Ахмет Иассауи

1. Ахмет Иассауи
2. “Диуани Хикмет” . имандылық жаршысы.
3. Иассауи хикметтерінің поэтикасы Дастандар
4. Иассауи хикметтерінің сопылық мәні.
5. Қолданылған әдебиеттер тізімі:
Ахмет Иассауи 11 ғасырдың соңғы ширегі мен 12 ғасырдың бірінші жартысында ғұмыр кешкен.
Ахмет Иассауидің туған жері – қазіргі Қазақсиандағы Сайрам қаласы. Ахмет Иассауидің дәл қай жылы туылғаны белгілі болмаса да, һіжірә жыл санауының 5 – ғасырының орта тұсына тура келеді. Ахметтің әкесі Шеих Ибрахим – Сайрамның ең беделді адамдарының біріне саналған.
Иассауи өз заманының білікті Адамы, атақты сопысы және де өзінің шәкірттік жолын Хамадани мектебінен бастап, кейіннен сол мектептің халифасы, яғни жетекшісі болған.
Иассауи халық жадында хикметтері арқылы жаңғырып отыр.
Ақынның “Диуани Хикметін” ғасырлар шаңынан арашалап, оның мазмұн – мәніне жетуге, жеткізуге талпынған ғалымдар аз емес. Мысалы, А.Н.Самойлевич 1990 жылы жазған мақаласында Иассауидің ақындық талантына тәнті болса, Е.Э.Бертельс оның сопылық әдебиетіндегі орнына зор көңіл бөлуді қажетсінетін тұлға деп көрсеткен.
1967 жылы ғалым Ханғали Сүйінішәлиев Иассауидің діни портретін аттап, биік дәрежедегі ақын екенін көрсетті. Ол “Иассауи хикметтері туралы” деген зерттеуінде Ахмет Иассауидің әдебиеттегі орнын белгілеп, оның шығармашылығына әдеби тұрғыдан баға берді.
Қожа Ахмет Иассауидің “Диуани Хикмет” мұрасын қазақ жұртына таныту барысында біраз хикметтерді аударылып, көпшілік басылымдар арқылы ұсынылуда.
Қожа Ахмет Иассауи 63 жасқа келгенде қылует жасап, жарық дүниемен, “бір жол сәлем” түрінде шәкірттерімен, ізбасарларымен байланыс жасауда “Диуани Хикметтің” қағаз бетіне түсе бастағанын аңғартса керек. Тіпті, Иассауидің жер астына кіргені деген 14 – хикметінің мазмұны осы жинақтың туу уақытын, себебін, мақсатын танытқандай.
Бұл 14 – хикметі қара өлеңмен жазылған төрт тармақты жиырма бес шумақтан тұрады. Бұл хикметінде Иассауи өзінің бір жасынан он жасқа дейінгі аралықтағы өміріне шолу жасай отырып, жалпы өзінің өмірлік міндетін, өзінің тағдыр белгілеген оқиғалардың желісін аңыз түрінде жырлайды.
Ал 1902 жылғы Ташкент басылымындағы алғы сөзінде “жетпіс үш жыл ғұиыр көрдім” деген сөзі Диуани Хикметтің осы жас шамасында тәмәмдалып, аяқталғанын білджіреді.
Құран – Алладан, “Диуани Хикмет” – Адам перзентінен. Ал ұлы ойшылдың:
Менің хикметтерім Алладан пәрман,
Оқып ұққанға бақ мағынасы – Құран,
деп құранға қайта – қайта сілтеме жасауы хикметтерінің мазмұны, мәні құранда екенін, өлеңдері Құранды түркі жұртына танытып, уағыздайтын түсініктеме – тәржіме екенін көрсетумен қатар, сол кездегі ресми дін иелеріне сопылық идеялардың түп тамыры ислам дінінде екенін тұжырымдай отырып, сопылыққа деген салқын көзқарастарға қойған қақпасы мА деген ой келеді.
“Лаух – ул – Махфузды” әуелгі бірінші дәптер десек, “Диуани Хикмет” екінші дәптер болып жалғастық тапқан.
Қ.А.Иассауи, Хикметтегі өз пікіріне қарағанда, 125 жыл жасаған Адам, сол өмірінде хикмет жазудан басқа іспен айналыспаған, сол себепті оның көлемінің көптігіне күмәнданбаған дұрыс деп ойлаймын.
“Дәптәр сәни” хикметі екі ғаламның мән – жайы мен жай жапсарын өлең тілімен жеткізе суреттейтін дәптер деп түсінгене дұрыс.
Мұндай ойға келуімізге “Диуани Хикметтегі” мына бір жолдар себеп болды, оқыпкөрелік:
Құл Қожа Ахмет, мен Дәптәр сәниді айттым,
Екі әлемнің қазығын шарапқа саттым,
Дейді осындағы шарап сөзі Алла жолына бастайтын әйгілі Пірмұған шарабы.
Қолданылған әдебиеттер тізімі:
1. Яссауи К.А. Хикмет жинақ. Алматы: Жалын, 1998.
2. Иассауи Қожа Ахмет. Хикметтер. Алматы, 2000.
3. Иассауи Қожа Ахмет. Хикметтер жинағы. Алматы,1998.
4. Иассауи хикметтрі. «Ақиқат», №8
        
        1. Ахмет Иассауи
2. “Диуани Хикмет” – имандылық жаршысы.
Иассауи хикметтерінің поэтикасы ... ... ... сопылық мәні.
4. Қолданылған әдебиеттер тізімі:
Ахмет Иассауи
Ахмет Иассауи 11 ғасырдың соңғы ширегі мен 12 ... ... ... ... ... ... жері – қазіргі Қазақсиандағы ... ... ... дәл қай жылы туылғаны белгілі болмаса да, һіжірә жыл
санауының 5 – ... орта ... тура ... ... ... Шеих
Ибрахим – Сайрамның ең беделді адамдарының біріне саналған.
Иассауи өз заманының ... ... ... ... және де өзінің
шәкірттік жолын Хамадани ... ... ... сол ... яғни ... ... халық жадында хикметтері арқылы жаңғырып отыр.
Ақынның “Диуани Хикметін” ғасырлар шаңынан арашалап, оның мазмұн –
мәніне ... ... ... ғалымдар аз емес. Мысалы, А.Н.Самойлевич
1990 жылы жазған мақаласында Иассауидің ... ... ... ... оның ... ... ... зор көңіл ... ... деп ... жылы ғалым Ханғали Сүйінішәлиев Иассауидің діни портретін аттап,
биік дәрежедегі ақын екенін ... Ол ... ... ... ... ... Иассауидің әдебиеттегі орнын ... ... ... ... баға ... ... ... “Диуани Хикмет” мұрасын қазақ жұртына таныту
барысында біраз хикметтерді ... ... ... ... ... ... 63 жасқа келгенде қылует жасап, жарық дүниемен, “бір
жол сәлем” түрінде шәкірттерімен, ізбасарларымен байланыс жасауда ... ... ... түсе ... ... керек. Тіпті, Иассауидің
жер астына кіргені деген 14 – хикметінің мазмұны осы ... туу ... ... танытқандай.
Бұл 14 – хикметі қара өлеңмен жазылған төрт тармақты жиырма бес
шумақтан тұрады. Бұл ... ... ... бір жасынан он жасқа дейінгі
аралықтағы өміріне шолу ... ... ... өзінің өмірлік міндетін, өзінің
тағдыр белгілеген оқиғалардың ... аңыз ... ... 1902 ... ... ... алғы ... “жетпіс үш жыл ғұиыр
көрдім” деген сөзі ... ... осы жас ... ... ...... ... Хикмет” – Адам перзентінен. Ал ұлы ойшылдың:
Менің хикметтерім Алладан ... ... бақ ...... ... ...... сілтеме жасауы хикметтерінің мазмұны, мәні
құранда екенін, өлеңдері Құранды түркі жұртына ... ...... ... ... қатар, сол кездегі ресми дін
иелеріне сопылық идеялардың түп ... ... ... екенін тұжырымдай
отырып, сопылыққа деген салқын көзқарастарға қойған қақпасы мА ... ... – ул – ... ... ... ... десек, “Диуани Хикмет”
екінші дәптер болып жалғастық тапқан.
Қ.А.Иассауи, Хикметтегі өз пікіріне қарағанда, 125 жыл жасаған ... ... ... ... ... іспен айналыспаған, сол себепті оның
көлемінің көптігіне ... ... деп ... сәни” хикметі екі ғаламның мән – жайы мен жай жапсарын өлең
тілімен жеткізе суреттейтін дәптер деп ... ... ойға ... ... Хикметтегі” мына бір жолдар себеп болды,
оқыпкөрелік:
Құл Қожа Ахмет, мен Дәптәр сәниді айттым,
Екі әлемнің ... ... ... ... ... сөзі Алла ... бастайтын әйгілі Пірмұған шарабы.
Қожа Ахмет Иассауи – заманның бар шындығын ашып айтқан, әділдік ... ... ... және ... ... ... пен
қайырымдылыққа шақырған. Ақиқат жолын іздеген және оны таба да ... ... ... ... Оның негізгі шығармасы – “Хикметтер” жинағы.
Бұл - әлемдік рухани қазынаға қосылған қымбат мұра. Ол өзінің бұл туындысын
жоғарыда ... ... ... деп те ... Бұл ... ... деген сөз.
Осыған қарағанда ұлы ойшыл ақынның ... ... де ... осы ... ... ... Ал ... зерттеушілер: “Сірә, Қожа Ахмет бірінші
дәптер есебінде бір алланың ... ... – л – ... яғни
жазмыш тақтасын айтып, зөінің хикметтер жинағын содан соңғы орынға ... деп те ... ... ... де ұлы ... ақын дін мұсылман
қауымына осы Хикметтер арқылы Алланың ақ жолын – Ақиқат жолын ... ... ... ... ... бабамыз бұл жинағында өз ... қоса өз ... мен ... ... ақ ...... табу мен тану үшін не істеу керектігін өлеңдік өрнекпен, ғұламалық
тереңдікпен, шын ... ... ... отырған.
Ақын баба өз хикметтерінде атын атап, түсін түстемесе де, өзінен бұрын
өткен ... ... ... қойып, олардан үйренгенін жасырмаған. Құрани
кәрімнің сүрелері мен ... ... ... ... пен ... жиі еске алады, оны өзгелерге түсіндіріп, уағыздайтын, өмірді
бос, ... ... ... ... – ақ ол ... ... 63 – ке толғанда жер астына түсіп, халауатты мекендеу
себебін, Жебірейіл періште һәм ... ... ... ... хақ
жолын қалай таңдағанына тоқталады.
Сонан 78 шумақтан туратын тағы бір хикметтерінде дүниеге келгеннен 63 –
ке толғанға ... өмір ... ... ... қарағанда Қожа Ахмет
Түркістанға 17 жасында келген, 26 – ға аяқ басқанда ...... 28 ... ... ... ... 34 ... ғалым, дана
атанған, хикметтер айта бастаған.
Ақын хикметттерінің бірқатары ғашықтық жайында сөз ... ... ... ... қызға, қыздың жігітке деген сүйіспеншілігі ... - ... ... Алла ... яғни ... деген махаббат,
іңкәрлігі туралы.Оның даналық сөздерінің көпшілігінде ұстазы Арсыланбап жиі
еске алынады, ақын ұлы ойшылдың ... ... ... ой жібере қарауды
ұсынады.
Қожа Ахметтің хикметтерінің көбінде ұстазы Арсыланбап жиі еске алынады,
ақын ұлы ... ... ... ... ой ... қарауды үсынады.
Менмен, көрсеқызар, кеудемсоқ, дүниеқоңыз болмауға, тәубаға келуге ақыл ... ... яғни ... ... ... ғибрат, мәні де мағаналы
пікір, адамгершілік мұраттарына толы.
Иассауи базбір хикметтерінде ... ... қор ... қайырым күтпе, кісі ақысын жеме, арамдықпен мал жима,
өтірік айтпа, дүние – байлыққа қызықпа, оның бәрі ... ... ... ... ... ... де опа болған емес, дүниеқоңыздықпен мәңгілік
өмір сүргісі келген Қарынбай, пырғауындар заманындағы Хоман, немесе халық
сүйіктілері ...... ...... ... ... олар неге ... кешпеді, Алланың қаһары түссе, бәрі де бір сәтте – ақ жермен – жексен
болады Дей отырып, жұпыны өмір, ... ... ... ... ауыртпалықты мойымай көтеруге шақырады.
“Диуани Хикметінде” сюжетті аңыз - әңгімелер де ұшырасады. Одан араб,
түрік, ... ... ... ... татар, түркімен ауыз әдебиетінен де аты
таныс ... ... ... ... қожа ... ... – Зулейха, Ләйлі –
Мәжнүн іспетті аттр кездеседі.
Ал енді “Диуан” соңындағы “Мінәжаттар” жинақтын сәлі мен нәрі ... онда ... ... ойы мен түпкі мқсатына, ... ... ... ... мен ... ... қасиетіне пайымдап, парасаттылықпен қарауға,
өсиеттерінің інжу – маржандарын тере білуге шақырады. ... ... ... ... ... ... етіп, иман байлығын беруге уәде етеді,
бата ... ... ... дана естісін,
Сөзімді дос қылып, мақсатына жетсін...
Қияметте оған жетекші болармын,
Егер дертті болса, бәрі болармын.
Егер ол жүз ... ... ... қартаймас,
Егер ол жер астына кірсе, шірімес.
Иассауи хикметін дана естісін,
Естімегендердің бәрі қасіретте ... ... бұл ... ... Адам деме, оның жынысы хайуан.
Менің хикметтерімді уайымсыздарға айтпаңыз,
Теңдесі жоқ гауһарымды наданға тек сатпаңыз, -
Дейді ұлы кемеңгер.
Ақын 44 – хикметінен ... ... ... өмір ... ... Оның ... анасы Әмина, әкесінің аты Абд ... ... оның ... ... әкесінен айырылғанын, сол себепті бабасы
Абд әл – Мутталиб тәрбиесінде өскенін еске алады.Мұхаммед жетіге толғанда
бабасы да көз ... Өлер ... ол ... ... Әбу ... ... Әбу ... оны көпті көріп, өнеге алсын деген оймен қайда барса да
өзімен бірге ертіп жүреді екен.
Мұхаммед он ... ... ат ... ... ... ұшыратады, оған
25 жасында үйленеді.
Қожа Ахмет пайғамбарымыздың әсіресе жетім – жесір, ғаріптерге ... ... ... ... ... оған жетім бала келіп,
ғаріптік халін баяндайды. Мұхаммед оны аяп мейірім шапағатын ... ... ... де ... екенін, жетімдікпен жетілгенін, жетімдер өзінің
нағыз үмметі екенін айтады. «Диуандағы» ... ... ... ... енді бір сәт ... ... ... мадақпен қайта
жалғасады.
“Миғраж хикаясы” атты хикметтері да қызық оқылады. Жебірейіл періште
пайғамбарымызға Бурақ атты тұлпарды әкеледі. Мұхаммед ... ... ... жеті қат ... ... ... Тәңірімен тілдеседі. Құдай
тағала оны жақсы қарсы алады. Тілегін ... ... өз ... ... ... ... елу, сонан соң алпыс, ақыры жетпіс жас өмір сұрайды.
Пайғамбар тілегі қабыл болады. “Миғраж хикаясының” қысқаша ... ... – 58 ... ... ... кейін билік құрған Әбу ... ... ... Әлі ибн Әбу ... ... төрт ... да мадақ
айтылған.
Ақын хикметтерінде жоғарыда айтылғандай кейде Құрани кәрім, хадистерден
алынған түрлі аңыз ... діни – ... ... да ... ... ... Құран сүрелері мен аяттарының аудармасы да, ... ... ... шарттары да емес. Кемеңгер бабамыз өз ... қоса өз ... ... ... ғұмырлық тәжірибесін,
ізденістері мен құлшыныстарын, алланың ақ жолын – ... ... табу ... үшін не ... керектігін өлеңдік өрнекпен, ғұламалық тереңдікпен, шын
мұсылмандық ұғыммен айтып отырған. Ана сүтімен, ата ... ... ... қанына сіңген, бойына дарыған, жүрегінен жай
алған.
Ажал, Иассауи ... ... өмір мен ... өмір ... Егер бұл ... ... өмір аяқталса, тап осы шекарада бақилық
өмір ... ... өлім ... ... ... дерлік
хикметтерінде (85, 88, 114, 124, 134, 143, 144, 145, 154, 155) ... ... одан ... тіпті Алла елшісі Мұхаммед пайғамбардан
бастап, мың жасаған Лұқманға шейінгі әулиелердің де ... ... ... жатыр. Адам өмірді қарсыласпай қалай қабылдаса, өлімді ... ... ... алуы ... ... өлім ... сөз ... Ахмет
Иассауи бір ақтық шешімге келген адамның ... ... ... ... қадам ретінде мәнін асқақтата ... ... ... Адам бұл ... ... ... жүктеп, жүктелеген міндет
ауыртпалығынан тек өлім ... ... ... ие бола ... ... хикметтерінде өлім тән құрсауынан босанып, қапастан ұшып шыққан
жанның бақилық атты мөлдір әлемге қанат қаққан самғауы:
Неше ... ... жан ... ей ... ... ... фәни қылар, достарым.
Бұл қапастың тотысы піруәз етер ұшырсам,
Бір қараңғы шұғыласыз жерге барар, достарым. (126 – х)
Егер де Қорқыт: ... ... ... көрі – деп, өлімді өмірдің
бітуі ретінде пессимистік тұрғыда қарастырса, Иассауи ... ... ... жол басы деп ... ... тек ... ісін ... нәпсі
жолында жүргендер, құдай алдында жауабы жоқ, ... сөзі жоқ ... ... ... ... олар Мүңкір – Нәңкірдің сұрақтарына жауап Бере
алмай, тамұқ отының жалынына шарпылып, жалған ... ... ... күн
өлімнен басталатынын біледі.
Иассауи өз хикметтерінде өлім жайын сөз еткенде, Адам баласын ... ... ... ... ... үшін ... ... адамға өмір жүктеген
борышқа, міндетке барынша жауапкершілікпен қарап, өмір мәнін жете ... әр ... әр ... ... ... Алланың қайталанбас сыйы
деп ардақтай ... ... ... ... ... “Сен тірлікті
ғанимет білгіл уа қылғыл амал” (154 – х). Ақынның “Өлімді жад ... әр ... қыл, ей ... (124 – х) ... сөзі ... қадірі өліммен
танылады, өмірдің әр қадамы өліммен өліммен өлшенеді деп, ... ... сүйе ... ... ... ... ... пайдалана біледі деген ой
салады.
Кемеңгер ғұламаның 87 – хикметіндегі “Шерменділік көп екен, неге ... ана, ... ... көр ... ... неге ... міне” сияқты
пессимистік ой тұжырымы өмі алдындағы ... ... ... ... ... жете сезінгенін көрсетсе, бір жағынан өмірдің
тәттілігі, қимастығы Иассауиге де тән екендігін байқатады.
Иассауидің өлім тақырыбына не бұл ... ... ... ... сырт ... ... бұл ... деген көзқарасы сарыуайым тұманына
кептеліп қалғандай әсер аласың, бірақ осы ... ... ... ... ... ... сәулелері нұр шашқандай.
Адам тірлікті ғанимет деп біліп, өмірдің мәніне жете білуі тиіс. Ал,
өмірдің мәні Адам үшін ғарыштық ... ... өз ... қосу ... ... ... өмір ... рухани азық жинайтын мерзім, адамдық
қасиеттердің беріктігін сынайтын сынақ болумен қатар, айналып келгенде,
өмір ... ... өз - ... ... ... ... ... табылады. Ал
бұл күрес барысы рухани әлемде тек тағаттықпен шешіледі.
Құл Қожа Ахмет десең, тағат қыл,
Қияметтің келмегін жақын ... ... ... десең, тағат қыл,
Тағат қылғандар Хаққа жақын болар болғай (140 – х).
Сонда тағат дегеніміз не?
Тағат ... ... өмір сүру ... ... ... ... ... қыл деп,
Хақ зікірін дәйім айтып, рахат қыл деп,
Зікірін айтып, шайтан үйін қират деп,
Қайрат қылсам, “Файз уа футух” алармын ба? (118 – ... ...... жаршысы.
Иассауи үшін Хақ жолы дегеніміз, адамның рухани кемелдікке жету ... ... ... өмір сүру жолы. Яғни, адамның
руханишылығы оның адамгершілік қасиеттерімен ғана ... Ал ... иман ... ... ... иман ... ... не деген сұрақ
туады. Бұл сұраққа жауап беруде Қожа Ахметтің хикметтерін зерделейік:
Иман болды Хақ тағала тағатынан,
Кешпек керек бұ ... ... (169 – ... да иман, Қожа Ахмет Иассауидің түсінігінде, адамның ... ішкі Жан – ... ... жақсылыққа жетелейтін тәрбиешісі,
дұрыс жолды үйретіп, түзу бағыт ... ... және де ... ... ... иман ... (79 –х) – иман адамның о дүниеде Хақ ... ... ... ... ... ... ... табылады.
Иман – Алла Тағала құдіретімен барлық адамдарға тиесілі нұр, бірақ оны
сақтау не ... ... өз ... ниетінде, мақсатында. ... ... нәр ... гүл, оны ... ... әркімнің
баптауына байланысты. Яғни, иман – адамгершілік қасиеттердің ... ... ... ... ... ... ... алдымен осы сыйға иегер
бола алатындай ақыл және де осы ... ... ... ... – сана
берген. Яғни, иманның мағынаға, мәнге айналуы ... ... ... ... ... байланысты:
Адамдарда зәрре мағына болмас,
Сен оны Адам көріп, Адам деме. (82 – х)
Ал бір топ хикметтері құдайға сөз ... көз ... ... ...
жалбарыну мазмұнында құрылған. Мысалы:
Рахметіңнен үмітсіз қылма мен ... ... ... дұға ... ... таң ... зар ... жасым тынбай жылап дұға қылайын счаған. (24 – х)
Яғни, Иассауи хикметтерін жылаудың түрлі варианттары деп тануға ... ... ... ... тән биік философиялық өлеңдерден өзгеше
хикметтерді сыни тұрғыда пайда болып, қоғамды ... Адам ... ... қолдануға жол салды. Иассауи хикметтері қазақ топырағына
күрескерлік рухымен, қоғам ... ... ... ... жазба поэзияға сыншылдық дәстүр әкелді. Мысалы, 19
ғасырдың Дулат, Шортанбайлары өз заман бетпердесін ашып, азаматтық тұрғыда
жырлу ... дала ... ... ... ... ... ... хикметтер әсерін ұлы ақынымыз
Абайдан да ... ... ... өзі де рас, сөзі де ... ... ... тоқ ... жырлаған фәлсәлік шығарма десек е болады.
Иассауи хикметтерінің поэтикасы Дастандар
Иассауи ... ... ... жад, ... ... үгіт ... түрлерін бір басында қамтыған, жинақтаған хикметтер деген ... ... ... табылады. Бірақ, бұл хикметтерге тоқталмас бұрын
Иассауи мұрасы ішіндегі ... деп ... ... үш ... ... Бұл ... хикметтерден бұрын
тоқталуымыздың себебіміз, біріншіден, дастан бір ... ... ... ... ... ... талдауда хикмет құрылысы
да талданып, Иассауи поэтикасының жалпы ... ... ... Иассауи хикметтері діни – философиялық тақырыпта
болғандықтан, оның әр ... ... ... бір ... ... байланысты келеді. Жоғарыда айтылған 14 – ... 14 – ... қара ... ... төрт ... жиырма бес
шумақтан тұрады. Бұл хикметінде Иассауи өзінің бір жасынан он жасқа дейінгі
аралықтағы өміріне шолу жасай отырып, ... ... ... міндетін, өзінің
тағдыр белгілеген оқиғалардың желісін аңыз түрінде жырлайды.
Ақын 14 – хикметінің бірінші шумағын тұтас дастанға алғы сөз ... ... ... ... ... ... себептен алпыс үште кірдім жерге?
Миғраж үстінде Хақ Мұстафа рухым көрді,
Ол себепті алпыс үште кірдім жерге.
Ақын осы сауал арқылы хикмет мақсатын, ... ... ...... ... екінші бөлімі, яғни он бір мен ... ... ... кезеңді сипаттайды. Бұл хикметте 14 – хикметтегі сияқты ... ... үште ... ... ... хикмет мазмұнының қазығы болған
қайталама қайырма тармақ жоқ. Бұл кезең жас ... діни ... ... сопылық өздігінен игеру талпынысын қамтиды.
“Ғұмырнама” дастаны бірнеше хикметтер басын құраған дастан – толғау деп
атауға болады. Өйткені “Ғұмырнама” аңыз сюжетінен ... ... ... кең ... ... ... толғау үлгісіндегі
өмірбаяндық хикая. Қожа Ахмет Иассауи өзінің алпыс үшке дейінгі жас аралығы
үшін есеп беруде шолу ... сопы ... ...... бір ... болды.
“Ғұмырнама” дастаны – толғау жекек дара болып құрастырылған ... ... ... ... үште ... ... ... Ашу үшін
жазылған. Әр хикметтің бір шумақ көлеміндегі ... ... ... ... тауып, өзара байланыс арқылы біртұтастыққа
саяды. Ақын әр хикметін жарлай арнау түрінде ... Бұл ... ... тән ... ... ... жасы ... кемелдікке
жақындаған сайын, оның Хаққа деген сөзі осы жақындықты танытқандай. Мысалы,
“ Не себептен алпыс үште кірдім жерге ” ... ... ... ... ... ... рухта өмірдің себебі жатыр. Ал 16 – хикметтегі “Ол ... ... ... міне» деген қайырмада рухтың өз ... ... ... ... ұмтылысы көрінеді. 18 – хикметтегі Заты ұлық ... ... міне ... ... ... Хақ мәніне жетіп, оның ұлылығын
мойындаған адам көңіл – ділін танимыз. Енді 19 – ... Бір уа ... ... бе ... арнау қайырмада қаншама құштарлық, үміт –
арман, тілек жатқанын байқамау мүмкін емес.
Иассауидің ... ... ... ... ... ... және ... тармақтары міндетті түрде қайталанып келеді де қалған
шумақтардың төртіншісі болып, хикмет бойында сақталады. Мысалы:
Құл һуа Алла, ... Алла дұға ... уа ... ... кқрермін бе?
Қасіретіңді бастан аяқ дерттік етсем,
Бір уа барым, дидарыңды кқрермін бе?
Елу бірде шөлдер кезіп, қия ... ... ... ... ... ... көре алмадым жаннан тойдым.
Бір уа барым, дидарыңды кқрермін бе?
Мұндай тармақ құрылысы ... ... ... ... тән.
Шамасы, Ахмет Иассауи араб – парсы сопыларына еліктеп, бәйіт өлең құрылысын
пайдалануға талпынып отырғанымен, түркілік өлең нақышы ... ... ... ... Яғни айтпағым, Иассауи сопылық дәстүрді сыйлап,
хикметтерін араб – парсы үлгісіне салғанымен, түркі тілі ... ... ... ... ... ... ... барлық дерлік
хикметтері қара өлеңмен жазылған. Әр ... ... он екі ... Біркелкі төри буыннан тұратын үш бунақ хикметтердің бір ырғақ,
әуенге ыңғайланып туындағанын білджіріп ... ... ... өлең ... ... болып хикметтердің
жеңіл оқылуымен сипатталады.
Иассауидің аңыз сюжетіне негізделген екінші бір көлемді шығармасы Қазан
басылымында 47 – ... деп ... Бұл ... ... ... өзіне
жүктелген міндетті атқармай, жын – ... ... ... Ахметті әулие
Баба Мәшіннің жөнге ... ... ... шолу ... сопы Баба ... Ахметтің халықты азғырып, күнә арқалап, жүргенін ести
салысымен іздеп келеді. ... ... ... жын – шайтандардан ... Баба ... оған бес жүз және бір ... 119 – хикметінде нәпсі құлшынындағы ... ... ... ... ... мәні.
Иассауи хикметтері – Иассауи дүниетанымының қағаз бетінен тіл қатқан
рухани дүниесі. Оның шығармалары өзін ... ... ... жаратқан
тіршілікке, қоғамға деген дүниетанымының ақын жүрегінің елегінен ... ... ... ... ... сөз әлемін жасады. Қожа
Ахмет Иассауидің сопылық дүниетанымы суреткер сана – ... ... ... салынып, поэзиясының күрделілігін белгіледі.
Сопы Иассауи мен ақын Иассауи ... екі ... ... ... қарым-қатынасының жемісі болып дүниеге келді.
Иассауи мұрасын жете ... үшін оның ... ... екі ... ... ... философияның сопылық
оқудың мазмұнын көркемдік тұрғыдан жырлаған хикметтер тобы. Бұған ... ... ... ... ... ... хикметтер
жатады.Ал екінші тобы- ақын өзі жасаған дәуір, ... ... ... ... ... ... ақындық тұрғыдан байыптайтын
хикметтер, яғни сыни ... ... ... шығармалар жинағы.
Қожа Ахмет Иассауидің сопылық ... ... ... онда ... ... ... - идеалист, зікір айтып сарнаған
дәруіш табиғатынан дара туған ... ... ... ... ...... сопыларының оқуларын сұрыптап, тәржімелеп, түркілеген ғалым
сияқты қасиеттерді бір басына ... ... ақын ... хикметтер арқылы өзі салған оқу идеясын, мазмұнын бейнелеуде
таухид ... ... ... көру ... ... ... ... оқуға тән ұғымдарды ... ... ... ... Иассауи дүниетанымындағы Хақ жолын сөз өрнегімен баяндаған.
Адамзат санасын сарсаң қылған «Тіршілікті жаратушы ... ... не?» ... өмірдегі мәні және мақсаты не?» деген сияқты
сұрақтар да ... ... ... ... ... ... ... Ол бұл сұрақтарға жауаптарды өз дүниетанымдық ... ... ... ... ... ... жар ... білдім міне.
Иассауи хикметтері бойынша ғаламат ғарышты, ... ... ... ...... жол бастар Адам. Адам болса, рух пен материя
қатынасының процесінде туылды. ... бұл ... ... ... сұраққа Ахмет Иассауи де ... ... ... ”Ә ... ... деген аятты ұсынады. Бұл сұрақтың қатынас басына қанша қатысы
бар ... ... Хақ ... ... идея сөз – ... тілінде
материямен қатынасқа түсіп, тіршілік мәнін негіздеген ... ... ... ... ... ... Хаққа тән идея – рухта екенін, ал
қатынас мақсаты материядан жаралған Адамға хақ өзінің ... ... ... ... ... ... ... топырақ адамды сұлтан қылған Алла
сен» (129 – х).
Ал, адамның Хақ сауалына Қалу: бәлә - Иә - деп, ... ... ... ... оның ... ... және де сөз ... түріндегі идея – рухты өз иесі – Хаққа қайтарып беру ... - ... би – ... деді ... ... ... ... рухтарымыз қылды сада. (58 – x)
Сөйтіп, Адам мәні рух- аманатты Хаққа өз дәрежесінде, ... ... ... адам ... ... беру ... немесе Иассауи хикметтері ... ... Хақ ... болса, Адам - ”Біз оның бөлшегіміз және Жаратқан ием ... ... ... ... ием бөліп алып , тағдыр жазды”- осы
тұтастықтың бір бөлшегі ... өз ... ... ... ... ... ... табады. Ал бірігу немесе ... ... ... Адам ... Хақ ... ... осы дәрежеге лайық
болуда көрінеді, яғни, Адам тек ... ... Хақ ... ... ... ... мінбегенше,
Шариғат істерін білсе болмас,
Тариқатта түрлі әдеп білмегенше,
Нәпсіменен шайқас-ұрыс қылмағанша,
Ғашық жолына өзін лайық ... ... ... ... (99 – х).
Сонда таным мақсат болса, оған жету үшін Адам ”қал” образындағы мәнді
“хал” ... ... ... ... ізденіске түсуі қажет:
”Қалың-шырық,халың-пілте, жақ басыңды”(36-x.)Яғни, таным бастамасы қал мен
халды бір басына сыйдыра ... ... ... ... ... ... көреміз. Сондықтан болар, Иассауи өзінің хикметтерінде Хақ
жолындағы ... ... ... ... ... деп атап, мағрифат
бастамасы Адамның өзін-өзі тану ... деп ... ... ... Иассауи шығармашылығының образдарды бейнелеу
ерекшелігін атап өту ... ... ... қатарластыра отырып
бейнелеуде фәлсәфәлік ... мен ... ... ұғым ... жету
мақсатын көреміз.Мысалы, жоғарыда көрсеткеніміздей қал-мән болса, хал-
қозғалыс ... ... ... ... ... ... хикметтерінде
нақты теориялық білім жүйесі ”қал ілімі” болып, ал практикалық қағидалар
жүйесі ”хал ... ... ... ... беруге дейін барады:”Қал
ілімін оқумен,хал ... ... ... өлең ... ... ... ұштастырылуы жайында айтылғаны анық. Мұндай ... ... ... Иассауи еш ұғымның мәніне жету ... ... ... ... бейнесімен қатар нақты ... беру ... ... ... мүмкіндігін өз тұрғысынан ... ... ... тіпті барлық ... ... бір ... ал кей ... нақтыланып кетуі Иассауи қаламына
тән өзіндік құбылыс деп ... ... ... ... қал ... не ... (53-x.) ... айтпақшы, Адам мәні тек танымда белгіленеді. Адамның рухани
дамуы арқылы ... рух ... ... жету ... Ал кемілділік дегеніміз не, оның мәні ... оған жету ... ... ... ... ... ... 14-хикметіндегі мына
сюжетке көңіл аударалық: Миғражға көтерілген Мұхаммед пайғамбар Иассауи
рухын ... ... ... нешік рух тәнге кірмей тапты ... ... ... ... рух ... түрде тәнге кіруі ... ... тұр емес пе! ... ... ... ... ... жасты, халқына басшы, тұлғасы хиләл,
Тәнге кірсе,захир болар барша кемел,
Кемелділікті белгілеген Хақ Зу-л-Жәләл.
Бұл жауаптан біз рух ... ие ... адам ... ... ғана кемелділікке жететінін білеміз. Бұдан барып, ... ... ... ... ... берілген белгілі бір мерзім,
кемелділікке ... бір ... ... ... Әр ... ... өз
ғұмырымен өлшенеді:сауда үшін жасақталған керуенің шығар жері және ... жері ... ... болса, азық алар,
Азықсыз керуендер жолда қалар,
Керуендер сауда үшін сапар қылар,
Жүгін ... ... ... ... жоқ (134 – ... өмір-керуеннің мақсаты-жан саудасы болса,азығы-бәтиннің
адамгершілік ... ... ... қоры. Сонда рух батин
түрінде ... ... ... ішкі жан ... ... ... түбінде жатқан қасиет-сыры болып көрінеді. Батин адамның
рух пен ... ... жан мен ... ... өмір ... ... бастамасын дамытып, ... ... , ... жанын жананға ұластыру арқылы рухтандырады.Яғни
, батин мен захирдің үйлесімділігі ... жан ... ... жан ... ... Адам кемелділікке жетіп, ... ... ... ... ... ... Адам үшін оңай
ма? Бұл ұластыру –қосуда жан құрбандыққа шалынып тұр емес пе?!
Сонымен Адам үшін жан ... ... екі жолы ... жалғыз Хақты жанға ... яғни ... ... ... ... азап тарту арқылы жанды рухтандыруда, адам оның
мәңгілік болуын белгілейді. ... адам ... ... ... ... ... ғана рұхани нұрға толып, абсалют рух дәрежесіне жетеді. Бұл процесті
суреттеуде Иассауи ақын ... ... ... образдарын пайдаланған.
Сонымен, Иассауидің хикметтері әлі толығымен зерттеліп, мәні ашылып
бітпеген жыр – дастан ... те ... Яғни Ұлы ... Абайдың қара
сөздері сияқты Қожа Ахмет Иассауида – хикметтер.
Менің ұғымымда Хикметтер – Алланың ғажайып ... ... ... жолы – ... жолы ... ... Сәл ... Әл – Фарабидің, сәл
беріректегі Ахмет Жүйнекидің адамды адалдыққа, қайырымдылыққа шақыратын,
дүние сырын ... ... ... ... ... туындыдай
көрінеді.
Жүйнекейдің «Ақиқат сыйы» ойға түседі…
Ұлы баба Сен ... сен ... ... жолын мен де іздеймін. Ол жол
– адалдықтың, әділдіктің, қайырымдылықтың, тазалықтың, адамгершіліктің
жолы.
Қолданылған әдебиеттер тізімі:
1. ... К.А. ... ... ... Жалын, 1998.
2. Иассауи Қожа Ахмет. Хикметтер. Алматы, 2000.
3. Иассауи Қожа Ахмет. Хикметтер жинағы. Алматы,1998.
4. ... ... ... №8

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 12 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ахмет Иассауи Қазақстан мен Орта Азиядағы сопылық поэзияның көрнеті өкілі5 бет
Қожа Ахмет Иассауи дүниетанымындағы рухани кемелдену мәселесі153 бет
Қожа Ахмет Иассауи поэзиясы32 бет
Қожа ахмет иассауи хикметтерінің орыс тіліне аударылу мәселелері61 бет
Қожа Ахмет Йассауи22 бет
Қожа Ахмет Йассауи кесенесі9 бет
VI-VIII ғасырдағы ұлы ғұламалар5 бет
VI-XII ғғ. түркі халықтардың мәдениеті10 бет
Архитектура мен өнер15 бет
Арыстан баб13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь