген едік. Ол кезде Өмірбек Жолдасбеков ағамыз
тірі болатын. ... сол ... ... түсіп, мәселе көтерді. Және де сол
кездегі Мәжіліс депутаты, ақын-журналист Әкім ... ... заң ... ... ... ... қабылдатты. Бұл азаматқа көп рахмет
айтуымыз керек.
– Қазақстанға келген ... үлес ... ... Елге ... 15 ... ғана ... ... Қалғанының
барлығы еңбек етуге жарамды азаматтар, біліммен, ғылыммен ... ... ... Әсіресе, солардың арасында халықтық қолөнерді
дамытумен айналысатындар көп.
– Нақты деректер ... ... ... Әрине, келген оралмандардың ішінде 45 ғылым докторы, 245 ... ... 26 мың 107 ... ... ... ... оқу орнын
аяқтамағандарының саны – 3 мың 157. ... ... ... – 49 мың ... ... орта ... – 155 мың 370 ... Міне, бұл мәліметтердің
арғы жағында оралмандардың барлығы Қазақстанға масыл ... ... ... ылғи ... көмек сұрап, жатып алғандар жоқ. Олар
Қазақстанға біржола орнығып кету үшін ... етіп ... ... ... күш екенін білуіміз керек. Және де 1560-ы шығармашылықпен айналысатын
адамдар. 12 мың 370-і білім саласының ... 6 мың 768-і ... ... 827-сі ... ... 9 мың ... және 50 мың 842-сі мал шаруашылығының мамандары болып отыр.
Қазір заман мен ... ... Енді ... ... ... көптеген сұрақтар туындады. Заң болғанмен ол кезде ... ... ... ... ... ... келгендерге жағдай жасалып-ақ
жатыр. Соның өзінде ... ... ... ... көп ... 1993-1998 жылдары Үкіметтің квотамен келген оралмандарға үй-жай
алып беруге қарызы 2,5 млрд. теңгені құрады. Осы ... ... ... сауал жолдап, Үкімет басшысы Даниал Ахметовтің қабылдауында болып,
проблеманың шешілуіне қол жеткіздік. Бөлінген қаржылардың бәрі ... ... ... ... ... құрылды. Соның арқасында 2,5
млрд. теңге қарызын Үкімет мойындады және соны өз ... ... ... бұл ... ... ... ... кейін республикалық бюджетті
тексерген Есеп комитеті бірнеше өңірді анықтай келе 29 млн. ... ... ... ... қалып қойғанын жария етті. Есеп комитетінің
мәліметтеріне сүйеніп, мен Бас прокуратураға депутаттық сауал ... ... ... ... да ... азап ... ... аздаған тиын-тебенін жемесе болмай ма? Сол ақшаға күндері қарап
қалды ма?
... ... ... ... ... ... қалай
шешілуде?
– Бұл мәселені түбегейлі шешуге тура келді. Өйткені, Ресей, ... ... ... ... ... азаматтық алудың жеңілдетілген
тәртібі туралы шарт бар. Ал енді Қытайдан, ... ... ... ... қиыншылыққа ұшырады. Себебі, Өзбекстан ... ... ... шығу ... ... ... бір-ақ рет қарайды.
Және адам басына шаққан ... ... ... әр жанға 100 АҚШ
долларынан ақша алады. Міне, осы ... ... ... ... ... ... ... Заңға өзгерістер енгіздік. Заң жобасының
жетекшісі өзім болдым. ... ... ... ... ... орнықты. Өзбекстан шекарасынан өткен кезде біздің бауырларымыз сол
елдің азаматтығынан шығу туралы арызын береді де, ... ... ... ... деп өтінішін жазады. Яғни, үш ай мен бес айдың
ішінде Қазақ ... ... ... Осының өзі аяғында келіп бір
проблемаға ... ... ... ... ... ... ... алған адамдар квотамен келсе де
оралман болып саналмай қалды. ... ... ... ... жол ... өтемақылар, үстемақылардың барлығын ала алмай
қалды да ... ... Бұл ... ... үшін ... проблемаға айналып, қайта-қайта көтеріліп
отырған мәселе де осы емес пе?
– Квотамен келіп, Қазақстан азаматтығын алып қойған ... ... ... ... мен ... ... шешу үшін ... өзгеріс енгізу жөнінде дайындық жасап, ұсыныстарымызды ... ... ... ... ... да ... ... мәселелер бар. Айталық, күйеуі қазақ,
әйелі өзбек, не қарақалпақ және ... ұлт ... ... Сол ... ... ... ... отбасылар да кездесіп жатыр. Олар да Қазақстанға
келгісі келеді. Мұның бәрін заңмен шешуіміз қажет қой. Үйдің иесі кім? ... ... деп ... ... онда оның ... де ... құқық алуға тиіс. Оларды да далаға тастауға болмайды. ... ... ... ... ... тиістіміз.
Қазақстанға өз бетімен келетін қандастарымызға шекарамыз әрқашан
ашық, бірақ оны да ... заң бар. ... ... ... ... кезеңде әлеуметтік көмек сұрамауы үшін ... ... үшін ... ... дамыту мақсатында әкелген заттарын
кеден бекетінен тегін өткізу немесе жеңілдетілген баж салығымен ... ... ... ... ... ... кемшіліктер шыға береді.
Сондықтан Қазақстанға келетін бауырларымыз алдын ала біздің елдің ... ... ... ... шетелдегі консулдықтарымыз осы мақсатта ... ... бір ... ... ... ... ... туристік агенттіктер бар және
оралмандармен жұмыс істейтін ұйымдар бар, олар ... елге ... да, ... ... ... ... ... деректер де
жетерлік. Балаларды оқуға түсіреміз деп 500 доллардан ақша ... ... ... ... ... депутаттық сауалым есіңізде болса, Қытайдан
1000 бала келіп, далада қалып қойды. Елбасы ... ... ... ... ... ... Үкіметке тапсырма беріп, ... ... ... сол ... алып ... Ал ... ... жетпегенде не болатын еді? ... ... ... кері ... ... Себебі олар қайтып келе алмайды,
көршінің тәртібі қиын, заңдары қатал.
... ... ... ... ... шетелдік бауырластарымыз
білу үшін газет-журналдар арқылы ... ... ... ... ... ... пе?
– Негізінен бұл мәселемен біздің шетелдегі консулдықтар мен елшіліктер
айналысады. Елге ораламын ... адам ... сол ... ... ... ... санаулы қызметкерлер оның бәрін қамти ала ма?
– Заңдарға енгізілген өзгерістер, басқа да оралмандар білуге тиіс құжаттар
Сыртқы ... ... ... көп ... шығарылып таратылуы керек.
Бұл да ойланатын үлкен мәселе. Жылма-жыл квота бөлуді ойластырған тұста ... де ... ... ... Жаңадан көшіп келген оралмандарды
жерсіндіру ісі де қолға алынғаны жөн. ТМД елдерінен келген бауырлар туралы
әңгіме жоқ. Олар бір ... ... ... тез ... ... Қытайдан, Моңғолиядан келгендерге оңай емес. Олар орыс тілін білмейді.
Осы мәселелерді депутат Амангелді Айталы ... ... ... ... ... он ... толды, ол Отан алдындағы ... ... ... ... не тіл ... не жазу ... ... болады? Мінекей, осы
мәселені біз Қорғаныс министрлігімен ... ... ... ... ... ... ықпал еттік. Яғни, ондай азамат жазу ... ... елде ... ... бару ... үш жылға шегеріле тұрады.
– Көңіл қуантарлық қандай істерді айтар едіңіз?
– Қазір Моңғолияда қазақ театры, қазақ мектептері бар, ... ... ... ... ... ... Баян-Өлгей аймағында
тұратын бауырларымыз “Қазақстан” және “Хабар” арналарын көреді. Баян-
Өлгейде Шығыс ... ... ... ... ... ... Қазір 50 бала оқып жатыр. Ендігі бір мәселе олар техникалық
университеттің филиалын ашсаңыздар деп өтініш ... ... ... ... бірдей гуманитарлық білім алуы міндет емес. Кейін сол жастар білім
алған соң Қазақстанға ... ... ... ... Сол ... ... мал ұстайтын егде адамдар: “Біздер балаларымызды атажұртымызға
жібере берейік, ал Қазақстан бізге мал ... ... сүт ... тері ... киім тігетін инвестиция берсе екен”, ... ... ... ... ... бұл да ... ... екен. Қазақстан тәуелсіздігін
алғаннан бергі кезеңде шетелден инвестиция алып ... енді өзі ... ... ... ... ... жатса, құптарлық жайт емес пе...
– Иә, мұндай тәжірибе Германияда және ... ... ... неміс
диаспорасы тығыз орналасқан жерлерге инвестиция әкеліп, кішігірім зауыттар,
фабрикалар ашып, өз қандастарының ... ... ... ... мәселені келешекте Қазақстан да қолға алады деп сенемін.
Сондай-ақ, шетелде көптеген ғалым бауырларымыз бар, біз ... ... ... ... ... ... бар. ... Ресейде қорғаған. Ол ... ... ... ... ядролық ғылыми-зерттеу институты ... ... ... ... елге ... ... ... ғылыми қызметкер
болып қалай барамыз?” – ... Біз ... ... ... ... ... ... енгізуіміз керек. Яғни, халық өнерінің таңдаулы
өкілдері, суретшілер мен ғалымдар ... тыс ... ... ... тыс үй алуға, кезектен тыс ... ... ... ... ... Шанхай университетінің түлегі бар, үлкен химик,
есімі Еркін-ау деймін. Мен оның елге ... ... ... ... ... ... Еділ Ерғожин ағамыз: “Осындай азаматтың
жағдайын жасайық, ... ... ... ... – деп хат ... ... Үкімет басшысы болып тұрған кезде оны ... ... ... ... ... Осы ... дейін 400 мыңнан астам бауырларымыз ата-жұртына оралған екен.
Бұл да аз жетістік емес. Салыстырмалы түрде ... бір ... ... енді таяу жылдары қанша оралманды көшіріп алу мүмкіндігіміз бар?
– Біздің ... ... ... бірі – екі ... ... ... алу! Оралмандар үшін бөлінетін қаржы көлемі де жыл
санап артып ... 2006 ... ... 11,5 ... теңге ақша бөлініп
отыр. Ал өткен жылы 6 миллиард теңге бөлінген еді. Дүние жүзі ... ... ... жоқ ... ... арқылы қолдау
көрсетілетінін, ал тұрмысы жақсы бауырлардың Үкіметтің бөлген ... ... ... ... осы ... ... ... жөн екендігін тағы да айтты.
Бізге бірінші кезекте Қытай және Өзбекстандағы ... ... тұр. ... бұл ... ... мән ... отыр. Нұрсұлтан Әбішұлы
Дүниежүзі қазақтары қауымдастығының Төрағасы ретінде де бұл ... ... ... ... ... ... ... ішінде Қазақстанға
жыл сайын 15-20 мың ... ... ... деп ... Ал оларды
орналастыру, оң қабақпен қарсы алу – ... ... ... ... ... жағдайға орай көш үрдісінің қарқыны
басылмайды. Мен тек квотамен келіп отырғандарды ... ... Ал ... ... жатқан бауырларымыз да жеткілікті. Жағдайы бар адамдар өздері
көшіп ... үй ... ... ... ... ... алып ... Квотасыз қанша отбасы келіп орныққаны туралы дерек бар ма?
– Бұлардың саны ... ... ... кем емес. Менің қолымда нақты
дерек жоқ болса да, ... айта ... ... ... ... заң
жобасына сәйкес Көші-қон полициясына келген адамдардың есеп карточкасын
ашуды ұсынып отырмыз. Сонда біз ... адам өз ... және ... ... ... білеміз. Менің естуім бойынша, ... ... гөрі өз ... ... үлес ... басымдау.
Мысалы, Өзбекстандағы қазақтардың жағдайы өте ... ... 10 ... бері ... ... көшті. Бір ғана Ташкенттегі Низами
атындағы университетте 25 баланы оқытатын қазақ филиалы бар. Ол ... ... ... ... ... ... ... Мемлекеттік қызметке тек
өзбек тілін білетіндер алынады. Жоғары оқу орындарында тек өзбек ... ... Біз ... ... 2,5 млн. ... бар ... ... ғалымдар 5 млн. қандасымыз бар деп жүр. ... ... ... аз емес. Қазаққа тән рулардың негізі өзбектерде көп. ... да, ... да бар. Ұлы ... ... рулары өзбек болып
кеткен. Ұлтын сақтап, қазақпын деп ... ... шама ... ... ... керек. Олар келуге мүдделі болып отыр.
Өзбекстаннан келгендердің басым бөлігі Оңтүстік ... ... ... ... Ол ... ... онсыз да тығыз орналасқан.
Мысалы, Оңтүстік Қазақстан облысында 2,5 млн. тұрғын бар. Жер ... ... бір ... ... беру де тиімсіз. Соңғы жылдары мұнай-газ болған
соң, жұмыс күші қажет деген ... ... ... ... барып жатыр.
Сауда-саттыққа бейімдері Алматы облысына ... ... ... де біз ... ... керек. Әр ауданға 15-20 отбасынан
бөліп бере салу ісімен қоныстандыру аяқталды ... ... ... ... бәрі ... ... ... керек.
Елімізде оралмандардың түрлі қоғамдық ұйымдары бар. Солардың ішінде өз
беттерімен жақсы ... ... ... да ... Мысалы, мен
оралмандардың “Асар” республикалық қоғамын ... ... Олар көп ... ... үнемі қолдап келемін. Жетекшісі Қайрат ... ... Ол ... оралған, экономика ғылымдарының кандидаты, Мәскеуде
оқыған. Виктор Храпунов Алматы әкімі ... ... ... мен ... ... арнайы барып, Алматы қаласының түбінен квотасыз келген
оралмандарға жер алып ... Сол ... ... ... ауыл бой ... ... Қытайдан келген қазақтар бірігіп үлкен бір ауыл
салды. Қазір сол ауылға жол ... ... ... ... ... деп ... Енді ол азамат “Нұрбесік” деген ауылды ашу мәселесін
көтеріп жүр. Алматы қаласының әкімі Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетовке ... ... Бұл ... де шешімін табады деген сенімім бар.
Сол секілді Алматы облысының әкімі Серік ... ... хат ... кездесуге барғанда жолықтым. Облыс әкімі арнайы тапсырма
беріп, аудандарда оралмандардың шағын-шағын ауылын ашу ... ... Бұл ... ... ... Олар үй ... ала ... жағдайлары бар.
– Осындай тәжірибені солтүстік өңірлерде де ... ... ... ғой?
– Иә, әрине. Солтүстікте де осы үрдіс ... ... жөн. ... ... ... әкімі Өмірзақ Шөкеев мырзаға хат жазған ... әкім ... ... қоғамының өкілдерін қабылдады, енді
оралмандардың ел мен жерге сіңісу орталығын ашу мәселесі ... ... ... ... Қазақстан Республикасындағы  демографиялық
ахуал
Ағымдағы жылдың 1 қазанына еліміздегі халық саны ағымдағы ... ... мың ... құрады, соның ішінде қалалық - 8799,7 мың ... - 6546,8 мың адам (42,7%). Жыл ... ... ол 127,2 ... ... Осы кезең ішінде халық санының азаюы Шығыс ... ... және ... ... ... Халық санының ең
жоғары өсімі Оңтүстік Қазақстан облысы мен Алматы қаласында - тиісінше ... және 27,9 мың ... ал оның ең көп ... - ... ... ... - 4,7 мың ... жылдың қаңтар-қыркүйегінде республика халқының табиғи өсімі 104562
адамды құрады (92678 адам - осы ... және ... әрі ... ... ... ... ... келтірілген). Екі облыста - Қостанай
және Солтүстік Қазақстан - өлгендердің саны ... ... ... өсімнің жалпы коэффициенті 1000 тұрғынға 8,7 (8,1) адамды құрады.
Ағымдағы жылдың қаңтар-қыркүйегінде АХАЖ ... 223291 (212162) ... Туу ... ... және ... ... ... жылдың тиісті
кезеңімен салыстырғанда 4,9% және 5,8% өсті,  тиісінше 130254 және ... ... Осы ... 114693 ер бала және 108598 қыз бала ... ... қыз балаға 106 ер бала. Туудың жалпы коэффициенті 1000 тұрғынға ... ... ... ... 9 айы ішінде өлгендер саны 118729 (119484) ... ... ... ... елді ... - 75790 (76313) және ... жерлерде
- 42939 (43171). Осы кезең ... 67705 ... және 51024 әйел ... 100 ... 133 ... ... ... санында еңбекке қабілетті
жастағы адамдар үлесі 41,9% ... ... ... ... еркектер
өлімі осы жас санатындағы әйелдер өлімінен 3 есе артық. Өлімнің ... 1000 ... 10,3 (10,4) ... ... ... ... қан ... жүйесі аурулары болып табылады,
олардың үлесіне барлық тіркелген өлім оқиғаларының 51,8% (51,6%) ... және ... ... өлгендер саны тиісінше 1543 және 3151
(1658 және 3093) адамды құрады ... ... ... ... ... ... жалпы санынан 8,9% және 18,2% (9,7% және ... ... ... саны 3485 (2668) ... ... ... ... улану мен жарақаттанудан өлгендердің жалпы санынан
20,1% (15,6%).
Ағымдағы жылғы қаңтар-қыркүйекте республикада 1 жасқа дейінгі 3069 ... ... ... ... өлімінің коэффициенті 1000 туғанға 14,3
(14,7) өлгендерді құрады. Нәрестелер өлімінің ең көп ... ... ... ... ... ... болып табылады, одан ағымдағы
жылдың қаңтар-қыркүйегінде 1563 (1596) нәресте ... ... ... ... 50,9% ... ... ... некелер мен ажырасулар саны тиісінше
101042 және 27152 (88699 және 24132) ... Неке және ... ... 1000 ... 8,9 (7,9) некені және 2,3 (2,1) ... ... оң ... ағымдағы жылдың қаңтар-қыркүйегінде 22672
(16321) адамды ... одан ТМД ... - 18417 (20350) ... ... ... иммигранттар саны 48046 (56339), ал эмигрантар - 25374 ... ... ... ... ... ... ... саны
2005 жылдың тиісті кезеңімен салыстырғанда 8293 адамға немесе 14,7%, ал
Қазақстаннан ... саны 14644 ... ... 1,6 есе ... ... келгендер мен сол елдерге қоныс аударғандар үлесі олардың жалпы
санынан тиісінше 85,8% және 89,9% (89,1% және 74,6%) ... ... ... бөлігі Оңтүстік Қазақстан, Маңғыстау және
Алматы облыстарына көшіп келді, ал Шығыс ... ... және ... ... ... ... арасындағы қазақтардың үлес салмағы 77,6% (78,2%), орыстар -
12,8% (12,7%), немістер - 0,9% (0,9%) ... ... тыс ... ... ... үлес салмағы - 67,5% (60,8%), немістер ... (16,5%), ... - 6,6% (5,5%) ... Ел ... көшіп-қонушылардың
саны 218828 (208474) адамды құрады, одан 96204 (91969) адам немесе 44%
(44,1%) - ... ... ... ... ... ... халық
көші-қонының оң айырымы елдің 4 (5) өңірінде ... одан ... ... көбі ... ... 15574 (13441) ... ... және әлеуметтiк экономикалық тетiктер арқылы оралмандарды
республиканың демографиялық ... және ... ... ... ... ... керек. Бұл мәселе әлi де
болса толыққанды шешiмiн тапқан жоқ. Мемлекеттiк көшi-қон ... ... ... ... ... ... ... квотаның 37,4%-ы
(5615) оңтүстiк облыстарға бөлiнген. Солтүстiкке – 23,2%, ... – 6,7%, ... ... – 25,4%, ... – 7,3%-ы ... мемлекеттiң басты саясаты солтүстiк ... ... ... болса, квота мөлшерiн осы өңiрлерде арттыру қажеттiлiгi
туады. Қоныс ... ... ... ... ... ... Мұндағы басты фактор ауа райының қолайлы жағдайы мен ... ... тiл мен ... ... ... ... ... тұрғыда солтүстiк өңiрлерде ... ... ... бағасы төмен, фермерлiк шаруашылықпен, егiншiлiкпен
айналысуға ыңғайлы. Бұл бағытты құқықтық тұрғыдан реттеу керек ... ... ... белгiлi дәрежеде жеңiлдiктер мен ... ... ... ... Заңға сәйкес қоныс аударған оралманның
белгiлi уақыт аралығында арнайы бейiмдеуден өтуi қарастырылған. ... ... ... ... үшiн ... тұру (алдымен мекен-жай
табу), сан ондаған құжаттарды толтыру, әр мекеменiң алдынан өту ... ... ... оралманның қаншама жылдар бойы құжатсыз жүруi де осы
себептен. Тiлдiк, кәсiптiк бейiмдеу, алған бiлiмiн қайта жетiлдiру, ... ... оқу ... ... ... тест ... бiлiмiне баға
беру жүйеге қойылмаған.
      Квота шеңберiнде қоныс ... ... ... ... ... ... ... оқу орнының бiрiншi, екiншi курсын тәмамдап
келiп оқуын осында ... ... ... ... оқу ... келесi жылы қайта абитуриент болуға тура келедi.
Әлеуметтiк ... ... әлi де ... ... ... таба алмай отыр
(жұмыссыздық, баспана, зейнетақы, жәрдемақы, ... да ... ... ... ... бiрi – ... Оралмандардың квотаға енуге ерекше
талпынуының да басты мақсаты осында.
     Оралмандардың басым көпшiлiгi ауылдық мекендерге орналасуда. ... ... ... ... ... ... ... учаскелерi берiлмейдi. Өйткенi, бұған дейiн таратылып қойған. Заңмен
белгiленген жер қоры дәлелсiз, яғни ... ... Ал, ... ... үшiн ... ... ҚАБЫЛДИНОВ, "Еуразия" университетi әлем тарихы және археология
кафедрасының меңгерушiсi профессор:
    – Соңғы саяси ... ... ... геосаяси мүдделрдiң
қақтығысынан, жаңа ... бой ... ... ... ... ... ... Мысалы, Югославияны бөлшектеп, 6 тәуелсiз
мемлекет жасады. Қазiр ол бөлшектеу ... ... ... ... ... берi ... ... шықты. Бұның себебi неде? Албандар Сербияның
байырғы тұрғыны ... Олар ... ... кезiнде тұрақтанған. Соңғы
кездерi халқының санын ... күш ... Ал, ... территорияны
сақтауда Сербия дұрыс саясат ... Дәл осы ... ... үшiн не ... ... ... елiмiздiң шығысы мен
солтүстiгiнде әлi де ормандай болып отырған орыс ағайындардың ... ... ... болса, бұның соңы ұлттық қауiпсiздiгiмiзге сына қағуы
мүмкiн. Ал, ... ... ... ... ... ... ... қарағанда, олар қазiр Алматы облысында
әр-түрлi әдiспен ... ... алып ... ... ... ... апармайды.
      Егерде, бiз өзiмiздiң ... ... ... аумақтық
территориямызды тұтастай дерлiк сақтай аламыз десек, шеттен оралып жатқан
қандастарымызды жүйелi әрi ... ... ... аз ... ... ... ... алған 16 жыл iшiнде елiмiзге жыл сайын
35-40 мыңның айналасында қазақ келiптi. ... ... ... жүрген қазақтар жылына 200 мың балаға көбейедi екен. Демек, бiз жылда
шеттегi қазақтың өсiңмiн де әкеле алмай отырмыз.
      Мен өзiм ... ... ... Бiр ... айта ... ... жерiнде қазiр 100 мыңға жуық ... ... ... жуық ... жоқ таза ... ауыл бар. Ке¬зiндеАлаштың бүкiл мықтылары ... ... ... ... Омбыдағы қазақ жастары тек қана орысша ... ... қыз ала ... ... ... ... белгiлi. Омбыда бiр
қазақ мектебi жоқ, бiр секунд қазақ радио, телевиязаны көре ... ... ... ... жоқ.
     Осыдан 100 жыл бұрын жүргiзiлген Столыпиннiң аграрлық реформасы ... ... ие ... Олар жылына Қазақстанға, Сiбiрге 400-450 мың
халықты көшiрiп ... Ол ... ... жол жаңа ғана түсiп жатқан. Тас
жол, темiр жол, әуе жолы деген жоқ. ... ... қара ... ... ... ... жағдай жасаған. Еңбектеген бала мен еңкейген
қартқа дейiн, әр ... 15 ... жер ... 1 ... өзi
1 гектардан артық. Бiздердiң сұрап отырғанымыз – 10 сотық жер. Ол жаңағы
жердiң жүз ... бiр ... ... ... ... үй-жайын салуға құрал-
сайман, құрылыс материалдарын да берген. Ақшалай көмек көрсеткен. Оларды
салықтың барлық түрiнен ... 10 жыл, ... 5 ... ... Бес
жылдай балаларын әскерге алуға тыйым салынған. 3-4 жылдың iшiнде олар байып
кеткен. ... ... және ... ең байы – ... ... ол ... оннан бiрiн де көрсете алмай отырмыз! Олар көшу -қон
ережесiн бiр-ақ парақ ... ... ... ... ... үкiметi
тiл мәселесiн шешу үшiн миллондаған қаржы бөлiп отыр. Бiрақ, оның ... ... ... Оның ... бұл ... ... көшiрiп алуға,
олардың бейiмделуiне жұмсаса, ұтарымыз мол болар ма едi. ... ... де ... ... ... ... де ... қандастарымыздың
есебiнен шешу керек едi.
Тұрақты тiркелудi шешудiң бiр-ақ амалы бар. ... ... ... ғимаратта үй кiтабын ашып, сол ... ... ... бiр ... ... болады. Квота жыл сайын 15 мың ... ... ... ... ... бiрдей оған қол жеткiзе алмайды.
Үш адамның бiреуi ғана квота ала ... ... ... алу мәселесi
де ең кемiнде 1-1,5 жылға дейiн созылады. ... ... ... ... ... ... ... оған мүмкiндiгiмiз болмаса да, бiр
айдың айналасында шешуге болмай ма?
Жер бөлудi жергiлiктi әкiмшiлiктердiң мойнына артып ... Оның өзi ... ... ... ... ... ... қандастарымызды орналастыруды бiздiң ең ... ... ... даласына қалай қоныстанғандығы. Соларға жасалған
қамқорлықтың оннан бiрiн ... та, ... ... ... ... табар едi. Сосын Солтүстiк облыстарға баратын
адамдарды ынталандыру, оларға берiлетiн көмектiң көлемiн 2-3 ... ... ... ету ... ... Және ... ... жерлерiнен кетпеуiн қатадағалап, қолынан қол хат алуы ... ... ... ... ... бәрiн қайтарып алатындай келiсiм-
шарт жасасқан жөн.
Квотаға енген қазақстарға ақшалай көмек емес, он ... ... қоса ... қой! Оларды қалалардан, iрi өндiрiстерден елу-алпыс шақырым жерден
алшақтатпай орналастыру керек: бiрiншiден, мал ұстап күн көредi және ... және ... ... ... айта кететiн мәселе: көшiп келем деген қазақтың құжаттарын алдын ... ... ... ... ... жiбергенше – тiркеу, паспорты және
үйi дайын болу керек. Сосын ғана "пәлен бай күнi ... ... кел" ... қағаз жiберу керек. Мен өз ... ... ... салуға
қарсымын! Бiз миллиардтаған ақшаны осыған жұмсағанша, осы ақшаға квотадан
тыс ... 12-13 мың ... үй ... ... ... ... мәселе шешiмiн табуы үшiн, Көшi-қон мәселелерiмен ... ... ... ... ... ... тарихи отанына
репартациялайтын арнайы заң қажет.
      Досан БАЙМОЛДА, техника ғылымдарының докторы, халықаралық журналист:
       – Бұл ... ... ... ... Оның ...... толғауы тоқсан, түйткiлдi мәселе екендiгiне келiп сайды. Сыртқы
көшi-қонмен бiрге iшкi көшi-қонның сан ... ... ... ... ... он жыл ... "Халықтың көшi-қоны туралы" Заң қабылданған
болатын. Осы уақыт аралығында ол 8 рет өзге¬рiске түскен ... Осы ... ... ... ... жаңа заң қабылдау қажет деген пiкiрге
тоқталдық. Сондай-ақ, ... ... ... ... ... құзыры өте төмен. Ол мемлекеттiк көшi-қонға бөлiнген 15 мың
отбасын көшiрiп алу және ... ... беру ... ғана ... ... ... келген жерiнде қандай iспен айналысқан, көшiп келгеннен
кейiнгi ахуалы қалай? Бұның ... ... ... бас ... осы ... ... ... керек. Ол агенттiк немесе
министрлiк дейгейiнде қайта құрылуы керек.
       Шетелде жүрген қазақ мәселесiне келетiн ... ... ... ... 5 миллион қазақ бар деймiз. Бiрақ, бұл нақты дерек пе? Оны кiм
санады? ... дәл ... ... ... Әр мемлекеттегi Қазақстан
елшiлiктерi арқылы оның ... ... ... ... бар. ... Ресей мен
Өзбекстанда қанша қазақ барын айту қиын. Мысалы, бiр кiсi ... ... 1,5 ... ... бар ... Бiрақ, нақты саны – 3
миллионнан асты" деп. Оған да мән беру керек. ... ... ... ... деп жазылмаса, жақсы ... ... Сол ... де ... ... боп ... қаншама.
Қытайдағы қазақтардың саны да тұманды. Ресейдегiлердiң санын 800 мыңның
айналасынан асырмай ... Ол да ... ... Алтайдан Оралға дейiнгi
шекара маңындағы тұтас қазақ даласы екенi ... ... Онда ... өмiр сүредi. Яғни, шеттегi қазақтардың өмiрiн арнайы зерттейтiн
ғылыми-сараптама орталығы құрылуы ... ... ... және ... ... ... ... ғылыми орталық соның жанынан ашылуы қажет.
     Әрi ... ... ... ... ... деген кiм? Ол
жағы да ашық айтылмайды. Шетелден келiп азаматтығын алып алғаннан кейiн, 10
жыл өтсе де, ... ... жүре ... ... ... осыдан он жыл
бұрын жарамсыз болып қалған үйлердiң ... ... бола ... Кезiнде
жергiлiктi әкiмшiлiк бұл үйлердi оралмандарға сатқан немесе ... ... ... ... алып ... ... ... келiп,
үйлердi тартып алып жатыр. Сотта қаралған iс байырғы ... ... ... ... мен ... бiлем.
        Былтыр Алматыда "оралмандарға тегiн, ... ... ... ... екен" деген әңгiме гу ете түстi. Оралмандар ол үшiн құжат
жинап, бiраз уақыты мен ... сарп еттi. ... ... ... бизнес
жасап, оралман куәлiгiн мың долларға дейiн жасап бердi. Нәтижесiнде, құжат
өткiзгендер мыңдап саналады. Әрi бұл банк ... ... ... ... жан туралы естiген емеспiн. Ертең бұл да ... ... ... ... ... ... Демек, елiмiздiң ұлттық қауiпсiздiк мәселесiнiң бiр ұшы оралманға да
келiп тiреледi. Кешегi бiртұтас ... ... екi ... ... одан Косово бөлiнiп шығуымен аяқталып отыр. Бұл
талайларға сабақ ... ... ... оның ... ... үшiн ... ең ... қазағы аз мекендерге шеттен келетiн
оралмандарды көптеп орналастыру мәселесiн қолға алуы ... Ол үшiн ... ... қабылдануы тиiс. Онсыз ұлттық қауiпсiздiгiмiзге сына
қағылып жүрмесiне кiм кепiл?
Жылы жақ( демографиялық дәйектемелер
Халқымыздың санын ... ... қай ... де ... ... қойылып
келгені баршаға мәлім. Әртүрлі себептерге байланысты барлық ... ... ... ... ... еш жасырын емес. Оның
жаңа ғасырда ғана орнықты сипатқа көшкені ... ... ... ... ... пікір білдіруден тартынатыны бар. ... ... де ... ... “Біз демографиялық құлдырауды тоқтатуға қол
жеткіздік”, деп биылғы Жолдауында ... айта ... ... ... да, жаңа қатынастар да, тың жобалар да – бәрі де
қажет. Бірақ қажеттің де ... бар. Ең ... ...... ... ... халық. Сондықтан да Қазақстан үшін демографиялық ахуал, халық санын
молайту ең өткір ... ... ... орай ... ... халыққа
деген Жолдауында: “Демографиялық ахуалды түбегейлі жақсарту ... ... ... ... деп атап көрсете отырып, “Бұл мәселеге
таяу уақыттағы Ұлттық кеңестің мәжілісін ... ... деп ... аян. Соған орай бүгінгі нөмірден бастап сол мәжілісте көтерілетін
мәселеге деп ... ... ... Бүгінгі нөмірде оңтүстік
өңіріндегі демографиялық ... ... ... ... ... ... ... ауданы Оңтүстік Қазақстан облысының солтүстік-шығыс тұсында.
Шөлейт далалы һәм қыратты-таулы ... ... ... ... атанған.
Тарихқа тұнып тұр. Әлі зерттеліп, зерделенбеген ... ... ... ... ... ... қарағанда, бұл Бәйдібегіңіз сонау Созағыңыз бен одан
беріректегі Отырарыңыз ... ... ... тым аз, баяу ... ... ... аудандардың қатарында. Алысқа сілтемейақ қоялық. 2006 ... ... ... 54 201 ... ... бұл ... сәл ғана
артты. 2006 жылы 1371 сәби ... ... 2007 жылы 1387 ... ... ... ... ауданы үшін мұқым-мүлде жеткіліксіз. Қанағаттанғысыз. Аудан
бойынша алғанда жылдық өсім – 16 бала ғана.
Әлі күнге дейін жадымызда, қайбір жылдары облыс ... он және одан да ... ... ... “Ардақты ана” атанғандар айтулы Алғабас (бүгінгі
Бәйдібек) ауданында, оның ... ... ... ... таулардың
арасындағы “Ақтас” сынды кеңшарларда көп екендігін екпіндей ... ... ... ... жыл ... сексен сегіздің ақпан айында сол
“сапқозыңызда” ше, ... жуық (97) ... ... бар-тұғын. Солардың бірі
Айжәмила Базарбекова отыз тоғыз жасында “Ардақты ана” атанған.
Қазір “Алтын ... мен ... ... ... онша ... тұр. ... пен
Ағыбет, Сарқырама мен Ақбастау, Боралдай мен Жамбыл түгілі, Шақпағыңыз ... да ... ... ... ... ... ... “Алғабас” газетіне бас
редакторлық етіп келе ... ... ... ... оқиғалы
хикаяттардың шебері, ... ... ... ... Қалаубайдың
бағамдауынша, басты себеп экономикалық-экологиялық және психологиялық-
әлеуметтік жағдаяттарда жатқан ... ... ... ... ... ... бар. Арал ... тараптан
келер және былайырақтағы Байқоңырдан зымыран ұшқанда ызылдап жетер ызғарлар
көлбеп жатқан Қаратаудың ... ... ... сірә. Отырар,
Созақ сияқты осы өңірде де зымырандар ... ... ... ... ... ... ... ыссы ысқырық сапырар, қыста қақаған
үскірік қақырар түсініксіздеу тоғыстар, өзге де ... ... аз ... бір ... ... Бәйдібек ауданының ауқымды ... ... ... ... ... ... жылма-жыл жалын
шарпып, өрт орайды. Қалың нулы қойнауларда жүз ... ... мен ... ... ... ... ... қызылқошқыл қызғалдақ құрып барады.
Кім өртейді? Неге? Неліктен? Қайран ... ... ... ... қара күйеге айналады? Өзендер мен ... ... ... ... көргенде, күйінішті күй кешесіз.
“Түбіне адам жасаған жетті еркелік; Арналы өзен бір ... ... ... ... ... ... Жағалауды барады от төңкеріп”, – ... ... ... үн қатар басқаша шайыр Шәкизада ... ... ... ... ойы мен бойын айуандық қылық пен
құлық меңдеп бара ма деп те ... ... ... ... ... ... ... “Алғашқыда жас отбасыларға берілетін жөргекпұл әжептеуір әжетке
жарайтындай еді. ... ... ... да ... ... ... ... ба, әлемдік қаржы қитұрқыларына
орай қаһарланудан ба, қымбатшылық дегеніңіз қиындап ... Оның ... ... ... бізде әлді немесе әлжуаз отбасы екеніңізді анықтау үшін
бес-алты түп бау ... ... ... ... ... ... тумаған бұзауына дейін есептеледі. Осындай жағдайда ... ... өзі ... емес ... ... ... жазып, тау жықпылдары арқылы жылқы жымқыратын
кәнігі баукеспелермен ауыз ... ... ұры ... базбір
полицейлерді батыл әшкерелейтін қаламгер Қалаубайдың қағытпалау пікірінде,
әрине, шындық жоқ дей алмайсыз.
Бұл аймақтағы ... ... ... ... ... һәм демографиялық
демікпеге себепкер саналар. Асуларыңыз айлар бойы алыс ауылдармен ... ... ... Кейінгі жылдары аудан әкімдері ондай ауылдардағы
аяғы ауыр аналарды ерте ... ... әкеп ... ... ала жайғастырып, қолдан келген қамқорлықтарын жасап-
ақ жүр.
Облыс тарапынан ... пен ... ... ... ... көшіне
ілестіре өркендету жөнінде өзгешелеу бағдарламалар жасалған. Тиісті
тірліктер атқарылып жатыр. “Бәйдібек-Агро” атты жаңа ... ... ... сынды алыптар жағынан да жәрдем қомақты. ... ... ... жаңа ... ... ... ... бастады. Осы
өңірден шыққан бизнесмендер, кәсіпкерлер туған жердің әлеуметтік ... ... ... бәріне бірдей, бір деммен мүмкіндік туғызу қиын. Баяғыда
Бәйдібегіңіз аумағында балабақша жиырмаға жетеғабыл-тұғын. ... ... ... – үшеу-ақ. Ал 49 мектептің 15-і ғана типтік ғимаратта, 34-і
“ыңғайластырылған” деп аталатын ыңғайсыз жайларда. ... аса ... ... ... бар қырық екісінің үшеуі дұрыс үйде, қалғандары
нашар бөлмелерде, жеке пәтерлерде. Бұл мәселелер ... ... ... ... Бірақ оған біраз жылдар күтпек керек.
Әзірше демографиялық ... ... ... ... ... ... ... орайда Елбасының биылғы жаңа Жолдауы өзге ... ... ... де ... ... емдемекке септестері
сөзсіз. Мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақылардың, сәби бір ... ... ... ... ай сайынғы жәрдемақының, төрт және одан да көп
бала туғанға берілетін біржолғы жәрдемақы–лардың ... ... ... ініміз Бағдат Қалаубайға әдейілеп, Бәйдібек ауданына байланысты бір
мысал келтірдік. 2003 жыл болуы ... ... ... Жолдауы
жарияланып, үш жыл ауыл жылдары болып белгіленген шақ еді. Шыбықбел асуының
арғы бетіндегі көрікті ... ... ... жиналыс басталды. Шағын
ғана перзентханаға сол күні ... үш ... ... ... де ... ... үш ұл ... Елбасының сол жолғы Жолдауында алдағы он
бес жылда Қазақстан ... 20 ... ... ... ... айтылған
еді. Қызықты, көтеріңкі көңіл-күймен өтіп жатқан басқосуда жасы ... ... ... арызын айтты. Алты мың теңгедей жәрдемақы үшін
аудан ... ... ... ... ... негізгі құжаттары, біресе
қосымша қағаздары түгел болмаған сыңайлы... ... ... ... ... өліп ... Алты ... әлі ала ... “Өгізшеңіз шамамен
қанша пұл болатындай еді?” дедік біз. “Алпыс мыңнан аспаса, кем ... ... ... ... мың үшін ... жаққа соншама сандалғанның орнына алпыс
мыңдық өгізшеңізді есен-сау сақтағаныңыз тиімдірек емес пе ...... ... ... ұзын ... ... ... қабылдады.
Жиын соңынан жолығып: “Шынында психологиямыз қиындау ғой. ... ... да жоқ ... Енді ... ... ... Әлгі ... өздері әдейілеп әкеп бермесе, бармаспын да, алмаспын да әлеуметтік
жәрдеміңізді” деп, ... орай ... ... ... ... аудан жұртшылығы жұпынылау тұрады. Үлкенді-кішілі
ауылдарында, аудан басында пәлендей, пәлдене зораяр коттедждер жоқтың ... ... ... ... ... те кеңірек
көсілген аулалар, жаңадан ... ... ... ... Жөнделіп-
бүтінделген, сырланған, сыланып-сипалған үйлер ... ... ... ... Уақ ... ... сыртылдаған сиырдың, әсіресе
жылқының қарасы молая түскен.
Әне, тай жарыстырған бір топ бала Бөген бойлай, ... ... ... ... ... ...... Мырзашөліңіз – мерейіңіз. Жайдарман Жетісай
жайында жырлаған ақындарыңыз аз емес. “Оңтүстікте ақ ... деп. ... сұлу ... деп. “Ақ ... – ақ ниетім” деп. Асқар Тоқмағамбетов
пен Садықбек Адамбеков, Тоқаш Бердияров пен Тұманбай ... ... пен ... ... ... мен ... Мақтааралдың мақтасы
мен ақеділ адамдары, “ақ алтын” ... ... ... өлең ... ... шығар.
Сол Мақтааралыңыз Сырдарияның арғы бетінде жатыр. Оңтүстік өлкесінің, қала
берді Қазақстанның ең ыстық нүктесі саналады.
Мақтаарал ауданының халқы 290 ... ... ... ... 225 ... қазақ, 19 мыңға жуық тәжік, 10 мыңнан астам өзбек, ... ... 3 ... аса ... ... татарлар, түріктер, өзге де
бірталай ұлттардың өкілдері тұрады.
Белгілі ... ... 40 ... ... оралып, осы өңірге
қоныстанған. Оларды оралман дейміз ғой. ... 2000 ... ... ... ... түскен. Сол жылы 4256, 2001 жылы 4368, 2002 жылы 4368 адам
келген. Кейінгі кездері, бірте-бірте бәсеңдегенімен, әлі де әр жыл ... ... ... ... 2007 жылы ... 407, ... ... 15 отбасы осында қоныс аударды. Түркиядан, Ираннан,
Ауғанстаннан, Пәкістаннан, ... ... ... да баршылық.
Квотаңыздан тыс келушілер көп. Тек өткен жылдың өзінде ... ... ... Достық ауылына 74, Қазыбек би ауылына 55, Асықата кентіне ... ... 73, ... 130, Мырзакентке 196, Иіржарға 96, Мақтаарал
ауылдық округіне 122 адам көшіп келді.
Әрине, ... ... ... ... ... мен ... шығады.
Олардың өздеріне де оңай емес. Жергілікті атқарушы ... де ... ... Өмірдің – аты өмір. Тіршіліктің аты – тіршілік. Адамның аты ... ... ... ... оңай һәм ... ... еді? Қалай болғанда ... ... ... ... арта ... ... емес,
өлкек леппен, қамқор пейілді адамдай аймалайтын Қауастың желі де ... ... ... ... сипайтындай.
Бұл аймақта ұлты тәжік бауырларымыздың саны қазекемнен кейінгі екінші
орында. Жалпы ... ... он екі ... тәжік балалары өз
тілдерінде оқиды. Оның ішінде екі таза тәжік мектебі бар. Қалғандары аралас
– қазақ-тәжік-өзбек мектептері. ... ... ... орта ... ... атындағы орта мектепте 479, Сейфуллин атындағы орта мектепте 381,
Ясауи мектебінде 136, Жәми ... 73, ... ... 124, Тұрсынзаде
мектебінде 262, Айни мектебінде 134 оқушы тәжік тілінде білім алуда.
Жетпісінші жылдары ... ... ... тамаша мақташы әрі шаруашылық
жетекшісі жөнінде очерк жазғанымыз ойға ... Олар сол ... ... ... жағында жетекші, басшы боп жүрген Дадаевтар бар. Қазақша
бәрі шешен сөйлейді. Хамроның өзінің де, ... ... ... ... ... ... Мақта шаруашылығында, білім,
денсаулық сақтау, мәдениет, тағы басқа ... ... ... ... де ... ... ... сауда-саттық жасайды. Тәжік
туысқандар негізінен Жаңадала, ... ... ... ... ... Хайдар, Тельман, Атақоныс, Әл-Фараби, Қараой сияқты
ауылдарда тұрады. Татулық пен тыныштылықтың қадірін терең түсінеді. ... ... ... ... оң әсер ... басты факторлар да
сол тұрақтылық пен орнықтылық екенін ашық айтады. Екі мыңыншы жылдың арғы
жағы мен ... ... көп ... ... да ... нашарлаған. Кейінгі кездері, нақтылай түссек, 2003 жылдан ... ... ... Сол жылы 7 242 сәби ... келесі жылы 7 887,
былтыр 8 195 бөбек дүниеге келген. Аудан ... әр ... ... ... ... 3, тәжіктерде 5, өзбектерде 5, корейлерде ... 3, ... 2, ... 3 ... бар. ... ба,
қазекемнің туу көрсеткіші онша өсіңкіремей-ақ тұрыпты.
Мақтааралдықтар демографиялық жағдайға ... әсер ... ... ең ... ... бала туу ... ... атайды. Босанатын әйелдердің ... ... ... қан ... байланысты ауыр сырқаттар жиі кездеседі. Мақтаның,
яки “ақ алтыныңыздың” өзі, ... ... ... ... ... ... және жинаудың мехнаты азап, машақаты қалың. Баяғы кеңестік кезеңде
үш жүз мың тонна қазақстандық “ақ алтын” ... ... ... бойы ... мен пестицидтерден бастап, толып жатқан химиялық
тыңайтқыштар, дәрі-дәрмектер молынан берілетін. ... ... бәрі өте ... еді. Әсіресе, әлгі дуст дейтін “досыңыз” (ДДТ)
жоңышқа, мақта, т.т. ... ... ... ... ... ... да ... ауысып, лаңын салып, жылдар бойы жойылмай
жүре ... Оған ... ... мақта жапырағын жоймаққа қолданылатын,
ұшақтан шашылып, трактормен бүркілетін бутифосты және магний ... Бұл екі ... да КСРО ... ... тыс, еселей себілетін. Рас,
қазір ондай дәрі-дәрмектер ... ... ... ... ... ... үшін әлі қаншама жылдар өтерін ешкім де айта ... ... мен ... ... таратылды. Талан-таражға түскен
дүниеде есеп жоқ, әрине. Ол – басқа мәселе. Болар іс ... ... ... ұмтыла ілескендер аз емес. Шаршап-шалдығып, жерін ... ... ... ... ... не ... ... шабарын білмей, дағдарысқа ұшырап, тығырыққа тіреліп қалғандар да
көп. ... мен ... ... тым ... ... де осындай-
осындайдан.
Республика, облыс деңгейінде алсақ, мақталы аймаққа, оның ішінде, әрине,
Мақтааралыңызға байланысты да ... ... ... ... ... ... жатқаны белгілі. Инновациялық мазмұндағы жаңа
кәсіпорындар бой ... ... ... ... ... еркін
экономикалық аймағы дегендей. Президенттің былтырғы және ... ... ... ... ... мерейі биіктей берері
анық. Қайбір кездері жеке-жеке бөлініп, бүгіндері қиналысқа ... өз ... ... ... ... іріктеліп-іріленбектің,
яғни бірігіп тірлік жасамақтың жолдары ұсынылуда.
Десек те, жұмыссыздық жағдайлары, жердің жетіспеушілігі, ... ... мен ... ... ... техниканың тозығы жетіп, азайып кеткендігі,
жанар-жағар- май мен тыңайтқыштар бағаларының қымбаттауы, ауыз су ... газ ... баяу ... ... ... ... елді ... тұрғын жай мен үйіргелік телімнің өзіне жер ... ... онша ... рас. ... ... мал ... мүлде
жоқ. Осыған орай мал ұстау қиын. 1990-1991 ... ... елді ... ... ... ... 50 гектардан 200 гектарға дейін жер
бөлініп, арнайы мәдени жайылымдар жасалған еді. ... ... ... ... ... ... гектар мәдени немесе басқалай жайылым
қалмады. ... малы ... ... ... ... алыс
қиырдағы құмда. Ал қиян шеттегі құмыңызға екінің бірі қол ... ... ... ... ... ... жатыр. Он мыңдап, жиырма
мыңдап қой, жүздеп, бес жүздеп ... ... ... ... жоқ, бейіт мәселесіне дейін қиындап кеткен елді мекендер
кездеседі. Ескі мазараттар ... ... су ... ... ... орын белгілеудің өзі өте күрделі. Мақтааралда ғана ... өзге де ... ... ... ... ой ... мен мектеп мәселесінде де ділгер жағдаяттар қаулап тұр. Бұрынғы
кезеңде аудан көлемінде 95 балабақша ... ... ...... пен ... ... ... қайтарып жатқандар жоқ. Бір
жылда екі балабақша ... ... бұл өте аз. ... ... ... ... бар. ... ең кемі жүз балабақша керек.
Аудандағы 50 мектеп қана ... ... Ал 68 ... ... жайларда. Республикалық, облыстық бюджеттер есебінен
биыл 8, келесі жылы 6 ... ... ... бұл – ... ... жетістік. Алайда, Мақтааралыңызға, бәрібір, жеткіліксіз. ... ... ... ... ... ... ... Ыбырай
Алтынсарин, Сәкен Сейфуллин, Мәншүк Мәметова, Ғабит ... ... ... ... сияқты мектептер – барлығы 12 оқу орны ... ... ... тағы да 12 ... ... үш ауысымда оқып жүр.
Олардың арасында Ахмет Байтұрсынұлы, Бауыржан ... ... ... ... ... ... атындағы орта мектептер бар.
Қайран қозапая... Мақталықта қыстап қалғаны қоңырқошқыл тартып, қауашақтары
ызыңдай қалтырайды. Жиналып ... ... ... да ... ... ... үшін таптырмас тарту. Мақтааралыңызда ... газ ... ... ... жоқ. ... бойынша небәрі 13 мыңдай отбасы ғана пайдаланады.
Қозапая толы ... ... ... ... тітіретіп,
Жетісайыңыздың бір бүйіріндегі тар ... ... ... кетті.
3. Сайрам сараптамасы
“Сайрамда бар сансыз баб” деген сөзді білмейтіндер кемде-кем. Ең ... ... ... ... Сайрам атын иеленген аудан облыс орталығы
Шымкенттің тура түбінде. Жалғасып жатыр. ... ... ... өзі (арасы 18 шақырым) күндердің күнінде, жылдардың жылында
Шымқаламен ... ... де бек ... ... қалаға теңеле кеңейіп,
ұласа жалғасып жатқаны жақсылық ... жер ... ... аса қолайлы. Суармалы егістіктері
көбірек. Ірілі-ұсақты кәсіпорындары һәм баршылық. Тек 2007 ... ... ... 8,5 ... ... жуық ... ... өнімдерін (үй
шаруашылықтарын қосқанда) өндірді. Ауыл ... ... ... шаққанда 14 миллиард теңгеге жуықтады. ... ... 11 ... Олар ... ... ... ететін тұрғындардың
40 пайызын қамтиды.
Сайрам ауданы халқының саны 260 мыңнан асты. Оның 160 ... ... 70 ... ... 6 мыңдайы орыстар. Сондай-ақ ... ... тағы ... да ... өкілдері тұрады. Жас
мөлшерлеріне қарай қызығушылық білдірсеңіз, жетпістен асқандар 6 ... мен ... ... 24083, отыз бен елудің арасындағылар 62400,
жиырма мен отыздың ортасындағылар 87 мыңға жуық, жиырма ... ... ... ... ... тұрғындарын былайғы жұртшылық аса бейнеткеш, еңбексүйгіш, диқандықпен
даңқы, бағбандықпен бағы асқан жақтарынан жақсы біледі. Ауыл ... алып ... ... ... ... саны ... Отырар аудандарының халқына жетеғабыл, республиканың көптеген
аудандары деңгейінен әлденеше есе ... ... аса риза ... ... ... 40 мыңдай адам тұрады. Салыстырып көріңіз. Жоғарыда баян
еткен ... ... 2007 жылы 1387 ... ... Қарабұлақ ауылында 1425
сәби дүниеге келген. Тамаша емес пе?! Сол сияқты Сайрам ауылдық атырабында
39,5 мың, ... 25 ... ... ... 28 мыңдай, Қарасуда ... ... ... 15,2 мың, ... 13 мың, ... 11,7 мың
адам тұрады.
Тұрғындары он мыңнан ... ... ... ... ... ... жаңа ... еңселі мектептер, емханалар, фельдшерлік-акушерлік
пункттер салынған. Екі-үш қабатты, биік-биік Мәдениет үйлері мен Сарайлары
да бұрыннан бар. ... елді ... ішкі ... мен ... ... да ... ... су арналарымен қатар орташа арық-
атыздарына дейін бетонмен қапталған. Суару ... ... ... Ал 1-2, 4-5 мың, ... 7-8 мың ... бар ауыл ... ... Орташалау, шағындау ауылдар тіпті бәрінен құр қалғандай
құлазиды. Олардағы мектептердің ... ... ... ... ... ... ... Клубтары күлкілі күйде. Табиғи
газ құбырын әлгіндей ауылдың адамдары армандаумен ... ... ... та емес. Сары бояумен сырланған құбырлар қолдарын көлегейлесе, көрініп-
ақ тұр.
Сайрам ауданында 105 мектеп бар. Бұл – ... ... ... ... ... ... сәл ғана кем. Өкінішке қарай,
59 мектеп қиқы-жиқы үй-жайларда, бірқатары апатты жағдайда. 10 ... үш ... ... 2007 жылы ... ... алты ... ... 2008 жылы сегіз мектеп салынады. Былай қарасаңыз, бір аудан үшін
керемет көрсеткіш. Бәрібір, жылы жақтың ... ... ... ... аз
екенін біреу түсінер, төртеу түсінбес. Түсінгенде де, әлбетте, мүмкіндік
дегеніңіздің өзі де шектеулі ғой.
Шүкіршілік, аталмыш ауданда адам ... ... ... ... ... адам ... айттық. Қарабұлақ жүзімі, Қарабұлақ қызанағы,
Қарабұлақтың қырыққабаты, Қарабұлақтың қызғылтсары сәбізі ... ... ... ... ... көкөністі Қарабұлақтың
базарынан қарыштайды. Қазір ... ... ... ... және
кейінгі “Алтын алқа” медалін тағып жүретін ардақты аналар 170-ке ... ... ... 32. Ирисхоним Саидмурадованың жасы жетпістен асты. Алты
қыз, төрт ұлы түгелдей жоғары ... ... ... ... ... ... ұлы Абдуғони – осы үлкен кент іспетті ауылдың әкімі. Ирисхоним апаның
50 немересі, 20 шөбересі бар.
Сайрам ауылында тұратын ... апа 11 ... ... ... ... ... Ташкентте тұрады. Бес қыз бен алты ұлдың арасында мектеп директоры,
дәрігер, сауда саласының ... ... ... бар. Бұл әулетке
тұрғын үй немесе мәшине сатып алу сөз емес. Бәрі ... ... ... ... ... ... ... әрекет қажет. Шахайдаровтардың
шат-шадыман тұрмысына жұрт қызығады. Хикоят ана ... ... ... ... ... ... жастайынан баулыған. Ташкенттегі
ұлдарына, құда-құдағиларына жиі-жиі ... ... ... қызы ... ... ... ... қайтты.
Сайрам ауданына соңғы оншақты жылда 14198 оралман немесе 4717 отбасы көшіп
келді. Тек өткен, 2007 ... ... 3459 адам ... 1153 отбасы осында
қоныс аударды. Олар негізінен Қаратөбе, Ақбұлақ, Ақсукент, ... ... ... ауылдарына кірігіп жатыр.
Көне Сайрам аймағының әлеуметтік-мәдени, рухани өмірінде де өзіндік
өзгешеліктер баршылық. ... жуық ... ... ... істейді.
Сайрам ауылында 2002 жылы өзбек драма теарты дүниеге келді. Сол ... ... ... ... Елбасының өзі арнайы қатысты. Театр содан бермен
қарата ... ... ... өзге де іс-шаралар ... ... ... ... айналып келе жатқаны бек
қуантады. Театр – өзгеше өнер ордасы. Оған жүктелер ... ... Осы ... ... ... аса ... ... ғана қазақ
драматургінің пьесасы бойынша сахналанғаны біршама ойлантады. ... ... ... институтының түлегі, түбі сайрамдық, шайырлығы һәм
журналистігі бар ... ... ... құлаққағыс жасауға
хақылымыз.
Жиырмадан аса кітапхананың ... ... ... ... ... ... ... жүрген сайрамдық кітапханашылар жиірек байқалады.
Рас, қазақ және өзбек тілдеріндегі кітаптар ... ... ... келе ... орыс ... түрлі дүниелер көбірек.
4. Тақырып түйіндемесі
Жылы жақ. Ол – Оңтүстік.
Республикамыз бойынша халқы ең тығыз орналасқан өзгеше өңір. Алтын ... ... ... халқының 17 пайыздан астамы ... ... ... деседі. Білетіндердің айтуынша, одан әлдеқайда көбірек.
Тұрғындардың 63,2 ... ... 36,8 ... ... ... ... ауылдың есебінен. Былтыр 80 мыңға жуық сәби дүниеге келіпті. Жыл
сайын қосымша ... ... 80 ... ... Сайрам,
Сарыағаш аудандары мен Шымкент шаһарының үлесінде. Халықтың тығыздығына
келсек, облыс ... әр ... ... 19,5, ... 7,6, Мақтааралда
149,2, Сайрамда 147 адамнан.
Біз бүгінгі жазбамызды демографиялық дәйектемелер деп, жылы ... ... ... ... Мырзашөлдегі Мақтааралдан мәністеме,
сансыз баб аруағы ... ... ... ... ... Ой
қозғаңқырап, пікір түйіңкіредік. Демографияға қатыссыз нәрсе ... ... де ... ... ... ... жаңа ... ахуалды түбегейлі жақсарту жөніндегі ... ... ... ... ... асты ... ... көрсетілді.
Әлбетте, демографияның басты арқауы – денсаулық сақтау. Ана денсаулығы.
Бала ... ... адам ... ... гендерлік теңдікті
көбінесе ұмыта береміз. Еркектердің ... ... бара ... орта жасы ... 12-15 ... төмен. Ал енді осы заманның ... да ... ... ... мен ... ... байланысты. Жылы
жағыңызда, яки Оңтүстік Қазақстан облысында осы жылдың өзінде денсаулық
сақтау мен ... ... 100 ... ... ... ... мөлшер
ешқашан болмапты. Президент белгілеген 100 мектеп пен 100 аурухананың ... ... ... салынуда. Бәрібір, Оңтүстікке олар аздық етеді.
Біз үш қана ауданның өзіндегі мектептер мен балабақшалар ахуалын ... ... ... 59 ... ... ... ... қоссақ, түсініктірек
бола түсер. Ауыз су проблемасы барлық ауданда аса ... ... ... ...

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 37 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Оңтүстік Қазақстан облысының демографиялық жағдайын картографиялау18 бет
Жер заңнамасы5 бет
Оңтүстік Қазақстан облысы табиғатының өзгеруіндегі антропогендік факторлардың ролі57 бет
Қазақ халқының ұлы тарихы46 бет
Ақтөбе облысының демографиялық дамуының қазіргі жағдайы54 бет
Маңғыстау облысының экономикалық-географиялық жағдайы70 бет
«Жұмысбастылық пен жұмыссыздық: демографиялық және әлеуметтік көрсеткіштерге байланысты»34 бет
«Қазақстандағы демографиялық процестер»148 бет
«Қой шаруашылығындағы шығындар есебі мен өнімнің өзіндік құнын калькуляциялауды жетілдіру» (Алматы облысының мәліметтері негізінде)147 бет
Аграрлық секторда кәсіпкерлікті дамытуды жетілдіру жолдары ( Оңтүстік Қазақстан облысының мәліметтері негізінде32 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь