Абайтану ғылымы туралы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...6

І тарау
Абайтану ғылымындағы алғашқы ізденістер ... ... ... ... ... ...10

ІІ тарау
М.Әуезов . Абайтанушы ғалым ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...37

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .62

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 63
Тақырыптың өзектілігі: Бүгінде шын мәніндегі профессионалды әдебиетке айналып, дүние жүзілік көлемде танылып отырған қазақ әдебиетінің даму тарихына көз жіберсек, өсу, өркендеу жолы қызу түрдегі пікір таласының үстінде қалыптасып келе жатқанын көреміз. Қазақ әдебиет тарихы ғылымының іргелі саласының бірі – абайтанудың қалыптасу процесі мен зерттелу тарихының жайы да осы жолға қарайлас құбылыс. Бұл саланың негізгі зерттелу нысанасы болып отырған Абай мұрасын тану, бағалау жайы революцияға дейін-ақ басталып, бүгінге дейін үздіксіз зерттелу үстінде.
Абай мұрасының зерттелу процесі ертеректен басталғанымен, ол негізінен екі түрлі жолмен жүргізіліп келеді:
1. Абай шығармаларын әр түрлі көлемде топтастырып жариялау, оларды бірте-бірте толықтыру жолымен бұл мұраның тұрақтана бастаған түпнұсқасын туған халқына, дүние жүзі тілдеріне аудару арқылы тану:
2. Бүкіл әлемге танылып отырған абай шығармаларын арнайы зерттеу нысанасына алып, түрлі ғылым саласында да зерттеу жұмыстарын қатар жүргізумен бірге ол мұра жөніндегі әрқилы деректер көзін де жинастырып, молықтыра беру.
Ұзақ жылдар бойы толассыз әрекет етудің нәтижесінде ақын мұрасы жайлы жазылған, жарияланған, зерттеу жүргізілген әр түрлі сипаттағы деректер көзі қазірдің өзінде төрт мыңға таяп қалды. Абай мұрасы туралы осындай орасан көлемдегі деректер сан жағынан ғана емес, сапа жағынан да ғылыми-зерттеу дәрежесі артып отырған қазіргі кезде абайтанудың зерттелу тарихы мен қалыптасу жолы қандай болды екен деген заңды сұрақ та туары хақ.
Абай шығармалары мен ол мұра жайлы зерттеулік пікірлер 1889 жылдан бастап ресми баспасөздерде жариялану, танылу тарихын ғылыми тұрғыдан біртіндеп аша түсу әрекеті біздің әдебиетімізде елуінші жылдардан сөз етіле бастады. Яғни Абай мұрасын тану немесе абайтану тарихының зерттелуі жөніндегі ой-пікірлер Абай мұрасының бір саласын арнайы зерттеуге орай қарастырылса, екіншілері оған айрықша көңіл бөлді, үшіншілері абайтану саласының жалпы қалыптасу жолын шолумен шектеледі, төртіншілері болса, Абай шығармаларының басылуы мен жариялану тарихына тоқталуды мақсат етті. Бұл іспеттес ізденістер Абай мұрасының жалпы зерттелу тарихы жөніндегі күрделі тақырыпты арнайы түрде зерттеу қажеттілігін күн тәртібіне қоя білді. Бірақ бұл мәселе жайлы әуледе жанама түрде, соңыра тікелей пікір қозғаған ойлар төркіні алғашқы ізденістің бастамасы ғана болды да, Абайдың әдеби мұрасының зерттелу тарихының жайы туралы арнайы түрдегі зертте жұмысы нақтылы қолға алынбай келді. Мұндай жағдай тек қазақ әдебиетінде ғана орын алып отырған құбылыс емес, ұлттар әдебиетінің тарихындағы отрақ кемшілік.
1. Мырзахметов М. Абайтану тарихы.- Алматы: Ана тілі, 1994.-191 б.
2. Байтұрсынұлы А. Бес томдық шығармалар жинағы.1- том.-Алматы: Алаш, 2003.-294 б.
3. Дулатов М. Оян қазақ. Алматы: Жазушы, 1991.-287 б.
4. Аймауытов Ж. Әуезов М. Абайдың өнері һәм қызметі. // Абай. 1918ж.
5. Қазақ әдебиетінің қысқаша тарихы: Оқу құралы.-Алматы: Қазақ университеті, 2002.-455 б.
6. Қирабаев С. Көп томдық шығармалар жинағы. т.5. Алматы: Қазығұрт, 2007.-464 б.
7. Қалижанұлы У. Қазақ әдебиетіндегі діни ағартушы ағым.-Алматы: Білім, 1998.-256 б.
8. Қирабаев С. Көп томдық шығармалар жинағы. т.3. Алматы: Қазығұрт, 2007.-475 б.
9. Мағауин М. Ғасырлар бедері.-Алматы: Жазушы, 1991.-432 б.
10. Қабдолов З. Арна.-Алматы: Жазушы, 1988.-256 б.
11. Сыздықова Р. Абайдың сөз өнері.-Алматы: Санат, 1995.-225 б.
12. Кенжебаев Б. ХХ ғасыр басындағы әдебиет.-Алматы: Білім, 1993.-248 б.
13. Әуезов М. 20 томдық шығармалар жинағы. 20-том.-Алматы: Жазушы, 1975.-240 б.
14. Кәкішев Т. Оңаша отау.-Алматы: Жазушы, 1987.-260 б.
15. Жұмалиев Қ. Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері және Абай поэзиясының тілі.-Алматы. ҚазМемБас, 1960.-407 б.
16. Тілепов Ж. Тарих және әдебиет.-Алматы: Мектеп, 1997.-430 б.
17. Сүйіншәлиев Х. Қазақ әдебиетінің тархы.-Алматы: Санат, 1997.-928 б.
18. Абай (Ибраһим) Құнанбаев. Қуаты оттай бұрқырап // Шығармаларының екі томдық толық жинағы.-Алматы: Ғылым, 1977.-1 т.-454 б.
19. Байтұрсынов А. Әдебиет танытқыш.- Алматы: Жазушы, 1989.-320 б.
20. Әуезов М. Әдебиет тарихы.-Алматы: Ана тілі, 1991.-240 б.
21. Кәкішев Т. Кер заманның керағар ойлары.-Алматы: Атамұра, 1995.-168 б.
22. Әуезов М. Уақыт және әдебиет.- Алматы: КөрӘдеБас, 1959.-244 б.
23. Мұқанов С. Халық мұрасы.-Алматы: Қазақстан, 1974.-236 б.
24. Ысмайылов Е. Ақындар.-Алматы: Ғылым, 1966.-217 б.
25. Негимов С. Ақын-жыраулар поэзиясының бейнелілігі.-Алматы: Ғылым, 1991.-200 б.
26. Дүйсенбаев Т. Мұхтар Әуезов.-Алматы: Ғылым, 1974.-220 б.
27. Әуезов М. Әр жылдар ойлары.-Алматы: ҚазМемКөрӘдеБас, 1959.-235 б.
28. Әуезов М. Абай Құнанбаев.-Алматы: Ғылым, 1967.-305 б.
29. Әбдіғазиев Б. Асыл арна.-Алматы: Білім, 1992.-142 б.
30. Нұрғали Р. Қазақ әдебиетінің алтн ғасыры.-Астана: Күлтегін, 2002.-528 б.
        
        Мазмұны
Кіріспе................................................................
...............................6
І тарау
Абайтану ғылымындағы алғашқы ізденістер.......................10
ІІ тарау
М.Әуезов – Абайтанушы
ғалым...................................................37
Қорытынды..............................................................
.......................62
Пайдаланылған әдебиеттер
тізімі................................................63
Тақырыптың өзектілігі: Бүгінде шын ... ... ... ... жүзілік көлемде танылып отырған қазақ
әдебиетінің даму ... көз ... өсу, ... қызу ... ... ... ... қалыптасып
келе жатқанын көреміз. Қазақ әдебиет ... ... ... бірі – ... ... ... мен зерттелу тарихының
жайы да осы ... ... ... Бұл ... ... ... ... отырған Абай мұрасын тану, бағалау жайы ... ... ... ... ... ... ... мұрасының зерттелу ... ... ... ... екі түрлі жолмен ... ... Абай ... әр ... ... ... жариялау,
оларды бірте-бірте толықтыру ... бұл ... ... ... туған халқына, дүние жүзі ... ... ... ... ... әлемге танылып отырған абай шығармаларын ... ... ... ... ғылым саласында да зерттеу жұмыстарын
қатар жүргізумен ... ол мұра ... ... ... ... ... ... беру.
Ұзақ жылдар бойы толассыз әрекет етудің нәтижесінде ақын мұрасы
жайлы жазылған, жарияланған, ... ... әр ... сипаттағы
деректер көзі қазірдің өзінде төрт ... таяп ... Абай ... осындай орасан көлемдегі деректер сан жағынан ғана емес, сапа
жағынан да ... ... ... отырған қазіргі кезде
абайтанудың зерттелу тарихы мен ... жолы ... ... екен
деген заңды сұрақ та туары хақ.
Абай шығармалары мен ол мұра ... ... ... 1889
жылдан бастап ресми ... ... ... ... ғылыми
тұрғыдан біртіндеп аша түсу әрекеті ... ... ... сөз ... ... Яғни Абай ... тану ... абайтану
тарихының зерттелуі жөніндегі ой-пікірлер Абай мұрасының бір саласын
арнайы ... орай ... ... оған ... ... үшіншілері абайтану саласының жалпы қалыптасу жолын ... ... ... Абай шығармаларының басылуы ... ... ... ... ... Бұл ... ізденістер
Абай мұрасының жалпы зерттелу тарихы ... ... ... ... ... ... күн ... қоя білді. Бірақ бұл
мәселе жайлы ... ... ... ... тікелей пікір қозғаған
ойлар төркіні алғашқы ізденістің ... ғана ... да, ... ... зерттелу тарихының жайы туралы арнайы ... ... ... қолға алынбай келді. Мұндай ... тек ... ғана орын алып ... ... емес, ұлттар әдебиетінің
тарихындағы отрақ ... ... ... алғашқылардың бірі болып Абайды ... ... ... мен еңбегін зерттеуге ат салысқан ерекшеп
еңбек сіңіргендер ... орын ... ... ... бірі ... ... табылады. Алғаш рет жас ... ... ... ... бірігіп «Абайдың өнері һәм қызметі» деген ... Тап осы ... ... ... ғалымдық, шығармашылық жолы
ұлы Абайды танып білуге бағытталды десек артық айтқандық емес. ... ... ... ... өмірінің ұзына бойында қазақ
халқының асқан ойшыл ақыны ұлы ... ... ... ... ... ... ... жұмсады. Өмірінің соңғы ... ... ұлы ... қол ... ... ... ... осы процеске 1940 жылдар
ортасында «Абай» романын алып келді.
М.Әуезовтің Абай ... ... ... ұзақ ... ... әлем ... тарихында аса сирек ұшырасатын
құбылыс, әрі ... ... ... бар ғылымдық , творчестволық
зерттеу әрекетіндегі ... ... ... жұмыстың қатырына
жатады.
«Абай (Ибраһим) Құнанбайұлы» деген М.Әуезовтің ... баса ... ... ерекшелік - Абайдың ... ... ... ... ... мен ... шеберлігінің даму
жолдары, дүниетанымы мен рухани өсуінің ... ... ... ... әрі ақын ... ... мен бет-
бұрыстардың себебін сол дәуірдің тарихи шындығымен сабақтастыра ... ашып ... ... ... ... ... тәуелсіз таным
тұрғысынан қарап, автордың ұлы Абай шығармашылығын зерттеудегі
еңбегінің ... ... ... білу ... ... ... ... өзекті мәселе болып табылады.
Тақырыптың зерттелу ... Ал, ... ... ... ... алғаш рет «Абайды тану тарихынан» ... ... ... ... ... тарихынан қысқаша шағын шолу ... ... ... ... ... ... ... келіп Қ.Жұмалиевтің «Абайға дейінгі қазақ поэзиясы және
Абай поэзиясының тілі» (1948), Ә.Жиреншиннің ... ... ... ... ... (1967) ... ... еңбектері мен
монографиялары жарыққа шықты. Жалпы қазақ әдебиетінде Абай ... мен ... тану ХІХ ... соңы мен ХХ ... ... ... ... аталған еңбектерден басқа да көптеген ғылыми ... ... сын ... ... ... Бұлардың қай-қайсысының
болмасын ұлы Абайдың ақындық ... мен ... ... ... орны ... жұмысының мақсаты мен ... ... ... ... – М.Әуезовтың Абайтану ғылымына ... ... ... танып,
бүгінгі уақыт тұрғсынан бағасын беріп, әдебиетіміздің ... ... ... Ұлы ... ... ... қоғам қайраткері М.Әуезовтың
Абай Құнанбаев шығармашылығын зерттеп бағамдаудағы принциптерін және ... ... ... ... ... тұстарын барынша
айқынырақ танып және ... ... ХІХ – ХХ ... сұрақтарымен қатар ала отырып ... ... ... ... бірі болып табылады. Осы мақсатқа орай
алдымызға төмендегідей міндеттер ... ... ... ... қатысты мәселелерді толығымен
қарастыру;
- М.Әуезовтың Абайтану ғылымына келудегі ... ... ... Абай мұрасын танып білу жолындағы ғылыми- ... ... ... ... Абайдың эстетикалық танымы мен ақындық ... ... ... ... ... Абайтанушылар
еңбектерімен қатар алып ... ... ... саласындағы еңбектерін бүгінгі уақыт талабы
тұрғысынан пайымдау және осы ғылымның алдағы ... ... ... зер ... нысаны: Тақырыптың мәнін ашу үшін ... ... ... еңбегі мен «Абай жолы» романы және бірнеше
мақалалары ... ... ... ... әдістері: Бұл дипломдық жұмыс жинақтау, сараптау, ... ... ... ... ... ... ... жұмысы кіріспе, негізгі бөлім мен
қорытынды және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады. Негізгі бөлімде :
«Абайтану ... ... ... ...... ... аталатын екі тарауда қарастырылады және қорытындыдан ... ... ... ... және ... әдебиеттердің тізімі еңбектің
соңында орын алады.
І тарау. Абайтану ғылымындағы алғашқы ізденістер.
Абайтану — ... ... ... ең көп ... өнімді
саласының бірі. Ақын шығармаларының алғаш баспасөз бетінде жарық көріп,
оқырман жүрегіне жол табуынан ... оның ... жүз ... ... тарихы
бар. Абай өмірі мен шығармашылығы туралы ғылыми мәні бар алғашқы ой-
пікірлердің ... ... де осы ... бас ... ... ... ... зерттеушілерінің аты-жөні мен еңбектері соңғы кезге дейін
жабық ... ... ... кезеңі ақтаңдақ күйінде қалып келді. Тек
еліміздің тәуелсіздік алуы жағдайында ғана бұл мәселені ашық әңгімелеуге
мүмкіндік ... екі ... ... ... уезі ... елінің қазағы Ибраһим
Құнанбайұлы ауылының Бақанас өзенінің бойындағы Көпбейіт ... ... ... ... «Болыс болдым мінеки» (1888 жылғы май айында Ақшатау-
деген жерде Семей облысы мен Жетісу облысының чрезвычайный ... ... ... ел ... ... ... аттармен 1889 жылы «Дала уалаяты
газетінің» № 7, 12 сандарында басылыпты. Одан ... 1897 жылы ... ... ... Жанұзақ ақын құрастырған «Князь бен Зағифа»
атты қиссада Абайдың, «Сынағандағы аттың сыны» («Шоқпардай ... ... ... ... («Қан сонарда бүркітші шығады аңға») ... ... ... Алдыңғы екі өлең Көкбай ақын ... ... екі ... ... құрастырушы авторын айтпай, айтыс мәтініне
кіргізіп пайдаланған. ... осы ... ... ... ... да
байқалады.
Ал, Абайдың өмірі мен ақындық өнері жөнінде бірінші ... ой ...... ... 1903 жылы ... ... атты кітапқа кірген
қазақтың тарихы мен рухани өмірі жайлы зерттеуінде ол ... ... жаңа ... ... ... ... ... «Кномбия»
болып қате басылған) (Семей) атауға болады, ол поэтикалық түрі мен ... ... әсем ... ... ... табиғатты суреттеуі).
«Евгений Онегин» мен Лермонтовтың көп өлеңдерінің жақсы ... да сол ... ... ... тым ... ... - деп ... Ол кейін Тұрағұл мен Кәкітайға Абай өлеңдерін
жинап бастыру жөнінде хат жазып, солар арқылы ұлы ... ... ... ... ... 1905 жылы ... ... Құнанбаев» атты
азанама — мақала жазған. ... ... ... ... ... ... жолы жайлы тұңғыш мәліметтер береді. Ақынның шығармашылық
ізденісінің негізгі ... ... ... ... ... «өлеңдерінен көрініп тұрғандай, Абай аса талантты поэтикалық қуаттың
иесі, қазақ халқының мақтанышы бола ... ... ... ... ... ... көтерген Абай сияқты қырғыз (қазақ) ақыны осы кезге
шейін болған емес. Жылдың төрт мезгіліне арнаған (көктем, жаз, күз ... ... ... оны ... ... ... қатарына қояды» [1-
20], — деген қорытынды жасайды.
Осы бір шағын пікірлердің өзінен ... ... ... ... әдебиетінде алатын орнын, ақынның дүние-жүзілік поэзияның биік
деңгейіндегі шығармашылық ... ... ... ... ... ... Абай ... соңғы айтылар ойларға мұрындық болды. Оның үстіне,
жоғарыдағы мақалаға ... ... Абай ... ... ... Семейде (орыс географиялық қоғамының Семей бөлімшесі арқылы)
бастырмақ болған ... 1906 жылы ... ... ... ішінде Абайдың қолжазбасы болғаны да мұны растай түседі. Алайда
сол кездегі саяси жағдайдың ауырлығынан ол бұл ойын іске ... ... ... ... ... ... Кәкітайдың Семей, Омбы
жағынан ештеме тындыра алмай, Петербургке кетуі де осымен байланысты ... ... ... өлеңдер жинағы (Петербург, 1909) Абайтануда,
ақын атын туған ... кең ... ... ... ... ... оқиғалардың қатарына жатады. Оны ...... ... мен інісі Ысқақтын баласы Кәкітай. Абай тәрбиесінде болып, қасында
көп ... ... ... ... да ... көруіне көп күш салған. Ол
жинаққа «Абай (Ибрагим) Құнанбай ұлының, ... атты ... ... ... ... ... тарихи маңызына қоса, ақын өмірі ... ... ... тың мәліметтер ұсынған Кәкітай мақаласы
да Абайтану тарихында көрнекті орын алады. Онда Кәкітай Абай өлеңдерінің
тууына ... ... ... ... пен ақын ... ... қайғының түп-
төркінін жақсы ашып көрсетеді. Оның ақындық ізденістерінің ... ... ... ... ... ... ... орыс
және дүниежүзілік әдебиет пен ғылым ... ... ... ... ... ... ой ... ерекше маңызды тезисі болды.
«Орыс ғылымын кітапта оқығандық Абайдың көңіліндегі ақындығын қозғағанын»
ол орынды ... ... ... бұл ... ... бағалап, ақынның
өмірбаянын жазуға көмектескенін мойындаған.
Абай жинағы шығып, халық арасына тараған кезде оның, ... ... сөз ... ... ... ... ... айтқан адам —
Ахмет Байтұрсынов еді. Ол «Қазақтың бас ақыны» атты мақаласында: «Қазақтың
бас ақыны — Абай (шын аты ... ... Онан ... ... заманда қазақ баласында біз білетін ақын болған ... ... ... ... ... (1903) Абай өлеңдерімен қолжазба дәптер күйінде та-
нысып, кейінгі (1909) ақын кітабын оқығаннан ... ... айта ... ... ... аз, ... көп, терең» жырларының шығуы жағдайларына,
әлеуметтік сырына, көркемдігіне ... ... ... ашық айта салатын
жадағай халық ... Абай ... ... қоя ... ол ... ... түсіне, терең оқудың қиыншылығы Абайдан басталатынын атап
көрсетеді. Абай сөзінің жалпы ... ... ... айта отырып, «Ол
ауырлық Абайдың айта алмағанынан болған ... ... ... ... жете ... болатын кемшілік... Не нәрсе жайынан
жазса да, Абай түбірін, тамырын, ішкі сырын, қасиетін қармай ... ... ... ... өзі тұңғыш көтерген айтушы мен тыңдаушының
проблемасын Ахмет осылай ақын өлеңін оқу, түсіну ... ... ... ... ... ... жазған соң, сөзінің бәрі де ... ... ... сын ... ... болып табылады. Оқушы
сөзді сынаса, сөз оқушыларын да сынайды» деуі де ... ... ... ... ... етіп ... ақындық жолына, шеберлігі мектебіне арнайы тоқтаған Ахмет
ондағы орыс, Еуропа әдебиеттерінің рөліне ... мән ... ... танысып, өлең орны қайда екенің білгеннен кейін Абай ... ... ... басқа құрмет ықыласпен күтіп алып, төр түгіл тақтан
орын берген. ...Басқа сөзден ... ... ... артықшылығы қандай,
оны да көрсетіп айтып қойған»[2-70], — дейді.
Тағы да Ахмет: «Сөз жазатын адам әрі жазушы, әрі ... ... ... шырайлы, ажарлы болуына ойдың шеберлігі керек. ... ... ... керек. Абайда осы үшеуі да болған»[2-72], — деп жазады.
Абайдың әр ... ... ... «бар қалыбын сол қалпынша дұрыс
айтуы» ... ... ... де ... Абай ... ... ... жатқаны даусыз.
Сөйтіп, газеттің екі санында ғана басылған қысқа мақаланың өзінде
Ахметтің Абайдың ақындық ... ... ... ... ой айтқандығын көреміз.
Оның тезистік пікірлері кейін Абайды зерттеушілер тарапынан қолдау ... ... ... болды, ой салды. Ахмет мақаласының Абайтану
тарихындағы бағалы орны да осымен ... ... ... ... ... ой ... адам — Міржақып
Дулатов. Оның «Абай» атты мақаласы ақынның қайтыс болуының он ... ... Ол да ... жаңа мазмұнды ұлттық әдебиет жасаудағы
орнын ... ... ... негізіне қаланған бірінші кірпіш —
Абай сөзі, Абай аты боларға керек. Абайға шейін ... ... алып ... мағынасында қазақ әдебиеті дерлік бір нәрсе ... жоқ еді. ... ... да сол»[3-105], — дейді.
Бұл, әрине, Абайға дейінгі ұлттық әдебиетті ... ... ... ... биік ... ... жаңа әдебиет жасаудағы еңбегін бағалау.
Оның жырларының ... ... ... ... «алғашқы атқан жарық
жұлдыздай» еткен әсерін Міржақып айрықша атайды.
Сонымен қатар мақалада Абай ... ... ... ... ... беріледі. 1904 жылы мұндай жинақты ... ... ... ... ... оны ... ... талабын,
Петербург басылымының жайын әңгімелейді.
1918 жылы М.Әуезов пен Ж.Аймауытовтың ... деп қол ... ... һәм қызметі» деген мақаласы («Абай» журналы, № 2) жарық
көрді. Бұл — ... ... ... ... ... ... ... қызметін бағалауда сол дәстүрлі ... ... ... ... ақындығын өзінен ... ... ... ... оның ... ... астарластығын тани келіп, Мұхтар
мен Жүсіпбек Абайдың, өзіндік ... ... ... ... ең бір ... өзгешелігі, — деп жазады олар, заманының ыңғайына
жүрмей, ... ... ... ... ... ... ... кепілдік
шабытына билетіп, көз тұндырарлық кемшілік, ... ... ... ... ... жерден өрнек алып келген кісідей ашық ... ... міне ... ... шарықтап жүріп қылт еткенді көретін
қырағы қырандай сыншылдығы… Абайдың қиялы шалымды, ойы ... ... әр ... ... асыл ... көп. Сол ... ... нәзік сыпатымен, қазақтың тұстармаған, ... жуан ... қып ... әрі ... ... ... шешендігі»[4].
Абайдың ақындығын әр саладан, әр ... ... ... ... ... ... ... жіктейді: «Мінез
түзететіндік ... ... ... ... ... суретшілдік (художественность), жүректің ... ... ... ащы ... ... ... ... һәм
переводчиктік». Әрине, ақын туындыларын бұлай бөлу, көп ... ... ... бұл ... ... авторларының өз байқауларын ғылыми
тұжырымға айналдырудағы алғашқы ... ... ... біз Абай ... ... ... мақалалардьң
тарихи маңызын ғана емес, ғылымдық ой-пікір айтуы жағынан да елеулі
табыстары ... ... Олар ... зерттеулерге негіз қалады, ой
салды. Ақын ... ... ... шеберлігі, оның қазақ әдебиеті
тарихындағы орны жайлы ойлар соңғы зерттеушілер ... ... ... ... толықтырылды, дәлелденді. Сондықтан олар ... ... ... бағалаудың басы болды.
Абайтанудың жаңа кезеңі ... ... 1922 ... ... екі ... (Кдзанда және Ташкентге) жарық ... ... 1909 ... ... ... Ақын шығармаларының жаңа кітабын
бастыру ниетін ұстанғанмен, оларды шығарушылар қолдарында жаңа ... ... ... ... ... Бұл — ... баспасына «Сөз
басы» жазған Бернияз Күлеевтін де, Қазақ — Қырғыз білім комиссиясы атынан
Ташкент ... ... ... ... де ... Сөйте тұра
екі жинақ та алғашкы басылымда кеткен қателерді түзетуге тырысқан. Баспаға
бұл салада А.Байтұрсынов пен М.Әуезов (Қазан), ... пен ... ... ... Абай шығармаларының халық арасына кең ... ... ... ... ... рецензия күйінде, ақын
еңбектерін насихаттауға, талдауға, ... ... ... мақалалар туа
бастады. Сол тұста қазақ жерінде көптеп шыға бастаған газет-журналдар Абай
туралы еңбектерге мол орын ... ... ... ең ... ... ... кітабы» («Тілші». 1923. 8-мамыр), ... ... («Ақ ... 1923, № 355, 356, 359, 363, 372 ... ... ... ... 1925. 28 — ... атты
мақалаларын атауға болады. Бұлар мазмұны, түрі ... әр ... ... ... Ташкент баспасына рецензия ... ... ... ... ... көрсетуге тырысса, Ғ.Сағди мақаласында ақын
шығармашылығын ғылыми сараптауға ұмтылыс басым. Ал, ... ... ... Абай ... мазмұынын талдап, оны халық ақыны ретінде
бағалайды.
Абай ақындығының халықтығын осындай дұрыс бағалаумен ... ... оны ... ... ... та бой көрсетпей қалған жоқ. Алаш
қозғалысын қазақ халқына қарсы қою саясаты кезінде ... ... қосу ... қателіктер де орын алды. Ал, мәдени мұраны таптық
социологиялық тұрғыда сынға алған тұста ол ... ... ... ... ... ... ... «Қара тақтаға жазылып қалмаңдар,
шешендер!» («Еңбекші ... 1923. ... атты ... көрінсе,
кейін қазақ жерінде таптық тартыстың ұлғаюы, партиялық, пролетарлық әдебиет
жасау саясатын ұстануы бұл жіктеушілікті тіпті ... ... ... ... дәрежеде, орталықтан шықкан, коммунистік
партияның пролетарлық емес ... ... ... ... ... ... ... Толстойлар дворян ақын -жазушылары болып
есептелді. Әрбір қоғамдық формацияда өмір ... ... сол ... ... ... ... ... ақыны, пролетариат ақыны
деген сияқты) саналды. Қазақ қоғамының даму ерекшеліктері ... ... ... ... бағалар көшіріліп жапсырылды. 20-жылдардың
екінші жартысында өткен Абай мұрасы ... ... ... негізінен
осыған саяды. С.Мұқановтың, І.Қабыловтың осы айтыс кезіндегі мақалалары
мен сәл кейінірек жазылған ... ... 1935) ... ... осы ... баға ... Абайдың ақындық ұлылығын, жаңашылдығын
мойындай отырып, С.Мұқанов оны қазақ даласына кіре бастаған ... ... ... «өнерге ұмтылған қазақтың ақсүйектіктен
жаңалыққа ұмтылған жақашыл байының тілегінен туған ақын», — деп санады. ... ... ... ... ... ... І.Қабылов «Философия казахского
поэта Абая и ее критика» («Советская степь». 1928. 2 ... ... ... Абайды «идеализациялауды» үлкен қателік санап, «Абай өз дәуірінің,
өзі шыққан коғамдық ортаның, ... дей ... оны ... мен жаңа кіре бастаған капиталистік қоғамдық формацияға қарады. Абай
өмір сүрген кезеңді, оның ... ... екі ... ... ол ... ... ... рушылдық ортасына кірген жана-шылықты сынаса, соңғы
дәуірінде жаңа туа ... жас ... ... ... ... ... ... ойшылдығын талдаған боп келіл, «оның дүниетануы біздікі
емес, метафизикалық идеализм ... деп ... ... ... ... әдеттегі буржуазиялық идеалистік философияның түрлі
көріністерінің жиынтығы» дегенге тіреледі. ... ол ... ... ... ... ... партия-совет қызметкерлері барлық күшті
жұмылдыру керек деп түйеді. Сол тұста ... ... ... болған Қабылов өз мақаласын нұсқаудай ... ... ... ... ... ... баяндама жасады.
Абайды қорғаушылар да қарап қалған жоқ. Осы тұста Абайды қорғауға
айрықша күш көрсетіп, оның ... ... үшін ... сіңірген адам
ретінде Ы.Мұстанбаевтың есімін атау орынды. Оның ... ... ... ... ... 1928. № 7, 8) атты ... ... Абай
мұрасы манында айтыс туа бастаған шақта жазылған еді. Одан ... ... ... ... ... 1928. № 5) атты ... жазды.
Бұларда Мұстанбаев мәдени мұраға ұқыптылықпен қараудың ... ... ... ... атап ... Оны өзі ... орыс
классиктерімен салыстыра отырып, қазақ әдебиетіндегі оның орнын анықтауға
тырысты. Ақын ... ... ... ... Ал, ... басылғаннан кейін Ы.Мұстанбаев оған «Поэт Абай и его философия»
(«Советская степь». 1928.2 ... ... Абай және ... ілияс
туралы» («Еңбекшіқазақ». 1929.10-қыр-күйек) деген мақалаларымен жауап
берді. Мұнда ол ... ... ... ... ... ... ... оны патриархалдырушылдық қоғам мен капитализмге телудің ақын
шығармаларын ... ... ... жасалған схематизм екендігін
сынады. «Абай нағыз ... ... ... ... қорытынды жасады.
Мұндай талас-тартыс Абайды ұқыпты зерттеушілердің еңбегін
тоқтата алған жоқ. Олар өз ... ... ... ақын ... ... табылғанын біртіндеп жариялау жұмыстарымен шұғылданды.
1933 жылы басылған толық жинақ осылай ... ... ... ... Ол ... «Абайдың туысы мен өмірі» атты ақын өмірбаянына арналған
тұңғыш еңбегін қосты. ... ол ... ... ... ... ... өз
өміріне қатысты көптеген деректердің бетін ашты. Әсіресе, ақынның ... ... ... ... Өз ... ... азаматы болған
Абайдың әкесінің халықтық қасиеттерін, ел басшысы ретінде шешен, тапқыр,
алғыр, көрегендігін, жігіт ... ... ... ... ... фактілер арқылы керсетті. Құнанбай мен Абай өмір сүрген
ортаның қайшылықты сырын да нанымды ашады.
Жинақтың алғы ... ... ... өмірі мен
шығармашылығы туралы мақаласы кірген.
Жинаққа Абайдың бұрынғы ... ... ... бір ... мен ... ... және оған М.Әуезов жазып алған Көкбай мен
Тұрағұлдың естеліктері қосылды.
Абай шығармаларының ... ... ... ақын ... ... ... ... танысуына, ол жөніндегі қайшылықты
пікірлерді дұрыс пайымауға жол ашты. 1934 жылы ... ... ... ... атап ... Осы ... Абай ... қатысты бірқатар мақалалар
жарияланып, оның ... ... ... ... түсті. Солардың
ішінен Құдайберген Жұбановтың «Абай — қазақ әдебиетінің ... ... ... ... болады. Бұл мақала, белгілі дәрежеде, осы ... Абай ... ... талас пікірлерді қорытқан еңбек болды. «Қазақ
әдебиетінің тарихындағы Абайдың ұстайтын орнын босағаға қарай ысырушылар,
оған да міне ... ... ... ... ... байқауымша,
даусыз бір моментті ескермей жүр. Ол — өз тұсында, жалғыз қазақ ғана емес,
басқа көршілес елдерден де Абайдың ... ... ... ... ... ... Орта Азия ... ішінде Абайдың
тендессіз үздік орнын, өз дәрежесіндегі жалғыздығын дәлелдейді. Сонымен
бірге «алды жоққа жуық» ақынның ... жол ... ... биік ... ... ... ... халық әдебиетінің үлгілерімен терең
байланысын нанымды талдайды. Абайдың ақындық ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ішінен М.Әуезовтің «Абай
ақындығының айналасы» ... ... № 11 — 12), ... ... көзқарасы («Социалды Қазакстан». 1934, 30-желтоқсан),
Қ.Қуанышевтың «Абайдың ... мен ... ... ... ... № 11 — 12), Ә.Пекеровтың «Абай және оның дәуірі» ... ...... дана ... ... ... ... (Сонда), Е.Ысмайылов пен З.Шашкиннің «Абайдың поэтикасы» (Сонда)
атты мақалаларын еске алу орынды. ... Абай ... әр ... ... мәні бар ... ... ... ұлшылығы,
жаңашылдығы, халықтығы әр тұрғыда қарастырылды.
Осы бір кезді Абай туралы үлкен сөз ... ... басы десе ... ... ... ... Абай шығармашылығы әдеби зерттеулердің
объектісі есебінде үздіксіз күн ... ... 1935 —1938 ... Абайға арналған жаңа еңбектер жазылды. Олардың елеуілдері
атарында Б.Кенжебаевтың «Абай ... ... ... ... 1935. ... — 2), ... «Абайдың мәдени ізденулері» («Әдебиет майданы». 1937. №
7), С.Мұқановтың ...... ... ... ... 1937. № 4) ... еске алу ... емес. 1937 жылы аталған ... ... 100 ... ... Абай аудармалары жайында І.Жансүгіровтің,
М.Әуезовтің, С.Мұқановтың, М.Қаратаевтың, ... ... Абай ... ... мектептерінің оқу бағдарламаларына кіріп,
оқулықтардан тұрақты орын алуы да осы тұс.
«1939 — 1940 жылдары Абай шығармаларының екі ... жаңа ... ... Абайдың 95 жылдық мерейтойы аталып өтті. Семей облысының
Шыңғыстау ауданы Абай ... ... (1940). Ақын ... ... ... тілінде басылып (Абай Құнанбаев. Лирика и поэмы. М., 1940) ... ... атты ... ... ... драма театрының
сахнасында қойылды. Мерзімді баспасөзде Абай жөнінде оны көрген ... ... ... ... ... ақын) жариялана бастады.
Абайды зерттеу ісі ... ... ... ... - ... ... ... 1-томына алғы сөз, 1939), М.Әуезовтің «Абайдың өмірбаяны»
(2 том. 1940), ... ... ... ... ... 1939. № 7), Қ.Жұмалиевтің «Абай поэмасының тілі»(«Әдебиет және
искусство». 1940. № 12), «Абай-— ұлы ... ... ... ... 1941. № 4), ... ... ... («Әдебиет және
искусство». 1940. № 9), Ә.Тоқмағанбетовтің «Абайдың, ақындық мектебі»
(«Социалистік ... 1940. ... ... ... ... мазмұны» («Социалистік Қазақстан». 1940. 15-
қазан), ... ... ... ... ... және ... № 2), Қ.Бекхожиннің «Қазақ халқының ұлы ақыны» («Коммунист». 1940. ... т. б. ... — осы ... ... Абай мерейтойына байланысты
шаралар Абай есімінің халық арасына кең ... ... ... ... ... ... ... шығармашылық тарапынан бұл тақырыпты арнайы түрде зерттеу
қажеттілігі ұсынылды. Осы тұстан ... бұл ... ... ... ... ... түсті. Х.Сүйіншәлиев
университеттер мен педагогикалық институттарда оқытылып келе ... ... ... курс пен ... ... ... Ал Т. ... қазақ әдеби сын тарихы мен абайтану ... ... ... отау» (1982ж) кітабында көптеген тың
пікірлер ортаға салды»[7-7].
Жас талант ... ... келу жолы ... ... өзекті мәселелерді ... ... ... жазу
яки журналистикадан басталған ... ... ... ... ... ... (Алаш газеті
№16 30 наурыз 1917 ж. «Адамдық ...... ... ... ... ... 1917 ж., ... құрбыма», «Сарыарқа» газеті, №13, 4
қыркүйек 1917ж, «Қайсысын қолданамыз», «Сарыарқа» газеті, №17, 19 ... де жас ... ... ... мен сыршыл
шығармашылығы, ... ... ... ... Сол ... ... ... болсақ, 1917
жылы семинарист М.Әуезов мамыр айында елге ... ... жаз ... ... Ойқұдық жайлауында ... ... ... ... ... ... жазған пьесасы «Еңлік-
Кебекті» Тұрағұлқызы Ақиланың ұзатылу тойына ... ... ... ... ... ... құлдағына сіңген, өзі
жаттаған тамаша аңыз ... ... ... ... ... Жас
Мұхтардың ең жақсы білетін өзі өскен ... ... ... ... ... тұрмысы, тарихы, адамдар ... оның сол ... ... ... ... емес еді. ... рет ... қарамастан екі жастың арасындағы ... ... ... ұшырауын барынша ... ... ... ... ... келе ... ... ойналды.
Көркем сөз өнерінде қаламын осылайша ... ... ... ... шығарып көптеген маңызды ... ... ... ... ... ... аралығында баспасөздер
жарияланған.
«Абай» журналы, ... ... ... журналында: «Ғылым», «Мәдениетке қай кәсіп жуық», ... ... ... ... жайынан», «Япония», ... һәм ... ... ... ... ... бірге
«Егеу» деген бүркеніш атпен жазылған.
«Қазақ ... ... ... ... ашық ... ... алу ... «Бүгінгі зор міндет», «Сот»,
«Қазақ қызметкерлерінің міндеті», «Егінге ... ... ... ... «Мадиярға жауап»
«Шолпан» журналы: «Қазақ қалам қайраткерлеріне ашық ... ... ... ... ісі мен қоғамдық ... ... алып ... ... кезеңдерде бұдан ұлттық ортасынан шыққан оқыған ... ... ... ... ... Семейде Кеңес өкіметі орнаған
кезде талаптар жас ... ... ... ... ... ... ұлттан шыққан қайраткерлердей адал сенді. ... ... ... ... ... елін ... ... салуда жаңа
қоғамнан үлкен үміт күтті. Сол ... 1919 жылы жас ... ... партиясының қатарына ... ... ... ... ... ... газетінің редакторы, халық
билер кеңесінің төрағасы, ... ... ... ... ... ... ... Облыстық атқару
комитетінің төрағасы, КазЦИК-тің ... ... ... хатшы, әрі
«Еңбекші қазақ», газетінің бас ... ... ... ... ... ... ... биік дәрежеге
көтерілуі-оның ... ... ... пен ерекше ... ... ... ... ... мен, ұлтының тәуелсіздігі
үшін күреске жас қайраткер жеке ... ... ... ... ... лауазымды қызметтерді атаруға бел шеше ... де, ... ... ... ... атқара жүріп,
кеңес үкіметінің, большевиктер партиясының ... ... ... ... ... ... жаңа ... шавинист басшылары да
М.Әуезов көтерген терең мағыналы, ... ... ... ... ... ... ... түсініп, жас ... ... ... ... 17 ... күні РКП(б) Қазақ обкомының хатшысы
М.Әуезовке ... ... ... мінездеме М.Әуезовтың ... ...... ... ... берілген бағасы еді. М.Әуезов
атқарған ... пен ... ... мақалаларынан әсіресе
саясатшыл ... ... кінә ... ... ... ... Тікелей болмаса да ... ... ... ... қызметтен
шеттете бастайды. Орынбордағы ҚазОрАт комитетіндегі ... ... бас ... тура ... ... өз қолымен жазған
«Өмірбаянында» колонизаторлық ... әлі де ... ... ... ісі жас ... намысын қоздырғанын,
әрі қарай жұмыс істеу мүмкін емес ... ... ... ... білімін жетілдіріп, тек бір ыңғай ... бел ... ... ... күзіне Ташкент қаласына келіп Орта ... ... ... ... ... ... ... Компартиясы Орталық комитеттінің ... ... ... тілінде
шығып тұрған «Шолпан» журналының редакция ... ... ... журналында басылған қаламгердің саяси-әлеуметтік, тарихи-
қоғамдық маңызы зор. ... ... ... ашық ... ... ... дәуірі» атты мақала жарияланды. «Қазақ – ... ашық хат» ... ... ... ... ... талдап, жөнсіз тұстарына сын айтады. Елдің, ұлттың рухын
көтеретін ... ... ... ... шақырады. «Бұл
баспасөздің ... ... ... деуге болады. Бірақ ... ... ... бұл саны бар, сапасы жоқ сөздерге
ұқсайды.» - деп ... ... ... ... ... ... сай шықпай отырғандығын сынға алады.
«Қазақ әдебиетінің қазіргі ... атты ... - ... ... «Біз ескі ... ... Сүюіміз дәлелсіз емес.
Құрметтейміз, құрметіміз орынсыз емес. Себебі, әдебиетімзде өзге ... ... ... жоқ ... ... отыр.» деп
әдебиеттің өткен жолына үңіледі. Мәселен, ... ... би, ... ... ......... айыпрмасыз кестелі, ... ... ... ... ... ... ... кем
білмеген» деп деректер келтіреді. Мазмұны ... ... ... мен ... әйгіліден өткен дәуірдің шындығын, ... ... ... ... бұл мақалалар М.Омарханұлының
ұлтын адал сүйетіндігін, сол ... ... анық ... көз, ... ... ... кейінгі жылдары
М.Әуезовтің осмы мақалаларын алға ... ... ... ... айыптаулар тағып қуғынға салды.
Өнер мен ... ... ... ... ... жүріп
Мұхтар Әуезов шығыс пен батыстың классикалық, ... ... ... ... ... меңгереді. Әлемдік көркем
туындылардағы теңдесі жоқ гуманистік ... ... ... бойындағы табиғи ... ... ... мен
сүргіннің, саяси айыптау мен кемшіліктің ... көре ... ... ... туындыларды өмірге алып келеді.
«Қорғансыздың күні» (1921ж), «Оқыған ... ... ... мен «Қыр ... (1922-1923ж), «Үйлену» (1923ж), «Сөніп
жану» ... «Кім ... ... ... (1925ж), «Қаралы сұлу»
(1925ж.) және 30 жуық ... ... ... ... қайраткерлері кеңес үкіметінің солақай
саясатымен ... ашық ... ... жылдары
қазақ халқы қолдан ... ... ... ... ... ... ... өткен мәжілісінде жас
қайраткер Қазақстандағы аштықтың ... ... ... – кеңестік
жүйенің отарлау пиғылынан туған қара ниетті шовениттік ... ... Көп ... ... қызметтен шеттетеді, саяси сүргінге
ұшырайды. Бұдан кейін М.Әуезов партиялық ... ... ... ... ... ... бас тартады. Кейін ... ... ... ... үшін және ... жарна төлемегенім үшін партиядан
шығарады» деп түсінік береді. Әрине, бұл жәй ғана сылтау еді. Осыдан ... ... ... ... қол ... ... ... жұмысын,
оқытушылық қызметпен айналысады.
АУДАРМАСЫ
Эстетикалық көзқарас прозасы Абай, Әлемі әдеб
Білім мене ... ... ... ... ... Мемлекеттік университетінің студенті
1928 Орыс Азия мемлекеттік университетінің шығыс тілі факультетінің
аспиранты
1908 жылы Семей қаласындағы медреселарде оқыды.
1909-1914 жылдары ... бес ... орыс ... білім алады.
1915-1919 жылдары мұғалімдер даярлайтын семинарияда оқу
1922 жылы Орта Азия ... ... ... ... қызметтер.
1919-1920 Семей губерниялық атқару комитетінің төрағасының орынбасары
кейінен төрағасы.
1921 жылы ... ... ... Атқару Комитетінің аппаратында
қызмет атқару
1928-1930 жылдары қазақ халқы ағарту институты және Орман ... ... ... ... жылдары Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтындағы
педагогы.
1932-1938 жылы Алматыдағы ... ... ... ... ... ... жылдары М.С.Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің
оқытушысы, профессоры ... ... жылы КСРО ... тіл және әдебиет институтының аға ... жылы ... ҒА Тіл және ... ... ... ... секторының меңгерушісі.
1957-1961 жылдары ҚазССР ҒА тіл және әдебиет институтының халық
шығармашылығы бөлімінің меңгерушісі.
Тұңғыш аудармалары: ... ... ... ... ... «Будда» әңгімелерін аударды.
М.Әуезовтің көркем прозасы 1921 жылы жазылған ... ... ... ... алу
«Көксерек» Сауледен алау 14 бет
Талмай іздену мен ерен ... ... ... ...
эстетикалық көзқарасы осылайша қалыптасты. Отыз жастан жаңа асқан жазушының
осыншама шығармашылық ... ... ... әдебиетінің болашағы алда ... ... ... ... Әуезовтің өткен өмір жолының өзі де күрделі
еді. Ол өз замандастары ... ... ... қиын ... ... ... да көрді, жазушылық ізденістері де сынға ұшырады.
1928 жылы М.Әуезов Ленинград Мемлекеттік ... ... ... ... ... ... Орта Азия ... университеті
Шығыс факультеті жолындағы аспирантураға түседі.
1930 жылдың басынан бастап ... жала ... ... аспирант Әуезов
тұтқынға алынады. 1930 жылғы қазанның 1-ші жұлдызынан бастап 1932 жылдың 7
мамырына кейінгі ... ... ... өткізеді. «Өмірі үшін өнерін
құрбан еткен жазушы «Қазақстан правдасы» мен ... ... ... кітабынан суретін көрсету.) ... ашық ... да. Бұл ... ... ... да өзін ... ... түге мәжбүр болды. тектілік
пен азаматтық бойынан қатар табылған Мұхтар ... ... ... отын ... ... ар мен намысты, обал мен сауапты
бәрінен жоғары қояды.
1929-1939 жылдардың аралығында кеңес өкіметінің ... ... ... ... ... ... суреттердің шығармашылық
еркіндіктен айырып, көкейкесті тақырыбынан бас тартуға мәжбүр етті. Еліне
жазушы ... ... ... ... ... ... ... көрсетуге талпынған, көркемдігі кемшін «Октябрь үшін» «Асыл
нәсілдер», «Тартыс», «Алма бағында» секілді ... ... ... ... ... ... ұлы ... ғалымдық, ұстаздық сияқты асыл
парызды, адалынан ... ... ... жаңа бір ... «Айман-Шолпан» пессасын, «Қасеннің құбылыстары» атты әңгімелерін
жазды. Фольклор - ксерокстегіні аламыз. Көп ... ... иесі ... ... негізі бар еңбектер мен қатар ХХ ғасыр бас аса зәру ... ... ... бірі.
1929, 1939 жылдары басылып шығарылған «Новый ауыл. Русский букварь для
казахских детей», «Жеткіншек», «ХІХ ... мен ХХ ... ... ... ... ... оқу ... қосқан үлкен үлесі болмақ.
ІІ томның 477 бетінен аламыз.
Жаңа дәуірде көркем сөз өнерінің ... ... жас ... ... ... ... ... ұлы ақын Абай құнанбай ұлының
өмірі мен шығармашылығына арналды. 1918 жылы Абай ... №2, ... ... ... һәм қызметі мен «Абайдан соңғы ақындар» атты
Ж.Аймауытовпен бірге ... ... ... ... ... ғылымына жасаған жаңа қадамы еді.Заңғар ақынның ... ... ... ... ... ... ... тану жолындағы еңбегі ұшан
теңіз.
1934 жылы ... ... ... ... ақындығының
айналасы»,1935 жылы «Литературный Казахстан» журналында «Абай – казахский
классик».
Аталған мақалалар тақырыбынан ... ... ... мен ... ... ... ... туралы жасалған әдеби онохитикалық талдаулар,ғылыми зерттеулер,
теориялық – методологиялық ... ... ... ... ... ... ... туралы ұлы жазушы әлемдік 1939-
1940 жылдары Леонид ... ... ... ... ... ... ... көркемдік биігінен көрінді.Бұл М.Әуезовтің «Абай ... ... ... туғызды.
Жастайынан әлемдік классикалық әдебиетпен сусындаған ,өзі де ғалымды
мойындатқан алып классикке айналған дарқан ... , ... ... ... ... ... ... ұлттық әдебиетінде орны қандай
биікте болса , әлемдік әдебиетте де ... ... ... ... ғұлама ғалымдарынан бастап қарапайым ... ... ... ... зерттеу,мақала,очерк жазуы суреткер
шығармашылығының ... ... ... саны 500-ге жуық ... ... ... тарта мақаланың жазылуы осы ойымызға
айғақ.------
«Мир Әуезова» слайд.Қайраткер ғалым М.Әуезов сөз өнерінің құдіретті
күші - әдебиеттің тек бір ... ... ... ғана ... ... ... кемшіліктердің орнын ... үшін ... ... және ... ... ... ... дамуына зор
еңбек сіңірді.
«Оқырман назарына ұсынылып отырған осы ... ... ...... ... мұрасының зерттелу тарихы ... ... ... одан ары ... толықтыра түсуге арналмақ. Бірақ
мұны ... ... ... ... ... ... ... кейбір
алғышарттарды орындап шығу міндеті алға қойылады». Осы тұрғыдан ... Абай ... ... жазба деректерді тұтас қамтитын
картотекалық жұмыс жүргізіп, соның ... ұлы ақын ... ... ... ... ... ... библиографиялық
көрсеткіш жасап шығу ... ... Бұл ... ... ... ... ақын мұрасы туралы тұңғыш ... ... ... еңбектерінде жарық көрді. Соңыра
1889-1945 жылдар аралығындағы ... ... ... түгел қамтуға тырысқан Абай мұрасы ... ... (970 ... көзі ... Н.сәбитов тарапынан түзілді. Аталып
өткен библиографиялық көрсеткіштердің жарық көру себебі – Абай ... бар әр ... ... мен ... ... ... ... еді. Библиографиялық көрсеткішті құрастырушылар
негізінен тақырыптық принципті ұстанғандықтан, ақын ... ... ... түрде бірнеше тақырыптарға бөліп берген.
Жоғарыдағы ... ... ... – ұлы ақын ... бен ... деректерді толық қамти алмауға келіп
тірелетін. ... ... ... байланысты Н.Сәбитов белгілі
әдебиет қайраткерлерінің Абай жөніндегі еңбектерін ... ... ... ... бұл ... Абай ... ... жайы
қалай, бұл мұраның қай жағы ... ... ... ойды ... ... лі үнге дейін практикалық мәнін жоғалтқан жоқ. ... ... да оны ... –ақ ... өте ... ... ... беттік тұтас бір ... тек қана ... тану ... ... ... тізімінен құралады. Осы кітапқа қарап
отырып, ұлы ... ... ... ... ... ... кітап
болса, социолистік құрылысымыздың жылдары ішінде ... ... ғана ... мол бір кітап болғанын көреміз. Н.Сәбитовтің «Абай»
атты библиографиясына ... ... ... еске ... атап ... ... - деп ... сезіміне бөлене отырып пікір білдірген-
ді. Н.Сәбитов Абайдың жүз жылдық ... ... 1945 ... ... ... ... ... Ал 1945 жылдан кейінгі дәуір,
шын мәнінде, ақын мұрасын зерттеу жайы сан ... ғана ... ... да ... ... ... ... болды. Бір ғана 1954 жылы
Абайдың қайыс болуына ... ... ... ... ... ... мақала,
зерттеулердің өзі елу жылдан астам уақыт бойы ... ... ... да Абай ... жайлы жазылған еңбектер саны
молыға ... Осы ... де біз ... ... ... деректер мен соңғы жылдарға ... ... ... ... ... үш ... мыңнан
астам картотекаға түскен жазба деректерге сүйеніп, алғаш рет ... ... ... ... ... құрастырдық. Еңбек,
негізінен, хронологиялық принцип тұрғысында ... да, ... ... ... ... ... 1965 жылы «Қазақстан»
баспасынан жарық көрді. Мұндағы хронологиялық принципті басшылыққа алу
себебіміз – ... ... ... ... ... ... әр жылдардағы зерттелу дәрежесін ... ... ... Абай ... ... ... орын алған әр қилы
танымдар сырын ... ... тану ... ... ... оқу орындарында абайтанудың ... ... мен ... ... және ... диплом жұмыстары мен ұлы ақын мұрасы
жайлы ғылыми зерттеулер жүргізуге ... енді ... ... ... ... жасау қажеттілігі туды. ... ... сай Абай ... ... ... ғылыми зерттеулер мен
мақалалардың ... ... ... 1988 жылы ... ... ... көрсеткіш» деген атпен жарық
көрді.
Абай ... ... ... ... мәні бар елеулі
белгілердің бір ...... ... ... мен ... болып келеді. Халықтың ұлы ақынға деген ыстық ықылас сезімі,
ұрпақ сыйы, әсіресе, осы ... ... ... ... ... өз алдына жеке топтастырдық. Қолжазба күйінде 20 ... ... ... да ... жүйе ... әр жылдар
мерзімі бойынша ... ... ... ... Абай туралы ақын
замандастары мен көз көрген кісілердің ақын ... мен ... ... ... ... де ... қарай өз алдына
жүйелеп топтастыру қажеттілігі туып отыр. Абай ... ... ... ... ... ... архив қазынасынан екшеп, өз ... ... ... аса ... ... ҚР ҰҒА
М.әуезов атындағы ... және өнер ... ... ... ... ... ... Жуық арада бұл еңбек алғы
сөз және ... ... ... ақын ... жөніндегі осы іспеттес зор көлемдегі
жазба деректер ... ... ... білмейінше, Абай ... мен даму ... ... сөз ... өзі қиынның-қиынға
айналары белгілі. Жоғарыда аталып ... ... ... ... ... ... ... ретіне қарай шартты түрде болса да, ... ... ... мақалалар мен зерттеу еңбектерінің топталу,
жүйелену, ... ... ... Абайға арналған мерейтойлардың
кезеңіне қарай ... жөн ... ... қай ... алып ... Абай ... зерттелу тарихының кезеңдері ... ... ... тұсында шоғырланып барып, баяулайтыны, тіпті біршама
үзіліп қалып отыратыны бар. осы ... орай ... ... деп аталатын монографиялық еңбекте абайтану тарихын
жазу үстінде оны ... ... осы ... ... шығармашылық өмірі — қазақ әдебиеті тарихының кіндік тұтқасы.
Сондықтан оның ақындық жолын зерттеу бүкіл ұлттық ... ... ... ... ... байланысты. Қазақ әдебиетінің озық, демократтық
дәстүрі, ұлттық әдеби, ... ... ... ... ... әсері —
бәрі де Абайдың ақындық өнерін қарастыру ... кең ... ... ... ... ... орын алып келген біздегі ұлттық мұраға ... бұл іске ... ... ... ... ... ... режимі қазақ халқының ұлттық әдебиетін хандық, феодалдық, таптық
көзқарастармен шектеп, оны жинап жариялауға, кең ... ... ... Көне ... ... ... ... мұраларымызды
пантүркистік идеялармен қорқытып жаптырып, туысқан халықтармен байланыстың
жолын жапты. Абайдан кейін туып ... ... ... ... ... ... ... күреске ұластырған әдебиет өкілдерін
ұлтшылдықпен айыптады. Осылардың ортасында ... ... ... даму
жолынан бөлініп алынып, оқшау, онда да орыс әдебиетінің ... ... ... дәлелдеу үшін Абайды ғана үзіп-жұлып әңгіме еттік. Мұның
бәрі қазақ әдебиеті тарихын, оның ішінде Абай шығармашылығын ұлттық ... ... ... ... ... болғаны бүгін ешкімге
де жасырын емес. Осы жағдайлардың нәтижесінде революцияға дейінгі әдебиет
тарихын, Абай ... ... ... ... ... ісі де ... ... жинап, зерттеп, ол туралы көркем туындылар жасауға бар
өмірін арнаған ұлы Мұхтар Әуезовтің ... ... де отыз ... ... ... ... Абайдың өмірі мен шығармашылығын, қоғамдық-
әлеуметтік көзқарасын зерттеу ... ... ... ... жоқ.
Жекелеген мақалалар мен мерейтойлар кезінде сөйленген сөздер болмаса, бұл
тақырыпқа жоспарлы зерттеу жүргізілмеді. Оның ... ақын ... ... ар ... ... ... өзі де ... қайта қарауды қажет етуде.
Идеологиялық ... ... ... Абай туралы зерттеулеріне де белгілі
дәрежеде әсер ... оның әр ... ... ... ... ... ... Осы жағдайлар қазір ұлттық әдебиеттің негізгі даму
кезеңдерін, Абайдың осы ... ... ... ... ... мұрат-
мақсаттары тұрғысынан байсалды зерттеуді керек етеді. ¥лттық Ғылым
Академиясының ... ... ... және Өнер ... ... орай ... әдебиеті дамуының негізгі кезеңдерін арнайы
зерттейтін бөлімдер ашып, ... ... ... ... Соның бірі болып Абай
шығармашылығын зерттейтін бөлім де іске кірісті»[6-164].
1995 жылы Абайдың туғанына 150 жыл ... ... ... мереке ретінде атап өтілмекші. Осы тойға дайындық ретінде бөлім ең
алдымен ақынның екі томдық, академиялық ... ... ... ... еңбегін қамтитын әр тақырыпта зерттеулер жасауды күн тәртібіне
қойып ... ... ... дәуір талап етіп отырған негізгі міндеттері
де осы проблемалардан туындайды.
Абай шығармаларын текстологиялық тұрғыдан зерттеу — ... ... ... ... Бұл салада басталған жұмыс осы күнге шейін аяғына жетіп
көрген емес. Ақын ... ... ... көбінесе, мерейтойларға
байланысты жүргізіледі де, жаңа жинақ ылғи асығыс дайындалады, ... ... ... ... салыстыра қарауға уақыт жетпей ... ... ... ... ... қалыптасқан, уақыт сынынан өткен. Солай
бола тұрса да онда әлі де ... ... ... ететін тұстар бар.
Бұлар — ... (1905, 1907, 1910) ... әр ... ... ... кітаптарға ауысқан жекелеген сөздер мен мәтіндер. Олардың ... ... ... қате оқылып көшірілген, екінші біреулері тыныс
белгілері ... ... не емле ... мағынасын бұзып бұрмаланған. Осының
нәтижесінде ақын жинақтарында «ет жүрек — ит жүрек, өткен күнге — ... ... ауыз ашты — ... ауыз ... екі аяқ — екі ... кезеген
ит тымақ көп — тымақ көп, кірлеген жүрек өзі ішін — өзі ... ...... ... бәс — бас, ... ...... сауда, бәйіт
мысал — бәйіт сымал, сатып жүрген — ... ... ... екі ... жазылып
жүр. Ақынның:
Алла деген сөз жеңіл
Аллаға ауыз қол ... ... шын ... ... жол ... өлең ... жол, қол деген сөздер 1909 жылғы ... ... ... Кәкітай Ысқақов ... ... ... ... ... қазіргі басылып жүргенін емес, Кәкітай
нұсқасын дұрыс көреді. «Әзім әңгімесі» поэмасындағы:
Екеуі жетім еді әкесі өлген,
Талаптан жетімбіз деп бос ... ... ... ... сөзі кей нұсқаларда «жетеміз» деп жазылған.
Ақын кара сөздерінде заманның идеологиялық талабына сәйкес келмеген
сөздерді де түзету орын алған. ... ... ... ... ... ... талдай келіп, кімге сүйенеміз, кімнің тілеуін тілейміз деген сұрау
маңындағы ойлары бар. Сонда ол: «момындығынан ... ... дау ... ... ... деп, бергенмен жаға алмай, жарымын беріп, жарымын
тыныштықпен баға алмай, ұры, залым, қуларға жеміт болып ... шын ... ... һәм соның тілеуін тілемесең болмайды» деп жазған. ... ... ... ... ... ... деген тіркес «момындарды» болып
өзгертілген.
Осы сияқты текстологиялық ала-құлалық Абай шығармаларында бірқатар
кездеседі. Қазір ... жаңа ... ... топ осы ... ... отыр. Әрине, бұл оңай және біржола шешіле қоятын нәрсе
емес. Түпкі қиыншылық ақынның өз қолжазбасының жоқтығы мен ... ... ол ... ... ... Бүгін біз дұрыс деген
нұсқаны ертең біреу екінші қолжазбаға сүйеніп ... ... ... біздің топ колжазбалармен бірге ақын ... ... ... М.Әуезов бастырып шығарған кітаптарды ... ... ... ... ... күш салуда. Бұл тұрғыда бізге
1909 жылғы басылым көп ... ... ... ... кеткен жекелеген
сөздер сол жинақта дұрыс басылған»[7-81].
Абайтанудың ... күні ... ... ... міндеттерінің бірі —
ақын өмірбаянына қатысты деректерді жинау және ... ... ... ... бірінші рет Кәкітай (1909) жазған. Одан кейінгі дәуірде бұл
тақырыпты ұзақ зерттеген кісі — Мұхтар Әуезов. М. Әуезов ақын ... ... 1933 жылы ... ... оған мезгіл-мезгіл қайта
оралып толықтырып отырған. 1940 жылы екінші рет, 1944 жылы ... ... ... ... ... ... ... Құнанбайұлы» атты үлкен
зерттеуіне кірген. Алайда, Абай өмірбаянының мәселелері бұл ... ... Оны ... өзі де ... атап ... ... ... толықтырып жазу жұмысы жетер өрісіне жетіп аяқталған
жоқ. Бірақ бұл күнге шейін ақын ... ... ... ... сол ... кіретін тың дерек, жаңалықтар қосыла түсіп, ... Осы ... де ... ... ... жазылғандардан
бірталай өзгертіліп, тың редакциядан өтті. Абай өмірі туралы бұдан былай ... ... ... ... ... ... жамала беруге тиіс», — деп
жазған Мұхаң Бұдан әрі ол ақын өмірбаянын толықтыруға байланысты міндеттер
туралы өз ойларын, ... ... ... ақын ... ... тың деректер жинай түсуге,
бұрын бар мәліметтерге жаңаша баға ... ... ... ... өзін сол қалпында пайдалана салмай; оның ... ... ... ... жас ... бір-ақ рет болыс болған», — дейді. Ол ... ... ... ... үш жыл. ... кейін Мұхаңның айтуынша, ол өзі
болмай, өз ... ... ... ... етіп ... күш салған.
Ал, кейінгі кезде табылған бір деректе Абайдың бас - аяғы 18 жыл
болыс болғандығы ... Ол — ... ... ... облысының әскери
губернаторына жазған кұпия рапорты (1903. 26. VIII. № 48). Онда «1903 ... № 200 ... ... ... ... ... болысының
қырғызы Ибрагим Құнанбаевтың жасы 60-та екенін, 3 әйелі барын, ... ... жуық ... ... 1000 жылқысы мен 2000 қойы барын, оның өте білімді
және ақылды адам екенін, Шыңғыс ... ... 2 рет үш ... және үш ... ... ... ... бір рет 3 жыл бойына үкіметтің ... ... ... ... ... хабарлаймын. Құнанбаевтың қызметінде
парасаттылық пен жігерлілік, үкіметке берілгендік.
Арғы атасы қажы еді, бейіштен ... ... ... ... ... тербетті.
Адалдық, ақыл жасынан қозғапы, тыныштық бермепті,
Мал түгіл, жанға мырза еді, әр қиынға сермепті.
Мұңды, ... ... ... ... ... ... тындырып біреуін ала көрмепті.
Әділ, мырза, ер болып әлемге жайған өрнекті.
Тәубесін еске түсіріп, тентекті жиып ... - деп ... ... ... еске ... ... да алды бұл өлім Сабырлық қылсақ ... , ... ... ... ... ... ... да деректер аз емес. Олардың ішінде
А.Янушкеевтің жазғандары да көңіл ... Ол: ... би ... аз-ақ үлкен, бұл да қыр еліне әйгілі ... ... ... ... ақын ... ... қара сөзге шешен, ойлы,
тыңғылыкты кісі, халқының қамын ойлайтын, қыр елінің әдет-ғұрып заңына ... ... ... орыс ... ... жөніндегі заң ережелерін де
жақсы біледі, параға сатылмайтын әділ би, үлгілі ... ... ... жұрт пайғамбардай көреді, оған алыс ауылдардан ақыл-кеңес сұрап
үлкен-кішілердің, бай мен кедейлердің бәрі келіп жатады» — деп ... ... ... әрі А.Янушкевич Құнанбай бейнесін аңыздың кейіпкеріндей
көтере суреттеп, оның ел ішіндегі беделінің жоғарылығын, көп ... ... бас ... ... ... ол ... ... ауырғанда елдің
күзетіп, өмірін құдайдан ... алып ... ... «Барлықбай
Құнанбайдың аяқ киімінің бауын шешуге де жарамайды» ... ... ... ... ел әңгімелерін көп естіген Янушкевичтің асыра
айтқан жерлері де бар ... ... ... оның көп жайды ... ... ... ... ... ... қарағанда, ол 1846 жылдың
жазын Құнанбаймен бірге өткізіп, көп жер ... одан ... ... ... салттары жайында әңгімелер тыңдаған.
Кейінгі жылдары табылған архив деректері ішінде Құнанбайдың Күшік-
тобықты болысында старшина боп жүргенде ... ... ... ... арыз ... балаларды орысша және қазақша оқытатын
училище ашуға рұқсат пен орыс ... ... ... ... ... Бірақ шекара комиссиясы мұғалім тауып бере алмай, Құнанбай мұсылманша
мектеп қана ашқан. Ол — ... ... ... ... Онда ... көп жыл бала ... ... бәрі осы күнге дейінгі Абай өскен ... ... ... әділ баға ... ... бұл мәселені ақын
өмірбаянымен бірге қайта қарау қажеттігін көрсетеді. Құнанбай ... ... ұғым - ... ... ... ... Марғұлан да жазған.
Ақын өскен ортаның сырын ашатын тағы бір сала — Абай ... ... өнер ... жас ... шәкірттері. Олардың қай-қайсы
болса да Абай ... ... ... ... жаңа ... ... ... еткен. Көбі ақын ұсынған тақырыптарға
шығарма жазған. Осылардың ішінде Шәкәрім мен Көкбайдың орны ерекше. ... ... бір ... ... ... бұл екі ақын да
тарихтан тиісті бағасын ала ... ... енді ғана ... ... кере ... Көкбайдың бала оқытқан молдалығынан басқа тіпті жазығы
да болған емес. Мұхтар ... ... ол ... Абай ... қатысты көп мәліметтер берген, естелік қалдырған. Екі
жерде Көкбайдың шығармаларын ... ... ... ... ... қатысын жан-жақты ашып зерттеу қажет.
Абайдың 150 жылдық тойына арналған еңбектер ішінде ақын ... ... ... ... ... көбі 20- ... ... жазылып алынған ақын тұстастарынан қалған мәліметтер.
Ішінде үзіп -жұлып ... ... де, ... күйінде архивтерде,
қолжазба қорларда сақталып келгендері де бар. Әр ... ... ... ... ... ... та ... келді (Тұрағұлдың естелігі
сияқты). Осыларды толық жинап жариялау да ақын ... ... ... бір ... ... ... зерттеудің мазмұны,
әдістемелік принциптері туралы. Осы күнге дейін Абай туралы ... орыс ... ... жағы ғана ... ... ... жағы
көмескі қалып келді. Мұның да дәуірдің идеологиясынан туғаны жұртқа мәлім.
М.Әуезов ... Абай ... үш ... ... ... халық
әдебиетін, шығыс әдебиетін және орыс, батыс әдебиеттерін қосқан. Осының
ақын ... нәр ... ... екі ... жете ... жоқ.
Зерттеу орнына, кезінде қазақтың ұлттық әдебиеті мен ... ... ... әсерін әлсіретіп ... ... орын ... Абай ... дейінгі қазақ әдебиетін жоққа шығарушы боп
көрінді. Тіпті олар ... ... ... ... ... ... бірі
жамау, бірі құрау» деген жолдарды «бәрі жамау, бәрі кұрау» деп ... Ал, ... ... ... ... алғашқы бір-екі өлеңі ... ... деп, ... ... ... ... алу ниеті де
болмай қалған жоқ. Осы мәселелерге ғылыми тұжырым ... үшін ... үш ... тең ... зерттеу кажеттігі туады.
Абайдың ақындық жолы, ортасы күрделі болғаны ... ... да сол ... өз ... ... орай қалыптасты. Соңдықтан
ақынның өзі туып өскен ортаның әдебиеттік ... ... ... ... би ... еске ... атты белгілі (өзі атайтын Бұқар,
Дулат, Шортанбай) ақындар өнегесінен тыс тууы мүмкін ... ... ... ... ... ... жанына азық етті. Ұлттың рухани байлығын
бойына сіңіре отырып, кейін ... ... ... меңгеру арқылы
бүкіл халықтық, жалпы адамзаттық, ой-пікір деңгейіне көтерілді. Халықтық
әдебиет ... ... ... ... ... ... ... Мұның өзі қазақ әдебиетінің Абай арқылы адамзат
мәдениетінің ... ... ... ... ... ... жетті? Ол ұстанған әдеби-эстетикалық принцип
қандай? Бұл мәселеге бұрынғы зерттеулерде ... ... ... ол да бір ... тек ... ... ... үлгілеріне сүйенуден аса алмады. Сөз жоқ, бұл тұста Абайды орыс,
еуропа әдебиетінің озық үлгілерінен бөліп ... де орны жоқ. ... ... әдеби-эстетикалық көзқарасының сөз қадырын білген ха-лықтың
ұлттық эстетикалық ұғымынан бастау алатынын жоққа шығаруға бола ма?
Абай — ұлт ... Оның ... ... да сөз ... ... ... ... ету. Ұлтын ағарту ісіне, өнегелі жолға түсуге үгіттей
отырып, ол сол ұлттың, бойындағы заман ... ... ... ... сынайды, шенейді. Бұл тұрғыда ол — ұлт психологиясын ... әрі ... ... ... қай ... оқысаң да өзімізге таныс
мінездер кездеседі. Олар сан алуан, бірін бірі толықтырып жатқан ... ... не мал ... ... ... ауыл кезіп құр қылжақпен ... ... рас ... ... ... жоққа сенгіш, ойы жоқ,
көп айтса көнгіш надандар, іші жау боп, сырты күліп, жақынын ... ... ... ... ... ... ... келтірем деп, ақ ... ... ... өзі ... қыранға алдырмай елді әуре еткен
күйкентай мен қарға қылығына мәз болған күншілдер, ... ... ... ... теп-тегіс аларман болған жұрт, қызмет қылып мал таппай, ғылым
оқып ой таппай, құр ... ... ел ... ас ішіп ... атын ... ... емес, сыртын түзеп жүрген сымпыс бозбалалар, ... деп, ... боп бара ... деп ... ... бірді-
бірге айдап салғыш, тасыса ... ... ... ... ... — бәрі де Абай сомдаған ұлттық бейнелер. Ақын ... ... ... ... ішінде мақтан үшін билікке ұмтылып иттей қор
боп, өзіне сөз келтірген ... да, ... би ... қырқын
мінсе қыр артылмас өңшең қиқымдар да, өз сөзінен басқаны ... ... ... өңкей қыртың да, бір-ақ секіріп шығам деп, бір-ақ ырғып түсем
деп, ұрлықпен мал ... деп, ... ауыл ... деп ... ... ... сөз үшін жау ... бір сөз үшін дос болып, қалаға дем ... ... арыз ... мақтан көрген пысықтар да кездеседі. Осылардың бірі —
жақсы менен жаманды айырмай, екі ұртының бірі — қан, бірі — май боп ... ... Осы ... ... ашу, олардың халықтың бірлігі мен
ынтымағы, елдігі жолындағы зиянын әшкерелеу — ... ... ... ... ел ... ең бір ... кезінде әбден керек. Абай өзінің
ұлт мүддесін көздеген, халқын бірлікке, еңбекке ... ... ... де көмекке келеді.
Абай жаңашылдығы осындай ескішілдікке қарсы күресте туды. Ол әдет-
салттың кертартпа жақтары мен ... ... ... ... адам атын биік дәрежеге көтеретін жаңа идея ұсынды. Адамдық
атқа ие болып отырып, надан ... жол ... ... Адам ... ... надан болайын?!») айтты. Адамдар арасындағы ... пен ... жаңа ... ие ... да, ... ... жаңа көзқарас, сезім
шыншылдығы, адал махабатты ардақтау — бәрі де ... ... ... ... ... оның сөз өнерінің
халықтығы жайындағы ойлары орыстық революцияшыл демократтық әдебиетінің
әсерімен қалыптасқаны бұрынғы ... ... ... ... ... ... қоғамдық күш есебінде танып, әлеуметтік тіршілікке
байланыстыру ... Абай ... ... принциптері
айқындалады, сол арқылы дәстүрлі сөз жүйесі, стиль өзгереді — дәстүрлі ... ... ой, ... ... ... ... тілінің жетілуі мен
жанарлауы да Абайдың осы саладағы ... ... ... ... ... осы ... ... күн талабы тұрғысынан
қайта бір оралу да артық емес. ... ... ... мемлекеттік мәртебе
алуымен байланысты Абайдың қазақтың әдеби ... ... ... ... басы ... ... ... тазартудағы еңбегін, ондағы сөздің
бейнелілігінің артуын тереңірек ашу мен Абай поэзия-сы халықтығының ... ... ... ... ... түсу ... дәстүрі, оньң ақындык мектебі — біраз жылдардан бері
зерттеуге ... ... әлі де ... ... ... мәселе.
Кезінде «ақын мектебі» дегенді буржуазиялық теория деп сокқандар ... Ал, ... ... ... ... ... ақындар (Абай
маңындағы) шығармашылығы мен Абай өнегесін, ол ұстанған ... ... ... ... ақындар еңбектерін қазақтың ағартушылық-демократтық
әдебиеті принциптері тұрғысынан зерттеу — ... үшін аса ... ... Осы ... ... ... Абай-танудың өзекті
бір ісі болмақ. Кеңес тұсында да Абай ... ... оның ... ақын кем де кем. ... ең ... ... жетілудің мектебі
болды. Кеңес ақындары шығармаларын идеялистік-тақырыптық жағынан емес, осы
жағынан Абайға қатыстыра ... ... ... ... ... ... ... танушы ғалымдар
белсенділік көрсетуі ... деп ... Бұл ... ... ... ... тұтастай қайта қаралуы керек. Олардың көбінде Абайды совет
идеологиясына ... ақын ... ... ... ... ... ... кетуге ұмтылушылық ... ... ... ... ... ... етіп көрсететін еңбектер де
болды. Абай ислам ... ... ... ... ... дініне,
мұсылман, түркі халықтары ынтымағына қарсы болмаған. Оның дінге, кұдайға
сенуі — ... ... ... ... ... ... оймен тануға («Оймен
білген нәрсенің бәрі дәһрі»), ... ... ... имандылық
іздеуге құрылған.
Абайтану да оңай ғылым емес. Тағдыры күрделі ақынды тану ... өмір ... ... ... ... ... алу ... Өзінің
«жұмбақ адам» екенін, «соқтықпалы, соқпақсыз жерде өсіп», ... ... ақын ... ... ... жоқ. ... Абайдың өлеңінің
мазмұнын, тақырыбын тану аз, ішкі сырын ұғыну абзал.
Түзу кел, қисық, қыңыр, қырын келмей, ... ... іс ... ... ... де ... меңзеу бар. Абайды әр тұрғыда тану үшін
оның мұрасын зерттеу ісіне тарих, тіл білімі, өнертану, заң ... ... ... ... ... де қатысуы орынды.
«Соңғы сөз — Абайтану тарихы жайында. Ақын ... ... ... ... ... ... 1889) ... бастасақ,
бүгінде Абайтанудың жүз жылдан астам тарихы бар. Абай шығармашылығы
жайындағы ... ... ... де XX ... ... 90 жыл ... Бұл ... Ә.Бөкейхановтың «Киргизский край» (1903) атты кітаптағы
мақаласында келтірілген деректер мен «Семипалатинский листок» газетіндегі
(1905) өмірбаянын ... та ... ... ... ... бұл ... ... мен соған жалғас жазылған Қ.ЬІскақовтың,
А.Байтұрсыновтың, М.Дулатовтың мақалалары ... ... ... ғылыми
айналымға кірмей, жабық күйінде қалып келді. Ал, ... ... ... ... ... ... түсірген — М.Әуезов. Ол кісінің ұзақ жылдық
еңбегінде де бағаланған, бағаланбай сынға ұшыраған ... аз ... ... Ы.Мұстанбаевтың, Ғ.Тоғжановтың, І.Қабыловтың, Қ.Жұбановтың,
Б.Кенжебаевтың, ... ... Е. ... ... тағы ... ... еңбектерін атап айтуға
болады. ... ... ... ... қорытып, абайтанудың тарихын жасау
міндеті де алда тұр. Бұл ... ... ... ... ... келе ... істі қолдау әбден қажет»[8-225].
Әрине, Абайтанудың өзекті ... бұл ... Ол — ұзақ ... ... ... ... ... «Әр дәуір, қоғамдық өзгерістер, көзқарастардың жаңаруы оған ... ... Әр ... Абай ... өз ... ... болады. Осы
тұрғыдан ғылымға тек советтік ұрпақтың, ғана ... ... ... ... да ... көзқарасы қажет. Абайтану есігі кімге де болса, ойы
бар, пікірі бар ... ... ... Ұлы ... 150 ... ... ... осылай көп болып, ғалымдардың әр ұрпағының өкілдері
боп қатыссақ, көп көтерген жүк жеңіл болмақ»[9-115].
Абай туралы ... ... ... көп. ... ... көзқарасы жайы ғана емес, сол кездің әлеуметтік өмірінен ... ... ... ... ... ... тарихына, олардың
мекені, орналасуы, қонысы, үй жайлары жайлы қосымша деректер де мол. Абай
мұрасының тағдыры жайлы керек ... ... Оның ... Абайдан қалған
көп қағаз, шәкірттерді шығармалары, Мүрсеит көшірген ... ... ... Оның ... 24 жыл ... ... болып, ол жайлы көп
білген Кәкітайдың ақын туралы жазған өз еңбегі де болған. ... ... ... ... ... ... ... жылдары қашқан ақ
әскерлері түгелдей өртеп жіберген. Абайдың тұңғыш жинағын дайындап, оның
мұрасының ... ... көп күш ... ... ... ... ... болуы да шындыққа келеді. Жиналып келгенде, ... бәрі ... ... ... қоғамдық - әлеуметтік көзқарасы жайлы бар
мәліметтерге тың деректер ... ақын ... ... ... сияқты
көрінеді. Олардың ел ... ... әлі де ... ... отырған жинақ осы жүйеде қалын оқырманның ұлы ақын ... ... ... ... болады деп сенеміз. Бұған, жоғарыда
айтылғандай, естеліктерден басқа Абайға қатысты ел аузындағы ... ... Көбі ... бір ... аңыз болса да, олардың ... ... ... да ... ... ... туғанына 100 жыл толу тойы тұр еді. Бұл
1945 жылы жазда өтті. ... ... ... толық жинағы басылды. Ақын
шығармашылығына арнап Қазақстан Ғылым академиясы арнаулы сессия өткізді.
Алматыда, ... ... ... ... ... ... Абай зерттеу ісі жаңа еңбектермен толықты. Ақын ... ... алғы сөз ... ... ... ...... халқынын
ұлы ақыны» атты еңбегімен қатар М.Әуезов «Абай еңбектерінің биік ... ... 1945. ... Т.Нұртазин «Абай және орыстың
классик әдебиеті» («Майдан». 1945. № 2), ... ... және ... ... Қазақстан». 1945. 19-тамыз), И.Омаров ... ... ... ... Каз. ... АН ... ... яз. и лит. Вып.
2.1945), М.Сильченко «Қазақтың ... ... ... Абай ... Казахстана». 1945. № 4-5), Е.Ысмайлов «Абай өлеңдерінің сұлулық
әуезділік ерекшеліктері» («Социалистік Қазақстан». 1945.14-тамыз),«Абайдың
өлең құрылысы ... ... 1945. ... ... ... сөз
шеберліктері туралы» (Сонда. 22-тамыз). Б.Кенжебаев ... ... ... ... ... ... гордость
Казахского народа» («Каз. правда». 1945. 3 ... атты ... ... пен ... ...... ұлы ... М.С.Силъченконың
«Абай» атты кітапшалары басылды. Бұларда ұлы ақын ... ... ... ... ... оның ... нәр ... бастаулары,
кейінгі ұлттық әдебиетке әсері сөз болды. Ақын мұрасын жан-жақты талдауға
бет алған осы ізденіс ... ... ... ... ұласты.
Қ.Жұмалиевтің, «Абайға дейінгі қазақ поэзиясы және Абай поэзиясының тілі»
(1948), С.Аманжоловтың «Қазақтың әдеби тілі» (1949) атты ... ... ... ... мен оның қазақтың әдеби тілін қалыптастырудағы
рөліне кең талдау берілді. ... ... и его ... ... (1949)
атты зерттеу жариялады. С.Мұқановтың «Белинскийдің эстетикалық көзқарасының
Абайға әсері» атты зерттеуі (Қазақ ССР ... ... ... ... ұлы ... ... революцияшыл-демократтық әдебиетімен ... ашып ... жаңа сөз ... ... ... ... – Абайтанушы ғалым.
Мұхтар Әуезовтың Абай мұрасын ғылыми тұрғыдан танып-білу жолында
жарты ғасырға таяу ... ... ... ... көп ... ... еңбектері абайтанудың қол жетпес заңғар бигіне айналып ... ... ... ... ... ... ... іргелі
де өнікті саласы абайтанудың ... ... әрі ол ... ... жолмен бүкіл әлем халқына таныту ... да ... ... ... тұлға ретінде танылып, мойындалды. Абай
мұрасын терең бойлай танып-білу мен насихаттау ... ... ... ... ... ... ... теңдесі жоқ ұлттың рухани
қазыналы байлығына айналып та ... ... ұлы ақын ... ... ... ... ... болуына жиырма жыл толуына орай ақын мұрасын жинастырырып,
өмірі мен ... ... ... ... ... ... ... іздену болды. Абай мұрасын зерттеу – автордың дем
беруші ... ... ... Ол мұра автордың жазылған
М.Әуезовтың көп ... ... ... мен көп ... ... ... – ғылыми-творчестволық зор мақсаттың шын ... ... ... дәйекті айғағына айналды. Тек қана бір
ақынның ... ... бір ғана ... ... орасан зор
көлемде ғылыми-творчестволық зерттеу жұмысын жүргізуі мен бүкіл ... ... ... шығармалар ... әлем ... ... ... ... ... ұзақ ... бойы жүргізген ізденіс үтінде туған ой-
пікірлері ... жуық «Әр ... ... ... ... ... монографиялық еңбегінің желісіне сіңісіп ... Бұл ... ұлы ақын ... ... жоғары оқу ... ... ... ... ... ... ... ой-
пікірлері мен танымдары болатын. Өйткені осы ... ... ... ... салаларын өз алдына жеке сөз етіп, ізденістер
жүргізіп келсе, сол жан-жақты ... ... туғн ... ... ... жуқ ... отырып ғылыми негізде хронологиялық
желіге ... ... ... ... ... ... міндет – Абай
мұрасының сырын, болмысын ... білу мен ... ... ... болуы себепті де, ол ақын мұрасын тұтас қамтып ... ... ... келе ... ой ... өзі ұстанған хронологиялық
желісіне шебер түрде ... ... ... ... табиғи
тұтастықты көреміз.
Абай мұрасын ... ... ... ... ... ... ... мақсаты – Абайдың ақындық өнері ... ... мен ... штей ... ... ... даму ... өрсетуде жататын-ды.
Еңбектегі назар аударарлық ерекшелік – ... ... ... қамтылып, ақындық мәдениеті мен ... ... ... дүниетанымы мен рухани өсуінің эволюциясын хронологиялық
желіге сүйене ... әрі ақын ... ... мен ... ... сол дәуірдің ... ... ... ... ашып ... жатыр.
Елуінші жылдар шіндегі зерттеулернде М.Әуезов Абай мұрасы
жайында ... ... ... ... ... ... аудара
бастады. Әсіресе, Абайдың әдеби мектебі, немесе Абайдың шкірт ... ... ... ... ... ... тыс, саяси-иделогиялық
мақсат көздеген теріс бағыттағы ой-танымдарымен пікір ... ... ... ... ... ... ... да, ұтлыстар да
болып жатты. Бұл саладағы ... ... ... жеңді, бірақ
кешігіп келді...
Бұл тұста кейбір зерттеушлер тарапынан Абай ... ... ... ... ... ... сыңаржақтықпен
терістеле бастады. М.Әуезов бұл ... де ... ... ... ... ақын шығармаларының сыры мен ... ... ... аша ... ... ... басым ғылыми ойға
жат нигилистк ... ... ... әшкереледі.
Бұл тұста М.Әуезовтың айрықша назар аударып көтерген мәселелері,
көбінесе, теориялық ғылыми ... ... Абай ... ... ... және ... дәстүрдің ХІХ ғасырдағы қазақ әдебиеті
тарихында орын ... ... Бұл ... ... ... ... қозғалғанда өзі сүйенген нақтылы деректер көзі мен ... ... ... Абай шығармаларын арқау етіп ... ... ... бірегей білгірі ... ... ... ... мұрасын танып білу жолындағы ғылыми-зерттеу жұмыстарының ауқмы,
байқап отырсақ, ... өзі ... ... желі ... ұстанған
сегіз салаға бөлініп, үнемі сол сегіз саланың ... ... ... ... ... ... ... абайтанудан жарияланбаған архив
деректеріндегі ... ... ... и ... редакционной
работы над наследием Абая.
2. Проблемы научной биографии Абая.
3. ... ... ... ... ... творчества Абая к русской литературе.
5. Проблемы отношения творчества Абая к ... ... ... Абая и его ... среды.
7. Проблемы традиции Абая в ... ... ... ... Абая в ... ... ... ХХ века, - деп арнайы түрде атап ... ... ... ... әрі ол мұраны ғылыми тұрғыдан
меңгеру жолында ... ... ... ... артына ұлан-ғайыр
көркем туындыларын, әсіресе, атақты ... ... ... мен ... ... ... ғылыми-зерттеу еңбектерін қалдырды.
Ұлы ақын ... ... ... мен ХХ ... ұлы ... ... жолы» эпопеясы – ... ... ... мен ... ... ... яғни ... жалғастығына айналуда. Енді
Абай мұрасының сыры мен қырының мән-мағынасын ... ... ... ... мен ... ... ... арқылы танып-
білетін рухани ғажап құралға ие болудамыз.
М.Әуезов – ... тән көп ... ... ... Оның ... әлемі
мен жарты ғасырға жуық Абай мұрасы туралы ғылыми-зерттеу ... білу ... ... ... атқарылар көп салал ... ... ... алға тартады.
Айтулы дарын иелерінің творчестволық өмірінде құлай берілген әрі
ұзақ ... ... жан сыры ... ... бас шығармасы
болмақ. М.Әуезовтың мұндай туындысы – «Абай жолы» ... ... ... туындының жазылу тарихы мен дүниеге келу ... ... ... қайнар көздері – Абайдың өмірі мен шығармаларына, оның
өмір кешкен ... ... ... ... ... ғылыми-зерттеу
еңбектеріне келіп тірелмей тұра алмайды. «Абай жолын» жазу ... әрі ... әрі ... ... екі салада қатар ізденді.
Осындай теңдесі жоқ ... ... ... ... ... өз ... мен ұлы ақын ... жазылған ұлы
туындысын дүниеге әкелді. Осы екі ... ... ... ... ... орын ... терең сезінгені себепті де:
«...жазушының ... ... ... ... ең ... ғылмдық,
зерттеушілік ұзақ еңбекті ... ... ... мен ... өмірбаянын
толықтырып жазған едім. Сол жұмыстың кезінде, кейін ... ... ... ... ... түсті... Екі саладағы еңбек ... ... ... ... Абай ... ... толықтыра
түсетіндей болу керек деген ... ... ... - ... ... қайырыла ескертіп өтетіні бар.
«Абай ... ... ... ... ... ... көзі мен
жазылу, жариялану тарихын ғылыми ... ... ... білу үшін,
қандай зерттеуші болса да ... ... ... ... ... көтерген көп қырлы күрделі ... ... ... ... ... бас ... өзі интеллектуалды
өнер иесі болғандықтан, ол ... ... жете білу – ... ... ... ... Осы айтылған ерекшеліктерді терең
тынп-білген жағдайда ғана «Абай жолы» эпопеясының жазылу ... ... ... ... тарихи дерек көзі ретінде абайтанудан ... ... ... дендей кіріп танып білсе болады.
Абай мұрасы м.Әуезовтың ... ... ... орын
алуы себепті, зерттеушінің абайтану ... ... ... ... танып-білу мәселесі алға ... ... ... ... ... эпопеясындағы Абай мұрасы жайындағы ... ... бар ... де, ... ... ... қарастырылды.
М.Әуезовтың жиырма томдық шығармалар жинағында абайтану саласыда
жазылған ... ... жуық ... ... бәріне де арнайы
ғылыми түсініктемелер жазылды. 1938 жылы ойшыл ... ... ... ... ... ... еңбегі басылым көрді.
Бірақ бұл басылым отыз баспа табақтан ... ... ... ... «қырағы» бас редакторы тарапынан он баспа ... ... ... өзі ... ... ... Бір ... бұл
басылымда негізіненғалымның Абай жайындағы әр ... ... ... ой тезистері, ой таным қаймақтары тұңғыш рет жарияланып, ... сыры ... ... ... Осы ... бір ... ... көрген «Абайтану библиографиялық көрсеткіш» те М.Әуезов
қаламынан ... ... ... ... ... қати ... ... салалап беру ... да ... ... ... ... ... мәлімен бере кетеді.
«Абай» энциклопедияснда да М.Әуезовтың абайтану ... мен ... өз ... ... ... ... келгелі отыр.
Мұхтар Әуезовтың абайтану тарихындағы орны мен сол ... ... ... ... осы жолдар авторы
тарапынан 1982 жылы «Ғылым» ... ... ... және абайтану
проблемалары» деген көлемді ... ... ... ... ... М.Әуезов атқарған тарихи еңбектің желісін
танып білуді қалаған оқырманның ... сол ... ... ... тарихындағы Мұхтар Әуезов дәуірін аяқтап, абайтанудың
М.Әуезовтен соңғы дәуірін ... ... ... Ол ... ... мен 1995 ... ... қамтып, ұлы ақынның 150 жылдық мерейтойын
қамтумен ... ... ... білудегі бұл кезеңде орын ... әр ... үш ... ... ... Олар:
I. Бұл көзқарас бойынша, қоғамның идеологиясын анықтайтын нәрсе тек
қана сол қоғамның үстем табы ... ... да, ... ... табы ... ... ... социологтар ақын-жазушылар мұрасын та-нып білу
жолында шешуші өлшеу ретінде ақын-жазу-шылардың ... орын ... ... ... ... алмай, оның әлеуметтік шыққан тегін
негізге алатын себебі де ... ... ... ... өріс алып ... ... жаңа ... ешқандай өткен мұра атаулыны есепке алмай таза
пролетариат мәдениетін жасамақ болған ... ... ... өмір сүрді. Пролеткультшілдер өздерінің органы болған «Пролетарская
культура» (1918-1920 жылдар) журналында «жойылсын ... ... ескі мұра ... ... жолын ұстанды. Осы көзқарастың
салқыны қазақ әдебиетінің ... да ... ... орын ... ... ... мен ... мұрасынан да бас тартып, олардың мұрасын ғылыми
тұрғыдан тексере танып біліп, ... ... ... ... ... ... ... агенті, екіншісін миссионерлік идеяны таратушы
ретінде қарады. Бұл ... ... ... тарихында Абай мұрасын
тануға байланысты 20-жылдардың басында пайда болып, 30-жылдардың аяғына
дейін созылды.
Пролеткультшілдер идеясының ... ... ... ... ... тұрпайы социологиялық таным өткен дәуір әдебиетінің өкілдеріне,
олардың шығармаларына ... ... ... басты өлшемі — ақын-
жазушылар туындысының негізгі әлеуметтік сарыны ... ... ... табы мен ... тегі ... алынды. Олардың шығармалары осы
тұрғыдан бағаланды. Өйткені тұрпайы социологиялық таным ... ... ... ... ... өмір ... ... келмейтін ойдан
шығарылған жасанды таным тұрғысынан қарастыратын. Сондықтан өткендегі ... ... ... ... бағалауда олардың көзқарасын қалыптастырып,
творчестволық бағытын айқындаған нақтылы өмір шындығы ескерілмей, олардың
шығармаларының әлеуметтік бағыты тікелей олардың ... ... ... «Ал Абай ... ... ... бағалау, көпшілікке насихаттап
танытумен айна-лысқандардың ... ақын ... ... ... ... социологиялық танымның өлшемін ұстанды. Абай шығармаларының
негізгі әлеуметтік сарынына көңіл бөлмей, оны ... ... ақын ... тегіне тікелей байланыстыра қарағандықтан. Абайды феодал табының
ақыны, соның жақтаушысы деп танытты.
а) Абайды осы ... ... ... ... ... Әуезов,
Бейсембай Кенжебаев, Әлжанұлы Шарапи, Қадір Қуанышұлы, ... ... ... ... ... т.б. ... ... Абайды
танып бағалаудағы көзқарасында бір-бірінен кейбір өзгешеліктері болғаымен,
негізінен, Абай шығармаларын оның ... ... ... ... ... ... табының бел баласы, соның идеологы деген танымды ұстанды»[11-
94].
Профессор Әлжанұлы Шарапи өзінің зерттеу нысанасына бұрын арнайы түрде
сөз ... ... ... туралы көзқарасы» деген тың ... ... ... ... ... талдау жүргізгеңде,
негізгі зерттеу нысанасына алған нақтылы тақырыбының ... ... ... ... орай сөз ететіні бар. Өйткені зерттеуші ... ... ... деп ... ... ... ... педагогика туралы
көзқарасы да феодалдық»,— деп жоғарыда айтылған ... ... ... ... орай оның ... ... да ... шыққан
әлеуметтік тегімен тікелей байланыстыра отырып сөз ететіні ... ... ... тарих сахнасынан кетіп бара жатқан феодал
табының тағдырымен байланысты қарағандықтан, ... ... ... ... ... ... Өйткені: «Абай ғылымды, мәдениетті,
прогресті жаңа көзбен көре алмады. Абайдың ... ... ... ... ... ... Абай неге ... қоштасып бетті
жаңалыққа бұрып тік тартпайды? Себебі Абай — феодал өкілі. ... ... ...... ... ... Р. ... Абай шығармаларының сатиралық, сыншылдық сарының
феодал табының жаңа туып келе жатқан ... ... ... ... Ол ... қай тап ... ... онай жерден оп-оңай ашып
көрсстетін бірер өлеңін алайық» ,— деп, ... он ... ... ... ... бұл өлеңдердің бәрі де Абайдың феодал табы ... ... деп ... ... Абай өлеңінің әлеуметтік сарынын көрер көзге
бұрмалап, оның әлеуметтік тегімен байланыстыра отырып түсіндіреді. Абайдың
шыққан әлеуметтік ... ... ... ... ... ... өзінен бұрынғы өткен ... ... ... ... заршыл,
феодалшыл ақындардың үлгісі мен бағытының жалғасы деп ... ... ... бірыңғай, бір бағыттың тұрғысынан қарастырады, бәрін де
феодал ... ... деп ... ... 1925 ... мақаласында Абайды — халық ақыны деген бірден-
бір дұрыс байламға келгенімен, ... ... бұл ... ... Абайды
феодал табының ақыны ретіңде танытуға ойысуы — бұл ... ... Абай ... ... қаншалықты кедергі болуының сырын толығырақ
та анығырақ аңғартады. Бұл көзқарасты қолдаушылардың Абай мұрасы ... ... Абай — ... ... ... ... Оның өлендері
— өз табының тарих сахнасынан кетуіне байланысты ... ... ... ... ... ... ... мұра деген
байламға келген.
ә) Кейбір тұрпайы социологиялық танымдағы зерттеу-шілер Абай ... ... ... ... бір ... екілі ретінде көрсетпей, жіңішкелеп
бір таптың белгілі бір тобының (слойының) өкілі ретінде танытуға ... да бар еді. Олар Абай ... ... қайшылықтарға қарай
отырып, Абайды феодал та-бының жаладан ... ... ... ... ... осы ... жыршысы деп таныды. Бұл көзқарас осы
кездегі Ілияс ... ... ... М. С. ... ... ... ... «буржуазияланған дворян» тобының өкілі ретінде танытқанда,
сүйенер бір ... ... орыс ... қатынасын да ұлы ақынның
шыққан әлеуметтік
тегіне байланысты ... ... ... ... алшақтатып, олардан Абай шығармаларына ешнәрсе ... ... ... тегі ... ... орыстың Пушкин, Лермонтов,
Крылов сияқты дворян ақындарының шығармаларын ... ... ... бастаған либералдық топта бо-луында деп білді. Осы себепті де
Ілияс ... ... ... гөрі ... ... дворяншыларының
жазғандары ұнаған. Абайдың нысанасына бұлардың ілінуі Абайдың бұларға тап
жағынан шендесуінен ... ... ... ... ... ішіндегі
дворянствосының мәдениетті либералы екендігінен деп тану ... деп ... ... етіп отырған танымын көреміз.
Бұлар да Абай шығармаларының ... ... таба ... ... ... ... әлеуметтік тегіне байланысты шешуге ұрынған
тұрпайы ... ... бір ... ... ... Абай ... тұрпайы социологиялық таным тұрғысынан қараушы соңғы
топтың ішінде Абайдың жана келе ... үлт ... ... здебиеттщ негізін са.тушы, ... ... ... ... ... ... пікірі басым жатгы. Өйткені бүл
пікірдегілер: Ілияс Қабылов, Ыдырыс Мүстамбаев, ... ... ... С. ... ... Мәметова т.б. Абайдың жасаған дәуірінің өзі
казақ даласында капитализмнін туып, дамыған дәуірі болғандықтан, Абай қазақ
феодалдарының буржуазияланған ... ... осы жаңа туып келе ... ... ... деп ... ... жатты. Мұнда да Абай
шығармаларының ... ... еске ... негізінен, Абайдың
әлеуметтік тегіне ... ... ... ... ... осы ... шығару шешуші орын алған. Бұл танымдағылардың негізгі мәселе
туралы пікірлері бір арнада болғанымен, әрқайсысының Абай ... ... ... әр ... ... ... ... Ыдырыс Мұстамбайұлы
Абайда қазақ даласына тарай бастаған сауда капиталының соқпағы тұрғысынан
қарағанымен, Абай мұрасын белгілі ... ... ... ... ... ... ... қарсылық біллірді. Ал Әзімбай Лекеров пен
Ғаббас Тоғжанов т.б. Абайды буржуазияшыл-ұлтшыл ... ... ... ... ... ... ... Бұл туралы Ә. Лекеров
ашықтан-ашық: Абай қазақ буржу-азиясының идеологы, буржуазиялық ойдың ... ашық ... Абай мен XIX ... бас ... ... ... ... тарихи желісі бір екендігі бесенеден белгілі,
ап-айқын» ,— деп жазса; осы ... ... та ... қолдап,
қуаттайды. Қазақтың езілуші қауымының әлеуметтік талабынан туған Абай
болмысынан ... ... ... шығармаларын Ғ. Тоғжанов ... ... ... ... ... жыр» ,— деп, ... туу ... тікелей ақынның әлуметтік тегімен, сол топтың
тілек мүддесімен тікелей ұштастыра қараған. Осы танымға иек ... ... ... ... ... «Абайдың таптық жолы, саяси жолының ... ... ... жок. Абай да, ... да бір ... ... де қазақтың капиталдасқан феодалдарының жоқшысы» ,— деп танытып отыр.
Бұлар нақтылы тарихи шындықты бұрмалап, өздерінің өмір шындығына сәйкес
келмейтін жасанды тұрпайы со-циологиялық ... бір ... ... ... Абай ... ... ... танып білуде мүлде теріс
жолмен ... ... ... өткен дәуір болмысының реалистік ... Абай ... ... ... ... ... мұра ретінде тани
алмады. Бірақ бұлар жалпы ... ... ... ... өз ... ... жолында марксизм классиктерінен құлаш-құлаш
үзінділер келтіре ... ... Абай ... ... бірден-бір
«марксист» мұрагер ретінде танытып бақты. ... ... ... ... ... сол ... ... кесірін тигізген бұл сияқты әр ... ... ... Тоғжатой пен Ілияс Қабыловтың, ... ... мен ... мол орын ... ... даласында жаңа туып, дамып келе жатқан буржуазияның идеологы
деген көзқарасты 30-жылдардағы қазақ әдебиетінің сын ... кең ... ... Тоғжанов әрексті басым жатты. Оның 1935 жылы ұлы ақын
жөнінде жазылған тұңғыш монографиялық ... ... деп ... ... Абай ... ... әлеуметтік тегімен тікелей
байла-ныстыра қарайтын тұрпайы социологиялық таным тұрғысынан ... ... еді. Осы ... де ... Абай мұрасының әр түрлі қырынан
(Абайдың әмірі, ... ... ... ... ... орыс
әдебиетіне қатысы ақындық өнері т.б. мәселелері) арнайы
сөз етсе де, бұл тақырыптарға қатысты мәселенің бәрін де бір ... ... ... орай ... етіп ... ... ... өрбітіп
талдаулар жасап отыратыны бар. Зерттеуші Абайдың ... ... ... ... оны өте ... сөз етсе де, Абай шығармасының басты
көркемдік әдісі болып ... ... де оның ... тегі
тұрғысынан бағалай келіп, «Абай шындығы — реализмі бай ... ... ... еді. Абай ... реалист болып, шындықты айтам десе де,
оның шындығының қанаты қысқа, өресі тар бай ... еді» ,— деп ... ... ... ... ... ... шығаратынын
көреміз.
Ал Абайдың әйелге көзқарасы туралы мәселені сөз еткенде да, ... әйел ... ... көзқарасын бұрмалап, бұзғанды Абай өз табының
салт-санасының тұрғысынан қарады, яғни ... ... ... ... аса ... деп біледі. Зерттеуші арнайы сөз
етіп отырған басқа мәселелердің бәрін де осы ... ... ... ... ... тұрпайы социалогиялық өлшем негізіндегі қалыпқа
салып, сол тұрғыдан шешіп отыратын танымы үнемі алдымызды орап отырады.
Бұл — Абай ... ... ... ... ... Абай ... ... зерттеу объ-ектісіне алып, кейбір ... ... бұл ... бастан-аяқ тұрпайы социологиялық рухтың негізінде
жазылғандықтан, Абай мұрасын теріс танып ... бір ... ... жалған танымның көрінісі болып қала беретін еңбек.
ІІ. ... ... ... ... ... ... белгілі
дәрежеде өмір сүріп, әр түрлі формада ... ... ... ...... (формализм) яғни формалистік ағым өмірден орын ... ... мен ... сын ... ... ... ... көрсетіп, орынсыз түр ... ... ... ... ... ... Абай мұрасының кейбір жағын танытуда таза
формалистік таным тұрғысынан танытудың да ... ... Бұл, ... ... мен ... Исмайловтың Абайдың өлең өрнегін сөз ... ашық ... Бұл ... Абай ... ... бір саласын
зерттеу ны-санасына алып, пікір қозғауымен ... сол ... ... сынның
форма туралы теориялық мәселені сөз ету дәрежесін де ... ... ... ... яғни Абай ... түрлерді, Абай
мұрасынан нәр алған рухани қазына көздеріне орай қарастыратыны бар. ... ... ... ... ... арнайы жеке-жеке тоқталып
еткенімен, негізгі пікірлері мен ... ... ... ... отырады. Мысалы: «Жаз» өлеңін Абай ендірген жаңа түрдің бірі рстінде
қарап, осы өлоднін ... ... ... ... ... ... ... бар. Мәселеге орыс әдебиетінде орын
тепкен осы таным тұрғысынан келуі себепті, олар: «Абай ... ... ... ... ... ... тозып, азып күні бітуге ... ... ... бет ... қайғылы сарынын көрсетеді. Бұл тек
өлеңнің мағынасында ғана емес, сыртқы ырғақ ... ... ... ... ... байлар табының дәуірлеген жыршысы еді»[12-145] деген
лағушылардыкі сөз емес деген ... да ... ... ұсынатыны бар.
Абай шығармаларының негізгі әлеуметтік сарын сырын ырғақтан, дыбыстан
іздестіреді. Ақын ... ... ... орын ... ... ... ... Абай өлеңіндегі дыбыс мәселесіне айрықша орын
беріп, шектен тыс мән бере ... ... ... танымның әсеріне
байланысты, осы себепті де мақаланың «дауыс ырғағы туралы» деген бөлімінде
Абай өлендерінің дыбыс ... ... ... алғанымен, бұл
күрделі ұғымды ... ... ... де ... шеше ... ... «негізгі сипатын» дыбыстар-дан іздестіреді. «Күз» өлеңінің
негізгі сипаты, оларша осы ... «о ... 38 рет ... ... ... ... ... «н, м, н» дыбыстарының 187 рет келуі
«Абайдың ... ... ... осы ... ... ... өте көп
берген. Бұл дыбыстың естілуі сол сарынға жақын»,— болуында деп біледі.
Тіпті авторлар «Поэзияда айқын, ... ... ... түс ... болуы
мүмкін»,— деп, Абай өлеңіндегі «а» дыбысын «н,м» дыбысы ... «с» ... ... ... деп ... шығатын пікірге дейін барған.
Түршілдік таным негізінде жазылуы себепті бұл ... ... ... ... туралы күрделі мәселені сөз еткенде, түрді
(форманы) ақын шығармаларының ... ... соны ... ... өмір
шындығынан қол үзіп, керісінше, кейбір өлеңдердің «негізгі сипатын» ... ... ... ... ... Абай мұрасын тануда аса зиянды компаративизмге ұрынған таным да орын
алды. Бұл танымды ұстанған кейбір ... Абай ... ... ... ... ... түрде таныспай жатып-ақ (I. Қабылов,
Ы. Мұстамбаев т.б.), ал кейбіреулері Абай ... ... ... ... ... т.б.) ... Абайды суретші Абайдан бөлек
қарады. Ақынның дүниетанымынан оның ірі суреткерлік ... ... бөле ... ... ірі ... ... ... ойшыл ретінде танытуға ... ... ұлы ... ... өз ... ащы ... мен халық мұнын,
келешетін ойлаудан туған өзіндік творчестволық тума әрі тың ой пікірлерін
әр қилы шеттен енген ой-танымның ... ... деп ... Осы ... ... ... көзқарасы туралы айтыс ашқан Ілияс Қабылов:
«Абаевская ... как ... ... ... ... ... с ... теологии»,— десе, ... мұра ... ... ат салысып, бұл мұраны ... ... ... ... ... Мұстамбайұлының өзі Абайдың
философиялық көзқарасын жоққа шығара отырып: «Вся ... ... ... ... и кусочек оттуда»,— деп Абайдың өзі ... де ... ... деп ... ... қазақ ортасынан шыкқан ойшыл
екендігіне назар аудармай, күмән тудыратыны бар.
Абай шығармаларындағы ақынның ... ... ... ... ... ... сол ... ұлттық табиғатынан ақынның өмір
сүріп ... ... ... ... ... сол ... ... қарамай, оны Батыс пен Шығыстың әр тұрғыдағы
ойшылдарының пікірінен ... ... ... жоқ, тек өз ... мүддесі
тұрғысынан көшіріліп айтылған келімсек ой ретінде танытуға тырысқан ... ... де орын ... ... да Абайдың дүниеге көзқарасын
білдіретін философиялық, теология-лық, этикалық, қоғамдық т.б. әр ... ... ... ... ... ... діні болсын, пәлсафасы болсын
өз жанынан шығарып, ... ... ... емес... Абайдың сөзі айналасына
жаңа сияқты болған. Олай болатыны сол жат ... ... ... ... ... Абай ... Әйпесе, Абайдың пікірлерінің,
ақылдарының, нақылдарының (афо-ризм) барлығы да ескі ... ескі ... ... батыстағы гректің Аллотон, Аристотелінсн, ... ... ... Иса, ... ... құраннан ба-сталып келе жатқан
діншіл, шариғатшыл, санашыл пәсапалардың пікірінің соқпағы»,— деп ... бір ... ... кететіні бар.
Абай шығармаларында көрініс берген сол дәуірдің нақтылы ... ... ... ... ... ақын ... сол
замандағы қазақ қоғамы-ның объективтік шындығынан ... ... ... ... өмір ... объективтік шындығынан ту-ындап
отырған ақын ... ... ... ... ... да бұл ... ақын ... халықтық, ұлттық
табиғатын, идеялық мазмұнын теріс танытты. Абайды тек өткендегі әр түрлі
бағыттағы ойшылдардыи ойын, ... ойға ... соны ... ... ... ... ... қарап, ақынның негізгі өзіндік, дербес, тума ойшылдық
болмысын терістеп нигилистік көзқарасқа ұрынған космополиттік пікір сарыны
орын ... ... ... алдымыздан шығады.
Абайдың әдеби мұрасының зерттелу тарихында отызыншы жылдардың соңына
дейін орын алып келген тұрпайы социологиялық, формалистік, ... ... ... ... ... Абай ... танып білу,
зерттеу саласыңда басты кедергіге айналған келеңсіз құбы-лыстар ... ... ... ... ... тарихи тура таным жолына
түсуіне айтарлықтай тосқауыл жасап бақты.
30-жылдардағы ұлы ақынның ... ... ... ... ... ... орын алған әралуан көзқарас тұрғысынан пікір айтқандардың ішінде
Мұхтар Әуезов пен профессор Құдайберген Жұбановтың еңбектері айрықша ... ... дәл осы ... Абайдың әдеби мұрасын бағалауда тұрпайы
социологиялық, формалистік, ... ... өріс ... осы ... ... пікірлерден тыс ғылыми негізде жазылған еңбек
М. Әуезовтың «Абай ақындығынмң айналасы» мен проф. Қ.Жұбановтың «Абай қазақ
әдебиетінің классигі» деп ... ... ... ...... ... соны ... ретінде қабылданды.
Бұл еңбектер тың ой-пікірлер көтерумен қатар ғылыми салмағы басым жаңа
танымдарды алға тартуымен ... ... ... ... Қ. ... өз
еңбегінде алдымен Абайды тудырған дәуірдің ерекшелігіне айрықша назар ауда-
рып, осы кезеңдегі Ресейлік Шығыс пен Таяу ... ... ... ... орны мен оның қазақ әдебиетін жаңа бағытқа салып әдеби тілді
ұстартудағы ақындық қызметіне тоқталады. ... ... ... ... көтеріп, сапалы көркемдік өзгерістер ендірген әрекетін ... ... ... ... ол ... ... ... үлгісімен шығарған ол
елдерде адам болған жоқ»[13-77],— деп аса жоғары әрі әділ ... жылы ... ... Құнанбаев» атты монографиясы («Жарқын
жұлдыздар» кітабында) жарық ... Бұл ... ақын ... ... жайындағы ұзақ жылдардағы зерттеу ісінің қорытындысы сияқты
еді. Мұнда ол 20-жылдардан ... Абай ... ... ... ... ақын ... мен ... жайлы өз танымын, өз көзқарасын көрсетті.
Абайтану жайындағы пікірлерді сын ... ... ... ... ... мен өз өмірін суреттеу, шығармаларындағы ... ... ... ашу, ... дүниеге, әдебиетке көзқарасы мен шеберлігін
талдау — міне, Сәбит ... ... ... осы ... ... ... ... бұл жылдары Т.Әлімқұловтың ... жан» ... ... ... ... (1968), ... өлеңдерінің
синтаксистік құрылысы» (1970), Т.Қожакеевтің «Абай және сатира» ... ... ... ... (1970), ... творчестве Абая» (1979) атты зерттеулері жарық көрді. Ғылым
академиясының Тіл ... ... ... басқаруымен «Абай тілі
сөздігі» (1968) ... 1982 жылы ... ... арналған
М.Мырзахметовтің «Мұхтар Әуезов және ... ... ... мен ... ... ... арқылы жасаған аудармалары
жайында Г.Бельгердің ... ... ... ... ... ... Абай ... жазған жаңа зерттеулері «Абай тағылымы» атты жаңа
жинақта (1986) жарияланды. ... ... ... ... и ... Х.Сүйіншәлиевтің «Абайдың қара сөздері» (1956), Т.Тәжібаевтың
«Философские, психологические и педагогические ... ... ... ... және орыстың ұлы революцияшыл ... ... ... Абая ... (1956), ... биография Абая» (1957), Қ.Мұхамедхановтық «Абай ... ... (1959), ... ... аударма жөніндегі
тәжірибесінен» (1954) атты еңбектері бар еді. ... аяқ ... ... өмірі мен творчествосын толығынан ... («Әр ... ... кітабында —1959) жарық көрді.
С.Кеңесбаевтың «Абай — ... ... ... ... ... 1955. № 9), ... «Абайдың жаңадан табылған
қолжазбалары («Социалистік Қазақстан». 1954. 21-қыркүйек), А.Жұбановтың
«Абайдың музыкалық мұралары» ... ... ... «Роль Абая в развитии ... ... ... АН ... 1954. № 6) атты ... проблемалық жаңалығымен және
ой-пікір сонылығымен ерекшеленеді. Абай туралы арнаулы зерттеулер ... ... ... ... ... ... ... («Абай шығармаларының тілі»),Б.Ғабдуллин («Абайдың этикалық
көзқарасы»),М.Тілеужанов пен ... ... ... ... тың ғылыми
күштер косылды. Алпысыншы жылдардың басынан Абайтану тарихын зерттеуге
М.Мырзахметов араласты. Осы ... ... ... Қ.Өмірәлиев
сияқты жас зерттеушілер Абай шығармаларының текстологиясы туралы ... бай ... ... ... ... З.Ахметовтің,
Т.Әлімқұловтың, А.Нұрқатовтың, Қ.Нұрмахановтың, М.Бөжеевтің, М.Хасеновтің
мақалалары ақын ... ... да ... ... ... ... ... бұл кезеңде орын алған әр түрлі
көзқарастардың үш салалы арнасы болды. Олар:
I. Бұл ... ... ... ... ... ... тек
қана сол қоғамның үстем табы болып табылады да, қоғамның басқа табы есепке
алынбайды. Сон-дықтан тұрайы социологтар ақын-жазушылар ... ... ... ... ... ... ақын-жазу-шылардың шығармаларында орын алған
негізгі әлеуметтік сарында ... ... оның ... ... ... алатын себебі де осында жатыр. Әдебиет саласында өріс алып отырған
бұл таным жаңа таптың ешқандай ... мұра ... ... ... ... ... жасамақ болған пролеткультшілдік идеяның жалғасы
ретінде өмір сүрді. Пролеткультшілдер өздерінің органы болған «Пролетарская
культура» ... ... ... ... ... ... ескі мұра атау-лыны терістеу жолын ұстанды. Осы ... ... ... ... да ... дәрежеде орын алып, Абаймен
қоса Ыбырай мен Шоқанның мұрасынан да бас ... ... ... ғылыми
тұрғыдан тексере танып біліп, бағалаудың орнына, олардың ... ... ... ... ... ... ... идеяны таратушы
ретінде қарады. Бұл ... ... ... тарихында Абай мұрасын
тануға байланысты 20-жылдардың басында пайда болып, 30-жылдардың аяғына
дейін ... ... ... ... ... саласында өріс
алған тұрпайы социологиялық ... ... ... ... ... ... қатынас жасағанда ұстанар басты өлшемі — ... ... ... ... ... ... керісінше олардың
шыққан табы мен әлеуметтік тегі негізге алынды. ... ... ... ... ... ... ... таным қоғам өміріндегі
құбылысты, қақты тарихи болмысты өмір ... ... ... ... ... таным тұрғысынан қарастыратын. Сондықтан өткендегі ақын-
жа-зушылар мұрасын танып біліп, бағалауда олардың көзқарасын қалыптастырып,
творчестволық бағытын айқындаған нақтылы өмір ... ... ... ... ... тікелей олардың шыққан тегімен байланысты
қарастырылды. Ал Абай ... ... ... ... ... ... ... көпшілігі ақын мұрасын бағалауда, негізінен,
осы тұрпайы социологиялық танымның өлшемін ... Абай ... ... ... ... ... оны танып, бағалауда ақын шыққан
әлеуметтік тегіне тікелей байланыстыра ... ... ... ... ... ... деп ... Абайды осы тұрғыдан танытушылар: Сәбит Мұқанов. Мұхтар Әуезов,
Бейсембай Кенжебаев, Әлжанұлы Шарапи, Қадір Қуанышұлы, ... ... ... Рақымжан Жаманқұлұлы т.б. болды. Бұлар-дың Абайды
танып бағалаудағы көзқарасында бір-бірінен кейбір өзгешеліктері болғанымен,
негізінен, Абай шығармаларын оның ... ... ... ... ... ... табының бел баласы, соның идеологы деген танымды ... ... ... өзінің зерттеу нысанасына бұрын арнайы түрде сөз
етілмеген "Абайдың педагогика туралы көзқарасы» деген тың ... ... ... ... ... ... ... негізгі
зерттеу нысанасына алған нақтылы тақырыбының шешімін турадан-тура Абайдың
әлеуметтік тегіне орай сөз ететіні бар. ... ... ... ... ... деп ... білуі себепті «Абайдың педагогика туралы көзқарасы
да феодалдық»,— деп жоғарыда айтылған ... ... ... ... орай оның педагоги-калық қөзқарасын да Абайдың шыққан әлеуметтік
тегімен тікелей байланыстыра отырып сөз ... ... ... ... тарих сахнасынан кетіп бара жатқан феодал
табының тағдырымен байланысты қарағандықтан, ... ... ... ... ... ... Өйткені: «Абай ғылымды, мәдениетті,
прогресті жаңа көзбен көре алмады. Абайдың «ғылымы» ... ... ... ... ... Абай неге ... ... бетті
жаңалыққа бұрып тік тартпайды? Себебі Абай — ... ... ... бәрі
сонда жатыр», — деген байламға келген.
Ал Р. Жаманқұлұлы Абай ... ... ... ... ... жаңа туып келе жатқан буржуазиялық элементке қарсылығы деп
таниды. Ол «Абайдың қай тап ... ... онай ... оп-оңай ашып
көрсстетін бірер өлеңін алайық» ,— деп, ... он ... ... ... ... бұл ... бәрі де Абайдың феодал табы ақыны екенін
көрсетеді деп тұжырым ... Абай ... ... ... ... ... оның ... тегімен байланыстыра отырып түсіндіреді. Абайдың
шыққан әлеуметтік тегін негізге алтандықтан, Абайдың үлгісімен әдебиеттегі
бағытын өзінен бұрынғы ... ... ... ... ... заршыл,
феодалшыл ақындардың үлгісі мен бағытының ... деп ... ... ... ... бір ... тұрғысынан қарастырады, бәрін де
феодал табының ақындары деп бағалайды..
Б. Кенжебаев 1925 жьглғы мақаласында Абайды — ... ... ... бірден-
бір дұрыс байламға келгенімен, оты-зыншы жылдары бұл ... ... ... табының ақыны ретіңде танытуға ойысуы — бұл ... ... Абай ... ... ... ... ... толығырақ та анығырақ аңғартады. Бұл көзқарасты қолдаушылардың ... ... ... ... Абай — ... ... феодалшыл ақын.
Оның өлендері — өз табының тарих сахнасынан кетуіне байланысты пессимизмге
толы, жаңалыққа қарсы, ... ... ... ... мұра ... ... ... тұрпайы социологиялық танымдағы зерттеу-шілер Абай мұрасын
сөз еткенде, ақынды бүтіндей бір таптың екілі ретінде көрсетпей, ... ... ... бір ... (слойының) өкілі ретінде танытуға ... да бар еді. Олар Абай ... ... ... ... ... феодал та-бының жаладан дамып, буржуазиялана бастаған
либералдық тобының өкілі, осы слойдың жыршысы деп ... Бұл ... ... ... ... ... ... М. С. ... ... ... ... ... ... ... өкілі ретінде танытқанда,
сүйенер бір дәлелі Абайдың орыс клас-сиктеріне қатынасын да ұлы ... ... ... ... Абайды орыстың ... ... ... Абай ... ... ... ... әлеуметтік тегі жағынан туыстас ... ... ... ... ... ... ... аударуының сы-ры Абайдың
буржуазиялана бастаған либералдық топта бо-луында деп білді. Осы себепті де
Ілияс Жансүгіров: «Абайға Некрасовтан гөрі ... ... ... ... Абайдың нысанасына бұлардың ілінуі Абайдың бұларға тап
жағынан шендесуінен дейміз, ... ... ... ... ... мәдениетті либералы екендігінен деп тану керек»,— деп өз
пікіріне жастық етіп ... ... ... да Абай ... ... ... таба алмай, бұл
мәселені негізінен ақынның әлеуметтік тегіне байланысты шешуге ... ... ... бір ... ұстанғанын көрсетеді.
б) Абай мұрасын тұрпайы социологиялық таным тұрғысынан қараушы соңғы
топтың ... ... жана келе ... үлт буржуазиясының идеологы,
буржуазия-шыл-үлтшыл ... ... ... казақ қоғамындағы
буржуазиялық ойдың атасы ретінде таныту ... ... ... ... ... Ілияс Қабылов, Ыдырыс Мүстамбаев, Ғаббас Тоғжаров Әзімбай
ЛсксрОв, С. Аспан-дияров, ... ... т.б. ... жасаған дәуірінің өзі
казақ даласында капитализмнін туып, дамыған дәуірі болғандықтан, Абай қазақ
феодалдарының буржуазияланған ... ... осы жаңа туып келе ... ... жыршысы деп қарау ... ... ... да ... әлеуметтік сарыны еске алынбай, ... ... ... ... барлық пікір танымының негізін осы таным
тұрғысынан шығару ... орын ... Бұл ... ... мәселе
туралы пікірлері бір арнада болғанымен, әрқайсысының Абай мұра-сын түсіну,
бағалау, дәрежесі әр тұрғыда болып ... ... ... ... ... ... тарай бастаған сауда капиталының соқпағы тұрғысынан
қарағанымен, Абай ... ... ... ... танып, Абайды буржуазияшыл
ұлтшылдармен ұштастыра қарауға қарсылық ... Ал ... ... пен
Ғаббас Тоғжанов т.б. Абайды буржуазияшыл-ұлтшыл идеологиямен тікелей
байланысты, буржуазияшыл ойдың атасы ... ... Бұл ... Ә. ... Абай ... ... идеологы, буржуазиялық ойдың әкесі
екендігі ашық көрінді. Абай мен XIX ... бас ... ... ... ... ... желісі бір екендігі бесенеден белгілі,
ап-айқын» ,— деп жазса; осы пікірді Ғ.Тоғжанов та ... ... ... ... ... ... ... туған Абай бол-
мысынан пайда болып туындаған шығармаларын Ғ. Тоғжанов ... ... ... ... ... жыр» ,— деп, ... туу ... тікелей ақынның әлуметтік тегімен, сол топтың
тілек мүддесімен тікелей ұштастыра қараған. Осы танымға иек ... ... ... жалта бағытын: «Абайдың таптық жолы, саяси жолының кейінгі
Әлихандардың жолынан айырмасы жок. Абай да, ... да бір ... ... де ... ... ... ... ,— деп танытып отыр.
Бұлар нақтылы тарихи шындықты бұрмалап, өздерінің өмір шындығына сәйкес
келмейтін жасанды тұрпайы со-циологиялық ... бір ... ... білуі
себепті Абай шығармаларының әлеуметтік сарынын танып білуде мүлде теріс
жолмен кетті. ... ... ... ... ... реалистік көрінісі
ретінде Абай шығармаларын ұлттық, халықтық басты рухани мұра ... ... ... ... ... ... ... көзқарасты қолдаушылар
сияқты өз танымын қорғау ... ... ... ... ... ... өздерін Абай мұрасын зерттеуде бірден-бір
«марксист» мұрагер ретінде танытып ... ... ... ... ... ... сол ... елеулі кесірін тигізген бұл ... әр ... ... Ғаббас Тоғжатой пен Ілияс Қабыловтың, Әзімбай
Лекеровтың ... мен ... мол орын ... қазақ даласында жаңа туып, дамып келе жатқан буржуазияның идеологы
деген көзқарасты 30-жылдардағы қазақ әдебиетінің сын жаырыңда кең ... ... ... ... басым жатты. Оның 1935 жылы ұлы ақын
жөнінде жазылған тұңғыш монографиялық ха-рактердегі ... деп ... ... Абай ... ... ... тегімен тікелей
байла-ныстыра қарайтын тұрпайы социологиялық ... ... ... үлгісі еді. Осы себептен де автор Абай мұрасының әр түрлі қырынан
(Абайдың әмірі, ортасы, ... ... ... ... ... ... ақындық өнері т.б. мәселелері) арнайы
сөз етсе де, бұл тақырыптарға қатысты мәселенің бәрін де бір ... ... ... орай ... етіп ... ... ... өрбітіп
талдаулар жасап отыратыны бар. Зерттеуші Абайдың реализмі туралы ... ... оны өте ... сөз етсе де, Абай ... ... ... болып табылатын ақын-реализмін де оның әлеуметтік
тегі тұрғысынан бағалай келіп, «Абай шындығы — реализмі бай шындығы, бай
реализмі ... еді. Абай ... ... ... ... ... десе де,
оның шындығының қанаты қысқа, өресі тар бай ... еді» ,— деп ... ... ... ... негізінде қорытынды шығаратынын
көреміз.
Ал Абайдың ... ... ... ... сөз еткенде да, автор
Абайдың әйел туралы халықтық көзқарасын бұрмалап, бұзғанды Абай өз ... ... ... яғни ... ... ... ... аса алмады деп біледі. Зерттеуші арнайы ... ... ... ... ... де осы ... өзінің өмір
шындығынан аулақ жатқан тұрпайы социалогиялық өлшем ... ... сол ... ... ... ... ... алдымызды орап отырады.
Бұл — Абай туралы жазылған тұңғыш монографиялық еңбектің Абай мұрасының
елеулі ... ... ... ... ... архив мағлұматтарына
сүйенгенімен, бұл кітап бастан-аяқ тұрпайы ... ... ... Абай ... ... ... ... бір кездерде үстем
болған ... ... ... ... қала ... ... Біздің еліміздің мәдени тұрмысында белгілі мерзімде, ... өмір ... әр ... ... ... ... ... танымдардың
бірі — түршілдік (формализм) яғни формалистік ағым өмірден орын алады.
Көркем ... мен ... сын ... ... ... схематизм
тұрғысынан көрсетіп, орынсыз түр қуалап, фор-малистік тұрғыдан танып,
бағалау ... ... Абай ... ... ... танытуда таза
формалистік таным тұрғысынан танытудың да болғанын ... Бұл, ... ... мен ... ... ... өлең ... сөз еткен
мақаласынан ашық көрінді. Бұл мақала Абай мұрасының ... бір ... ... ... ... қозғауымен бірге, сол тұстағы әдеби сынның
форма туралы теориялық мәселені сөз ету ... де ... ... ... ... яғни Абай ... түрлерді, Абай
мұрасынан нәр алған рухани ... ... орай ... бар. ... ... ... (дауыс ырғағына) арнайы жеке-жеке тоқталып
еткенімен, негізгі пікірлері мен тұжы-рымдары формалистік ... ... ... ... ... ... Абай ... жаңа түрдің бірі рстінде
қарап, осы өлоднін ... ... ... ... ... көрсетуге талпынатыны бар. Мәселеге орыс әдебиетінде орын
тепкен осы таным тұрғысынан келуі себепті, олар: ... ... ... ... ... болмай түсіңкі, тозып, азып күні ... ... ... ... бет ... ... ... көрсетеді. Бұл тек
өлеңнің мағынасында ғана емес, сыртқы ырғақ ... ... ... ... ... ... ... дәуірлеген жыршысы еді» деген
лағушылардыкі сөз емес ... ... да ... ... ... ... шығармаларының негізгі әлеуметтік сарын сырын ырғақтан, дыбыстан
іздестіреді. Ақын шығармаларыңда ды-быс ... орын ... ... ... ... Абай ... ... мәселесіне айрықша орын
беріп, шектен тыс мән бере қарауын, әрине, ... ... ... осы ... де ... ... ырғағы туралы» деген бөлімінде
Абай өлендерінің ... ... ... ... ... ... ... ғылмми тұрғыдан дәлелді де нақтылы шеше ... ... ... ... ... ... «Күз» өлеңінің
негізгі сипаты, оларша осы өленде «о дыбысының 38 рет ... ... ... ... ... «н, м, н» ... 187 рет келуі
«Абайдың күніреніп ... ... осы ... ... арқылы өте көп
берген. Бұл дыбыстың естілуі сол сарынға жақын»,— болуында деп біледі.
Тіпті авторлар «Поэзияда айқын, жарық, сұрғылт, ... түс ... ... деп, Абай ... «а» ... «н,м» дыбысы қоңыр, «с» дыбысы
көгілдір түсті білдіреді деп шектен шығатын пікірге дейін барған.
Түршілдік ... ... ... ... бұл ... ... түрі, жаңалығы туралы күрделі мәселені сөз еткенде, түрді
(форманы) ақын ... ... ... соны тудырып отырған өмір
шындығынан қол үзіп, керісінше, кейбір өлеңдердің «негізгі сипатын» түрден,
оның ішінде дыбыстан іздеуге ... Абай ... ... аса ... ... ұрынған таным да орын
алды. Бұл танымды ұстанған кейбір зерттеушілер Абай ... ... ... ... толық түрде таныспай жатып-ақ (I. Қабылов,
Ы. ... т.б.), ал ... Абай ... ... ... (Ілияс Жансүгіров т.б.) ошпыл Абайды суретші Абайдан бөлек
қарады. Ақынның дүниетанымынан оның ірі ... ... ... бөле ... ... ірі ... бірақ әлсіз ойшыл ретінде танытуға ұрынды. бұл
көзқарастағылар ұлы ойшыл ... өз ... ащы ... мен ... ... ... ... өзіндік творчестволық тума әрі тың ой пікірлерін
әр қилы ... ... ... ... ... деп ... Осы ... Абайдың философиялық көзқарасы туралы айтыс ашқан Ілияс ... ... как ... разновидностей обычной буржуазной
идеоло-гической философии с ... ... ... ... мұра ... ... ат салысып, бұл мұраны ... ... ... ... ... ... өзі ... көзқарасын жоққа шығара отырып: «Вся ... ... ... ... и кусочек оттуда»,— деп Абайдың өзі ... де ... ... деп ... ... қазақ ортасынан шыкқан ойшыл
екендігіне назар аудармай, күмән тудыратыны бар.
Абай шығармаларындағы ақынның дүниеге ... ... ... ... ... сол ха-лықтың ұлттық табиғатынан ақынның ... ... ... ... шындығынан тудырмай сол процеспен
тікелей байланысты қарамай, оны ... пен ... әр ... ... құралған ұлттық негізі жоқ, тек өз табының ... ... ... ... ой ... ... ... теріс
та-нымдағы пікірлер де орын алды. Сондықтан да ... ... ... философиялық, теология-лық, этикалық, қоғамдық т.б. әр салалы ой-
пікірлері жөнінде. ... ... ... діні ... ... ... жанынан шығарып, тыннан тапқан пікірлері емес... Абайдың сөзі ... ... ... Олай болатыны сол жат пікірлерді қазақ құлағына дәмдеп
айтушының алғашқысы Абай болғандықтан. ... ... ... ... ... ... да ескі сөздер, ескі көздер,
ілгері шығыс, батыстағы гректің Аллотон, Аристотелінсн, араб, еврейдің,
қытайдың ... Иса, ... ... ... ба-сталып келе жатқан
діншіл, шариғатшыл, санашыл ... ... ... деп ... бір қиянға тартып кететіні бар.
Абай шығармаларында көрініс берген сол дәуірдің ... ... ... ... ... ... ақын ... сол
замандағы қазақ қоғамы-ның ... ... ... ... Бұл
көзқарас халықтың өмір ... ... ... ... ақын ... ... ... мазмұнын бұрмалады.
Сондықтан да бұл көзқарастағылар ақын творчествосының ... ... ... мазмұнын теріс танытты. Абайды тек өткендегі әр ... ... ... ... ойға ... соны ... сөзбен қайта
айтып беруші ретінде қарап, ақынның негізгі өзіндік, дербес, тума ойшылдық
болмысын ... ... ... ... ... ... сарыны
орын алған келеңсіз құбылыс алдымыздан шығады.
-----------------Абайдың әдеби мұрасының зерттелу тарихында ... ... ... орын алып ... ... ... ... жаттанымдар-дың үстем болып, пікір жүргізуі
Абай мұрасын танып білу, зерттеу саласыңда ... ... ... ... көп ... ... ... абайтану кешінің
тарихи тура таным жолына түсуіне айтарлықтай тосқауыл жасап бақты.
30-жылдардағы ұлы ... ... ... ... ... ... ... орын алған әралуан көзқарас тұрғысынан пікір айтқандардың ішінде
Мұхтар Әуезов пен профессор Құдайберген Жұбановтың еңбектері айрықша ... ... дәл осы ... ... әдеби мұрасын бағалауда ... ... ... ... өріс ... осы қым-қуыт қайшы пікірлерден тыс ғылыми негізде жазылған еңбек
М. Әуезовтың «Абай ақындығынмң айналасы» мен проф. Қ.Жұбановтың ... ... ... деп ... ... ... жазылуы —
абайтану сала-сындағы ой-пікірде соны құбылыс ретінде қабылданды.
Бұл еңбектер тың ой-пікірлер көтерумен қатар ғылыми ... ... ... алға ... дараланған болатын. Әсірссе, проф. Қ. Жұбанов өз
еңбегінде алдымен Абайды тудырған дәуірдің ерекшелігіне айрықша ... ... осы ... ... Шығыс пен Таяу шығыс ойшыл-дарының арасындағы
Абайдың тарихи орны мен оның қазақ әдебиетін жаңа бағытқа салып әдеби ... ... ... ... ... ... әдебиетін биік
өріске көтеріп, сапалы көркемдік өзгерістер ендірген әрекетін «таза ... ... ... ол ... ... әдебиет үлгісімен шығарған ол
елдерде адам болған жоқ»,— деп аса ... әрі әділ ... ... ... бас ... ... ... байланысты науқан шетпұшпақтап Абай ... ... ... ... ... алмады. Дегенмен олар Абайдың
ақындық мектебін жоққа ... ... ... ... ... ... оны шығыс әдебиетінен бөліп алып, таза орыс әдебиетіне ... Бұл ... ... ... ... ... ... төмендете
алған жоқ. 1954 жылы Абайдың қайтыс болуының 50 ... атап ... ... және 1957 жылы (М.Әуезовтің тікелей қатысуымен) ақын ... ... жаңа ... ... ... ақын ... жаңадан қаралып, ғылыми түсініктер ... ... әр ... ... ... ... проблемаға құрылған
монографиялық еңбектер жарық көре бастады. Олардың ... ... и ... (1954), ... ... қара ... (1956),
Т.Тәжібаевтың «Философские, психологические и педагогические взгляды Абая»
(1957), Ә.Жиреншиннің «Абай және ... ұлы ... ... ... ... Абая ... (1956),
М.С.Сильченконың «Творческая ... ... (1957), ... ... ... ... (1959), ... «Абайдың
аударма жөніндегі тәжірибесінен» (1954) атты еңбектері бар еді. ... ... ... ... ... мен ... толығынан зерттеген
монографиясы («Әр жылдар ойлары» кітабында —1959) ... ... ...... ... ... ... Казахстан». 1955. № 9), Ә.Марғұланның «Абайдың жаңадан табылған
қолжазбалары («Социалистік Қазақстан». 1954. ... ... ... ... ... ... 1954.17-тамыз),
Н.Сауранбаевтың «Роль Абая в развитии ... ... ... АН ... 1954. № 6) атты мақалалары проблемалық жаңалығымен және
ой-пікір сонылығымен ерекшеленеді. Абай туралы ... ... ... ... ... ... («Абайдың ақындық мектебі»),
Р.Сыздықова ... ... ... ... ... пен ... ... сатирасы») сияқты тың ғылыми
күштер косылды. Алпысыншы жылдардың басынан ... ... ... араласты. Осы кезде Т.Әбдірахманов, М.Сәрсекеев, Қ.Өмірәлиев
сияқты жас зерттеушілер Абай ... ... ... ... бай ... ... ... Т.Нұртазиннің, З.Ахметовтің,
Т.Әлімқұловтың, А.Нұрқатовтың, Қ.Нұрмахановтың, М.Бөжеевтің, М.Хасеновтің
мақалалары ақын шығармашылығының басқа да проблемаларынын көтерді.
Алпысыншы ... ... ұзақ ... ... ... зерттеу
ісінде М.Әуезовтің сіңірген ұлы еңбегін бүгін айрықша еске алу ... ... 1918 ... ... Абай ... ... ... ісімен араласқан М.Әуезов әдебиеттану ғылымының бұл саласындағы
көзқарасты, ғылыми ой-пікірді орнықтырған, оның ... ... ... ... болды. Жүсіпбек Аймауытовпен бірге жазған мақаладан
кейін де ол қазақ әдебиетіндегі Абай дәстүріне, Абайдың ақындық ... ... ... ... ... суретті, сұлу сөздің атасы, —
деп жазды ол 1922 жылы, — терең сырлы, кең мағыналы, кестелі ... ... ... ... өрнек берген, түрін көбейтіп, қалыбын молайтқан — Абай.
Ол қазақтың, ішінен оқушы тапқан. ... ... ... орнаған
теріс пікір, теріс ұғымнын бәрін жоғалтып, жұрттың бәрін тәрбиелеген. Бұдан
соңғы бір үлкен ...... ... ... ... ... есігін
ашқан»'.
Абайдық мұн-зарын отаршылдық кіре ... ... зар ... ... ... ... былай дейді: «Абайдың өлеңінің ішіндегі
мағынасы мен беттеген ... ... ... ... ... ... жері —мұнда сүлдері құрыған зар бар да, әлі құрыған
уайым жоқ, оның орнында қазақ өмірінің кем-кетігін түсінген көзі ... ... ... ... емін ... ... бар. Бұрынғыдай әр нәрсені
ем көрген далбасалық орнына, Абай қазақтың ... ... ... ... малыңды дұрыстап бақ дейді, атқа мінген жақсыларына елді іріткіге
салмай, адал ... қыл, ... ... ... Абайдың мұн мен зарын ол
«бұрынғы зардың ... ... өз ... ... ... ... Ол — ашық ... айқын ұғымның, здоровый реализмнің сарыны» деп
түсіндіреді. Өз кезінде бұл сөздер Абай ... ... ... көмектескені даусыз.
Бұдан кейінгі дәуірде Мұхтар Абай шығармаларын, оның ... ... ... тұрақты шұғылданды. Сол жылдардан басталып, өзі қайтыс
болғанға дейінгі Абай ... ... ... ... басқарды.
Абайдың өмірі мен шығармашылығына арнаған көптеген мақалалар, зерттеу
еңбектер жариялады. Олардың ... ... ... ... ... (1959) ... Жазушының ұзақ жылдар Абайды зерттеу
жұмысының нәтижесі есебінде оның ... ... атты төрт ... эпопеясын,
«Абай» атты пьесасы мен операның либреттосын, «Абай ... ... де ... ... ... ... ... материал жинау, белгілі
дәрежеде, оның зерттеу жұмысына әсер етті.
М.Әуезов зерттеулерінің негізгі ... ... ... ... ... ... ғылыми өмірбаянын жасауы. Бұл жұмысты ол 20-
жылдардан бастап, елуінші ... ... ... ... ... ... төрт ... сақталған) жасап, оны ... ... ... ... редакциясы 1957 жылғы ақын шығармаларының жазушының
өзі басқарған басылымында ... ... ... мен ... ... кең ... ... Бұған ол ұзақ жылдар бойы Алматының жоғары оқу орындарында
оқыған «Абайтану» курсының лекцияларын ... етіп ... Бұл ... Абай
шығармаларын хронологиялық принциппен алып, ... ... ... ... ... ақын ... ... ұзақ жылдар Абай өлеңдерін жинап, баспаға дайындай жүріп,
Мұхтар ақын ... ... ... ... жұмыс жүргізді.
1933 жылғы басылымынан бастап, олардың хронологиялық ... ... ... ... мерзімін анықтады, ақынның жаңа табылған өлеңдерін сұрыптап,
талғап қарады. Соның нәтижесінде Абай ... ... ... ... ... ... оның орыс әдебиетімен байланысы,
аудармалары, Абай өлеңдерінің құрылысына арналған З.Ахметовтің, Абайдың
педагогикалық, психологиялық ... ... ... ... басылу тарихы, текстологиясы мен оның ақындық мектебі туралы
Қ.Мұхамедхановтың, Абай өмірі мен ... ... тың ... ... ... мақалалары да Абайтану ісіне қосылған елеулі үлес
болып табылады. «Абай» журналының (1992) шыға ... да бұл ... жаңа ... ... ... ... көп ... алда әлі де айтылар сөз одан да
көп. Ұлы ақындар ... ... әр ... оны ... ... ... өз пікірін айтады. Заман да жаңа ... ... ... бүгінгі Қазақстанның өз тәуелсіздігін алған кезінде Абайды қайта
оқып, талдау міндеттері алда тұр. ... ... бәрі ... онда ... ... жаңаша айтарлық концепция да ... Осы ... ... отырып, Ұлттық ғылым академиясының, М.О.Әуезов
атындағы Әдебиет және өнер институтында 1990 жылы Абай-тану ... ... ... ... 150 жыл ... ... жұмыстарын жүргізе отырып,
ақын шығармаларына текстологиялық зерттеу жүргізуді, сол негізде екі
томдық, ... ... ... оның ... мен ... жаңа ... ... күн тәртібіне қойды. Оны атқаруға қазір
қолда бар ғалымдар күші біріктірілді. Семейден ... ... ... ... ... Қ.Сералин, т. б. Абайды
зерттеу саласында жұмыс істеп жүрген ғалымдар қосылды. Осы топтың күшімен
Абай шығармаларының мәтіні толықтай ... ... Ақын ... ... ... салыстырылды. Шығармаларының ғылыми түсініктері қайта
жазылуға толықтырылды. Абай туралы естеліктер жинағы құрастырылды. Мұндай
жинақ Абайтану ... ... рет ... ... ... авторлары
кезінде Абайды көрген, істес болған адамдар, ... ... ... ... ... басылмай, архивтерде, Абай музейінің қорында,
т. б. ... ... Енді ... басы ... басылды. Абай
өмірбаяны жайлы жаңа деректер толығуда. Сол ... ... ... ... ... (Б.Байғалиев) атты еңбек туды. Жоспарланған
еңбектердің біразы жарық көрді. ... ... ... «Абайдың
ақындық әлемі», М.Мырзахметовтің «Абайдың ... ... ... ... «Абайдың ақын шәкірттері»,
Ж.Ысмағұловтың ... ... ... ... ... т.б. ... зерттеулері бар. Абай шығармашылығы
жайлы жаңа мақалалардан «Абай және қазіргі ... атты ... ... ... оның өмір сүрген ортасына, айналасына байланысты
деректерді ... ... ... текстологиясын зерттеуді
жалғастыру, әсіресе, прозалық шығармаларын әр түрлі нұсқалармен салыстыра
қарау, Абай қолжазбасын ... ... өз ... ... ... жер ... ... отыр), оны мазмұны, ақынның дүниетанымы
тұрғысынан толығырақ зерттеу, Абай ... мен оның ... ... ... ... ... Абай ... мен оның творчествосы нәр алған
бастаулар жайында жаңа сөз ... ... ... тарихи,
философиялық көзқарасы, қазақ әдеби тілін ұстартудағы рөлін кең ашу ... ... ... ... ... ... ... Абай жайлы
жаңа ұрпақтың жаңаша сөзі керек.
Абайтану ғылымы ұзақ жолдан өтті. ... ... ... ... ... ... ... Оның, қол жеткен табыстарын бекіте отырып,
дәуірдің жаңа міндеттеріне сәйкес дамыта ... ... ... ... ... ... де абыройлы борышымыз.
Соғыстан кейінгі дәуір қазақ романының жаңа бір тынысын
танытқан, өрісін байытқан ... Бұл ... ... ... ... ... жарық көрді. С.Мұқанов «Жұмбак, жалау» атты романын ... ... ... ... ... бастырды (1948), «Сырдария» деген жаңа роман
(1948) жазды. Ғ.Мұстафин «Миллионер» (1948), Ғ.Мүсірепов ... ... атты ... ... ... ... кең тарап, оқырманын тапқан
осы шығармалар тез арада орыс тіліне ... сол ... ... Сөйтіп соғыстан кейінгі дәуірде қазақ романының ... ... 1948 жылы ... ... Қазақ әдебиетінің қазіргі дамуы
бағытын талқылаған КСРО Жазушыларының пленумы мұны айқын танытты.
Бүгін ... ... ... ... ... деген атпен шыққан алғашқы екі кітабының өзі әуелде ... ... ... ... Онда жазушы болашақ ұлы ақынның жастық
кезі мен ақындығының оянып, жетілуін суреттеген. Жас Абай ... ... оның ... тебірентіп, асыл сезімдерін оятқан дала табиғатын,
халқының ... мен ... ... мен жарқын үмітін, достығы мен тұңғыш
махаббатын кең, ашу арқылы жазушы бірінші ... ... оны ... Осы ортада романтикаға бөленген жас Абайдың біртіндеп өмірдегі
талас-тартысты сезінуі, Тоғжаннан айырылуы, Қодар мен ... ... ... ... ... ... да нанымды суреттеледі. Ал, екінші кітапта
ол шығармашылық сезімге ауысады, білімін кеңейтеді, орыс ... ... ... толықтырып, халық өміріндегі әдебиеттің зор
маңызын ұғу дәрежесіне көтеріледі. Оның бұл кездегі ... оның ... ... ... ақын ... кең ... жазушы оның
шығармашылығына сүйене отырып, Абайды ... ... ... ... ... ... ... мінез-кұлықтар мәселелерін қозғайды.
Сол арқылы қазақ қоғамының ақынмен тұстас кезеңінің барлық ... ... ... ... ... суретін береді. Халыктың жақсы арман-
тілегі Абай ... ... ... ... ... ... романын «ХIХ ғасырдың екінші жартысындағы қазақ ... деп ... да ... ең бір ... ... - Абай ... Жазушы оны халық адамдарымен бірлікте, түсіністікте суреттейді.
Халықтың даналық, бұқарашылдық ... мол ... Абай ... ... ... ... айрылысқан тұста пікірлес достар
іздеп, сол халқына барады. Дәркембай, Базаралы сияқты азаматтарға арқа
сүйейді. Еңбекші ... ... жаны ... ... ... XIX ... даласына кірген мәдениет жаңалықтары, орыстың және ... озық ... ... ... Абай ... ... ... жетеді.Мұның бәрі ұлы ақынның өмірі мен шығармашылығын дәуірдің аса
маңызда тарихи ... ... ... ... жазушының керегендігі
еді.
Ақын туралы роман болғандықтан оның ұзына бойында адам сезімін
баурап аларлық сезімталдық, ... сыр, ... ... үн, ... ... орыс ... В.Ивановтың: «Абай» — ақын туралы роман ғана емес,
сонымен бірге ән туралы, ... ... ... өмірді аңсауы туралы
роман. Ондай жақсы өмірдің бейнесі әлі ... ... жоқ, ... ... -қатынасы да Абайға көмескі. Сондықтан оның арманы әнге,
өлеңге айналады, ақын ғажайып өлең жайлы батыл ойланады» деуі де ... ... ... ... ... жолы» деген атпен
1952, 1956 жылдары жарияланды. Осыған байланысты төрт ... ... ...... ... аталды.
«Абай» романының соңғы беттерін жазушы «Алда — өмір, тартыс. ... бұл ... ... ... ... Рас, оның бір ... бір
үміті бар екені рас. Қуаты — ақындық, үміті — халық» деген ... еді. ... ... Абай ... халыққа жетіп, мойындалуы,
оның жолын ұстап шыққан ... ... ... ... ... жақсы
арман -мұраты үшін күресіне халықтың Абай жолын ту қып ұстауға жетуі
суреттеледі. Бұл ... Абай ... ... ... басшы, қамқор болған,
оның мүддесі үшін батыл күреске шығатын қайраткер ... ... ... жайында ойланған ақынның халықтың әр қилы ... ... ... табысуы романда кең суреттеледі. Бұл кездегі тартыста та
жаңа адамдарға, ескішілдіктің туын ұстаған ... ... ... дін ұстаушыларға, патша әкімшілігінің ... ... ... орнын күрескер Павлов басады. Абай жолын ұстаған Әбіш,
Дәрмен ... жас ... ... ... ... қала ... ... жалпы бұқара халық өкілдерімен кездесуі, байланысы оның
өрісін кеңейте түседі. Осының бәрінде Абай ақын ғана ... ... ... өмір ... терең толғаған философ боп көрінеді, оның ... ... өмір ... ... ... ондағы
характерлер байлығымен тұтасып жатады. Онда ойлы, ақылды, мінезі де күрделі
Құнанбайдан бастап, оның жолын ұстаған екінші, үшінші ұрпақтың өкілдері, ... ел ... ... әжесі Зере мен ... ... ... арманына жете алмаған жас қыршын қыздар, ... ... ... ... ... жас ... әр ... да-ралана көрсетілген.
Бәрін де жазушы ... ... ... тартыс, күрес фонында,
психологиялық тереңдікпен, дамудың диалектикалық зандылығымен ... ... ... ... ... роман –эпопеяның композициялық ... ... де, ... тілі мен ... шеберлігі де келісімді тұтастықта
көрінеді. Жазушының, шындықты сезінуі мен суреттеуінде үлкен ойшылдық бар.
Ол өмірге Абай көзімен қарап, ... ... ... ... жанрлық үлгісі әдебиет сынында және ғылымда
«роман –эпопея » деп танылды. Оңдағы жеке адам ... ... ... ... сан қилы топтар мен таптардың қатар, салыстырыла
суреттеліп, ... өмір ... ... ... бірі
өтіп, бірі оның орнын басып ... ... жеке адам мен оның ... ... -әлеуметтік маңызға ие болуы, оның ой –пікірінде
замандастарының тіршілігі мен арман ... ... ... ... - ... ... кеңдікпен бейнеленеді. «Роман –эпопеяда кейіпкердің образы
көптеген уақиғалар елегінен өтудің нәтижесінде ... ... ... ... ... — деп жазған еді белгілі әдебиет сыншысы
және ғалым Темірғали Нұртазин - қайта айқындалып, толыға тұлғалана түседі,
қатардағы ... бола ... ... толымдылығына жетеді. Көлемі мол
болғандықтан роман-эпопеяда кейіпкерлердің рухани өмірі әлденеше кезеңдерде
кеңінен ... ... ... ... да, уақиға
атаулының іштей ... ... да кең ... ... ... ... ... ой-арманы мен әрекетгерінен сан
құбылмалы сыры аңғарылады. ... сан ... ... ... кең ... бұл ... тарихи және философиялық романның
қасиеттері түгел тоғысады. Роман-эпопея дегеніміз осы ... ... ... ... берілген тарихтық философия. Бұл ... жазу үшін ... ... өте кең және дәл ... ... ... талдауға, пікірі айқын, оралымды болуға тиіс»[15-67].
Әуезов романы осы ... ... ... ... ... ... қазақтармен бірге орыс сыны жоғары бағалады. Ол орыс ... шет ... көп ... Оған 1959 жылы ... ең биік сыйлық - Лениндік
сыйлық берілді.
Қорытынды
Елуінші жылдардың бас ... ... ... ... ... ... Абай зерттеушілерді
сынағанмен, Абайдың өзіне тісін батыра ... ... олар ... ... ... ... ... ұлттық әдебиет дәстүріне қарсы
қойып, оны шығыс әдебиетінен бөліп алып, таза орыс ... ... Бұл ... ... Абайға деген халық ықыласын ... жоқ. 1954 жылы ... ... ... 50 жылдығы атап өтілді. Осы
жылы және 1957 жылы ... ... ... ақын ... ... жаңа ... ... Бұларда ақын шығармаларының
текстологиясы ... ... ... ... ... Абай
шығармаларын әр салада қарап зерттейтін, нақты проблемаға құрылған
монографиялық ... ... көре ... ... ... дейінгі
ұзақ жылдарға созылған Абайды зерттеу ісінде М.Әуезовтің сіңірген ұлы
еңбегін бүгін ... еске алу ... ... ... 1918 ... Абай ... бағалау, жинау, бастыру ісімен араласқан ... ... бұл ... ... ... ... оның негізін салып жетілдірген бірден-бір ғалым-жазушы болды.
Жүсіпбек Аймауытовпен бірге жазған ... ... де ол ... Абай ... Абайдың ақындық үлгісіне мезгіл-мезгіл оралып
отырады. «Абай қазақтағы суретті, сұлу сөздің атасы, — деп жазды ол ...... ... кең мағыналы, кестелі өленңің атасы. Қазақ өлеңіне
үлгі, өрнек берген, түрін көбейтіп, қалыбын молайтқан — ... Ол ... ... ... ... ... бұрыннан орнаған теріс пікір,
теріс ұғымнын бәрін жоғалтып, жұрттың бәрін тәрбиелеген. Бұдан ... ... ...... ... ... ... мәдениетінің есігін ашқан».
Абайдық мұн-зарын отаршылдық кіре бастаған кездегі зар заман
ақындарымен ... ... ... былай дейді: «Абайдың өлеңінің ішіндегі
мағынасы мен беттеген бағыты ... ... ... дәуірдің
өлеңдерінен айырылатын жері —мұнда сүлдері құрыған зар бар да, әлі ... жоқ, оның ... ... өмірінің кем-кетігін түсінген көзі ашықтық
бар, дәлдеп ауруын тауып, емін айтқан ширақгық бар. ... әр ... ... ... ... Абай ... ... білім жарығына ұмтыл
дейді, малыңды дұрыстап бақ дейді, атқа ... ... елді ... адал ... қыл, ... атқар дейді». Абайдың мұн мен зарын ... ... ... ... өз ... ... ... сыршылдыктың
сарыны... Ол — ашық тілек, айқын ұғымның, здоровый реализмнің сарыны» деп
түсіндіреді. Өз кезінде бұл ... Абай ... ... ... ... ... ... дәуірде Мұхтар Абай шығармаларын, оның өмірі жайлы
мәліметтер жинаумен тұрақты ... Сол ... ... өзі қайтыс
болғанға дейінгі Абай шығармаларының барлық негізгі басылымдарын басқарды.
Абайдың өмірі мен ... ... ... ... ... ... ... негізгі түйіні «Абай Құнанбаев» атты
монографияда (1959) ... ... ұзақ ... Абайды зерттеу
жұмысының нәтижесі есебінде оның «Абай жолы» атты төрт томдық ... атты ... мен ... ... ... ... ... де атауға болады. Осыларды жазу, оларға материал жинау, белгілі
дәрежеде, оның зерттеу жұмысына әсер ... ... ... ... ... ... болады:
«Бірінші, Абайдың толық ғылыми өмірбаянын жасауы. Бұл жұмысты ол 20-
жылдардан бастап, елуінші жылдардың ... ... ... ... ... төрт ... ... жасап, оны жариялап (1933,1940,1957)
жүріп толықтырды. Соңғы редакциясы 1957 жылғы ақын ... ... ... ... ... ... өлеңдері мен поэмаларын, қара сөзін кең талдаған
зерттеу жасады. Бұған ол ұзақ жылдар бойы ... ... оқу ... «Абайтану» курсының лекцияларын негіз етіп алды. Бұл еңбек ... ... ... ... олардың жазылу жағдайларын,
идеялық көркемдік мазмұнын, ақын шеберлігін талдайды.
Үшінші, ұзақ жылдар Абай өлеңдерін жинап, ... ... ... ақын ... ... ... ... жұмыс жүргізді.
1933 жылғы басылымынан бастап, олардың хронологиялық жүйеге түсірді, әр
өлеңнің жазылу ... ... ... жаңа ... өлеңдерін сұрыптап,
талғап қарады. Соның нәтижесінде Абай шығармаларының конондық мәтіні
қалыптасты[16-92].
Автор: Данаева Асел ... ... ... аға ... Көпбаева М. ... ... ... ... ... ... ... әдебиеттер тізімі
1. Мырзахметов М. Абайтану тарихы.- Алматы: Ана ... ... ... ... А. Бес ... шығармалар жинағы.1- том.-Алматы: Алаш,
2003.-294 б.
3. Дулатов М. Оян қазақ. Алматы: Жазушы, ... ... ... Ж. ... М. ... өнері һәм қызметі. // Абай. 1918ж.
5. Қазақ әдебиетінің қысқаша тарихы: Оқу ... ... ... ... ... С. Көп ... ... жинағы. т.5. Алматы: Қазығұрт,
2007.-464 б.
7. Қалижанұлы У. Қазақ әдебиетіндегі діни ... ... ... б.
8. Қирабаев С. Көп томдық шығармалар жинағы. т.3. ... ... ... ... М. ... бедері.-Алматы: Жазушы, 1991.-432 б.
10. Қабдолов З. Арна.-Алматы: Жазушы, 1988.-256 б.
11. ... Р. ... сөз ... Санат, 1995.-225 б.
12. Кенжебаев Б. ХХ ғасыр басындағы әдебиет.-Алматы: Білім, 1993.-248
б.
13. Әуезов М. 20 томдық шығармалар ... ... ... ... ... Т. ... отау.-Алматы: Жазушы, 1987.-260 б.
15. Жұмалиев Қ. Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері және ... ... ... ... ... ... Ж. Тарих және әдебиет.-Алматы: Мектеп, 1997.-430 б.
17. Сүйіншәлиев Х. Қазақ әдебиетінің тархы.-Алматы: Санат, 1997.-928 б.
18. Абай (Ибраһим) Құнанбаев. Қуаты ... ... // ... томдық толық жинағы.-Алматы: Ғылым, 1977.-1 т.-454 б.
19. Байтұрсынов А. Әдебиет танытқыш.- Алматы: Жазушы, 1989.-320 б.
20. ... М. ... ... Ана тілі, 1991.-240 б.
21. Кәкішев Т. Кер заманның керағар ойлары.-Алматы: ... ... ... М. Уақыт және әдебиет.- Алматы: КөрӘдеБас, 1959.-244 б.
23. Мұқанов С. Халық мұрасы.-Алматы: Қазақстан, 1974.-236 б.
24. Ысмайылов Е. Ақындар.-Алматы: ... ... ... ... С. ... ... ... Ғылым,
1991.-200 б.
26. Дүйсенбаев Т. Мұхтар Әуезов.-Алматы: Ғылым, ... ... ... М. Әр жылдар ойлары.-Алматы: ҚазМемКөрӘдеБас, 1959.-235 б.
28. Әуезов М. Абай ... ... ... ... ... Б. Асыл ... Білім, 1992.-142 б.
30. Нұрғали Р. Қазақ әдебиетінің алтн ғасыры.-Астана: Күлтегін, 2002.-
528 б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 75 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абайтану ғылымы19 бет
Қазақ әдебиеттану ғылымы және абайтану мәселелері66 бет
Қазақ әдебиеттану ғылымындағы абайтану мәселелері49 бет
Абай және қазіргі заман, Шоқан және географиялық детерминизм, Фрейд және психоанализ, Ницше және аса кушті адам6 бет
Мұхтар Әуезов – абайтанушы34 бет
Қазақ әдебиеті және Зәки Ахметов60 бет
Абай «Қарасөздерінің» ағылшын тіліне аударылған нұсқасындағы прагматикалық аспектісі, сонымен қатар лексикалық және стилистикалық жағынан қарастырылған сәйкестіктерді анықтау арқылы қазақ аударматану ғылымының дербес теориясы мен практикасына қатысты жалпы тұжырымдар43 бет
М. Мырзахметұлының абайтану ғылымдағы үлкен арнаны ашуы13 бет
М.Мырзахметұлының абайтану ғылымдағы үлкен арнаны ашуы. «М.Әуезов және Абайдың әдеби ортасы» деген тақырыпты зерттеу нысанына алуы13 бет
М.Әуезовтің Абайтану саласындағы ғылыми еңбегі96 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь