Ақшаның пайда болу тарихы


Кіріспе 2
1 тарау. Ақшаның шығу тегі 5
1.1. Ақшаның даму тарихы 5
1.2. Ақшаның эволюциясы 7
2 тарау. Ақшаның қажеттілігі 13
2.1. Ақшаның жалпы эквивалент ретіндегі түсінігі 13
2.2. Ақша . экономикалық категория 17
2.3. Қазіргі заманғы ақшаның түрлері 19
Қорытынды 27
Қолданылған әдебиеттер тізімі 28
Экономиканың даму тарихы, сонымен қатар, тауар өндірісі мен тауар айналымының тарихы болып табылады. Бұнда өндірушілердің бір-бірімен байланыстары бір тауарды басқа тауарға айырбастау арқылы жүзеге асып отырған. Тауардың белгілі бір пропорцияда басқа тауарлармен айырбастала алатын қасиеті, оның айырбас құнын құрайды. Алғашқы даму сатысында айырбас кездейсоқ сипатта болған, ақшаның көмегінсіз жүрген. Айырбастың осындай ыңғайсыз жағдайы аз болмаған. Айырбастың бұл сатысына құнның жәй, кездейсоқ формасы сәйкес келеді. Жеке тауардың құны басқа бір тауар арқылы тек кездейсоқ түрде бейнеленген.
Қоғамдық өндіріс дамыған сайын, айырбас операцияларын жүргізуге көмектесетін жалғыз тауардың бөлініп шығуының қажеттігі пайда болды. Ақшаның тұңғыш формалары дүниеге келді. Әр халықтарда, әр географиялық аймақтарда олар әр түрлі болды.
Бара – бара ақшаны майдалап айырбастаушылар алтын, күміс кесектеріне оның салмағын көрсететін таңба басатын болған. Осылай куәландырған алтын, күміс кесіндісі монета деп аталған. Жер әлемінің көптеген халықтарында монета заңды айырбас және төлем құралы болып табылған. Бірте – бірте ол айырбаста қолайлы дөңгелектенген форма алып монетадағы металдың салмағын және сынамасын мемлекет өзінің белгілі мөрімен растап отырған. Міне осылай, тарихи даму барысында металдық ақша айналымы жүйесі қалыптасқан.
1. Әубакіров Я.Ә., “Экономикалық теория” – Оқу құралы, Алматы: Қазақ университеті – 1999 жыл, 32 – 48 беттер;
2. Әкімбеков С., Баймұхаметова А.,Жанайдаров У., “Экономикалық теория” Оқу құралы – Алматы: Кенже – Пресс, 2001жыл, 37 – 41 беттер;
3. Булатов А.С., “Экономическая теория” – Москва: “Юристь”, 2002жыл, 447 – 449 беттер;
4. Видяпин В.И., Журавлева Г.П., “Экономическая теория” – Москва: Инфра-М, 1997жыл, 71 – 80 беттер;
5. Көшенова Б.А., “Ақша, несие, банктер” Валюта қатынастары – Алматы: Экономика, 2000жыл, 8 – 16 беттер;
6. Лаврушин О.И., “Деньги, кредит, банки” – Москва: “Финансы и статистика”, 2003жыл, 9 – 12 беттер;
7. Макыш С., “Ақша айналысы және несие” 2004жыл, 248 бет;
8. Орманбаев А.Ж., Өмірбаев С.М., Есенгельдин Б.С., “Ақша. Қаржы және несие” – Қарағанды: Болашақ-Баспа, 1997жыл, 6 – 13 беттер;
9. Свиридов О.Ю., “Деньги, кредит, банки” – Ростов-на-Дону: “Феникс”, 2001жыл, 8 – 13 беттер;
10. Сейітқасымов Ғ.С., “Ақша, несие, банктер” – Алматы: Экономика, 2001жыл, 8 – 12, 28 – 46 беттер;
11. Чепурин М.Н., Киселева Е.А., “Курс экономической теории” – Киров: “Аса”, 2001жыл, 84 – 88 беттер.

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 21 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге




КУРСТЫҚ ЖҰМЫС

Тақырыбы: Ақшаның пайда болу тарихы

Мазмұны

Кіріспе 2
1 тарау. Ақшаның шығу тегі 5
1.1. Ақшаның даму тарихы 5
1.2. Ақшаның эволюциясы 7
2 тарау. Ақшаның қажеттілігі 13
2.1. Ақшаның жалпы эквивалент ретіндегі түсінігі 13
2.2. Ақша – экономикалық категория 17
2.3. Қазіргі заманғы ақшаның түрлері 19
Қорытынды 27
Қолданылған әдебиеттер тізімі 28

Кіріспе

Экономиканың даму тарихы, сонымен қатар, тауар өндірісі мен тауар
айналымының тарихы болып табылады. Бұнда өндірушілердің бір-бірімен
байланыстары бір тауарды басқа тауарға айырбастау арқылы жүзеге асып
отырған. Тауардың белгілі бір пропорцияда басқа тауарлармен айырбастала
алатын қасиеті, оның айырбас құнын құрайды. Алғашқы даму сатысында айырбас
кездейсоқ сипатта болған, ақшаның көмегінсіз жүрген. Айырбастың осындай
ыңғайсыз жағдайы аз болмаған. Айырбастың бұл сатысына құнның жәй, кездейсоқ
формасы сәйкес келеді. Жеке тауардың құны басқа бір тауар арқылы тек
кездейсоқ түрде бейнеленген.
Қоғамдық өндіріс дамыған сайын, айырбас операцияларын жүргізуге
көмектесетін жалғыз тауардың бөлініп шығуының қажеттігі пайда болды.
Ақшаның тұңғыш формалары дүниеге келді. Әр халықтарда, әр географиялық
аймақтарда олар әр түрлі болды.
Бара – бара ақшаны майдалап айырбастаушылар алтын, күміс кесектеріне
оның салмағын көрсететін таңба басатын болған. Осылай куәландырған алтын,
күміс кесіндісі монета деп аталған. Жер әлемінің көптеген халықтарында
монета заңды айырбас және төлем құралы болып табылған. Бірте – бірте ол
айырбаста қолайлы дөңгелектенген форма алып монетадағы металдың салмағын
және сынамасын мемлекет өзінің белгілі мөрімен растап отырған. Міне осылай,
тарихи даму барысында металдық ақша айналымы жүйесі қалыптасқан.
Осылайша ақша әдеттен тыс ерекше, өзіне жалпылама айырбас құралының
рөлі тән, тарихи жағынан тауарлық табиғатқа ие болған құбылыс.
Ақша адамдарға ежелден таныс. Бірақ оның қалай пайда болғандығы
туралы құпия сыры және қоғам өміріндегі мәні көп уақытқа дейін беймәлім
болды. Бұл сұрақтарға қоғам өмірін зерттей келіп, оқымыстылар ақшаның тауар
айналымында атқаратын маңызын жан-жақты ашып, жауап берді. Ақша – тауарлы
өндірістің өнімі.
Нарықтық қатынастарға көшуге байланысты өмірімізге елеулі жаңалықтар
еніп жатыр. Солардың бірі Қазақстанның ұлттық валюта – теңгені енгізуі
болып табылады. Ақша бірлігіміз теңгенің тұрақтылығы, оның айналымда еркін
жүруі өзекті мәселе. Сондықтанда тауар айырбасы нәтижесінен туған ақшаның
пайда болуын, даму тарихын осы курстық жұмыста қарастырдым.
Курстық жұмыстың негізгі мақсаты – ақшаның тарихына тоқталып, оның
қазіргі кездегі қажеттілігін қарастыру болып табылады.
Бұл жұмыстың бірінші тарауында ақшаның даму тарихы мен эволюциясына
тоқталамыз.
Ал екінші тарауда ақшаның қажеттілігі – эквивалент және экономикалық
категория ретіндегі түсінігі қарастыралды. Сонымен қатар ақшаның қазіргі
кездегі түрлері : қағаз ақша, монеталар, электронды, несие ақшалары
көрсетілді.

1 тарау. Ақшаның шығу тегі

1.1. Ақшаның даму тарихы

Қоғамдық дамудың алғашқы қауымдық құрылысы жағдайында бiр қауым өз
тұтынуынан ауысқан өзiнiң қандай да болсын еңбек өнiмiн анда-санда
кездейсоқ кездескенде басқа бiр қауымның өнiмiне айырбастайды. Сонда, адам
еңбегiнiң нәтижесi - өнiм (зат). Ал оны өндipушiлердiң белгiлi бiр қоғамдық
қатынастарын, яғни өнiмдi сату - сатып алу қатынастарын дәлелдейтiн түрi -
тауар. Тауар дегенiмiз сату - сатып алу жолымен айырбасқа түскен еңбек
өнiмi, немесе тауар - еңбек өнiмiнiң айырбасқа арналған формасы. Тауар ең
алдымен өндiрушiнiң басқа өнiмдерге айырбастау мақсатымен жасалған еңбек
өнiмi түрiнде айырбас кезiнде, яки нарықта көрiнедi. Егер өнiм өндiрушiнiң
өзiнiң тұтынуы үшiн жұмсалса, ондай еңбек өнiмi тауар сипатын алмайды. Кез
келген зат тауар бола алмайды. Егер нақты еңбектiң нәтижесi - тұтыну құны
өз сатып алушысын таппаса, қоғам оны мойындамағаны, онда оны жасауға
жұмсалған уақыт босқа кеткен уақыт болғаны да, зат тауар түрiне ие бола
алмағаны, себебi ол қоғамға керексiз зат. Тауардың басқа адамдар қажетiн
қанағаттандыратын қасиетi тауардың тұтыну кұны болады, яғни тауардың
қоғамдық тұтыну құны болып табылады. Тұтыну құны тауарды өндiрiрушiнiң өз
қажетiн емес, басқа өндiрушiнiң тауарына айырбастау арқылы басқа адамдардың
қажетiн өтейдi. Тауардың басқа тауарға айырбасталу қасиетiн оның айырбас
құны деп атайды. Айырбас құнын тауарлар сатылғанда ғана iлесе жүретiн
бағалық көрсеткiш айқын көрсетедi. Сонымен тауардың тұтыну құны басқа
адамдардың қажетiн қанағаттандыру қасиетiнен шығады да, ал басқа тауарларға
айырбасталу қасиетiнен айырбас кұны шығады. Әрбiр тауар өзiнiң өндiрушiсiне
айырбас құны ретiнде тұтыну құнын алатын құрал болады. Айырбас құны, яғни
тұтыну құндары айырбасталудың пропорциясы, ол - құнның айырбас актiсiндегi
сыртқы көрiнiсi.
Айта кететiн жәйт, кез-келген пайдалы зат кұн бола алмайды. Себебi адам
еңбегi жұмсалмаған заттардың еңбегi жоқ. Құн дегенiмiз - тауар өндiргенде
жұмсалатын еңбек жиынтығы. Қоғам дамуының негiзi - еңбек. Сондықтан,
тауарға сiңген қоғамдық еңбек тауардың құны болады. Тауарлардың құнын
зертханада физикалық, не болмаса химиялык талдау жасап байқауға болмайды.
Оны тек қоғамдык сипатта - нарықта, айырбас кезiнде байқауға болады. Сөйтiп
құн деген заттың қоғамдық қасиетi.(5(
Құн - тарихи категория. Құнның негiзi - адам еңбегi. Құн - еңбектiң
нәтижесi, еңбек жемiсi. Құн деген идея адамзат тарихында көптен бар. Ал
оның еңбек теориясының негiзiн қалаушылар XVII ғасырдағы ағылшын экономисi
У.Петти, XVII ғасырда өмiр сүрген шотландық А.Смит, XIX ғасырдағы ағылшын
бизнесменi Д.Рикардо болды. Ал құнның еңбек теориясына басты үлестi XIX ғ.
К.Маркс қосты. Ол тауарға жұмсалатын еңбектiң екi жақты сипатын, яғни
белгiлi бiр тұтыну құнын жасайтын нақты еңбектi және құнның сыртқы
көрiнiсiн жасайтын абстрактылы еңбектi ашып, оны жан-жақты талдады.
Тауардың екi жағының - тұтыну құны мен құнының - қайшылықтары болғанымен,
ол ажырағысыз бiрлiк түрiнде көрiнедi. (10(
Тауардың iшкi кайшылықтары қандай жағдайда шешiледi деген сұраққа жауап
iздестiрейiк. Қоғамдық еңбек, яғни басқалар үшiн еңбек ету қоғам дамуының
барлық сатыларында болады. Алғашқы қауымда да, патриархалдық отбасында да
адамдар өз күш-қуатын жұмсай отырып, өз отбасына қажеттi өнiм шығарып, бiр-
бiрiне еңбек еттi. Алайда мұнда құн пайда болған жоқ. Себебi тауар пайда
болған жоқ, яғни еңбек өнiмдерi айырбасқа түскен жоқ. Тауар болу үшiн
өнiмнiң басқа бiр өнiмге айырбасталу қасиетi ол өнiмдi cату-сатып алу
кезiнде, яғни нарықта оны тұтыну құны және құн етедi. Өйткенi, егер өнiм
(зат) сатылса, оның тұтыну құны басқаның қажетiн өтеуге керек болғаны, бұл
бiрiншiден. Екiншiден, оның құнының бар екенi дәлелденгенi. Мiне дәл сатып
алу-сату жағдайында (нарықта) тауардың iшкi қарама-қайшылыктары шешiледi.
Адамзат қоғамының даму сатыларында айырбас катынастары да дамып, одан
әрi жетiлiп, нарықта тауарлар тек натуралды зат ретiнде ғана бiр-бiрiне
айырбасталып қоймай, бүкiл тауарлар дүниесiнен ерекше бiр тауар, яғни тауар-
ақша пайда болды. К.Маркстың сөзiмен айтканда: Айырбас құны, тауарлардан
бөлiнiп және сол тауарлармен қатар дербес тауар ретiнде жүретiн тауар, ол
- ақша. Әрбiр жеке тауар тұтыну құны ретiнде көрiнедi. Оның құны
белгiсiз, ол тек тауарды ақшаға теңгергенде ғана анықталады. Тауар мен ақша
айырбас процесiне бiрiн-бiрi алмастырады және бiрiне-бiрi теңгерiледi. (1(

1.2. Ақшаның эволюциясы

Алғашқы қауымдық құрылыстың өрiстегі шағында, яғни бiр қауым өзiнiң
тұтынуынан артылған кез - келген өнiмiн анда-санда, кездейсоқ кездескенде
басқа қауымның өнiмiне айырбастағанда құнның алғашкы формасы - құнның
қарапайым, жеке немесе кездейсоқ формасы көрiнедi. Мысалы, 1 өлшем астық 1
қойға және т.б. айырбасталды немесе Т=Т. Бұл теңдiкте бiр тауардың құны
екiншi тауарға айырбасталғанда көрiнедi. Осыдан карағанда айырбасталатын
екi тауардың рөлi бiрдей сияқты. Ал шын мәнiнде екiншi тауар (мысалда кой)
бiрiншi тауар (астық) құнының көрiнiсi, яғни ол бiрiншi тауардың құнын
бiлдiретiн материалдың рөлiн атқарады. Өз құнын басқа тауармен көрсететiн
тауар (екiншi) құнның салыстырмалы (относительдi) формасында болады. Ал
екiншi тауардың құнын бiлдiретiн тауар (бiрiншi) құнның баламалы
(эквиваленттi ) формасында болып, оның эквивалентi, яғни баламалы болып
есептеледi.
Құнның бұл формасы, аты айтып тұрғандай айырбас процесiнiң алғаш пайда
болған кезiне, оның көп тарамай кездейсоқ сипатта болған кезiне сай келедi.
Бұл кезеңде эквивалент рөлiн кез-келген әр түрлi тауарлар атқарды. (3(
Тауар өндiрiсi дамыған сайын кездейсоқ айырбас тұрақты процеске, ал
айырбас құнының қарапайым түрi толық немесе дамыған түрiне айналады.
Егiншiлiктен мал шаруашылығының бөлiнуi, яғни алғашқы iрi қоғамдық еңбек
бөлiнiсi нәтижесiнде мал кездейсоқ емес, қайта басқа тауарларға мол
айырбасталатын болды. Ендi басқа тауарлар малға айырбасталғанда кездейсоқ
тауарлар емес, қайта айрықша эквиваленттер ретiнде жүрдi. Олардың әрқайсысы
мал теңестiрiлетiн көптеген эквиваленттердiң бiрi болып, айырбас мынадай
формаға ендi:1 кой = 4 кап астыққа немесе 1 балтаға немесе т.с.с.
тауарларға тең болады. Айырбас дамуының жаңа сатысын бiлдiретiн формасы
кұнның толық немесе кеңейтiлген формасы деп аталады.
Құнның екiншi формасы тауарлы өндiрiстiң ұлғайып, одан әрi нығаюын,
өндiрiстiк байланыстардың өрiстеуiн сипаттайды. Бұл сәтте өнiм өндiрушiлер
тауарлар арасындағы сандық арақатынастардың дәлдiгiне айырықша мән беретiн
болды, өйткенi, айырбас процесi тауарларды өндiруге жұмсалған еңбектi
өтеуде барған сайын зор роль атқарады. (7(
Қоғамдық еңбек бөлiнiсiнiң одан әрi дамуы адамдардың қолөнер кәсiбiмен
шұғылданып, ендi еңбек құралдарының дамуымен байланысты олардың еңбек
дағдылары да жетiле бастады. Бұл кез, яғни егiншiлiкпен қолөнер
кәciпшiлiгiнiң бөлiнiп шығуы ғылымда екiншi ipi қоғамдык еңбек бөлiнiсi деп
аталады. Осының нәтижесiнде өндiргiш күштер дамудың жаңа сатысына
көтерiлдi. Кәсiпшiлiкте тас қалаушылар, ағаш ұсталары, құмыра жасаушылар,
металл өңдейтiн шеберлер және с.с. мамандықтар мен кәсiптер пайда болып,
өндiрicте ұста көрiгi, құмыра, арба, тоқыма станогi, қол диiрмен, ат
тұрмандары сияқты көптеген еңбек құралдары әзiрленiп, пайдалана басталды.
Сөйтiп, тауар өндipiciнiң өсуi, айырбастың жиiлiгi мен жүйелiлiгi
барлық тауарлар арасынан бiр тауардың бөлiнiп шығуына әкеп соқтырды. Бұл
тауарға басқа тауарлар көбiрек, әрi жиi алмастырылып, ол қалған тауарлар
үшiн эквивалент, яғни жалпыға ортақ балама тауар болды. Сөйтiп, құнның
кеңейтiлген формасы бiртiндеп құнның жалпыға ортақ формасына айналды. Оның
формуласы мына сипатка ие болды:
4 қап астық
1 балта
1 құмыра = 1 қой
және т.б.
Жалпыға ортақ эквивалент ролiн атқаратын тауар үшiн әр түрлi
халықтарда және сол бiр халықтың өзiнiң тарихының әр түрлi даму
кезеңдерiнде жалпыға бiрдей құн эквивалентiн әр түрлi өнiмдер (мысалы, аң
терiлерi, пiл сүйегi, балық, мал және т.б.) атқарды. (11(
Тауар айналасының тарихи эволюциялық даму процесінде жалпы құнда
эквивалент немесе ресімделінбеген аұша формасын, әр түрлі таулардар
қабылдады. Әрбір тауарлы- шаруашылық уклад өз эквивалентін алға тартады.
Бір халықтың өзінде әр түрлі уақыттарда және әр түрлі халықтарда бір
мезгілде әр түрлі эквиваленттер болды. Сонымен, бірінші, ірі еңбеқ
бөлінісінің нәтижесінде мал бағушалардың бөлініп шығуымен мал (ірі қара )
айырбас құралына айналды. Олардың белгілі түрлері табиғи климаттық
жағдайларға байланысты нақты сол ортада айырбас құралы болды. Шалғынды
аудандарда – жылқы, сиыр және кой ; ал шөл және шөлейт аудандарда - түйе ;
тундрада – бұғы жалпы құндық эквивалент қызметін атқарады. Малды жалпы
эквивалент ретінде пайдаланылғаны туралы нақты дәлелдер әр түрлі
қолжазбаларда, қазба жұмыстарының нәтижелерінде табылған заттарда,
поэзияларда кездеседі. Гомердің көне Троя батырлары туралы поэмасында
өгізді құн өлшемі ретінде пайдаланғаны жайлы айтылады. Осы уақыттарда
металдан жасалынған ақшаларда “өгіз” деген атау ойып өрнектелініп жазылып
жүрді. Латынның сөзі “пекуния” (ақша) “пекус” (“мал”) сөзінен шыққан.
“Рупа” (“мал”) сөзі үнділердің ақша бірлігінің атауы “рупия” негізінде
жатыр. Ежелгі Русьтарда да ақша металл ақшаларға ауысқаннан кейін де “мал”
деген атауға ие болды. Ол кездегі қазынашы “малшы”, қазына, қазына жинау
орны – “мал” ұстайтын орын” деп аталынды.
“Капитал” сөзінің шығуы да малменен байланысты, өйткені ескі герман тілінде
бұл сөз мал басы санының көптілігін білдіре отырып, меншік иесінің байлығын
көрсетеді.
Солтүстік халықтары ең бірінші тауар ретінде айырбас үшін жүнді
пайдаланды. Ежелгі скандинавтар көлемі бойынша әр түрлі тауарлар сатып алу
барасында құстардың, аңдардың жүндерін пайдаланды ( үкі, түлкі, және т.б.).
Құс жүндері Солтүстік Сібір халықтарында, ал аң жүндері Солтүстік Америка
халықтарында жалпы құндық эквивалент ретінде қолданылды.Жүн ақшалар
Монголияда, Тибетте және Памир аудандарында кең көлемде таралды. Ежелгі
Русьтардың арабтардың, хазарлармен, Византиямен сауда саттық жасауы
барысында жүн ең басты құралдардың бірі болды. Ежелгі Русь елінде жүн ақша
жүйесінің бүгіні болып саналды, 1610 жылы жаулап алынған орыстардың әскери
кассасында 5450 руб. күміс пен 7000 руб. жүн табылды.
Жылы теңіздердің жағасын мекендеген тайпалар айналыс құралы ретінде
бақалшақ (ракушка) ақшаларды пайдаланды. Тарихта бақалшақ алқалардың келесі
атаулары сақталанды, бұлар: чангос, цимбис, бонгес, хайква және т.б. Көлемі
түймедей ақшыл-қызғылт бақалшақ Кари көптеп таралды. Безендірулер түрінде
жіпке тізілгендері Ежелгі Үнді елінде, Қытайда, Үндіқытайда, Африканың
Шығыс жағалауларында, Цейлонда және Филиппин аралдарында алғашқы ақшалардың
қызметін атқарды. Американдық үнділердің белдіктерінде бақалшақ ақшалар
құстардың, жыртқыш аңдардың келбеткескінін көрсете өрнектеліп, былғары
белдіктерге көрік берді. Бақалшақтарды Солтүстік Амеканың Тынық мұхит
жағалауларында, Полинезияда, Каролин және Соломон аралдарында айырбас
құралы ретінде пайдаланды.
Бақалшақ ақшалар тауар ақшалардың ең бір тұрақты формасы болып
табалады. Біздің бүгінгі күндерімізге дейін өмір сүре отырып, олар ешқандай
өзгеріске ұшыраған жоқ. ХХ ғасырдың 70-жылдарының басында Соломон
аралдарының кейбір тұрғылықты тұрғындарының ақша айналасы ретінде
бақалшақтардың үш түрі: ең арзаны – қара түсті (курила), ақ түсті (галиа),
аса қымбат – қызыл түсті (ронго) пайлаланылды.
Әлемде әр түрлі “экзотикалық” ақшалар болған. Каролин аралдары тобына
кіретін Яв аралында осы күнге дейін феи ақша айналысында қызмет етеді.
Олардың формасы дөңгелекше тас түрінде келе отырып, диірменнің тасын еске
түсереді. Мұндай “монеталардың” диаметрі бірнеше метрге, ал массасы тоннаға
дейін жетеді. Сауда мәмілесі орындалғаннан кейін сатушы феяға бұрынғы
иесінің белгісін өшіріп, өзінің белгісін соғады.
Юлий Цезарь патшалығының тұсында ақша ретінде құлдарды пайдаланды.
Сонымен, бір құлдың кұны үш сиыр, алты бұзау, он екі қойға теңестірілді.
Өнер мен жер игерушілердің бөлінуімен эквиваленттің жетілуі жалғасты.
Бөлінушілік , бірігушілік, біркелкілік мінездемелері бар эквиваленттер
майда болды. Бұл ах бұзылатын өсімдік өнімдері – зәйтүн майы, күріш, кофе,
какао, құйма түріндегі тұздар, т.б. (10(
Жалпы эквивалент ретінде металдар да пайдалана бастады. Ежелгі Спартта,
Жапонияда, Африкада темір, мырыш, қорғасын, мыс, күміс, алтын түріндегі
ақшалар пайдаланылды. Рим императоры Дионисий Сиракуз және орта ғасырдағы
ағылшын корольдары мырыш ақшаларды құйды.Қытайда және Ежелгі Римде мыс ақша
ретінде пайдаланылды. ХVІІ ғасыр Солтүстік Америкада ( Массачусетс
штатында) ұсақ төлемдерге қорғасын дөңгелекшелер қолданылды.
Металл ақшаларының артықшылығы, олар – біркелкі, төзімді, ұсақталынады,
және т.б. Металл ақшалардың кең таралуымен ақша есебінің салмақтық жүйесі
нақтылана түсті.Кейін келе металдардың арасында басты роль алтын мен
күміске өте бастады, өйткені олар жалпы эквивалент үшін аса қажетті сапаға
ие.
Әрине, металдар бұған дейінгі ақша формаларын бірден ығыстырып шығарып
тастаған жоқ. Ұзақ уақыт бойы металл ақшалар тауар формасын сақтап келді.
Темір ақшалар күрек, таға, шеге, шынжыр және т.б. формаларда ұзақ уақыт
бойына сақталынды. Грек ақшасының атауы “драхма” “бір уыс шеге” деген
мағынаны білдіреді. Мыс ақшалар қазандық, құмыра, қалқан түрлерінде
айналыста болды. Күміс және алтын ақшалар жүзік, сырға, білезік түрінде
пайдаланылды.
Бірақ б.э. дейін ХІІІ ғасырда салмағы көрсетілген құймалар пайда бола
бастаған. Осындай себепке байланысты көптеген ақша бірліктері фунт
стерлинг, ливр (жарты фунт), марка (жарты фунт) салмақ бірліктері атауымен
аталады. Алғашқыдағы белгілі массасы бар формасыз металл ақшаларды кейін
келе әр түрлі массадағы біркелкі формасы бар металл ақшалар ауыстыра
бастады.
Монеталардың пайда болуы – ақшаның құрылуындағы соңғы кезең болып
табылады. (4(

2 тарау. Ақшаның қажеттілігі

1 Ақшаның жалпы эквивалент ретіндегі түсінігі

Ақшаның өмір сүруіндегі объективті қажеттілік ол тауар өндірісі және
тауар айналасының болуына негізделеді. Кез келген тауар айналысында ақша
айырбас құралы болып табылады. Тауар және ақша бір-бірінен бөлінбейді. Ақша
айналысы болмаса, онда тауар айналысы да болмайды.
Бірақ ХVI ғасырдың басында (1516 ж.) утопиялық социализмнің негізін
қалаушы Томас Моор өзінің “Жаңа алтын кітап” деген еңбегінде: “Алдау,
ұрлау, тонау ... кісі өлтіру заң тәртібімен қатаң жазаланатынын кім
білмейді, әйтсе де бұл жөнінде алдын ала ескертілмеу мүмкіндігі бар жерде
алдымен ақша құрымай, олар да жоғалмайды, сонымен бірге, ақшаның жоғалуына
байланысты адамдардың аландаушылығы, қайғысы, қиыншылықтары және ұйқысыз
түндері де ұмытылар еді. Егер ақша адам өмірінен алысталынатын болса, оңда
тіпті ақша қажеттілігінен туған кедейліктің өзі де жойылар еді”.
Ол аздай Т. Моор тағы былай деді: “Қай жерде болсын барлық нәрсені ақша
өлшемімен өлшейтін болса, онда ол жерде мемлекеттік істердің табысты және
дұрыс ағысының болуы мүмкін емес”.
ХІХ ғ. Социал утопистері – Прудон, Оуэн, Грей және басқалар ақшаға
теріс көзқараста болды. Прудон тауар өндірісін сақтай отырып, ақшаны
жоюдың жобасын ұсынды және оны дәлелдемек болды.
Мұндай ойлар Ресейде де айтылды. Қазан революциясынан (1917) кейін,
азамат соғысы жылдарында ақшаның кұнсыздануы байқала бастаған кезде ақшаны
жою сәті келеді, яғни тарихтың өзі осыған алып келді деген тұжырымдар пайда
бола бастады. Керек десеңіз ауыл шаруашылық өнімдерін өнеркәсіп өнімдеріне
тікелей айырбастауды ұйымдастыруға тырысты. Шындығында, оның бәрі сәтсіз
аяқталды. С.Г. Струмилин ақшаның орнына еңбек бірліктері – тредаларды, ал
ағылшын эконмисі Смит Фальтнер энергетикалық бірліктерді – энедаларды
пайдалануды ұсынды.
Осыған байланысты К.Маркс былай дейді: ақшаларды жоя отырып, біз
қоғамдық дамудың ең жоғары сатыға (алғашқы қаумдық құрылысқа) қайта оралар
едік. Қанша дегенмен де коммунизм – ол киял, сондықтан да ақша болған, олар
бар және бола береді. (9(
Ақша тауардан дами отырып, тауар болып қала береді, бірақ тауар ерекше
жалпылама эквивалент.
Ақша – жалпы бірдей эквивалент , ерекше тауар, онда барлық басқа
тауардың кұны бейнеленеді және оның делдал ретінде қатысуымен тауар
өндірушілер арасында енбек өнімдерінің айырбасы үздіксіз жасала береді.
Жалпыға бірдей эквивалент рөлі тарихи түрде алтынға бекітілген.
Алтынның басқа барлық тауарлардың кұнын бейнелеу қасиеті, оның табиғи
қасиеті емес. К. Маркс айтқандай: “Табиғат ақшаны жаратпайды. Алтынға бұл
қасиет қоғаммен берілген”.
Алтын жалпыға бірдей эквивалент рөлін орындау үшін ең бір лайық тауар
болып қалып отыр. Біріншіден, ол ерекше табиғи сапаға ие: бөлінуі оңай,
әдемі, бұзылмайды, тот баспайды, тек қана “патша арағында” (2і тұзды және
13 азот қышқылында) ериді. Екіншіден, ең бастысы алтын жоғары кұнғе ие.
Қанша дегенмен оның корының аз болуы, алтынды өндіруге кететін енбек
шығындарының өте жоғары болуына әкеліп соқтырады. Алтынды тұтыну жылдан-
жылға өсуде. Ол әр түрлі салаларда пайдаланылады – электроникадан бастап
зергелік істерге дейін, бірде өте жұқа қалыңдықпен, бірде балқытылған
кұймалар түренде кездеседі. Тек қана циферблаты 6 м диаметрдегі Кремль
курантына алтын жалату үшін 26 кг алтын жұмсалады, мұндағы алтын жалату
қалындығы 3 мк. жуык. 4000 жыдардан бастап б.ғ. және 1985 жылға дейін
әлемдегі барлық өндірілген алтын 90 мың т. құрады. ХХ ғасырда 60 мың
тоннадан астамы өндірілді, соның ішінде 30 мың тоннаға жуығы – екінші дүние
жүзілік соғыстан кейін өндірілген.
Ресей ХІХ ғасырдың 20-жылдарында алтын өндіруден бірінші орында болды.
Өткен ғасырдың 40-жылдарында оның дүниежүзілік алтын өндірісіндегі үлесі
40% -ды құрады.
Алтын өндіру қиын және капиталды көп қажет етеді. Сонымен, 1 кг алтын
алу үшін 3000 м орта тереңдіктегі тау қыртыстарының 100 тоннасын қайта
өңдеуі қажет.
Алтынды ең көп өндіретін Онтүстік Африка Республикасы (ОАР) алтын
өндірушілердің еңбек ету жағдайы құлдардың өмірі сияқты: олар 400 С-ден
жоғары температурада терең жер астыларында жұмыс істейді. Мұнан бұрын, ОАР-
да әлемдік алтын өндірісінің 23-і өндірілсе, ал қазір 13-і ғана
өндіріледі.
Алтынды өндіру дүниежүзінде апатты жағдайда кұлдырауда.
Қазақстанда 160 алтын кен орындары бар. Соның ішінде 60-сы жұмыс істеп
тұр және олардың жылдық өнімі 1994 жылы 25 тонна алтынды кұрады.
Алтын тек қана алтын валюта резервтерді ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Зорастризмнің пайда болу тарихы
Кәсіпкерлік құқықтың пайда болу тарихы
Христиан діні пайда болу тарихы
Қазақ баспасөзінің пайда болу тарихы
Ислам дінінің пайда болу тарихы
Инфляцияның мәні, тарихы және пайда болу себептері
Қазақстандағы ақшаның пайда болуы
Инвестицияның пайда болу және даму тарихы
Ислам дінінің пайда болу және таралу тарихы
Банктердің пайда болу тарихы және қазіргі жағдайы
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь