Бастауыш оқыту процесінде ұлттық ойындарды қолданудың педагогикалық негіздері

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 3.4


І тарау. Бастауыш оқыту процесінде ұлттық ойындарды қолданудың педагогикалық негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5.45

1.1 Педагогика тарихында ұлттық ойындардың зерттелу жайы ... ... ... ... 5

1.2 Бастауыш оқыту процесінде ұлттық ойындарды пайдаланудың маңызы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 32

ІІ тарау. Ана тілі сабақтарында ұлттық ойын элементтерін пайдаланудың әдістемелік ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 46.68

2.1 2.сынып Ана тілі сабақтарында ұлттық ойын элементтерін пайдалану жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 46
2.2 Бастауыш сыныпта ұлттық ойындар негізінде дене шынықтыру мәдениетіне тәрбиелеу әдістемесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...52
2.3.Озат мұғалімдер тәжірибесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 62


Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 69

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 71
Қосымшалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...79
Зерттеудің көкейкестілігі. Еліміздегі экономикалық жағдайдың күрделілігіне қарамастан жас ұрпаққа білім беруді әлемдік деңгейге көтеру, оларды жалпы орта білім алуға түгел қамтуға басты назар аудару жолында жасалынып жатқан батыл қадамдар болашағымыздың жарқын, ұрпағымыздың білімді азамат болуының алғы шарты.
Еліміздің тәуелсіздігінің арқасында халыққа білім беру саясатының бүгінгісі мен ертеңгісі жаңа көзқарас тұрғысынан талданды және оны реформалаудың құқықтық негізі қаланды. Атап айтқанда ел Конститутциясынан бастау алған “Білім туралы Заң, Қазақстан Республикасы бастауыш білімінің Мемлекеттік стандарты сияқты құжаттар.
Бұл мемлекеттік құжаттарда ұлттық мектептерде ана тілін оқыту ісін жаңа талаптарға сай жетілдіру, оқушылардың ана тілінде сөйлеп, өз ойын жеткізу дағдыларын жаңа сатыға көтеру, оқыту барысында ұлттық ерекшеліктерді ескеру қажеттігіне баса назар аударыла бастады.
Қазіргі мектептердегі жұмыстың негізгі мазмұны құрылып жатқан қоғамның жоғары құндылығы адам деп танылып, заң жүзінде солай жарияланып, барлық педагогикалық құралдар мен халықтық педгогиканың мұраларын жеке адам тәрбиесіне пайдалануға зор мән берілген.
Оқыту процесінде халық педагогикасының құрамды бір бөлігі-ұлт ойындарын пайдаланудың маңызы жөнінде жазылған еңбектерде аз емес. Олардың қатарында Қ.Б.Жарықбаевтың, С.Қ.Қалиевтың, С.А.Ұзақбаеваның, Р.Қ.Төлеубекованың, Е.Сағындықовтың зерттеу жұмыстарын жатқызуға болады. Бірақ бұл еңбектерде ұлттық ойын элементтерін бастауыш оқыту процесінде пайдалану мәселесі арнайы зерттеу мақсаты ретінде қойылмағандығы белгілі.
Сондықтан бүгінгі таңда бастауыш оқыту жүйесінде мынадай қайшылық бар екендігі байқалады:
- бастауыш оқыту процесінде оқушылардың танымдық белсенділігін арттыру, ұлттық сезімін ояту мақсатында ұлттық ойын элементтерін пайдалану қажеттігі мен оның іс жүзілік тұрғыда іске асырылмауы арасында.
Бұл қайшылықтың шешімін іздестіріп табу диплом жұмысымыздың тақырыбын “Бастауыш оқыту процесінде ұлттық ойындарды қолданудың педагогикалық негіздері” деп таңдауымызға негіз болды.
Зерттеу жұмысының мақсаты: Бастауыш оқыту процесінде ұлттық ойын элементтерін пайдаланудың маңызы және оларды Ана тілі сабақтарында қолданудың жолдарын көрсету.
Осы мақсаттан туындайтын міндеттер:
1. Ұлттық ойындардың зерттелу жайын сипаттау;
2. Бастауыш оқыту процесінде ұлттық ойындарды пайдаланудың дидактикалық маңызын көрсету;
1. Қазақстан Республика Конституциясы
2. Қ.Р. Білім беру туралы заңы. 1999.
3. Қазақ балабақшаларында тәрбиелеу және білім беру мазмұнын жаңарту тұжырымдамасы. 1991.
4. «Балбөбек» бағдарламасы. 1996.
5. Қ.Р. Білім беруді дамытудың 2005-2010 жылдарға арналған Мемлекеттік бағдарламасы.
6. Қ.Р. дене шынықтыру және спорт заңы. 1999.
7. Құралбекұлы А., Әкімбайұлы С. Оқушылар дене шынықтыруының этнопедагогикалық негіздері. -Алматы: Қазақтың мемлекеттік спорт және туризм академиясы, 2000. -151 б.
8.Уаңбаев Е. Дене тәрбиесінің негіздері. -Алматы: 2000.
9. Есмағанбетов З. Дене тәрбиесінің теориясы әдістемесі. -Қарағанды: 1995.
10. Менлибаев К.Н. Роль национальных традиции в формировании и развитии патриотизма. -Караганда: 1993.
11. Болғамбаев О. Қазақтың ұлттық спорт ойын түрлері. -Алматы: 1995.
12. Қарақов А. Студенттердің дене тәрбиесінде спорттық күрестің ұлттық түрлерін пайдалану: пед.ғылым.канд.дисс. автореф. -Алматы., 1996.
13. Оңалбеков Ж.К. Дене тәрбиесі мен спорттың жеке адамдар арасындағы ұлттық қарым-қатынастарды дамытудағы орны: пед.ғылым.канд.автореф. -Алматы, 1996.
14. Степанкова Э.Я. Использование подвижных игр в воспитании детей дошкольного возраста //Педагогичес. Практ. Ст-ов по курсу «Теория и методика физич. Воспитания детей дошкольного возраста». -М, 1984. -71-83 б. 15. Страковская В.Л. Подвижные игры в терапии больных и ослабленных детей.-М.: Медицина, 1987. -237 б.
16. Мухитдинов Е. Использование казахских народных игр в физическом воспитании учащихся. кан.дисс. автор. 1999.
17. Нұрлыбекова А.Б. Принципы педагогики развития при построении программ физического воспитания дошкольников. -Алматы: Ғылым, 1998.-3б.
18. Алекторов Е.А. О рождении и воспитании детей киргизов, о правилах и власти родителей. -Оренбург, 1891. -8 б. -Сонікі., Праздничные игры и забавы киргизов. //Оренбургский листок.- 1888, №42.
19. Диваев А.А. Игры киргизских детей //Тургайские ведомости. 1905. №48. 14.10. Сонікі., Игра киргизских молодежи //Тургайские ведомости. -1907. №2.-10 б., Сонікі., Как киргизы развивают детей. //ЭО.1908 №1-2. 14 б.
20. Гуннер М.С. Сборник казахских национальных игр и развлечений. -Алма-Ата, 1938. -17 б., Сонікі Краткий сборник казахских народно-национальных видов спорта. -Алма-Ата, 1949. -18б.
21. Пантусов Н. Киргизская игра тогуз кумалак. ИОАИЭ, - Казань, 1906. -Т. ХХІІ, выпуск 4. -Б.249-252.
22. Пещерова Е.М. Некоторые игры среди оседлого населения Туркестана //Средне-Азиатский Гос. Университет №11. -Ташкент, 1925. -18 б.
23. Мепкова Н. «Игры киргизов»
24. Тәнекеев М.Т. История физической культуры в Казахской ССР. -Алма-Ата:, 1973. -б., Сонікі., От байги до олимпиады. -Алма-Ата: 1983. -б., Сонікі., Физическая культура и спорт и проблема воспитания культуры межнационального общения //Теория и практика физической культуры. -1990. /6. -Б.32-36. Тәнекеев М.Т., Асарбаев А. История физической культуры в Казахстане. - Алматы: 2001.-180б., Тәнекеев М.Т. Қажымұқан. -Алматы: Білім 2001.-191б.
25. Төтенаев Б.Ә. Қазақтың ұлттық ойындары. -Алматы: 1978. -б., Сонікі., Диваев халық ойындарының тәрбиелік маңызы жайында //Қазақстан мұғалімі. /1974, №5-б., Сонікі., Халық ойындарының тәрбиелік маңызы жайында //Қазақстан мектебі. 1974. №5-б. Сонікі. Қазақтың ұлттық ойындары-шетел ғалымдарының көзімен //Зерде №10.
26. Сағындықов Е. Қазақтың ұлттық ойындары. -Алматы: Рауан, 1991. -176 б. 27. Қуанышев Т.Ш. Подготовка будущих учителей физической культуры национальных игр: автореф.дисс.канд.пед. наук. -Алма-Ата, 1992.-24 б. Тойлыбаев Б. Бастауыш мектеп оқушыларына дене тәрбиесін беруде халықтық педагогика элементтерін пайдалану: пед.ғыл.канд. дисс.автореф. -Алматы, 1998. -23 б.
28. И.С. Паллас. Путешествие по разным провинциям Российской империи.- СПб., 1773. -б, 52.
29. Гросс С. Материалы для изучения юридических обычаев Киргизов. СПб, 1886. Б.16-17.
30. А. Гумбольдт. Центральная Азия, исследования о целях гор и по сравнительной климатологии. -М., 1915. -Т.1. -б.66-67.
31. Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих или киргиз-кайсацких орд и степей. -Алматы, Санат, 1996. -б.353.
32. Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих или киргиз-кайсацких орд и степей. -Алматы, 1996. б.301.
33. Букин Е. Физическое и умственное воспитание у киргиз. //«Туркестанские ведомости», 1883. -4. б.38.
34. Диваев А. Игры киргизских детей //Туркестанские ведомости.1905. /152. б.1-2
35. Диваев А. Игры киргизских детей //Туркестанские ведомости.1905. /152. б.3
36. Диваев А. Как киргизы развлекают детей //Туркестанский сборник.-Ташкент., 1916. -Т.568. б. 169.
37. Қалиұлы С. Қазақ этнопедагогикасының теориялық негіздері мен тарихы.-Алматы : Білім, 2003. б. 150-151.
38. Өзбекстан мемлекеттік мұражай қоры. Қор И-69.-54-іс.-20б.
39. Радлов В.В. Из Сибири.-М., 1989.-б.237.
40. Герц И.А. Сборник игр и полезных занятий для детей всех возрастов.-СПб, 1873.-б.112.
41. Алекторов А. О рождении и воспитании детей киргизов, о правилах и власти родителей. -Оренбург 1891.-82 б.
42. Ф. Ефремов. Девятилетнее странствование. -М., Б.145., -б.4.
43. Қазақ ССР тарихы. -Т.4. -Алматы: 1989. -б.188.
44. Иш-Мухамед. Физическое и умственное воспитание у киргиз // Туркестанские ведомости. 1883. /17. -б. 66.
45. Харузин А. Киргизы Букеевской орды, вып.1. -М, 1889. -230-263-беттер. Вульфсон Э.С. Киргизы. -М, 1870. Б.15,48,50,75. Карутц Р. Среди киргиз и туркмен на Мангышлаке, -СПб., 1910. 84-88 беттер.
46. Покровский Е.А. Детские игры преимущественно русские в связи с историей, этнографией, педагогикой и гигиеной. –М., 1895. -б.24.
47. Гуннер М. Сборник казахских национальных игр и развлечений. -Алма-Ата, 1938. -Б. 5-12.
48. Колоццо Д.А. Детские игры и их психологическое и педагогическое значение. -М., 1909. -б.25-79.
49. Н. Пантусов. Киргизская игра -«Тогыз кумалак». ИОАИЭ, -Т.22. вып 4-Б.-Қазан., 1914.-б.249.
50. Детсія игры у туркмень Закаспийской области //Туркестанский сборник.-Ташкент, 1909.-Б.173-176.
51. Лябейка. Туркменія и туркмены //Туркестанский сборник. -Ташкент, 1910-1911.-Т. 542. -Б.79-81
52. Васильев А. Игры сартовских детей //Туркестанский сборник. -Ташкент, 1900. -Т.507. -44-46 б., Сонікі //Туркестанские ведомости. 1909./109 от.28 мая.-б.470.
53. Гаврилов М.. Перепелиный спорть у Ташкентских сартов //Туркестанский сборник. -Ташкент, 1909. -Т.535. -Б.71-75.
54. Гориневский В.В. Игры и развлечения. -М., -Л., 1924. -б.3.
55. Ушинский К.Д. Избранные педагогические сочинения. Т.1. -М., Педагогика., 1964. б.549.
56. Ушинский К.Д. Дидактика. -Т.2. -М., Педагогика 1983. -б.28.
57. Тәнекеев М.Т., Адамбеков Қ.І. Қазақтың ұлттық спорт ойындары. -Алматы : 1994. -50 б.
58. Тәнекеев М.Т., Асарбаев А. История физической культуры в Казахстане. -Алматы: 2001. -180 б.
59. Төтенаев Б.Ә. Қазақтың ұлттық ойындары. -Алматы: 1978. -150 б.
60. Сағындықов Е. Қазақтың ұлттық ойындары. -Алматы: Рауан, 1991. -176 б.
61. Бүркітбаев Ә. Спорттың ұлттық ойын түрлері және оның тәрбиелік мәні.- 62. Болғамбаев М. Қазақтың ұлттық спорт ойын түрлері. –Алматы; Қайнар. 1985.
63. Лесгафт П.Ф. Сборник педагогических сочинений. -М., 1952. -Т.2. Б.310. -б, 120.
64. А. Афанасьев В.Ф. Этнопедагогика нерусских народов Сибири и Дальнего Востока. -Якутск, 1979. -б. 44.
65. Дмитренко Т.И. Спортивные упражнения и игры для детей дошкольного возраста. -Киев: Рацяньская школа, 1983. -112 б.
66. Воспитание детей в игре /Под. ред. Шакирова Р.В. -Казань: Издательство Казанского университета, 1976. -85 б.
67. Усова А.П. Бала бақшадағы оқыту. -Алматы: Мектеп, 1987. -175 б.
68. Давыдов И.Ю. Физическое воспитание дошкольника. -М : Советская Россия, 1959. -31 б.
69. Хухлаева Д.В. Теория и методика физического воспитания детей дошкольного возраста. -М: Просвещение, 1971. -20 б.
70. Конторович М.М. Михайлова Л.И. Зимние игры и развлечения дошкольников. -М: Физкультура и спорт, 1946. -104 б., Быкова А.И. Физическое воспитание в детском саду. -М: Академия пед. наук, 1956. -148 б., Компаниец В.Г. Игры и развлечения. -М: Государст. Издательство, 1953. -168 б., Шашкина В.А. Двигательная активность детей 2-3 летнего возраста и педагогическое руководство ею в процессе деятельности: автореф.дисс.канд. пед.наук. -М, 1977. -21 б.
71. Конторович М.М., Михайлова Л.И. Зимние игры и развлечения дошкольников. -М: Физкультура и спорт, 1946. -33 б., Куанышев Т.Ш. Подготовка будущих учителей физической культуры национальных игр: автореф.дисс.канд.пед.наук. -Алма-Ата, 1992. -24 б., Тойлыбаев Б. Бастауыш мектеп оқушыларына дене тәрбиесін беруде халықтық педагогика элементтерін пайдалану: пед.ғыл.канд.дисс.автореф. -Алматы, 1998. -23 б.
72. Аракелян О.Г. Физическое развитие и подготовленность детей от 4 до 7 лет при повышенном режиме двигательной активности //Тезисы докладов Всесоюзн. Научн. Конф. По актуальным проблемам обществ. Дошкольного воспитания и вопросам подготовки детей к школе. -М., 1970. б.18-21. Сонікі., Физическое развитие и подготовленность детей 4-7 лет в связи с особенностями режима двигательной активности //Материалы Всесоюзной научно- метедической конференции по пробл. Физ. воспит. В детских учреждениях Крайнего Севера. -Норильск., 1971 -С.70-74. Сонікі, Проведение ежедневных физических упражнений на воздухе //Дошкольное воспитание. 1982. 2. С.40-42.
73. Пиаже Ж. Подражание, игра и мечта. –М.,1969. б.148-149.
74. Пиаже Ж. Роль действия в формировании мышления //Вопросы писхологии. -1965. №6. -б.36-48.
75. З.М. Богуславская., Е.О. Смирнова Развивающие игры для детей младшего дошкольного возраста. -М., Просвещение., 1991. -Б.206. -Б.3.
76. Иманбеков Т. Қазақ балабақшаларындағы оқу-тәрбие жұмыстарында ұлттық ойындарды пайдалану. -Пед.ғылымд.канд.дәреж.қорғауға дайындалған диссерт. Авторефераты. -Алматы., 1995. Б.26.
77. Ж.К. Оңалбеков Дене тәрбиесі мен спорттың жеке адамдар арасындағы ұлттық қарым-қатынастарды дамытудағы орны. -Алматы., 1996. -Педагогика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәреж. алу үшін дайындалған диссерт. Авторефераты. -Б.25.
78. М.Т. Тұрыскелдина. Дене шынықтыру оқыту әдістемесі. Жалпы білім беретін мектептің 3-сынып мұғалімдеріне арналған. -Алматы «Атамұра», 1999. -Б.69., М.Т. Турскельдина Подвижные игры для 3 класса общеобразовательной школы, - Алматы «Атамұра», 1999. -Б.53.
79. Е. Мухитдинов. Использование казахских народных игр в физическом воспитании учащихся. кан.дисс. автор. 1999.
80. Құралбекұлы А., Әкімбайұлы С., Оқушылар дене шынықтыруының этнопедагогикалық негіздері. Монография. -Алматы: 2000.
81. Төленова Ұ.Т. Балабақшадағы аралас топ балаларын ұлттық ойындар арқылы адамгершілікке тәрбиелеу: пед.ғылым.канд.дәр.дисс. автореф. -Атырау: 2002. -25 б.
82. А.К. Айтбаева. Қазақ халық ойындары-бастауыш сынып оқушыларын тәрбиелеу құралы. п.ғ.к. автореферат. Алматы., 1992.
83. Б.А. Тойлыбаев. Бастауыш мектеп оқушыларына дене тәрбиесін беруде халықтық педагогика элементтерін пайдалану. п.ғ.к. автореферат. Алматы., 1995.
84. Т.Ш. Қуанышев Болашақ дене тәрбиесі мұғалімдерін ұлттық ойын құралдары арқылы даярлау. п.ғ.к. автореферат. Алматы., 1992.
85. Б.М. Досқараев. Қазақстан аймағында көне дәуірден феодалдық кезеңге дейінгі типтік мемлекеттің пайда болу аралықтағы дене тәрбиесі. п.ғ.к. автореферат. Алматы., 1993.
86. Н. Мыңжан. Қазақтың қысқаша тарихы. -Алматы., Жалын 1994. -Б.399.-б.110.
87. С. Қалиев., М. Оразов., М. Смайылова. Қазақ халқының салт-дәстүрлері. -Алматы., Рауан. 1994. -Б.221. -б.165-174.
88. Демеуов Ж.Д., Байназарова Б.Я., Алиакбарова З.М., Бекетаев А.М. Мектепке дейінгі балалардың анатомиясы физиологиясы және гигиенасы. -Алматы., Білім., 1995. -Б.255.
89. Төрениязова С.М. Бастауыш мектеп оқушыларын сыныптан тыс оқу-тәрбие жұмысы арқылы дамытудың педагогикалық негіздері. -Пед.ғылым.канд. дәр.дисс. автореф. -Тараз., 1999. -Б.25. -б.15.
90. Қалиұлы С. Қазақ этнопедагогикасының теориялық негіздері мен тарихы. – Алматы, Білім, 2003. -Б.279. -б.53.
91. Джикиев А. Традиционные туркменские праздники, развлечения и игры /На материалах Южного и Восточного Туркменистана/. -Ашхабад: Ылым., 1983. -117б.
92. Өзбекстан мемлекеттік мұражай қоры. Р.86. Опись 1. Іс 5287. Б.136.
93. М. Майсурадзе Грузинские национальные игры в мяч. -Тбилиси., Сабчата- Сакартвело., 1980. -Б.39. -б.15.
94. Вагнер Г., Фрейер К. Детские игры и развлечения. -Книгоиздат. -М,В. Попова. -Петроград., 1921. -Б.226. -б.27.
95. Иргит Самбу. Тувинские народные игры. -Тувинское книжное издательство-Кызыл., 1978. -Б.140. -б.121.
96. Гагиев С.Г. Осетинские национальные игры. -Орджоникидзе., 1980. -Б.127.-б.61.
97. Вахания О. Абхазские народные игры. -Сухуми., Абхазский государственный издательство., 1959. -Б.117. -б.58,72.
98. Дибиров М. Народные игры и спорт в Дагестане. -Махачкала., Дагучпедгиз., 1968. Б.158.- б.121., Гагиев С.Г. Осетинские национальные игры.- Орджоникидзе., 1958.-б.41., Энциклопедический словарь по физической культуре и спорту. -М., 1961.-б.54.
99. Д.О. Омирзаков., М.К. Саралаев «Киргизские национальные виды спорта и народные игры» -Фрунзе., Кырғызстан., 1981. Б.32. -б.17,18,14,20,21.
100. Мальлен В. Народные игры Карелии. -Карелия., 1987. -Б.135. -б.31,43.
101. Зигер В.К. К определению понятий и признаков, характеризующих физическую культуру //Очерки по теории физической культуры. -М: ФИС., 1984. -75 б.
102. Лесгафт П.Ф. Собранные педагогические сочинения. -Т.2. -М: Педагогика, 1962. -122 б.
103. Аксарина. Н.М. Воспитание детей раннего возраста. -М: Медицина, 1969. -37 б.
104. Жұмабаев М. Пидагогика . -Алматы: Рауан, 1992. -21 б.
105. Демеуов Ж.Д., Байназарова Б.Я., Алиакбарова З.М., Бекетаев А.М. Мектепке дейінгі балалардың анатомиясы физиологиясы және гигиенасы. -Алматы: Білім, 1995. -113 б.
106. Нурлыбекова А.Б. Принципы педагогики развития при построении программ физического воспитания дошкольников. -Алматы: Ғылым, 1998. -Б. 20-21.
107. Мырзаханұлы Н. Педагогикалық валеология негіздері //Валеология. Дене тәрбиесі. Спорт. 2002. №11. -9 б.
108. Демеуов Ж.Д., Байназарова Б.Я., Алиакбарова З.М., Бекетаев А.М. Мектепке дейінгі балалардың анатомиясы физиологиясы және гигиенасы. -Алматы: Білім, 1995. -9 б.
109. Вербицкая К.В. Подвижные игры в детском саду /В книге Физическое воспитание в детском саду. -М: Академия педагогических наук РСФСР, 1956.-С.22-23.
110. Жаңабердиева К.А., Әділханов Ә.С., Қайым Қ. Салауаттану //Валеология. Дене тәрбиесі. Спорт. 2003 № 11. -55 б.
111. Хухлаева Д.В. Теория и методика физического воспитание детей дошкольного возраста. -М: Просвещение, 1971. -С.16-17.
112. Өзбекстан мемлекеттік мұражай қоры, Пещерова Е.М. Некоторые игры среди оседлого населения Туркестана. -Ташкент, 1925. -90 б.
113. Өзбекстан мемлекеттік мұражай қоры, Пещерова Е.М. Некоторые игры среди оседлого населения Туркестана. -Ташкент, 1925. -91 б
114. Бүркітбаев Ә. Спорттық ұлттық ойын түрлері және оның тәрбиелік мәні. -Алматы: Абай атындағы педагогика институты, 1985. -6 б.
115. Сәтімбекова М.С., Баймұратова Б.Б., Жұмабекова Ф.Н., Әмірова Ә.С., Дүкенбаева Г.Х., Бәтібаева С.Ғ., Өтебаева Г.К. Балбөбек бағдарламасы. -Алматы: Шартарап, 2000. -19 б.
116. Гальперин С.И. Физиологические особенности детей. -М: Медицина, 1965. -18 б.
117. Кабанов Н.Н., Чабовская А.П. Анатомия, физиология и гигиена детей дошкольного возраста. -М: Медицини, 1975. -75 б.
118. Ядешко В.И., Сохин Ф.А. Мектепке дейінгі педагогика. -Алматы: Мектеп, 1982. -124 б.
119. Грохольский Г.Г., Молчанов С.В. Двигательная активность и двигательные способности детей дошкольного возраста. -Минск: Педагогика, 1988. -30 б.
120. Руководство для сестер детских яслей /Под. ред. М.Д. Ковригиной. -М: медицина, 1966. -235 б.
121. Сәтімбекова М.С., Баймұратова Б.Б., Жұмабекова Ф.Н., Әмірова Ә.С., Дүкенбаева Г.Х., Бәтібаева С.Ғ., Өтебаева Г.К. Балбөбек бағдарламасы.-Алматы: Шартарап, 2000. -25 б.
122. Сәтімбекова М.С., Баймұратова Б.Б., Жұмабекова Ф.Н., Әмірова Ә.С., Дүкенбаева Г.Х., Бәтібаева С.Ғ., Өтебаева Г.К. Балбөбек бағдарламасы. -Алматы: Шартарап, 2000. -31-32 б.
123. Русскова Л.В., Соловьева О.И. Балалар бақшасында тәрбиелеу программасына методикалық нұсқау. -Алматы: Мектеп, 1979. -154 б.
124. Усова А.П. Бала бақшадағы оқыту. -Алматы: Мектеп, 1987. -48б.
125. Аманбаев Р.Р., Асарбаев А.К. Дене тәрбиелеу мәдениетінің ілімін оқып үйрену жөніндегі әдістемелік нұсқаулар. -Алматы, 1992. -42б.
126. Бұл да сонда, -7б.
127. Шишкина В.А. Двигательная активнось детей 2-3 летнего возраста и педагогическое руководство ею в процессе деятельности: автореф. дисс.канд. пед.наук. -М: МГУ, 1978. -20 б.
128. Сейдахметов Е.Е., Қуатбеков Ш.Н. Жанұядағы дене тәрбиесі мен ұлттық ойындардың маңызы //Дене тәрбиесі мен спорттың теориясы және практикасы. – Халықаралық ғылыми-практикалық конференция. -Алматы, 2006. -144 б.
129. Русскова Л.В., Соловьева О.И. Балалар бақшасында тәрбиелеу программасына методикалық нұсқау. -Алматы: Мектеп, 1979. -Б.150-151.
130. Демеуов Ж.Д., Байназарова Б.Я., Бекетаев А.М. Мектепке дейінгі балалардың анатомиясы физиологиясы және гигиенасы. -Алматы: Білім, 1995. -113 б.
131. Ядешко В.И., Сокин Ф.А. Мектепке дейінгі педагогика. -Алматы: Мектеп, 1982. -114 б.
132. Кольцова М.М. Развитие сигнальных систем действительности у детей.- Ленинград., 1980. -35 б.
133. Сағындықов Е. Қазақтың ұлттық ойындары. –Алматы: Рауан, 1991. -130 б.
134. Демеуов Ж.Д, Байназарова Б.Я., Бекетов А.М. Мектепке дейінгі балалардың анатомиясы физиологиясы және гигиенасы. -Алматы: Білім, 1995. -75 б.
135. Осокина Т.И. Физическая культура в детском саду. -Москва: Просвещение., 1986. -4б.
136. Айталы А. Ұлттану /оқу құралы/. -Алматы: Арыс, 2000. -67 б.
137. Козлова С.А., Куликова Т.А. Дошкольная педагогика. -М: Академия., 2000. -257 б.
138. Оңалбеков Ж.М. Физическая культура в сфере межличностных отношений : автореф. канд.пед. наук. -Алматы, 1996. -18б.
139. Құралбекұлы А., Әкімбайұлы С., Оқушылар дене шынықтыруының этнопедагогикалық негіздері. -Алматы: 2000. -32 б.
        
        Мазмұны
Кіріспе
............................................................................
.................................. 3-4
І тарау. Бастауыш оқыту процесінде ... ... ... ... ... ... ұлттық ойындардың зерттелу жайы ...............
5
2. Бастауыш оқыту процесінде ұлттық ойындарды пайдаланудың
маңызы.................................................................
..................................... 32
ІІ тарау. Ана тілі ... ... ойын ... ... ... ... Ана тілі ... ұлттық ойын элементтерін
пайдалану
жолдары……....................…………...........................................
... 46
2.2 Бастауыш сыныпта ұлттық ойындар негізінде дене ... ... ... тәжірибесі…………………………..……..................... 62
Қорытынды……………………………………………......…………............... 69
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі……………………….....…………........... ... І Р І С П ... ... Еліміздегі экономикалық жағдайдың
күрделілігіне қарамастан жас ұрпаққа білім беруді әлемдік ... ... ... орта білім алуға түгел қамтуға басты назар ... ... ... ... ... болашағымыздың жарқын, ұрпағымыздың білімді
азамат болуының алғы шарты.
Еліміздің тәуелсіздігінің арқасында халыққа білім беру ... мен ... жаңа ... ... талданды және оны
реформалаудың құқықтық негізі қаланды. Атап айтқанда ел Конститутциясынан
бастау ... ... ... Заң, ... Республикасы бастауыш білімінің
Мемлекеттік стандарты сияқты құжаттар.
Бұл мемлекеттік ... ... ... ана ... ... ісін ... сай ... оқушылардың ана тілінде сөйлеп, өз ойын жеткізу
дағдыларын жаңа ... ... ... ... ұлттық ерекшеліктерді ескеру
қажеттігіне баса назар аударыла бастады.
Қазіргі мектептердегі жұмыстың негізгі мазмұны құрылып жатқан қоғамның
жоғары ... адам деп ... заң ... ... жарияланып, барлық
педагогикалық құралдар мен халықтық педгогиканың мұраларын жеке ... ... зор мән ... ... ... ... ... бір бөлігі-ұлт ойындарын
пайдаланудың маңызы жөнінде жазылған еңбектерде аз емес. Олардың қатарында
Қ.Б.Жарықбаевтың, ... ... ... ... ... ... ... Бірақ бұл еңбектерде
ұлттық ойын элементтерін ... ... ... ... ... ... мақсаты ретінде қойылмағандығы белгілі.
Сондықтан бүгінгі таңда бастауыш оқыту жүйесінде мынадай ... ... ... ... ... процесінде оқушылардың танымдық белсенділігін
арттыру, ұлттық ... ояту ... ... ойын ... ... мен оның іс ... ... іске асырылмауы
арасында.
Бұл қайшылықтың шешімін іздестіріп табу диплом жұмысымыздың ... ... ... ... ойындарды қолданудың педагогикалық
негіздері” деп таңдауымызға негіз болды.
Зерттеу ... ... ... ... ... ... ... пайдаланудың маңызы және оларды Ана тілі сабақтарында
қолданудың жолдарын ... ... ... міндеттер:
1. Ұлттық ойындардың зерттелу жайын сипаттау;
2. Бастауыш оқыту процесінде ұлттық ойындарды пайдаланудың дидактикалық
маңызын көрсету;
3. ... ойын ... Ана тілі ... пайдаланудың жолдарын
көрсету;
4. Озат мұғалімдер тәжірибесін жинақтау және талдау;
Зерттеу объектісі: бастауыш сыныптардағы оқу-тәрбие процесі.
Зерттеу пәні: Ана тілі сабақтарында ... ойын ... ... ... құрылымы: кіріспе, 2 тарау, қорытынды, пайдаланылған
әдебиеттер тізімінен тұрады.
1- тарау. Бастауыш ... ... ... ойындарды
қолданудың педагогикалық негіздері.
1. Педагогика тарихында ұлттық ... ... ... ... ... ... түрлері сан алуан солардың қай-
қайсында адамға, соның игілігіне ... ... ... аса ... ... ... бірі-ұлт ойындары. Бүгінде ойынды
халық педагогикасының құрамды бір бөлігі деп тегін айтпаса керек, адам
баласы ... жеті ... ... ... етіп осы ... ... де жайдан – жәй емес.
Қазақ халқы материялдық ... ... ... да аса ... бірі ... табылады. Сондай қомақты дүниелер қатарына ұлт
ойындары да жатады.
Ғылымның қай саласы болмасын өз тарихын ... ... ... ... ... ... өз тарихынан бастау ғылыми жетістіктерін
игерумен қатар, оның одан ары ... ... ... ... осы ... қазақ ұлттық ойындарының даму тарихына да қатынасы болса
керек. Қазіргі кешеніне (Төтенаев Б. ... ... ... ... 1991, 3-бет ... ... тарихи ғылымдарының дәлелдеуі бойынша
күні бүгінгі бізге жеткен ұлт ойындарының қалыптасу кезеңі сонау ... ... ... ... ... жерінде қалыптасқан алғашқы
қауымдық құрылыстан басталады.
Халқымыздың ұлы перзентінің бірі ... аса ... ... ... халқымыздың өмір кешкен-ұзақ жылдарында ... ... ой ... бар. Ойын деген менің түсінігімше көңіл көтеру,
жұрттың көзін қуантып, көңілін шаттандыруға ғана емес, ойынның ... ... ... – деп ... ... ... ойындар сол халықтың әлеуметтік экономикалық жағдайларына
байланысты туып дамығанына қазақ ... ... ... мен ... ... әбден жетеді себебі қазақ халқының ұлттық ойындары өте
ертеде ... оның ... ... жағдайларына байланысты болған.
Ұлт ойындар осылайша атадан балаға, үлкеннен кішіге мұра болып жалғасып
отырған және ... ... ... мәдени өнер тіршілігінің
жиынтық ... ... де ... ... ... ... жетіп, ойналып жүрген ... ... әр ... ... ... ... ... садақ ату,
қарагие тағы басқалары шамамен алғанда 5000 ... ... ... ... ... ... ... барлығы дерлік Азия елдерінде
тайпалық одақтардың ... ... ... ... ... – ақ ... Венецияның саяхатшысы Марко Поло да қостайды. Ол ... ... ... ... ... “Қызбөрі” ойыны да Қазақстан
территориясындағы тайпалардың пайда болған ... яғни ... ... ... ... ... Мәселен, тарихи уақиға Қазақстан ... ... ... кезіндегі негізгі кәсібі болған аңшылық келе
– келе жекелеген тайпа ... ... орны мен ... ... ... ... аңға шығардағы жасаған жатығулары кезінде
«Қарагие» ойынын туғызды.
Қазақ ... ... ... жоқ десек те болады, тек ... ... ... ... қуыршақ пен балшықтан істеген ат,
түйе, қой, ит т.б. жануарлар ... ғана ... Бұл ... ... ... балаларды онша қызықтыра қоймады, сонда да, антропологиялық
көзбен қарайтын болса, осы ... ... ... еңбекке баулып,
өздері жасағандықтан құнды болды. Мәселен “Қой бағу” ... ... ... ... ... құмалағынан “қой” қой құмалағынан “
қозы” ... ... ... “қоздатып”, “көшіп-қонып” күнделікті халық
өміріндегі болып жатқан оқиғалар мен ... ... ... күндегі қоғам өміріне ... ... ... ... ... ... түсініктен аңғарудан туады. Олдай болса, бала
өзін ... ... ... ... ... ойын ... ... Ол дүние
сырларын түсініп аңғарады, тәжірибе жинақтайды.
Қазақ халқы – ұлт ойындарына бай халықтардың бірі. ... ол ... ... ... ... ... ... таратып отырған. Сондықан көпшілігі
бүгінігі күнге жетпей ұмыт болып кеткен.
Қазақтың ұлттық ойындары туралы ... ... ... деректер ХІІІ
ғасырдан басталады. Қазақтың ұлт ойындары туралы алғаш ... ... ... жеке ... ... қай – ... ... оны жоғары
бағалап, көшпелі халықтан мұндай өрелі өнерді күтегендіктерін сөз етеді.
ХІІІ ғасырдың бірінші ... ... ... ... ... Жетісу және Тарбағатай арқылы Монғоляға барып, одан ... ... ... материялынан “Монғолия тарихы” атты еңбегін жазды. Мұнда
ол Монғолияның көршісі болған орта жүздің бір руы Тарбағатай наймандарының
өмірі мен ... ... ... өткізгендегі ойын – сауықтары
жайлы, ... ... ... ... ... Марко Поло өзінің Қазақстанға жасаған саяхатында
Жетісу бойындағы қазақ ауылының ... ... ... ойын ... көптеген ұлт шығу тарихына, қалыптасу дәуіріне де болжам айтқан.
Қазақтың ұлттық ойындары жайындағы деректер Қазақстан жерінде болмаған
кейбір ... ... ... де ... ... ... С.Герберштейннің 1516 – 1517 және 1526 – 1527 ... ... ... ... орыстардың ауызша айтуынан жазып алғандары 1549
жылы латын тілінде “Записко о Московских делах” деген ... ... ... еңбегінде қазақ жері, халқының әдет – ғұрпы, орыс ... ... ... ойын – ... ... ... ... ақ италия ғалымы Павло
Иовия Новокамский 1525 жылы Римде орыстың белгілі елшісі Дмитрий Геросимов
пен кездесіп, ... ... ... о ... посольстве» атты еңбегін
жарыққа шығарады. П.И.Новокамский бұл еңбегінде қазіргі Қазақстан жеріндегі
көшпелі рулардың этнографиясы, жері, орыс ... мен ... ... ... ойын ... ... ... Мұндай анықтаманы
дәлелдейтін мағлұматтар Германиядағы Лейден университетенің архивінде де
сақталған.
XVII ғасырдың екінші ... ... ... ... ... көптеген
материалдар жинаған орыс ғалымдарының бірі П.С.Паллос болды. Ол 1767 жылы
Батыс Сібірі мен Орал бойына ... ... ... осы ... ... 1773 жылы ... по ... провинциям
Россиской империй” атты еңбектерінің жинағын шығарды. Осы ... о ... атты ... ... ... ... этнографиясына
арналған, халықтың ойын сауықтарының қалай өтетендігі, демалыс ... ... ... ... қарастырылып мысалдар келтірілген.
Қазақ халқының қонақ жайлылығы мен ойын-сауықтары тіпті сонау Марко
Поллодан бастап, ... ... ... ... ... ... Венгр Арминий Вамбери мен 1903-1907 жылдары Каспий теңізінің бойында
маңғышлақта болған неміс этнографы ... ... ... ... ... барлығына дерлік арқау болған. ... ... оны ... ... таратуға ат салысқандар–поляк
халқының өкілдері А.Янушкевич, С.Гросс, Б.Залеский ... ... и ... из путешествия по казакским степям” атты еңбегінде қазақ
халқының қыстаудан жайлауға ... ... ... ... “бұл күн бұлар үшін
бақыт күні, қуаныш күні” дей келіп, сол күнгі ойын сауықта, ... ... ... көз ... ... ... Осы ... үстіндегі
ақындар айтысын „Менің алдымда Демосфен мен ... ... оқу ... ... жоқ екі ... ... үстінде олимпиадаға күрескерлердей
бірімен-бірі айқаса түседі. Не деген талант, не деген жыр. Менің жанымды
тебірентіп, ... орын ... деп ... дарын құдіретіне бас ие
суреттей келіп, „мұндай дарыны бар көшпелі халық еш уақытта да ... ... ... халықтар арасынан құрметті орын алатынын өздері-ақ ... ... ... без адреса” атты еңбегінде “ойын еңбек бастамасы
болғандықтан баланың уақытымен ғана өлшенеді”,- дей келіп ... ... ... ... бірінші кезекте тұрғанымен адам өмірінде
ойын да ... ... ... Мұндай пікірді орыс ғалымы, дәрігері,
педагог К.А.Пакровский қостаған. Ол “ойын-күнделікті бала еңбегі ... ... ойын ... ... ... ... ... қабілеттілігі
байқалады”,- дей келіп “Физическое ... ... и ... ... ... атты ... Азия халықтарының оның ішінде қазақ
халқының ұлттық ойындарының, дене шынықтыруының халық тәрбиесіндегі ... ... ... баға ... ... ойындардың шығу кезеңдерін,
дамуын, қалыптасқан дәуірлерін де анықтаған.
ХІХ ғасырда халқымыздың ... ... ұлт ... ... ... да бірлі-жарым адамдар шыққан. Солардың ... ... ... Ол дене ... ... ... Е.Букин
“физическое и умственное воспитание у киргиз” атты еңбегінде жергілікті
мамандар арасынан ... ... ... ... терминге ғылыми
түсініктеме берді. Демек адам баласы үшін ғана ... ... үшін ... роль атқаратындығын баяндайды. Жергілікті ... ... ... ... ... бетіне түсірушілер барған сайын көбейе береді.
Қазақтың ұлттық және ... ... ... ... ... ... бар. ... кейбір тарихи деректерге қарағанда бізге
жеткен ұлт ойындарының біразы сонау көне ... ... ... тас”,
“асық”, “садақ ату”, “қарагие” сияқты ұлт ойындары шамамен ... ... ... ... ойнағалдығы жайында айта келіп, ағылшын ғалымы Э.Маккей
бұл ойындардың барлығы дерлік Азия елдерінде тайпалы одақтардың ... ... ... ... ... әлеуметтік экономикалық жағдай негізінде
толығып, тұрмысқа сіңіп өзгерісе ұшырап отырады. Мәселен, ... ... ... ... ... “аң ... ... “садақ ату”, “қақпа тас”, “қарагие” ойындары ... ... ... ... ... ... “құс
салу”,“садақ ату”, “жамбы ату”, “қақпа тас”, “бес тас”, “қарагие”, “найза
лақтыру” болып ... ... ... ... ... Басқасын айтқанда
күні бүгінгі бәрімізге әйгілі “Ақ ... ... ... ... ... ... ... әйгілі ғалым, этнограф Э.Диваевтың еңбегінде
“орда”, орыс ... ... ... ... ... ... “Ақ ... аталған.
Ұлт ойындарының жалпы қалыптасу кезеңі біздің заманымызға дейінгі VII-
VІ ғасырлардағы қазақ жеріндегі көшпелі тайпалардың құралу дәуіріне ... ... ... ... ... қай ... дамымасын,
олар тек өнлдірістік қатарға негізделген. Өз ... ... ... ... тас, ағаш, сүйек, т.б. ... ... осы ... ұлт ... да ... Мәселен күні бүгінге дейін мәнін
жоймаған “асық” ойындарына ... ... ... ... ... ... ... ойынына кез-келген тастар емес ұстағанда қолға сиятындай, домалақ
тастар, “қарагие” ойнына ... ... ағаш ... тек қайың мен ырғайдың
бірі, тіпті табылмағанда талды ... ... ... ұлттық
ойындары тек ойын-сауықтың жағынан ғана маңызды емес, ол-спорт, ол-өнер, ол-
шаруашылық, тәжірибелік маңызы бар тәрбие құралы.
Қазақтың ... ... ... сайыс, күрес, теңге алу, қыз қуу,
алтын қабақ ату, ... ату, т.б. ... ... ... ... тәрбиелік
маңызға да ие болды.
Үлкен мерекелердің қай-қайсысы ... ... ... ... ... ... мен жалғастырылып отырады. Бұл ойындар ерте ... ... бері ... ... ... ... ... ұлттық
ойындары елдің өмірі мен тығыз байланысты, оның ... ... ... ... ... оның тәрбиелік маңызы аса жоғары,
әрі құнды ... ... ... ... мұрасы” деген тарихи және
этнографиялық кітабында былай деп жазды: “Жүн сабайтындар көбінесе жастар
болады. Олар жүн ... үйге ... да, ... ... киіз үйдің
ортасына төсеген тулаққа үйеді де, айнала отыра қалып, екі ... ... ұра ... Әдетте жастар бұған ойын-сауық үшін де жиналған.
Себебі: жүн сабақ ... ... ... ... оны ... әзіл-
ысқаққа айналдырып әкеткен. Сабауды ... ұра ... ... болады, әрі алақандарын ойып алады”,- дейді.
ХІV ғасырдың ... ... және XV ... бас ... ... ... тұрмысы мен этнографиялық ерекшеліктерін зерттеуде екі
ағымның ... ... ... Оның ... ... ... Реаксияшыл монархиялық ағым үстем тап
өкілдерінің ... ... ... ... ... негізде
зерттеу мен болды. Олар: Тронов, Мейер, Кроссовский, тағы ... ... ... ... ... ... ... қауымның
этнографиялық ерекшеліктерін ... ... ... ... Ш.Уалиханов, Ы.Алтынсарин т.б. болды. Осы ғалымдардың ішінде
қазақ халқының өмірін жан-жақты терең ... ... ... башқұрт, ол орыс, қазақ, араб Орта Азия халықтарының тілдерін жақсы
білген. Орынбордағы Некиюев кадет ... Азия ... ... ... ... соғыс губернаторына кіші ... ... ... өмірінің 55 жылын қазақ халқының арасында өткізген
ғалым.
ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басындағы ... ... ... ... бірі ... ұлт ... бала ... Ә.Диваев ерекше мән беріп зерттеген. Ә.Диваев бірінші рет ... ... ... ... жас ерекшеліктеріне қарай,
“Бір жасқа дейін нәресте, бір жастан жетіге ... ... ... он
беске дейін бозбала, он алтыдан жиырма беске дейін жігіт”деп төрт ... ... ... ... ... ... ... “Саусақ
санау”, “Тұсау кесу” жырларын жатқызады.
Ә.А.Диваев екінші топқа ... ... ... ... әр
түрлі ойыншықтар мен құмалақ ойындарын жатқызады. Қазақ балаларында
ойыншықтар ... жоқ ... ... тек қана балалардың өздері жасаған
қуыршақ пен балшықтан істеген ат, ... қой т.б. ... ... ... ... ... әсемдігі жағынан балаларды онша ... ... да ... ... ... ... осы ұсқынсыз
ойыншықтар, балаларды еңбекке баулып, өздері жасағандықтан құнды болды.
Мәселен, “қой бағу ”ойынында ... ... ... ... ... қой ... құмалағынан қозы жайып, қораға қамап,
қоздатып, көшіп-қонып, күнделікті халық өміріндегі болып ... ... ... ... ... бозбалалардың ойындарын төрт ... ... ... қолданып ойнайтын ойындар : бес тас, лек ... ... ... т.б. Екінші, Жануарлар дүниесін елестетіп ойнайтын
ойындар: соқыртеке, түйе-түйе, ақ ... көк ... т.б. ... ... бірі “Ақ байпақ ”ойыны.
Қазақ халқының негізгі ... мал ... ... ... ... өлең ... ... айтса, бос кейіпкер етіп сарқылмас
халық қазынасының ... ... ... да халық өмірінде
жануарлар дүниесін қолданбаған, елестетпеген, не ... , не ... бала ... не әр ... этнографиялық ерекшеліктері болмаған. Алайда
бұл ... жас ... үшін сан ... сан ... ... ... мол ен ... топқа материялдық денелерді қолданып ойнайтын ... ... , ... , ... , ”түйілген шыт” , ”тақия
телпек” т.б. ойындар.Бұл ойындардың ... ең бір ... ... Ойын ... ... ... айналасына жинап алады да,
бір,екі,үш, деп ... Осы ... ... ... ... ойын жүргізуші қолында түйілген орамалмен бар ойыншыны қуалайды.
Ол ойыншы ойын ... жете ... ... орамалды басқа ойыншыға
лақтырады. Осылайша ойын жүргізуші орамалды біреудің қолынан алғанша ойын
жалғаса береді. Ал ... ... ... ... ұйғаруымен ортада
тұрып өнер көрсетеді. Содан соң жүргізуші ауысып ойын жалғаса береді.
Келесі топқа жататыны - жас ... , ... ... Бұл ... бір ортада жастардың мінез-құлықтарының, өмірге, дүниеге деген
көзқарасының дұрыс қалыптасуына бағыт істейді, жігіттердің ... ... ... әсер ... осы ... ... жігіттер ойынының өзін үш топқа бөледі.
Бірінші топ соған қарсы өз дегенін ... ... ... ... құрылысына
деген көзқарастарын бейнелейтін белгілер, әсіресе асық ... ... ... ... асық ... белгілі бір жүйеге келтірілген
түрлерін таратты. Асықты қынаға қайнатып бояп, ал қына ... ... ... бояп ... келе ... ... қайрап, алшы түсіру
үшін, қарсыласына білдірмей алшысын тесіп, қайрап қоятын болған.
Қазақ халқының тіршілігінде төрт түлік ( қой, ... ... түйе ) ... орын ... Бүкіл өмірі мал өсірумен өткен ... ... ... той – ... ... мен ... де осы малға байланысты
болды. Төрт түліктің қасиеті тек қазақ ауыз әдебиетінде ғана ... ... ... ... соның ішінде ұлт ойындарының дамуының
да негізі болды. Келе – келе ... бас ... осы төрт ... «Ақ ... «көк ... ... ... теке» т.б. сияқты ұлт
ойындары да дами ... ... ... ... ... ... қозғалысын
бақылауы, соны үйренуі олардың өз бетінше ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі билерді,
ойындарды шығарды» - дейді.
Ең алғашқы пайда болған өндірістік ... ... аң ... ... мен
жатттығу ойындары жайында өнер зерттеуші А.Д.Авдеев былай деп жазды:
“Осы аң аулау ... ...... ... ... ... ... ортаға біріктіруде тәрбиелік маңызы зор болды. Бұл аң аулап келгеннен
кейін өте бір сәтті шыққан сапарды есте қалдыру ... ... ... ... ... ... ойындары еді.”
Қазақтың ұлттық ойындары ерлікті, өжеттілікті, ... ... т.б. ... - ... ... мен бірге
күш - қуат молдылығын, білек күшін, дененің шынығуын ... ... ... бұл ... ... пен ... ... принциптеріне
негізделген. Өйткені ойынға қатыспай тұрып - ақ оған күн ... ... тер ... еңбек етуіне тура келеді. Мысалы: Бәйгені алайық. Ол
үшін алдымен бәйгеге қосылытын атты таңдап ... Ол атты ... ... тура ... оның жейтін жемі мен суына дейін белгілі бір ... Атты ... ... күн ... ... шапқызып,
терісін алады. Бәйгеге қосылатын атқа мініп шабатын бала күн ... ... ... ... шарты мүлтіксіз орындалуы үшін ... ... ... ... ... ... қарай кейде ат
айдаушылар біреу емес, бірнешеу болуыда мүмкін. Ол ат ... ... ... ... ... ... басы – қасында болған, бала
осы өнердің сырларын жете біліп, ... ... ... ... ... ... ... тек балаларға ғана керектігі мен дамып
қойған жоқ, ... ... ... ... мен көңіл
көтеріп, демалыс уақытын өткізудегі еңбектің бір түрі ... де ... әр ... ... ... ... мен асық ойындары тайпалық
одақтарда ересектер ... ... да, ... келе жас ... қалды.
Біздерге белгілі, мал мен жүрген көшпелі руларда киіз ... ... ... тек ашық ... ғана ... “ақ сүйек”,
“алты бақан”, “айгөлек”, “арқан тартыс”, “көк сиыр”, “соқыр теке”, “түйе –
түйе”, “белбеу”, “тартыс”, ... ... ... “ақ ... ... “бұрыш”, “көрші”, “шертпек,” “инемді тап”, “айдап сал” т.б.
ойындар шыққан. Келе - келе алғашқы ... ... ... ... ... ... еніп, топқа бөлініп ойнайтын ойындар туа бастады.
Ондай ойындарндың алғашқыларының бірі “ақ сүйек”.
Бұл жүгіріп күш көрсетіп ойнайтын ойын ... ... ... ... ... шынықтырып, жүйріктікке, шапшаңдыққа,
батылдыққа тәрбиелейді, сондай – ақ ... жол ... ... ... ... ... білуге үйретеді.
Ұлт ойындарының келесі бір даму кезеңі XV ғасырлар, яғни ... ... ... ... ... ... ұлттық ойындар арқылы үстем
тап өз мүддесін идеялогиясын дәріптегісі келе, ... ... ... ... ... және ... даму ерекшеліктерін көрсететін
ойындар. Ондай ойындардың бірі – ... ... ... Енді бір ... ... жатқызады: “Ақ сүйек”, “ақшалшық”, “тиын салу”, “алты
бақан”, “арқан тартыс”, “белбеу тастау”, “шертпек”, “көрші”.
Қазақ халқының ... мен ... ... ... ... ... бірі – “Қасқұлақ”. Бұл ойын жігіттер мен ... ... ... яғни қой ... ойналады.
Келесі топқа спорттық ойындар. Олар: “Аударыспақ”, “бәйге”, “аң аулау”,
“жамбы ... ... ... ... жарыс”, “көкпар”, “қазақша күрес”, “күміс
алу”, “қыз қуу”, “сайыс”. Осы ойындардың ішіндегі ең бір ... ... ... Бұл ... ... ... ... атқа міну шеберлігін байқатады.
“Бесік жырынан” бастап барлық ұлт ... ... қай - ... ... бір ... ... ... аттандырады. Халық жырлары ата –
ананың балаға деген бірінші сенімі, тілек талабы. Бұның бәрі ... ... ... ... ... айтылады да, өміріне рухани азық
болатын өнегелі де, ілтипатты ... жас ... ... құя ... ... ... ... әрекетке, денесін шынықтыруға төселдіреді, сол
арқылы өмір күресіне еңбекке баулиды. Осының бәрі ... жан ... ... ... ... ... ... ұлттық ойындарының
бірі қыдыруды, ойлануды қажет ... ... ... Олар ... ойлау мен математикалық, философиялық ... ... ... ... ... «тоғызқұмалақ». «Тоғызқұмалақ»
ойынының фотосуреті мен ... ... ... бетіне алғаш түсірген
этнограф М. Понтусов 1906 жылы. Бұл ойын өте көне және кім ... ... Ол ... үш ордасының барлығына тегіс тараған деп жазды.
Ұлт ойындары ата-бабамыздан бізге жеткен ... мен ... баға ... ... аса қазынамыз. Сондықтан ... ... ... ... ... сай ұрпақ
тәрбиелеуге пайдасы орасан зор. Ойын баланың алдынан өмірдің есігін ашып,
оның творчестволық ... ... ... өміріне ұштаса береді.
В.А.Сухомлинскийдің сөзімен ... ... ... ... ... ... және болуыда мүмкін емес. Ойын ... ... ... ... ... ол ... ... рухани сезімі жасампаз түсінік алады. Ойын
дегеніміз ұшқын, білімге құмарлықпен еліктеудің аздап жанар оты. Міне ... ... кең ... ... ... жетелейтін, адамға қиялымен
қанат бітіретін осындай ғажайып ... ... ... ... ... ... демекпіз.
Қай халықтың болмасын ұлттық ойындарының белгілі бір мақсаты ... ... ... ... ... Сондықтан да
халық арасында қалыптасқан ойындар туралы сипаттамалық жинақтар, деректер
және құжаттар дұрыс зерттеу мен ... ... ... ұлт ойындарын туғызушы, оны сан-салалы өмір талқысынан өткізуші,
өзінің керегіне жаратушы ... оны ... ... ... ... ... ... ойындардың ел арасында тарауы, қоғамдағы ролі, болашақ ұрпақты
тәрбиелеудегі қажеттілігі, оның шығу тарихы ... ... ... де ... ... ... мәселеге байланысты зерттелген ғылыми еңбектерді біз хронологиялық
тәртіп бойынша бірнеше топқа бөліп қарастырдық:
1. ... ... ... жерін отарлау саясаты кезеңіндегі көшпенділер
туралы зерттеу ... ... ... ... Орта Азия және ... ... ... туралы жазылған ғылыми еңбектер.
3. Мектеп жасына дейінгі ... дене ... ... әдістерін
педагогикалық сипаттағы бағыт-бағдарлама тұрғысынан зерттелген жинақтар.
4. Егемендік алған Қазақстандағы аталған тақырыпқа қатысты ізденістері.
Қазақ ... ... ... ... ... жинаған орыс
ғалымдарының бірі И.С. Паллас өз ... ... ... ... бақылай келе ұлттық ойындарға сипаттама беріп, қазақ ... шығу мен ... ... ... ... мән беріп, оны ғылыми тұрғыдан зерттеу ХІХ ғасырдың ... ... ... Ең ... неміс ғалымы психолог К. Гросс бала
өміріндегі ойынның алатын ... ... жеке ... қалыптасу
сатысындағы ойын құдіретін ашты. Ғалым К. Гросстың зерттеу ... ... ойын ... адамның аса күрделі іс-әрекетінің ... және оған ... өсіп келе ... ... ... ... ... жетілуі үшін қажетті компоненттердің қатарына жататынын
дәлелдеу оған ... ... ... ... К. Гросс ойын бала-өмірінде
тұқым қуалаушылықтың негізінде пайда болатын, жас төл секілді, өздерінің
енесі арқылы берілетін ... ... ... өз ... орнықтыра отырып,
өмір сүруге әзірлену деп түсіндіреді ... ... А. ... 1829 жылы орыс ... ... ... ... теңізінің бойына, Орал мен Алтай және Орынбор, Семей, ... ... ... көшпелі қазақ ауылдарының өмірімен танысып,
олардың күнделікті тіршілігін, ... ... ... ... елінің
жолаушы қонаққа көрсететін құрметімен бірге ұлттық ерекшеліктері күрестері
мен ат жарыстары халықтың өзіндік ... ... сырт ... - ... ... даласында тұңғыш география қоғамы бөлімшесін ашушылардың ... орыс ... ... ... А.И. Левшиннің қазақтар туралы 1832
жылы жазған ең көлемді монографиясы: «Описание киргиз-казачьи или ... орд и ... деп ... Осы ... ... ... Қазақ
даласына географиялық сипаттама берілген, екінші бөлімі қазақтардың
тарихына, үшінші ... ... ... мен ... ... ... ... ұлттық спорт түрлеріне: ат жарыс, теңге ... қуу, ... ... ... ... балаларының жастайынан ерінбей
қимыл-әрекет дағдысын қалыптастыруға ... ... ... ... ... ... балаларды атқа шабуға, садақ ... ... ... ... дене ... ... көңіл
бөлетінін атап өтеді. Қазақ халқының ... ... ... ... ... ... деп ... «Халықтың өмірі үнемі мал бағумен, табиғатпен,
таза ауада тіршілік етумен өмір ... ... дене ... зор, күшті
болып өсуіне себепкер болған. Сондықтан да олар ... ... ... ... бас ауруы дегендер сирек кездеседі. Олардың көзі қырағы болып
келеді. Алыстағы көрінген ... ... ... дәл ... Атқа
мініп жүруді балалары жастайынан үйренген. Олар үшін атқа ... ... бір түрі ... ... ... ... әдет-ғұрпын, ойын-сауықтарын, ұлттық ойындарын зерттеуде
ғалым Е. Букиннің еңбегі ерекше. Е. Букин - дене ... пән ... ... ... ... алғашқы ізденуші. Зерттеуші өзінің
«Физическое и ... ... у ... атты ... алғаш рет
«гимнастика» деген терминге ғылыми түсініктеме берген. «Гимнастика-адам
ағзасына жан-жақты әсер ... оның ... ... ... үйлесімді дамуына көмектесетін, арнайы іріктелген ... деп ... ... ұлттық ойындарына мән беріп, оны жинақтап, топтап жарыққа
шығарған орыс ғалымы А. ... ... ... ... ... ... ... тарихта алғаш рет қазақтың ұлттық ойындарын үш топқа бөліп
қарастырады: 1-ші кішкентай балалар ойыны, 2-ші ересек ... ... ... ... ... ұлттық ойындарды топтап, жинаушы ғана емес, оның ... ... ... ... ... ... ... автор
ұлтымыздың ойындарын классификациялап қана қоймай, әр жас коэффициентіне
қарай ажыратып көрсетеді. Мысалы: 1-ші 1 жастан 7 ... ... ... 2-ші жеті жастан он бес жас аралығындағы жасөспірімдерге арналған
қимыл-қозғалыс ойындары, 3-ші он ... ... ... ... ... ... 3 тен 5-ке дейінгі балалар ойынын жас баланың обьективті
түрде материалдық әлемге қатысын ... ойын ... ... ... көк сиыр, соқыр теке, түйе-түйе, жоғалған бөрік секілді ойындармен
келтірсе, жасөспірімдер үшін тақия телпек, ... ағаш тағы да ... ... ойын ... бір жинаса, жігіттер ойнайтын ойындарды
тағы да үш топқа топтап былай анықтайды: бірінші қазақ ... ... ... ... «Хан ... ма», «Кім ... жеке дара ... қимыл-қозғалысты көрсететін: «Ақсүйек», «Көрші», «Арқантартыс», т.б.
ойындары. Үшінші ойын түрлеріне спорттық ... ... ... ... жарыс», «Қыз қуу», «Бәйге» тағы да басқалары келтірілген [34].
А. Диваевтың бұл ... ... ... халық арасында
қалыптасқан ұлттық ойындары ... ... рет ... классификациялық
бөлініс жасалып, дәлелді таразыланып, талданған іргелі еңбек ... ... ... топтағы ойын түріне рулық ... ... ... ... ... ... ... дәстүрлі ойындарға қимыл-
қозғалыс ойындарын, үшінші топқа-спорттық ойын түрлерін жатқызады. Ізденуші
этнографтың дәлелдеуінше ... ... ... ... ... ... қатар, денсаулығын шыңдауда тездетуші үрдіс әрекетін
атқарады [35].
А. ... бұл ... ... «Как киргизы развлекають ... ... ... ... балаларының «бес саусақ» ойыны, саусақ
атаулары - оның діни сенімділік, ... және ... пен ... ... байланысы жақсы суреттелген. Мысалы: «баланың бас бармағын
көтеріп малды барымталаймыз, ортан бармақты көтеріп оған пайғамбарымыз ... деп көк ... ... ... ... ... ... Аталған
мақалада кішкене нәрестенің ... ... ... бұл ... ... ... өмірінің күрмеуі мал мен
құдайшылдықты бала санасына күнделікті ... ... ... ... ... іске ... баланы тәрбиелеп, шынықтыруды үлкен
даналық философиялық мағына ... ... ... қазақтың балаларды жас ерекшеліктеріне қарай жіктеп, бір жастан
жеті жасқа дейінгілерді нәресте, жетіден он беске дейінгілерді ... ... ... ... ... деп ... келтіріп, адамның жас
ерекшеліктеріне ... ... ойын ... ... беріп, талдау
жасаған. А. Диваев еуропалық фабрикада ... ... ... ... ... ... қуыршақтар мен саз балшықтан жасайтын ат
пен түйе, қой сияқты ... ... сөз ете ... ... қиялдау қабілетін дамытудағы шығармашылық мәнін ашып көрсетеді. Ол
өзінің қазақ балаларын ... ... ... мақаласында қазақтың
бауырмалдығын, балажандылығын сипаттай келіп, ... ... ... ... ... және ойынның күнделікті тіршілікпен байланысты болуына жете
мән ... ... Ә. ... Г.П. ... ... ... қазақ ойындарының мазмұны Орал-Алтай халықтарының ойындарымен үндес
келетіндігін де сөз ... ... ... 2-ші ... ... ... ... ойындары орыстар
арасында беделге ие бола бастады. Оның басты себебі қазақ ... ... ... генезисінің бір бағыты ... ... ... - сол ... ірі ... алыс-берістерінің
орталықтары: Қоянды, Қарқаралы, Бөкейдегі хан ордасы жанындағы ... да ... ... және қалалық халықтың жылына екі рет ... ... өз ... ... ... орыс ... қазақ
малшылары арасындағы сауда қатынасын дамытып қоймай мәдени өмір ... ... ... оның ... ... ... негізгі аренасына айналды.
Бұл жерде белгілі ақын-жыраулар айтысып, ұлттық халық ... ... ... өткізілді [38].
Қазақ халқының этнографиясы мен ауызекі шығармаларын жинап, зерттеп аса
құнды еңбек ... В.В. ... ... қыз ... ... бесікке салу,
атқа мінгізу, сүндетке отырғызу сияқты салт-дәстүрлерінің шығу тарихына,
баланы ... ... ... ... ... Ол баланы
еңбекке, кәсіпке ... ... ... маңызын, қазақ әйелдерінің
еңбексүйгіштік қасиеттеріне, қолөнер шеберлігі мен ... ... жылы И. ... ... игр и ... занятий для детей ... -СПб, ... ... ... баланың жас ерекшелігін
ескере отырып ... ... ... ... түрде халық ойындарына
сипаттама жасалған [40].
Келесі қазақтардың ... ... ... ... ... ... ... «О рождении и воспитании детей киргизов, о правилах и
власти родителей» еңбегін атауға болады [41].
Бұл ізденісінде автор көшпенді ... өмір сүру ... ... ... ... өсу ... ... ойын мен қимыл-қозғалыс
әрекетінің алатын орны мен бала денсаулығы мен дене мүшесінің қалыптасып
дамуындағы ... ... ... ... ашады. Мысалы:
Орыс офицері Ф.С. Ефремовтың жазған «Девятилетнее ... бір ... ... ... ... мен ... туралы
сипаттаған [42].
Қазақтың белгілі ғалым ағартушылары А. Құнанбаев, Ш. Уәлиханов, Ы.
Алтынсарин халық ... ... ... ... ... ... бағалап, өткен ұрпақтың дәстүрі мен салтын құрметтеп, адамдардың ойы
мен іс-әрекетін танып түсінуде жастардың эстетикалық, ... ... ... ... ... ... ... бағалады [43].
Ш. Уәлиханов халықтың салт-дәстүрлері мен діні, наным-сенімдерін
зерттей ... ... ... ... ... ... қарақалпақтардың
өмір сүру әдісімен байланысты қарастырып, олардың бір-біріне тигізетін игі
әсерін жан-жақты сөз еткен.
Қай халықтың болмасын, ... ... ғана тән ... ... ... мен мәдени тұрмыс-тіршілігі аралас елдердің
бір-біріне тигізер әсерінің ... ... ... зерттеуші Иш-
Мухамед ұлттық ойындарды сол елдің өмір сүру салтымен байланыстырады [44].
Ұлттық ойындар халық ... ... ... күрмеу жалғасы.
Ежелден дәстүрлі ойындарда халықтың өмір сүру ... ... ... ... батырлық-батылдық туралы түсінігі, адалдыққа,
күштілікке ұмтылуы, шыдамдылық рухын қайраттауға мән ... ... ... ... бойы ... ... ... мүдделер
жеке адамның әлеуметтік белсенділігіне ғана емес, ұлттық құндылықтар болып
табылатын жеке адам ... ... ... көлемінің кейбір
элементтеріне де байланысты. Ұлттық ... ... ... ... ... мен ... ... жатады, оның ұлттық құндылықтың бөлшегі екендігін
дәлелдеген.
Кеңес дәуіріне дейінгі қазақ ... ... мен ... ... ... ... мен зерттеуші ғалымдар өз ... ... ... ... ... ... үшін ... спорты
мен спорттық ойындардың халық үшін маңызы, тойлар мен үлкен ас берудегі
халықтық ойындардың әлеуметтік мәні ... ... ... бала ... бір құралы деп қарастырған және оны
логикалық тұрғыдан ... ... ... ... Г.А. ... ... ... әдісін іздестіру барысында Г.А. Покровский
бірден-бір тиімді әдіс деп ... ... жете мән ... оны ... ... әрі ... таңдаулы тәрбие құралы деп білді. Дәстүрлі
халық ойындары бала ... ... ... ... ... оны айқындай түсетінін көрсетті. Г.А. ... ... ... ... ... ұлттық ойындарын ... ... ... жинақтарына кіргізіп, ол туралы өз ойын ... Г.А. ... ... ... ... ... ... кіргізіп,
оның әлеуметтік-тәрбиелік, білімдік жағынан өзіне тән ... ... Г.А. ... ... ... ... ... ойындарын халық
мәдениетінің бір бөлшегі ретінде алып қараған [46].
ХХ-ғасырдың басында өмір сүрген ... М. ... ... ... мынадай классификация жасады: 1. -жалпы ойындар, 2. -қарсыласу
мен күресу сипатындағы ойындар, 3. ... ... ... 4. ... ... 5. ... ... 6. -ат үстіндегі ойындар, 7.
-аттракциондық-көрініс ойындары. Келесі бір айта ... ... ... ... Комиссарлар Кеңесінің 1943 жылғы шешіміне сәйкес 1949 жылы ... ... ... ... ... видов спорта» еңбегі
аталған автор кітабының толықтырылып, өңделеген түрі.
Ғылымда М. Гуннер қазақтың ұлттық ... ... ... ... ... рет ... қараған автор ретінде танылады. Қазақ
ойындарын осылайша ... ... ... ... ... ұлттық ойындарды
оқу үрдісінде пайдалануға ұсыныс жасайды [47].
ХХ-ғасырдың алғашқы ширегінде итальян педагогі Д.А. ... ... үшін ... қажеттілік екендігін дәлелдеді. Д.А. Колоццо ойынның
қоғамдық дамудағы мәнін, әлеуметтік ортадағы тәрбие беру ... ... ... ... «Тоғыз құмалақ» ойынының суреті мен ойнау ... ... ... ... ... Н. ... өз еңбегінде «бұл ойын өте көне
және кім ойлап тапқаны белгісіз. Ол қазақтың үш ордасының ... ... деп ... ... ғасырдың басында көшпелі халықтар: қазақ, өзбек, қырғыз, түркмен,
қалмақ тағы да басқа отар елдер туралы этнографиялық ... ... ... ... мәдениетінің тармағы халық ойындарын жинап зерттеуді
Түркістан генерал-губернаторы арнайы чиновниктер мен ... ... ... 520-шы томында жарық көрген Закаспий облысында
түркмен ... ... ... ... ... ... ойындар түрлері,
оның ойналу тәртібі және мақсаты баяндалған [50].
Лябейка деген автордың «Туркменія и туркмены» ... ... ... ... ... ... . Бұл ... біздің мән берген
мәселеміз: түркмен халқының ұлттық күрес ойынындағы қолданылатын ереженің
қазақ халқының күрес ... ... көп ... бар ... ... ... А ... «Игры сартовских детей» мақаласында
негізгі арқауы Ферғана және Сырдария аймақтарын ... ... ... ойындарының бірнеше түрлерін ажыратып, топқа бөліп, нақты ... ... ... ... Ферғана балаларының күнделікті ойнайтын
ертеден келе жатқан дәстүрлі «Чимчукь тушты бошимга» ойыны Ташкенттегі сарт
балаларына ... емес ... ... осы ... ... ... қойылған
200 бала бұл ойын туралы ештеңе ... ... [52]. Бұл ... де ... асық ... ... ... қайталайды.
Бұдан басқа М. Гавриловтың авторлығымен жазылған «Перепелиный спорть у
Ташкентских сартов» ... ... ... 3 ... ойын ... ... жыл мезгілінің белгілі уақытында «Құстар ойыны» /тауық,
қаз тағы да басқалармен/ ... ... мен ойын ... ... [53]. ... өркендеуі адамның даму эволюциясында үлкен
өзгерістерді алып ... ... ұлт ... ... ... өзіндік бейнесі
мен әдет-ғұрпы, мәдениеті мен діні ... ... ... деп тұжырымдаған В.В. Гориневский ... ... ... ... деп ... «Әр халық өзінің ұлттық ойынын дүниеге ... ... ... ... ... ерекше өз ойыны бар»
[54].
Орыс халқының ұлы педагогі К.Д. ... ... ... білім ең
алдымен ойын арқылы іске асатынын нақтылап, оған ... мән ... ... ... ... ... ... дәлелдеді.
К.Д. Ушинский ойынның әлеуметтік-педагогикалық негіздерін көре білді.
Өзінің ... ... келе ... былай деді: «Ойынның бала қабілетін
дамытуға үлкен әсері бар, олай болса ойын ... ... ... өз
ықпалын тигізеді» [55]. Бұдан басқа К.Д. ... ... ... мен ... және тәрбие мен оқыту әдістеріне тоқтала келе ойын
былай сабақтайды: «Халықтың бала тәрбиесі сол ... сан ... ... ... ... ... ... жақсы-жаман
дәстүрінен іздестіру керек» [56].
Кеңес дәуірі жылдарында қазақтың ұлттық дәстүрлі халық ойындары ... ... ... ... ... ... ... тобы тақырып төңірегінде біраз жұмыстанып, соның қорытындысы ... ... ... ... ... болып табылады. Тоталитаризм кезеңінде
дәстүрлі ұлттық ойындарды зерттеген авторлар ... М. ... ... М. ... Ә. ... тағы да ... ... атауға
болады.
Аталған ғалымдардың ішінде М. Тәнекеевтің қазақтың ұлттық және ... ... ... көп. ... көбі ... ... дене ... тарихына арналған, ол дене тәрбиесінің ... ... бір ... ... дәлелдеп негізін қалады.
М. Тәнекеевтің авторлығымен шыққан алғашқы туынды еңбек: «Казахские
национальные виды спорта и ... [57]. Бұл ... ... ... ... ереже-тәртіптерін таразылап, халық ойынының қажетті
жақтарын ашып, сонымен қатар басқа да ... ... ... ... тоқталып, анықтама беріп жіктеп, құнды архив деректеріне сүйене
отырып ғылыми жаңаша пікірлер айтады. ... М. ... ... ... ... ойындар мен спорттық ойындарды екі үлкен топқа бөлген. Оның
біріншісі: қазақтың ... ... ... ойын ... екіншісі: ат
үстінде жүріп ойналатын спорттық ұлттық ойын түрлері. М. Тәнекеев қазақтың
ұлттық ойындарын ең көп ... ... оны ... ... ... қатарындағы ізденуші. Ғалым бұрыннан белгілі, бірақ оған дейін
дұрыс маңызына жеткізе ешкім мән ... ... аты шулы ... ... ... жарыс», «қыз қуу», «көкпар», «күміс ... ... ... ату», тағы да басқа ойындарды таразылаған. Бұл жұмыстың
құндылығын арттырып тұрған бір ... ... ... ойындарындағы қимыл-
қозғалыс белсенділігінің халық медицинасымен байланысы жақсы ашылып
көрсетілген.
М. Тәнекеевтің ... ... ... тақырыбы да біздің
қарастырып отырған сұрағымыз төңірегінде «Қазақстанның Ресейге ... ұлы ... ... ... аралықтағы қазақтың ұлттық спорт
және ойын түрлерінің дамуы». Ғалымның бұл ғылыми еңбегіндегі зерттеу негізі-
Қазақстандағы Қазан төңкерісіне ... ... дене ... мәдениетінің
дамуын талдай отырып, дене мәдениеті мен спорттың ... ... ... ойнайтын және ақсүйектік ойындар деп көрсетіп, оны ... ... яғни ... ... қарастырады. Сонымен бірге ғалым
зерттеуінде әскери қолданбалы ... бар ... ... ойын ... отаршыл Ресей патшалық өкіметінің саяси ... ... ... ... дене ... институтында ұлттық спорт және халық ойын
түрлері бойынша арнайы курс ұйымдастыруға байланысты ... ... М. ... аталған еңбегі таптық-формациялық идеологиялық
көзқарас ... сол ... сай ... ... ... ... ... жоймаған, ғылыми еңбек болып табылады [58].
М. Тәнекеевтің басшылығымен ... ... да ... ... ... жазылды.
Кеңестік кезеңдегі ұлттық ойындардың ... мен ... ... ... Б. ... ... ... ойындары»
еңбегінде дәстүрлі қазақ ойындарын бірнеше топқа бөліп, ойын шарттарын
жазып, жастар үшін ... ... ... ойын ... ... ... ойындарын үлкен екі топқа бөліп классификация жасаған. ... ... ... ... ... ұлттық ойындар, екіншісі
жастар ойыны және қозғалмалы ойындар. Алғашқы топтағы ... ... ... ... ... бірінші, қарапайым халықтың еңбек үрдісімен
байланысты мерекелік ойындар, мысалы, «ақ боран», ... ... ... ... ... ... топтамадағы ойындарды дәстүрлі
халық ойындары деп атап, олардың қатарына : ... ... ... ... ... ... алу», «қыз қуу», «көкпар тарту», «жорға ... ... ... ... ... жерге байланысты әдет-ғұрып,
дәстүрімен ұштасқан ұлттық ойындары деп ... ... ... ... ... ... тобын тағыда бірнеше топтамаға бөлген. Олар: бір жасқа
дейінгі балалар ойыны, бесік жыры ... ... ... ... ... ... санау», «тұсау кесер», «шылдыр-шылдыр», тағы
да басқа ойындар, келесі баланы өмірге бейімдейтін, әр ... ... ... байланысты ұлттық ойындар: «қой бағу», ... ... ... ... ... топтамадағы ұлттық ойындар ... ... ... ... деп ... оған: «алшы», «омқа»,
«хан», «кетсең бір», «бес тас» ... ... Әрі ... ... жан-жануарларға еліктеп ойналатын ұлттық ойындар деп ... ... ... ... ... «қара қыз», «көк сиыр», «түйе-
түйе» ойындарын келтірген. Белгілі бір ... ... ... ойын ... ... ... ... деген топтамаға: «шалма», «түйілген шыт»,
«арынды арқан», «шүлдік», «қазан» ойындары іріктелген. Ал ойын ... ... ... ... ... ... ... «мәлке
тотай», «ұшты-ұшты», «бұғынай», «айгөлек» ойындары енгізілген. ... ... ... «ақ ... «ақ ... «шыт тастау»,
«көрші», «қыз бөрі» ұсынылған. Біздің ... ... ... ... ұлттық ойындар топтамасы нақты белгілі бір
ерекшелігіне сай бөлінбеген, себебі ... ... ... ... ... әр түрлі ойыншықтармен ойналатын ұлттық ойындармен табиғат
кеңістігінде ойналатын ... ... ... ... ... қасы.
Сондықтанда екі үлкен топтағы, көптеген топтамаларды біріктіріп жіберген
жағдайда да бұл жұмыс өз ... ... ... еді деп ... ... бұл ... ... кезеңдегі қазақтың ұлттық ойындарын
классификациялап, жүйелеуде қорықпай өз пікірін айтып, ... ... ... ... үлкен еңбек болып табылады. Аталған автор
қаламынан халықтың ... мен ... ... ... байланыс
және ойындардың ертеңгі болашаққа керектігін ... ... да ... ... келді [59].
Е. Сағындықовтың ғылыми монографиясы «Ұлттық ойындарды оқу ... ... деп ... ... еңбекте қазақ мектептеріндегі 1-4
сыныптардағы қазақ ... ... ... классификацияларға топтап, оны
сабақта және сабақтан тыс тәрбие жұмыстарында қолдану әдістері ... ... ... ... ... оқу үрдісінде пайдалану
қажеттілігі негізделеді [60].
Ә. Бүркітбаевтың авторлығымен 1985 жылы жазылған «Спорттық ... ... және оның ... ... ... ұлт ... ... мен ұлттық
спорт ойындарының балалардың күнделікті ... ... ... ... және ат спорты мен ұлттық ... ... ... ... ... ... ... спорт түрлері» ат спортына
қатысты бейгеден ... ... ... ... ... ату, аламан
бәйге.қазақша күреске тағы басқа спорт түрлеріне арналған [62].
Орыс педагогі дене тәрбиесі теориясының негізін салушы П.Ф. ... ... ... ... деп ... ... ... жаттығу, ол өз
кезегінде баланы ... ... ... ... [63].
В.Ф. Афанасьевтің авторлығымен шыққан «Этнопедагогика нерусских народов
Сибири и ... ... ... балалар ұлттық тәлім-тәрбиенің
обьектісі ретінде көрсетілген. Ізденуші балаларды отбасында ... ... аз ... ... ұлттық дәстүрлерін жинақтап,
таразылайды [64].
Ғалым Т.И. ... ... ... ... ... жас ... ... жоспарлы бір жүйелі сипатта өткізу, оны
минуттық ... ... 1,5 ... ... ... ... жаттығу
элементі 3-6 минуттан басталса, 5-6 жастағылар үшін 30-45 минутқа ... ... ... ... демалыс рационы болған ... ... ... ... ... ашқан [65].
Осы автордың 1976 жылы Қазан университетінің баспасынан шыққан
«Воспитание ... в ... ... бірнеше автордың балалар ойыны туралы
ғылыми мақалалары жарияланған, ондағы ғалымдардың ... ... ... және дене ... дамуында ойын тәуелсіз фактор болып
табылуымен қатар, мектеп жасына дейінгі адам ... ... ... немесе ойын
жылдарындағы жас» деп екшеленеді деп дәлелдейді [66].
Бала өміріндегі ұлттық ... және ... ... ... ... ... үлкен адамның тұрмыстық күйімен, еңбек түрімен,
мазмұнымен салыстырылса онда қоғамдағы ... бір тұсы ... ... ... байқаймыз.
Жалпы психология мен педагогика ғылымдарының теориялық тұжырымдамасы
ойынды баланың дербес ... ... ... ... ... өзін тануының, өзінің көп ... ... ... ... бір ... деп қарайды. Ғалым А.П. Усова еңбегінде ойынның мәнін
баланың ... ... ... ... ... ... белсенді
әрекет етуге жол ашушы ретінде түсіндіреді. Автордың ойынша: ... ... ... Өз ... әлі ештеңе тындырып жарытпайтын жан. Қам-
қарекетсіз өмір ... ... кете ... ал ойын үстінде ол бейнебір
ересек адам тәрізді, өз күшін сынап көреді» [67].
И.Ю. Давыдов ойын мен ... және ... ... ғана сүйеніп
мектепке дейінгі балалық кезді заттар жөніндегі жекелеген нақты түсініктер
жинақтау кезеңі деп түсіну ... деп ... Бұл ... дене ... ойын ... дамуында, жалпы түсінік пен ұғымның қалыптасуында, маңызды
ойлау ... ... ... ... ... организм
деп тұжырымдайды [68].
Д.В. Хухлаеваның пікірінше дене шынықтыру жаттығуларын ойынмен
ұштастырған ... ... ... ... ... қалыптасуы
айқын сезіледі, сондықтанда дене шынықтыру күнделікті қажеттілік ... ... ... тез қимыл-қарекеттің символы болып
табылады [69].
Кеңес дәуіріндегі жазылған келесі ... ... ... Л.И. Михайлова, А.И. Быкова, В.Г. Компаниец, В.А. Шашкина, Г.В.
Шалыгина [70].
М.М. Конторович, Л.И. Михайлованың ... ... ... ... ... қыс айларында ойналатын ойындар, топ болып ойнайтын
ойындар, жеке бір ... ... ... ... қимыл-қозғалыс
ойындарының әдістемелік нұсқаулығы берілген. Ойын ... мен ... ... ... ... классификация жасап, бірнеше халық ... ... ... ... ішінде далада ойнайтын қозғалмалы ойындар:
қояндар /3 жасарларға/, аңшымен ит және қояндар /4 жастағылар үшін/, ... ... /5 ... ... тағы да басқаларын зерттеп, қолданысқа
түсірген [71].
Мектеп жасына дейінгі баланың денсаулығын дене шынықтыру ... ... көп ... ... ... ... келесі бір ғалымы О.Г.
Аракельян. Ол ... ... ... ... ... ... дене ... мен спорттық жаттығулардың тигізер ықпалының
деңгейін зерттеп, баланың дене күшін ... ... ... жетілдіру
жолдарын көрсетеді [72].
Барлық дене тәрбиесі жаттығулары, ойындар бала денсаулығын нығайтуға
арналуы тиіс. Осыған орай ... ... ... ... ... ғалым Пиаже болып табылады. Пиаже интеллекттің функционалдық екі
модусы аккомодация мен ассимиляцияны ала отырып ... даму ... мен ойын ... қажеттілік деп дәлелдеді. Пиаже имитацияны
аккомодация үрдісімен ... ойын оның ... ... нақтырақ айтқанда ойын интеллектінің даму үрдісінде арнайы ... ... деп ... [73]. ... үш ... ... ... символ
және ережені бөліп алып қарайды. Барлық үш ... ... үш ойын ... мен дағдыны талап ететін ойындар, символдарға бағынатын ойындар
және арнайы ережелермен ойналатын ойындар деп ... ... ... З.М. ... Е.О. ... ... ... игры для детей младшего дошкольного возраста» -М., 1991
еңбегі көп ... ... ... негізінде жазылған
ізденіс. Бұл зерттеулерінде авторлар 3-4 ... ... ... дене ... ... ойын түрлерін ұсынады. З.М. Богуславская
мен Е.О. Смирнова дамыту ойындарының ... ... ... ... ... Аталған авторлардың дәлелдеуінше: «баланың ой-өрісінің жан-
жақты дамуына ойын элементтерін дене шынықтыру ... ... ... ... ... сәтте ойлану ойындарына өтіп оқу-тәрбиелік үрдіс
жалғастығын тұрақты ... ... ... ол өз ... береді»
деген пікір айтқан [75].
Еліміздің егемендік алуы Қазақстандағы дене шынықтыру, ұлттық ойындар
мәселесіне басқаша сын көзбен қарауды ... ... Осы ... ... жылдары
біздің қарастырып отырған ... ... орай ... ... жарық көрді.
1995 жылы зерттеуші Т. Иманбековтың ... ... ... ... ... ... ... атты канд. диссертациясы
қорғалды. Автор бұл ... ... және ... топ ... ... ойындардың педагогикалық негіздері, қазақтың ұлттық
ойындарының тәрбиелік мәні және мазмұндары, балабақшалардағы ересек ... топ ... ... ... ... ойындарды
пайдаланудың әдістемелері, қазақтың ... ... ... ... ... ... ... сай мектепке дейінгі тәрбиені жетілдіріп, жалпы, үйлесімді
дамуын қамтамасыз ету үшін қазақтың ұлттық ойындарын нысаналы пайдаланудың
ғылыми-теориялық ... ... ... жылы ... ғалым Ж.К. Оңалбеков «Дене тәрбиесі мен спорттың
жеке адамдар арасындағы ұлттық ... ... ... атты
кандидаттық диссертациясында Кеңес дәуіріне дейінгі түрлі ұлттық ортадағы
дене тәрбиесінің әлеуметтік ... ... ... ... ... тарихи түп тамыры, дене шынықтырудың руаралық және тайпааралық
қатынастардағы ролі, ... және ... ... дене
тәрбиесі мен спорттың ... ... жеке ... ұлттық
қатынастарының дамуындағы дене тәрбиесі мен спорттың әлеуметтік ролі
мәселелері ... ... ... және дене ... қалыптасқан
орта жағдайында жеке адамдардың өзара қатынастарына әсер ететін обьективті
және субьективті факторлары зерттеліп, көпұлтты дене ... және ... ... ... ... ... ... жағдайды көрсету және жеке адамдар қатынастары
мәдениетін тәрбиелеу ... ... ... ... анықталған [77].
Қазақ ғалымдарының ішінде дене шынықтыру пәні бойынша ... /1-4 ... әр ... ... оқулық, оқыту әдістемесін
жазған ғалым М.Т. Тұрыскелдина. Бұл ... ... ... пәні ... бірінші, денешынықтыру сабақтары оқытылып, екінші,
сауықтыру жұмыстары таныстырылады. ... ... ... дене ... теориялық мазмұны мен дене жаттығуларының орындалу әдістерін
оқулықта ашып көрсеткен. Ал ... оқу ... дене ... іс ... ... ... жолдары қарастырылған. М.Т. Тұрыскелдина
бұл еңбектерінде бастауыш сыныптың сабақ жоспарларына сай оқушыларға дене
шынықтыруға қажетті негізгі ... мен ... ... ... атлетика, қимыл-қозғалыстар, спорт ойындарын меңгерту мақсатын
көздеген. Ғалым дене ... ... ... ... ... сабақтар, жеңіл атлетика бойынша өткізілетін жаттығулар,
ойындар бойынша өткізілетін ... ... ... ... сабақтар, үй тапсырмасының ерекшеліктері мен пайдасы, ... деп ... дене ... ... ... ... ... тоқталып, әр сабақтың мақсатын, керекті ... ... ... ... ... басқа М.Т. Тұрыскелдинаның орыс
тілінде жарық көрген бастауыш сынып оқушыларына ... ... - ... ... ... бірнеше қимыл-қозғалыс
ойындар жинағы ережесімен, ... ... ... ... ... ... қоса, ойынның педагогикалық
маңызымен арнайы көрсетілген. Ғалым М.Т. Тұрыскелдинаның ... ... ... 6 ... ... дене ... деп аталады. Бұл ғылыми еңбекте 6 жастағы балаларға дене ... ... бала ... ... ... дене ... ашылып, дене тәрбиесі пәнінің қоғамдағы алған орны айқындалады [78].
Е. Мұхиддиновтың ... ... ... игр в ... учащихся» атты кандидаттық диссертациясында қазақтың ... ... ... ... ... байланысты
қарастырылады. Автор өз ... дене ... ... ... ... ... ... практикалық жағымен біртұтас алып
қарайды [79].
Келесі ізденушілер А. Құралбекұлы, С. ... ... ... ... ... атты ... ... білім
беретін қазақ мектептерінің дене шынықтыру жүйесінде ... ... оның ... ... ... мен ұлттық ойындарды тиімді
пайдаланудың ғылыми тоериялық-әдістемелік ... ... ... ... ... Төленованың «Балабақшадағы аралас топ балаларын ұлттық ойындар
арқылы адамгершілікке тәрбиелеу» ... ... ... ... ... орай ... дейінгі
жастағы балаларды тәрбиелеуді жетілдіріп, қазақ ... ... ... ... тәрбиелеудің ғылыми-теориялық негіздері айқындалып,
қазақтың ұлттық ойындарының түрлері мазмұнына қарай топтастырылып, ... ... ... ... ... ... ... ойындар арқылы балаларды адамгершілікке тәрбиелеудің
тиімді жолдары, әдістемесі жасалып, аралас ... ... ... ... адамгершілік тәрбиесінің мазмұны мен әдістемесі жасалған [81].
А.К. ... ... ... ойындары-бастауыш сынып оқушыларын
тәрбиелеу құралы» атты ғылыми ... орыс ... ... ... ... ... ... құралы ретінде қазақ
ұлттық ойындарын пайдаланудың теориялық-әдістемелік негіздері жасалған.
Қазақ ... ... ... ... олардың тәрбиелік
мүмкіндіктері айқындалып, ұлттық ойындардың педогогикалық бағыттары білім
беру, баланы ... ... ... ... бастауыш сынып
оқушыларының тәрбие үрдісінде халық ойындарын ... ... ... ... ... мектеп оқушыларына дене тәрбиесін беруде
халықтық педагогика элементтерін пайдалану» атты ... ... ... ... ... мектеп тәжірибесін жетілдіріп, баланың жан-жақты дамуын қамтамасыз
ету үшін халықтық педагогика элементтерін дұрыс ... ... ... ... ... мектепте дене тәрбиесінің жүйесін
жақсартуға негізделген «Дене саламаттылығы» ... ... ... ... дене ... ... мазмұнын
анықтауда теориялық түсініктер берілген [83].
Т.Ш. Қуанышовтың «Болашақ дене тәрбиесі ... ... ... ... даярлау» атты кандидаттық диссертациясында болашақ дене
тәрбиесі мұғалімдерін оқу сабақтарын қазақтың ... ... ... жүргізуге даярлаудың педагогикалық және практикалық мәселелері
қаралып, болашақ мұғалімдердің оқу ... ... ... ... ... ... және оны ... нақты
көрсеткіштерімен таразыланады [84].
Б.М. Досқараевтың «Қазақстан аймағында көне дәуірден феодалдық ... ... ... ... ... дейінгі аралықтағы дене
тәрбиесі»атты кандидаттық диссертациясында Қазақстанның географиялық аймағы
бойынша алғашқы қауымдық ... ... ... ... мемлекеттің
қалыптасуына дейінгі аралықтағы дене тәрбиесінің тарихи мәні ... ... ... ... дене ... дене ... пайдаланудың кейбір ерекше ... және ... ... сипатта дәлелденген [85].
Қазақтың ойын-сауықтарына зер салған ғалым Н. Мыңжан ... ... ... ... ... былай дейді - «Халық тұрмысындағы ойын-
сауықтар да өзіндік өзгешелігімен парықталған ұлттық ... ... ... ... Ол да ойды ... ... ашуға қызмет етеді. Ендеше ұлт
тұлғасын, сипатын ... да осы ... ойын ... жан-жақты қолдауға
байланысты», деп тұжырым жасайды [86].
1994 жылы қазақ ғалымдары С. ... М. ... М. ... ... ... ... ... атты оқу құралында той
ойындары деген атпен бірнеше ойын ... ... ... ... ... ... ... «Мектепке дейінгі балалардың
анатомиясы физиологиясы және ... ... ... ағзасының жасына
сай құрылысын, қызмет ерекшеліктерін, өсу және даму ... ... ... ... ... қарастырып, бала денсаулығын сақтау үшін
қажетті қолайлы жағдайларды ұсынады [88].
Педагогика ғылымдарының кандидаты С.М. Төрениязованың ... ... ... ... ... ... ... рухының өскелең ұрпақ
үшін маңызын анықтау барысы туралы пікірін ғалым былай деп ... ... ... үшін төрт ... ... жердің, туған
елдің, қоршаған табиғаттың маңызының ерекше екенін ... ... ... ... сияқты қоғамға пайдалы іс-шараларды іске асыруға дағдыланды.
Сол арқылы балалардың бойында ата ... мен ... өз ... ... ... өнерін сүю, оны қастерлеп құрметтеу сезімдері оянды. Ал ол
балаларды елін-жерін ... ... ... ... етіп ... жол
ашты» [89].
Қазақтың белгілі педагог ғалымы С. ... ... ... теориялық негіздері мен тарихы» еңбегі болашақ ұрпақты
имандылық, қарапайымдылық, әдептілік, ... ... ... асыл
қасиеттерге тәрбиелеудің сан ғасырлық қалыптасқан халықтық дәстүрі
негізінде көне ... ... ... ... ... ... ... ұлттық сипатын, қазақ этнопедагогикасының туып
қалыптасу тарихын зерттеген. Ғалым педагог С. ... өз ... ... ... мен ... интернационалдық байланысы ұлттық психикаға
игі әсерін тигізетінін көрсетіп, нәтижесінде бірнеше ... ... ... ... ... ... туғызады деген
пікір айтады. Автордың ұлттық ойындардағы ... ... ... ... ... ... дәуірде ұлттық қарым-қатынастың
күшеюімен байланысты қазақтың ат ... ... ... ... ... алу,
қыз қуу ойындарына интернационалдық сипат берілді де бұл ойындар ... ... ... ортақ интернационалдық ойын түрлері болып кетті» деп ой
түйеді [90].
Ұлт ойындарында, оның ... Орта Азия мен ... ... ... ... бойынша қыз балалар мен ұл балалардың
тұрмыстық ойындарына мән беріп, көңіл ... ... ... ... деп ... ... көп болып ойнайтын, әсіресе той ... ... ... ... ... халық арасында үлкен сұранысқа ие болған.
Халық ойындарын классификацияға ... ... ... және ... ... ... ... өзбек, тәжік ұлттық ойындары) бір
байқағанымыз көп ... ... ... ... бәйге, оның ат жарыс,
дөнен, құлын жарыс, күрес, садақ тарту, ... ату, ... ... ... алтын сақа т.б. ойын түрлері өзгертілген ережемен Орта Азия және қазақ
даласының дәстүрлі ойындары біртұтастығын құраған. ... ... ... тағы бір ... түлік малмен қатар, адамның ішкі-сыртқы
мүшелерін жақсы білген. Қарсы келген ... ... ... ... шынтақтың көзі, иықтың топшысы, бастың қара құсы ... ... ұру ... аттарынан түсіріп кетеді екен.
Мысалы: түркмен халқының «Ат чапышыгы» қазақтың «Ат ... ... яғни екі ... да ұлы ... немесе үлкен ас бергендегі
бірнеше ай, ... бойы ... ... ... ... ... ... көреміз. Бұл ойындардың бәрі де атпен ойналатын ойын
болғандықтан оларға күн ... зор ... ... дайындық керек болды. Сол
дайындықтың басы-қасында болған жас баладан бастап, бозбалалар мен ... ... мен ауыл ... ... ... ... ... ойын түрлері мен бәйгенің алуан түрлеріне қосылатын
аттар,оған мінгізілетін балалар, балуандар, көкпаршылар, қыз ... қыз бен ... ауыл ... ... ... ұйғаруы бойынша қатысуға мүмкіншілік алатын ... Бұл ... ... ... ... арттырса, екінші жағынан
үлкендерге ... ... пен ... ... ... санаса білуді,
үшіншіден жеңіске деген ... ... ... ... ... көпшіліктің үмітін ақтау деген жауапкершілігін шыңдай түседі. Осы
жағынан келгенде ұлт ... ... ... ... бір ... ... ... қызметін осы күнге дейін атқаруда. Келесі екі
халықта да кездесетін ... көп ... ... ойын түрі ... ... арасында «Гөреш», қазақ халқына «Күрес» деген атпен белгілі, екі
палуанның кілем үстіндегі күш сынасуы. Бұдан басқа ... ... ... ғана ... ... ... де кең ... ұлттық ойын «Көкпар».
Түркмендердерде бұл ұлттық ойын «Овлак ... деп ... ... ... ... «Ак ... қазақтың жастары кезінде
қызығып ойнайтын «Ақ сүйек» ойыны болып табылады. Ал ... ... ... ... ... «Жасырынбақ» ойынын түркмен халқында «Бұқылдым» деп
аталатын ... ... ... ... ... ... «кукбури», «улок» ойынының екі түрі де
қазақтың ... ... ... Ат ... ... ортаға тасталған
қозыға таласып кім бірінші қозыны көтеріп алып, алдына өңгеріп алып келеді,
сол ... ... ... ... екінші түрінде ойын ... ... ... қозы нақты мәре сызығынан өткен соң жеңімпаз
анықталып, ойын ... ... ... ұлттық ойындарына қатысты деректік құжаттармен және
ғылыми ізденіс-зерттеулермен жұмыс ... ... ... ... ... ... Ресей халықтарының дәстүрлі ұлттық халық ойындарымен танысып,
талдау жасауға ... ... ... ... ... ... ... біте қайнасқан ұлттық ойындар өз әлінше ... ... ... ... ... ... бір ұқсастыққа алып
келеді. М. Майсурадзенің авторлығымен ... ... ... ... ... ... ... атты халық ойыны 4-адамның ат
үстінде бір-бірімен ... ... ... ... жоғарыға лақтырып,
ұрып ойнап, ойын соңында кім допқа ие ... сол ... ... ... бұл ... жылқылар бірде шауып, бірде желіп, бірде тоқтап, ойын
сәтінде адам жылқы доп бір қозғалушы ... ... ... ... ... техникасы қазақтың ат үстінде ойналатын «көкпар»
ойынымен ұқсас. Көпшілік болып ат үстінде жарысып ... ... ... ... ... ойындары қазақтың кәдімгі ат шабысын қайталайды.
Профессор Г. Вагнер мен К. ... ... ... «Детские игры
и развлечения» атты еңбекте орыс халқының ұлттық ойындар жинағы енгізілген.
Бұл ойындар құрамындағы ... және ... ... ... ойынын қайталайды [94]. Зерттеуші И. Самбу жазған ... ... атты ... ... ... ... ... ойынына
келсе, «дөрт берге» немесе «астрагалы» ойыны қазақтың «асық ату» ойынына
сәйкес келеді.
Жалпы зерттеу ... ... тува ... ... ... ... Орта Азия және ... халқының ойындарына өте ұқсас. Тува
халқының ойын элементінде нақты өмір ... ... ... ... ... ... ... орынға ие болады, Мысалы: Тодже жерінде-
арқардың сүйегі, Монгун-Тайге жерінде - киік ... ... ... Тес-Хем жерінде-түйе сүйегі, орталық аудандарда жылқы сүйегі
пайдаланылған [95].
Қазақ ойынындағы ... ... қой ... ... тува ойынында
ірі мал сүйегінің ойын құралы болғандығын ... ... ... тек ... ... ... ойындарымен ғана
ұқсастығын шектемей ... ... ... ойынымен де өз жалғастығын
тапқанын көруге болады.
С.Г. Гагиевтің авторлығымен шыққан «Осетинские ... ... ... ... ... ... ұлттық ойындары жеке бөлім
болып берілген. Ізденуші осетин халқының дәстүрлі ... ... келе ... ... деп ... «Қай ... баласы болмасын ол ойынмен өседі,
ал ұлттық қалыптасудың ертеңі ұрпақ жалғастығымен ... бала ... ... ойынды халық ойындарымен ұштастыра отырып өсірсек, ... ... ... ... ... ұлтты алсаңыз да өзіндік дәстүрлі
халық ойыны, әдет-ғұрпы мәдени ... ... ... ... яғни ... жоспарымен, сюжеттік бірлестігімен және
қимыл-қозғалыс: жүгіру, лақтыру, ... ... ... ... жағаласу тағы да басқа әрекеттерден тұрады» деп ойын ролін жоғары
бағалайды [96].
Ұлттық ... тән бір ... ... ... ... емес, біртұтас бір-бірімен байланысты аяқталатын мақсаттан
тұрып ойын ... әр ... әр ... ... ол ... ... күрделі жұмысты дүниеге алып келеді.
Зерттеуші О. Ваханияның авторлығымен жазылған «Абхазские народные игры»
атты ... ... ... ... үшін жинақталған қозғалмалы ұлттық
ойындары ... ... әр ... қай ... ... жазып
алғанын көрсетіп, ойынға қатысушылардың жасын, қыздар мен ұлдардың бірігіп
ойнайтын, бөлек ойнайтын ... ... ... ... ... ... ішіндегі қазақтың ұлттық ойынымен сәйкес
келетіндері: «Джип» - /жасырынбақ/, «аркьыл» - ... ... ... ... ... ... көпшілігінде таяқпен ойнайтын ойындар
екендігін байқауға болады [97].
Могомед ... ... ... «Народные игры и спорт в
Дагестане» атты кітабында балаларға арналған бірнеше ойын ... ... ... Дағыстандық ойындар ішінде «льабго бакиаре» ойыны,
осетиндердің «балтаей ... ... ... ... ... ойынымен, қазақтардың «тоғызқұмалақ» ойынының ережесімен сәйкес
[98].
Д.О. Омирзаков., М.К. Саралаев ... ... ... виды
спорта и народные игры» атты зерттеуіндегі көптеген ойындар, мысалы: ... ... ... ... ... ... ат шабысы/, қыз
куумай ойыны біздің «қыз қуу» ойынымен сәйкес, «жамбы ... ... ... ату» ... ... ... ... қазақтың «тоғыз құмалақ»
ойынына ұқсас [99].
Келесі зерттеуші В. Мальлен жазған «Народные игры ... ... ... ... ... ... ойындары ойналу тәртібімен,
ережелерімен жинақталған. Олардың ішінде «кукот» /тауықтар/ ойыны қазақтың
қындық-сандық ойынына ұқсаса, келесі ... ... ... ... ... қайталайды [100].
Біз зерттеу барысында мынадай пікірге келдік, қандай ұлт, ... ұзақ ... ... өмірдің өзгеруі, жаңаруы барысында алуан
түрлер мен формалар туып қалыптасады. Солардың мақсат-мүдделерін ... ... ... адам ... ... бір ... жақсы ұрпақ, жақсы адам тәрбиелеу ... өмір ... ... ... ... ... ... жұмыстарына
арналған бағдарламалар. Қазақстан егемендік алған кезеңге дейін біздің
балабақшалар 1953, 1964, 1971, 1986, 1989 ... ... ... ... ... ... ... бағдарламасымен» жұмыс жасалынды. Бұл
бағдарламада ұлттық ойындардан сол кездегі Кеңес Одағының құрамындағы
бірнеше ... ... ... жергілікті ұлт өкілдері қазақтардың
дәстүрлі ... ... ... идеология шеңберінен шықпай шектеулі
дәрежеде қамтылған.
Қазақтың ұлттық ойындарын ... рет ... ... ... тәрбиеленетін балаларға өткізуді ұсынған «Балбөбек»
бағдарламасы. Дей тұрғанменде қазақ балалар бақшасына арналған бұл
бағдарламада ... ... ... дене ... ... Тек ... ... деген атпен бірнеше
ойындар тізімі тіркелген». Бұндай кемшілігіне қарамастан «Балбөбек
бағдарламасы» [5] ... ... ... үшін өте ... өз маңызын
жоймаған, тәрбиешілер мен ата-аналар үшін қажетті құжат деп
есептейміз.
Осы тарауды ... ... ... ... ойындарының басқа
халықтардың ұлттық ойындарынан айырмашылығы оның шығу, пайда болу тегінің
ерекшелігіне байланысты ... бір ... ... ... Ойын ... еңбек, тұрмыс-салтқа байланысты адам денесін
шықтырып оның рухани қалыптасу негізін құрайтын маңызды ... ... көз ... ... елінің тағылымдық мұрасы, дәстүрлі халық ойындарына қатысты
ізденістерді топтап, саралап, ... ... оның ... озық ... ... ... осы күнгі заман қажеттілігінен туған ... ... ... күн ... бір ... ... ... құжаттардың әлеуметтік мағынасын күшейтіп жалпы тәрбие ... ... ... дене шынықтыру сағатын ұлттық
ойындар негізінде қайта құрып, дене ... ... ... және ... ... ... түсуде.
1. 2. Бастауыш оқыту процесінде ұлттық ойындарды пайдаланудың ... ... өмір ... ... ... арманшыл, елі мен
жерінің қамын ойлайтын, ұлтқа тән нәрсенің бәрін қадыр тұтатын, дара тұлға-
жаңа адамды тәрбиелеп ... ... ... ... сабақ кезінде немесе сабақтан тыс кезінде
баланы ұлттық ойын ... ... ... осы үздіксіз процестің жалғасы.
Сонымен оқушылардың ой-өрісін, талабы мен талғамын ұштай түсу ... ... ... сабақ үстінде ұлттық ойын ... ... зор. Қай ... ... ... ... ... және күнделікті өмірмен байланыстыра өту бүгінгі өмірдің басты
талабы.
Бастауыш ... ... ... ... ... ... ... және оларды оқу-тәрбиелеу процесінде үздіксіз дамыту, сабақ
барысында алған білімдерін практикада қолдану ... ... ... ... ойын элементтерін пайдалануды іске асырудың орны ерекше.
Бүгінгі таңда еліміздің түкпір-түкпірінде халыққа білім беру саласында
адал еңбегімен алға ... жас ... ... ... ... игі
істерді жүзеге асырып келе жатқан ұстаздарымыз қаншама. Олардың бәрі ... ... ... ойын ... ... әріптестерінің
озық та, үлгілі тәжірибелерін тиімді пайдаланып, кейінгі артынан ілесіп
келе жатқан жас ұстаздарға, ... мұра етіп ... ойын - ойын ... іске ... ... ... ... табылып,
екі түрде қарастырылады: ойын сабақ және дидактикалық ұлттық ойындар.
Бірінші ... ... рөл ... ол ... ... ... ... үшін әр түрлі ойын амалдарын пайдаланады, жарыс
элементтерін ... тағы ... ойын ... қосу ... әр ... ... ... байланысты. Ойын сабақ
көмегімен мұғалім тек қана ... ... ... ... ... ... ... Ал дидактикалық ұлттық ойында, оқушыларға
тапсырмалар жұмбақ түрінде, сұрақтар түрінде беріліп, сабақта қоршаған орта
жайлы білімдері кеңейтіледі. Дидактикалық ұлттық ойын ... жан - ... ... зор ... атқарады. Оның ішінде негізгі қызметі: ақыл-ой
тәрбиесінде зор қызмет атқарады. Дидактикалық ұлттық ойын ... ... ... ... ... іс - ... ... Сондықтан да өзіне тән әдістемелік жолдары бар:
1. Дидактикалық ұлттық ойындарды өткізгенде мұғалім ойын ... ... ... ... Бұл үшін ... ... өзі көңілді,
қызықты ойынға ықыласпен араласып, қуаныш сезімінде болуы керек.
2. Дидактикалық ұлттық ойынды ұйымдастыруда мұғалім ... ... ... мүмкіндік жасап, сол негізде баланың ақыл-ой
белсенділігін арттырады.
3. Мұғалім белгіленген ережені орындауда қатаң талап қоюы ... ... ... ... ережені бұзбауға үйретеді.
4. Егер барлық бала ойынға ... ... ... ғана ... ұлттық ойынның алдына қойған мақсатына жете алады.
Дидактикалық ұлттық ойында білім беру мен ... ... ... бірлікте жүргізіледі.
Бастауыш сынып оқушыларының білуге деген ынтасы мен ... ... және ... оқу ... ... дамытып отыру, сабақ
барысында алған білімдерін практикада қолдану дағдыларын қалыптастыру үшін
сабақтарда дидактикалық ұлттық ойын элементтерін пайдаланудың орны ... ... ... ойын ...... ... материалын оқушылардың аса зор ілтипатпен тыңдап, жемісті, сапалы
меңгеруіне сенімді көмекші бола ... ... ... сыныптағы оқушылар
жас ерекшеліктеріне байланысты ондай ойынға өте ынталы келеді. Балалар тез
серігіп, тапсырманы жылдам, дәл орындайтын ... ... ... ... ... ... ойын ... оқушылардың оқып отырған сабағына қызығушылығын арттырып, оған
белсенді түрде ... ... ... ... ... үстінде ойын элементтерін орынды, ... ... ... ... білімін ұштай түсінуіне пайда келтірерліктей етіп жүргізу
мұғалімнің шеберлігіне ... ... ... ойын дегеніміз-жеке пәнге, тақырыпқа
байланысты баланың білімін нығайтуға, пысықтауға, бекітуге әсер ... ... ... ойын – ... ... ... ақыл-ой қызметін
дамытып, өз ара қарым - қатынас жасауда жеткен жетістіктері дәрежесінің
көрсеткіші.
Дидактикалық ұлттық ойында көрнекілікті мұғалімнің ... ... ... ... ... мен ойын ... заттар мен суреттер тағы
басқаларды дұрыс ұштастыру ... ... ... ... ... ойнайтын және ойынның, материалдың орталығы ... ... ... және олармен не істеу керек екенін бейнелейтін ... ... ... ... материалдардың қасиетін анық
көрсететін суреттер.
3. Ойын әрекеттерін және ойын ... ... ... ... ... ... ұлттық ойындар сабақ уақытында өтетіндіктен оқу жүйесіне
санасады.
Демек, ұлттық ойынға алынатын дидактикалық ... «Ана ... ... мен ... келуі білімділік, тәрбиелік тұрғыдан оң
нәтиже ... ... ... ... талдау, әр тақырып мазмұнына сәйкес келетін
ұлттық ойын түрлерін ... алу – ... ... негізгі
міндеттердің бірі.
2-сыныпқа арналған оқулыққа іріктеліп алынған материалдар негізінен
халық ауыз әдебиеті үлгілері, ... ақын – ... ... ... сонымен бірге танымдық маңызы жоғары кейбір ғылыми очерктер
мен мақалалар болып табылады. ... ... ... ... ... принципке сәйкес орналастырылған. Осыған орай ... ... ... ... елім – ... Асыл сөз
3. Адам болам десеңіз…
4. Еңбек түбі – береке
5. Табиғат – тіршілік бесігі
6. Өнегелі өмір
7. Біздің тілегіміз – достық
Әр ... ... ... ... – Зерделі мен ... ... ... 1 - сыныпты аяқтап, балармен бірге 2 -
сыныпқа көшкен ұл мен қыз. Бөлімді кейіпкерлер ... ... ... -
оқушыларға түсінікті тілмен осы бөлімде берілетін білімдердің мақсатын
түсіндіру, әрі оларды ... ... ... ... ... – ақ осы
бөлімнен оқушылардың ... ... ... ... ... Одан әрі ... жаңадан берілген оқу материалын қабылдауы,
оның оқушы жадында сақталып, ойлау ... ... ... ... бір ... ... ... білімнің оқушы санасына енуі, оны
бала өзінің ... ... ... ... деңгейге жетуі мұғалімнің
оқытуды дұрыс ұйымдастырып, әдістер мен талаптарды жете ... ... ... ... болады.
Әр бөлімнің соңында тағы да кейіпкерлердің (Зерделі мен Талапбектің)
қатысуымен оқушылардың білімі, біліктілігі мен ... ... ... тест – тапсырмалар арқылы тексеріліп, ... Бұл ... ... ... ... ... алу», «Кім жылдам ?» т.б.
ойындар арқылы ұйымдастыруға ... ... тіл ... рөлі ... ... ... болсақ... бала сөзбен де ойнайды. Осы ... ... өз ... ... ... ... ... музыкасын ұғынады. Сонымен
нақтылай айтсақ, ұлттық ... ... ... ойын ... ... тіл ... негізгі құралдарының бірі болып табылады», -
дей келе, ойын ... бала ... ішкі ... ... ... сөз қолдану әдістерін, сөйлеу дәстүрлерін, тілдік, психологиялық
ерекшеліктерін жете түсініп, ... ... ... ... баса
көрсетеді.
Өлең құрастыру тапсырмасы оқулықтағы жыл мезгілдері, сол сияқты ... ... ... ... Алматы: Рауан, 1991 жыл, 14-бет. ата
туралы, Отан, туған жер т.б. туралы топталған шығармалардан кейін ... Бұл ... ... ... ... басқаруына болады.
«Орамал тастамақ» ойын арқылы тақырыпқа сай дайын ұйқастар ұсынылады.
Көктем тақырыбына берілген «көктем – ... ... - ... – жер арнап» деген ... ... ... ... ... ... ... екіншісіне тастап, кезекпен құрастырады. Бірінші
оқушы «Армысың, ... - деп, ... ... ... ... Екінші
оқушы «Күн нұрын төккен», - деп орамалды ... ... ... берілген ұйқас сөздер таусылғанша ... ... ... ... – кім ойын ... орындай алмаса, қарызын өлең оқу, жұмбақ
жасыру, жаңылтпаш айту арқылы ... ... ... ойын ... ... өлең жолдарын құрастыруға балалар құлшына кіріседі. Бұл жұмыс ... одан әрі ... өлең ... ... өзі ... өлең, оның құрылысы, қара сөзден ... ... ... ... ... құштарлық сезімін туғызады.
Оқушылардың сөздік қорын молайтып ... ... өз ... ... ... ... – бір таптырмайтын құрал.
Ізденуден жалықпайтын, жаңашылдар ізімен жүріп келе ... ... № 12 ... орта ... ... ... мұғалімі Алыпкенова
Алтынай Раулқызы былай дейді: «Балалардың таным ... ... ой - ... кеңейтіп, сабаққа ынтасын арттыруда ұлттық ... ... ... ... зор. ... да өзім ... ... кең қолданамын. Ойын түрлерін сабақ мазмұнына қарай белгілі
бір ... ... ... – оқушылардың оқуға деген ынтасын арттырудың маңызды құралы.
Ұлттық ойындар – бастауыш мектеп балаларының негізгі ... ... ... ... ... ойынның бір түрі.
Ұлттық ойын – оқушылардың оқу әрекетін жандандырады, еңбекте дербестік
пен инициативаны, ... пен ... ... ... жол ашады. Ұлттық
ойынның ең басты ерекшеліктерінің бірі балалардың білімді ... ақыл ... ... отырып, өзара қарым - ... ... ... ... ... Екіншіден, оның ұжымдық сипатта
болатындығы. Ұлттық ойын көп жақты, қиын педагогикалық құбылыс.
Ұлттық ... ... ... ... ... ... қызықтыра отырып,
білімдік, тәрбиелік мақсаттарына жеткізеді.
Ұлттық ойын – тәрбие құралы, ақыл-ойды кеңейтіп, ... ... ... ... ... күшейтеді.
Бастауыш сынып оқушыларының білуге деген ынтасы мен мүмкіндіктерін оқу
процесінде үздіксіз дамыту, сабақ ... ... ... ... ... қалыптастыру үшін ұлттық ойын элементтерін пайдаланудың
орны ерекше. «Ана тілі» сабақтарында ойын элементтерін ... ... ... ... ... тиянақты меңгеруіне көмегін
тигізеді. Ойын оқушыларды сергітіп, тапсырманы тез, әрі ... ... ... ... ... ... үйретеді.
Қай баланың болмасын мінез-құлқы ойын үстінде қалыптасады. Яғни ойынды
ойнаған кезде біреуі әділ ойнайды, ... ... ... ... ... келесісі қарсылық көрсете алмайды. Сондықтан, ... ... ... ... ... ... құралының негізі ретінде
пайдалану керек.
Бастауыш мектептердің сабақтарында бағдарлама бойынша материалдарды
өткен кезде оқушылардың ... ... ... жетілдіру, мұғаліммен
қарым-қатынасын нығайту, тілін дамыту, дене жағынан даму ... ... ... сабақтың мақсатына қарай арнайы іріктеліп алынған ұлттық
ойын элементтерін оқушылар ... ... ... ... болу ... оқушылар белсене қатыспаса немесе дұрыс орындамаса, ойынды тоқтатпай-
ақ, сол оқушыға ғана ескерту жасап, орындауын, қалай ... ... ... ... ... ... олай ... күнде, бала ойынды дұрыс
орындап, ойнап жатқан құрбысына көңіл аударуына болады.
Жалпы сабақтарда қолданылатын ұлттық ойындардан оқушыларға төмендегідей
қасиеттер ... ... ... арттыра түседі.
2. Сабақта көп жұмыс істеуге мүмкіндік береді.
3. Балаларды достастырады, ... ... ... ынтымақ көмек көрсетуге баулиды.
5. Ой-өрісі кеңіп, жылдамдыққа үйренеді.
6. Оқушылар өз ойын, пікір талабын ортаға сала біледі.
Ұлттық ойындар арқылы ... жүйе ... дене ... ... ... ... тұлға қарымы мен ойлауын қатар дамытудағы
көптеген қарама-қайшылықтарды жоюға жеткілікті мүмкіндік туғызады
[176].
Ұлттық ойындарды балабақшадағы 4 жасарлар тобындағы оқу-тәрбие жұмысына
пайдалану педагогикалық ... ... ... ... ... ... ... формалары, әдістері тұтас
ізділік тізбегін құрса, онда қарастырылып отырған байланыс ... ... ... ... ... табиғатында ұлттық өнегені бойына сіңіріп, бүкіл
ұлтқа тән қасиеттерді өз бойына дарытып, толығып, жетілу ... ... ... ... ... шыңдай түседі. Сондықтан, ол тәрбие жүйесінің
міндеттері мен түрлерін толықтырып қана ... ... ... мен ... ... оны ... түсуге де өз үлесін
қосады, барынша белсенді әрекет жасайды [177].
Мектеп ... ... ... ... ... ... ... тығыз байланысты, осы кезде балалардың
дене дамулары үздіксіз, бірақ бәрінде бірдей емес. Олардың ... ... ... ... дене жаттығулары белсенді әсер етеді [178].
Дәстүрлі халық ... дене ... ... ... ұштастыра отырып бастауыш сыныптаға жүгіру, секіру, лақтыру,
еңбектеу, өрмелеу, тепе-теңдікті сақтау, қимыл-қозғалыс жасалатын спорттық
жаттығуларды ұлттық ... ... ... ... баланы дамыту
жолдарын ұсынамыз.
Бастауыш сыныпта өз бетімен тәуелсіз қозғалыс жасауға ... ... бала ... ... ол әр ... бір ... бір жұмысты бастап
аяқтамай, екінші шаруаға ауысып кете береді. Сондықтан осы ... ... ... ... ... ұстаздар баланың тәртібін, мінез-құлқын
қалыптастыруда үлкен рөл атқарады.
Ойындар үш ... ... ... ... ... ... бірлескен ұлттық ойын түрлерінің көбеюі балалардың топ
ішінде ... ... ... ... ... балалардың қимыл-қозғалыс ептіліктері арта түсіп
дағдыланады, бірақ ол әлі өз ... ... ... ... тек
қимыл-қозғалыстың сыртқы түріне оның эмоциялық жағына ғана ... ... ... бала ... сапалық түрге еніп, жұмысты көп атқаруға талпына
бастайды.
Бала өз қалауынша қозғалысты қайталап, немесе тәрбиешінің ... қол, аяқ, дене ... ... ... ... ... қадағалай алады. Бұл жастағы балалар қимыл-қозғалыстың жаңа түрін
әр қилы сипатта орындауға деген қызығушылық пен ... ... ... ... ... бала ... бірінен соң
бірінің орындалу тәртібін қадағалай алады. Бұл ... ... ... ... мен икемділігі қалыптасады.
Бала тәрбиешінің қимыл-қозғалыс әрекетіне саналы түрде бақылау жасап
қарап, түсіндіргенін ... ... бала ... алда орындалатын қозғалыс әрекетіне
байланысты айтқанын қайта сұрау, қайта ... ... ... ... қимыл-әрекетін еркін тәуелсіз сенімді пайдалануға талпынады. Бұның
өзі қимыл-қозғалыс ... ... ... ... бала ... жол ... ... бұл сәттегі басты мақсат: бала денсаулығын нығайту
және оның денесінің жақсы, дұрыс ... ... ... ... Бұл жерде
үлкен мән беретін нәрсе шынығу, мүсіннің қалыптасуы және мәдени-гигиеналық
әдеттену тәрбиесі.
Денесін шынықтыру арқылы баланың қозғалыс ... ... ... көңіл-күйі көтеріліп, серпілуіне жағдай жасалады. Бұл жердегі
басты мақсат баланың өз бетімен жасайтын іскерлік әрекетін ... ... ... қозғалыстың әр түрлерін сабақта жаттығу негізінде жеке
тәжірибесінен өткізуге мән беру ... ... ... ... ... ... элементтерін сапалы дұрыс
жасауға икемдеп, олардың зейінін әдемі мәнерлі қимыл ырғағына ... ... мен ... жасауға қызығушылықтарын оятады. Осы
жастағы ... ... ... ... ... ... жиі кездеседі,
сондықтанда топтағы балалардың даму ... ... ... ... ... жыл ... ... қойған балаларды көппен бірге тарту мақсатында
үлкен жеке жұмыс жүргізілуі ... ... ... ... ойын ... өз ... ... кезінде балаларда тәрбиешінің сөзбен айтып түсіндіргенін ... ... ... олар ... ... ... бірігіп
орындап, барлығы бір қарқында тез, ептілікпен бірігіп қимылдауға ұмтылады.
4 жастағы балалар жалпы сап түзеп тұру ... өз ... ... ... ... ... ... тоқтатуды, немесе оны орындауға не
қайталауға рұқсат күтіп қолдарынан келгенше ... ... ... Осы кез ... ... ... ... жолдастыққа, бір-
біріне деген өзара жақсы қатынас құруларына тәрбиелеуге қолайлы кезең болып
табылады. ... ... үшін дене ... ... жүгірудің орны
айрықша болып келеді себебі бала денесі мен ... ең ... кіре ... Тәрбиеші педагог үшін ең бастысы бала денесіне
шамадан тыс салмақ салмау болып табылады.
Дұрыс және ... ... ... бала денсаулығын сақтаудың
ең тиімді тәсілі. Жүгіру ағзаға қажет, өйткені, жүрек, асқазан, ... ... және ... ... ... ... жағдайында дамиды. Ал
қозғалысты шектеу бұл ағза қызметтерінің жұмысының төмендеуіне әкеледі.
Жүгіру мен ... ... ... бар, ... бала жүру үшін дене
салмағының алға немесе артқа ауысуына байланысты денесінің тірек күші ... ... одан әрі ... бір ... түсіп, қайтадан екі аяққа алмасып,
кезектесіп отырады.
Ал баланың жүгірісі кезінде денесінің ... күші ... ... ... екі аяқта бірдей жерден көтеріліп, аз уақыт болса да
денесі кеңістікке көтеріліп ұшу қалпында болады. Бұл ... ... ... еттер жиырылып, созылып, ширатыла түседі [179].
Бұл жастағылардың жүгіру ... ... ... аз ... қол мен ... ... бірлесе жұмыс жасауы байқалады. Бірақ,
жалпы алып қарағанда баланың жүгірісі өнімсіз, қол ... ... ... көп, екі бүйіріне шайқалу, қолдарының арасын кең ашып,
иыққа күш салып, алқына ... ... ... ... ең ... ... ... дұрыс
үйлесімді қимыл жасауын ескерген жөн.
Бұл жастағылардың жүгіру қарқыны бір қалыпты емес, бала ұсақ, ... ... ... ... ... ... көбіне тіке бір бағытта
емес бұрылыстары көп болып келеді, шапшаңдықтары жетіспейді.
Сондықтан жүгіруге қатысты шеберлікті біртіндеп үйретіп тәрбиелеуге көп
уақыт кетеді.
Сапалы ... ... ... ... ... шашырап жүгіру,
жолдағы заттарды айналып жүгіру, бірінің ... бірі ... ... қолдану қажет.
Жүгіру техникасын жетілдіруде төмендегі ұлттық ойындарды ... ... ... ... пен ... «Кім ... ... қақпан»,
«Аңшылар» т.б.
Қазақ балалары ішінде кеңінен ... ... ... - «Қарлығаш пен
Қарға» біздің жағдайымызда спорт алаңында ойналады. Ойын ... ... ... ... 10-15 ... екі ... сызылады.
Осы үлкен сызықтың дәл ортасынан бір-бірінен қашықтығы ... ... ... ... ... ... ... балалар екі топқа бірі
«қарлығаштар», екіншісі «қарғалар» болып бөлініп, осы ... ... ... ... ... әр топ өз сызықтары бойына қатар ... ... ... ... ... онда ... ... ал
«қарлығаштар» мақсаты «қарғаларды» үлкен сызыққа жеткізбей ұстап алуға
тырысады. Егерде «қарға» белгісі ... онда ... ... ... «қарлығаштар» қашады. Әрбір қуғаннан кейін ұсталып қалған ойыншылар
ұстап алушылар ... ... ... береді [180].
Жүгіруге байланысты халық ойындары өте көп және жан-жақты. Келесі
ойындардың бірі «Кім ... деп ... Бұл ... ... залда, далада,
дайындық бөлмесінде өтуге болады. Ойын ережесі бойынша ойыншылар ойынға екі-
екіден қатынасады. Ортаға шыққан екі бала ... ... ... ... ... тұрады. Аяқтарының арасын иықтарының деңгейімен ... ... ... ... арасына ұзын белбеу тастайды да «бір, екі,
үш» деп санайды. «Үш» ... кім ... ... ... алып ... ... жеңімпаз болып саналады. Бұл ойын баланың өз денесін еркін меңгеріп,
тез қимылдауын, аяқ бұлшық еті мен қол ... етін ... ... ... ... ... ... да күшті, жылдамдықты,
ептілікті және төзімділікті мейлінше жетілдіруге мүмкіндік ... ... ... сапалы түрде дамымаса балаға үйретілетін спорттық жаттығу
элементтерінен құралған іс-әрекет сапасыз ... ... ... ... бала ... оның дене бітімінің дұрыс
жетілуіне ... ... ... А. ... ... ... ... еңбегінде көрсеткендей [182] ойын жаттығуларының
баланың салауатты өмір салтын ... ... орны ... ... ... ... былайша топтаған: ауырлық
көтеру, аяқ күшін сынасу, аяққа қоржын байлап жарыстыру, балтыр байқасу,
бел ... ... ... ... жаяу ... жаяу көкпар тартқызу,
жұдырық сермесу, иық ... ... қол ... қол ... ... ... ... сынасу, мықын итерісу, төс соғыстыру,
тізе тақастыру. Осы аталған жаттығулар жас ... ... ... ... ... ... өсуіне көмегі зор.
Жүгіріп ойнайтын халық ойындарына ... ... ... ойын ... ... ... күрделі жұмыс.
Төрт жастағы бала бір орнында тұрып алға қарай қос аяқтап, кішігірім
биіктіктен еркін секіре алады.
Ең қарапайым ... бір ... ... ... ... бала
ұнатады. Бұрын бір орнында тұрып секірген кезде жерден аяқтарын сәл ... енді жер мен аяқ ... ... ... ... ... секіру кезінде жерге табанымен бірден қонулары байқалады.
Биіктіктен жерге ... ... ... ... ... ... табанға салып жерге ауыр қонады.
Бір орнында тұрып ұзындыққа секіру ... ... бір ... ала секіру, кейде адымдап секірулері кездеседі.
Бұл жастағылар секіріс алдында қимыл-қозғалыстың дайындық ... ... ... оның өзі ... ... серпілісі сипатында
өтеді, нақты мақсатты бағыттағы секіруге ... ... жоқ ... ... бала көбіне басын төмен жерге қарап қарғиды. ... ... ... жерге қону уақытындағы қозғалыс координациясы әлі ... ... ... ... ... ұшу фазасынан кейіңгі меже жерге
қонар алдында екі аяқты алға жіберіп, жерге бірінші бір ... ... ... ... ... ауыр ... ... ұзындыққа секіртіп үйрету кезіндегі басты мақсат олардың
жерге жеңіл қонып, аяқтарын ... ... сәл алға ... барып, денесін
тіктеп үйренуді әдетке айналдыру. Жерге екі аяқты тіке ... ... ең ... бала бір ... екі ... бірдей жерді тебінуі
арқылы, аяқтарын жерден ала көтерілуді үйренуі қажет, жерге қону ... ... ... ... ... ... ... түсуіне үйреткен дұрыс..
Егер балаға тоқтамай 8-12 рет секіртіп қайталататын ... онда ... ... ... ... жерге түсуі азайып, оның дұрыс секіре бастағанын
байқауға болады.
Секіру ... ... ... үшін оларға «Алакүшік», «Лақша секіру»,
«Кірпіше қарғу», «Ақ ... ... ... ... ... ... Бұл
ойындарды балалар үйренгеннен кейін жарыс түрінде ... ... ... ... одан әрі ... ... кеңінен тараған дәстүрлі балалар ойындарының бірі
«Алакүшік». Ойынды ... ... ... ... ... Ойынға
топтағы барлық балалар қатысады. Тәрбиеші жиналған ... ... ... « ... етіп ... Олар «Алакүшіктің»
назарын өздеріне аудару үшін қос аяқтап, бір ... ... ... ... ... ... ... қолға түсіруге тиіс. Қолға түскен
ойыншы «Алакүшік» болады да, ... ... ... ... ... қатарына қосылады [183]. «Алакүшік» ойыны баланы жылдамдыққа,
шыдамдылыққа, тез шешім ... ... ... ... ... отырған ұлттық ойындар баланың аяқ, қол, бел ... үшін ... ... негізінде құрылған. Осы жерде бір ескеретін
жағдай биіктіктен төмен секіртіп ойнауды жиі ... ... ... ... әлі ... ... балалар екі қолды сермеп, күш ала секіруді үйренулері
керек, ал жерге қонған ... ... ... ... бөліп ескерту
жасаудың қажеті жоқ тек ... ... ... мән ... ... ... еңбектеп жаттығуды ойын кезінде кеңінен қолданады.
Төрт тағандап еңбектеу сәтінде олар әр ... ... ... жастағы баланың қимыл-қозғалысы сенімді, епті. Олар бар ынтасымен
еңбектеп жарысқанды қызық көреді. ... ... ... осы кезде ойнату
тиімді болып келеді.
Кейбір ойындарда мысалы «Тұтқын алу» ойынында еңбектеу өте ... ... ... өту, ... сол ... ... еңбектеп өту
қолданылады, көпшілік балалар бұл тапсырманы жақсы орындап шығады.
Еңбектеу қозғалысы үшін бұл ... ... үшін ... ... да болады.
Еңбектеуге арналған жаттығуларды ұлттық ойындарға бейімдеп өткізу
сәтінде педагог ... ... қай ... ... қай ... ... ... түсіндіреді.
Балалар ойын алаңындағы еңбектеуге арналған ... 2-3 ... одан ... ... ... де осындай қашықтықта әрі қарай
еңбектеп алаңнан шығып кеткені дұрыс.
Ойын алаңына кіретін және ... ... меже ... ... керек
оны бормен сызып, ағаш рейка қойып, ... ... ... ... ... ... ойын түрлеріне спорттық жаттығу элементтерін
араластыра қолдану да тиімді ... ... ... ... ... ... баланы бірден қатыстырып не болмаса бірнеше топқа бөліп
ойнатуға тиімді болады. Бұл жастағы балалар үшін ... ... ... тапсырма болып келеді.
Өрмелеу дағдысын жетілдіретін ұлттық ойындарға «Бұғнай» және ... ... ... ... келеді. Алдымен балаларға жайлап, еркін
қарқынмен өрмелеуді үйреткен тиімді, соңынан өрмелеу ... ... ... ... ету баланың өз қимыл-қозғалысына деген сенімділігін
арттырып, тапсырманы дүрыс орындауға септігін тигізеді.
Өрмелеу жаттығулары енгізілген ... ... ... ... екі ... қабырғадағы гимнастикалық жаттығу ... ... ... ... екі аяқты қалай ... ... ... Басында балалар үлкен емес биіктікке өрмелейді.
Гимнастикалық бөрене, ... ... ... балаға өрмелеуді орындату
күрделі жаттығу түріне жатады, бұл тепе-теңдікті сақтай отырып қозғалуды
қажет етеді. Бұл жаттығуларды балалар ... ... ... ұзын ағаш ... басына келіп, еңкейіп екі қолын орындыққа
тіреп, бірінші бір аяғының, екінші келесі ... ... ... ... еңбектейді. Ұзын орындықтың соңына дейін жеткен бала, денесін тіке
көтеріп, орындық үстінен түседі.
Ойынның жаттығу элементтерін ... ... ... ... ... ... ... ойыншық қойып, соны алып ... да ... ... ... ... алу және ... ... қағып алу, домалату ойындары өмірде көп кездесетін қозғалыс
түрлеріне жатады. Лақтыру, қағып алу, домалату ... бір ... ... ... ... іске ... Заттардың үлкен-кішілігі,олардың жұмсақ
-қаттылығы баланың лақтыру, қағып алу, домалату дағдыларын меңгеруі кезінде
үлкен мәнге ие болады. ... ... ... ... ... саусақтарымен сезініп олардың салмақтарының мөлшерін, көлемдерінің
үлкен-кішілігін байқауы ... ... ... алғы ... ... табылады.
Балалар өздерінің білген дәрежелері мөлшерінде бастапқы дайындық сәтін
қалыптастырады, лақтыру сәтіндегі баланың ... ... ... бағыты мен қашықтығына мән бермейді. Қолдарының құлаштауы мен
лақтыруы әлсіз болып келеді, көбіне құлаштау мен ... ... ... ... ... зат ... ... Балалар лақтыру нысанына қарай
жақындауға ұмтылады. Бұл келтірілген мысалдар балабақшадағы тәжірибеден
алынды.
Төрт ... ... ... ... ... ... мен ... қағып алуды
талап ету әлі ерте. Ең бастысы ойын сәтінде баланың ... ... ... ... ... ұстауы, лақтыруы, тастауы, бір орнынан алып
келесі жерге қоюы сияқты әдеттің қалыптасуына жағдай ... ... ... немесе белгілі бір ойын құралымен ... ойын ... ... қағып алу т.б. қимылдарды балаларды екі-екіден ... ... ... ... көпшілігінде, мысалы: «Алтын сақа»,
«Тұмақ ұру», «Бестас», «Ақшымшық», ойындарына ... ... ... ... ... және қағып алуға ұсынатын ұлттық ойындардағы
ойын құралы ретінде ... ... ... ... ойын ... ... ... ойыны балалардың арасында кең
тараған. Ертеден келе жатқан бұл ойын ... ... ... ... ... бұл ... бірнеше түрлері бар. Олар: «Хан», «Киім
алғыш», «Арқалампай», «Бестабан» тағы басқалары [184]. Ойын ... ... ... ... ... қашықтыққа құлаштап лақтырып, қағып алып,
допты төмен жермен домалатып, допты секіртіп қағып алуды үйрету ... ... ... бала ... тым жоғары лақтырмай қағып алып, жерге допты
қолдың күшін ... ... ... ... ... қайта ыршыған кезінде
ұстаудың түрлері алдымен үйретіледі. Біртіндеп балалар бұл ... ... ... ... орындауға машықтана бастайды.
Жоғарыға лақтырылған затты қайта қағып алу төрт ... бала ... қиын ... болып келеді. Басында тәрбиеші баланың бәрін бір ... ... өзі ... ортасына тұрып, балаларға допты кезекпе-кезек
лақтырып береді, балаға ... ... алып ... ... ... береді.
Осылай жаттыққаннан соң балаларды екі-екіге бөліп араларын 1-2 ... ... ... ... ... қағып алып ойнатады. Осы
әдіспен балаларға допты жоғары – төмен лақтыртып үйретеді.
Сабақ барысында нысананы көздеп алысқа ... көп ... ... ... ... бағытқа қарай тура лақтыруды меңгеру іске
асырылады. ... ... не ... ... 1-2 метр ... ... немесе кеудесінен итеріп лақтыруды көрсетіп ойнату да жақсы нәтиже
береді. Сонымен қатар үлкен допты қос ... ... ... ... ... ... ... лақтыруды бала еркін орындауы керек, тәрбиеші қолды денені
лақтыру кезінде ... ... ... ... Бұл ... еске ... бала допты төмен лақтырмай, қолын созып ... ... ... сонда доптың ұшу жолы көбейіп ұзарады. Бастауыш ... үшін ... ... де ... ... үйрете бастаған пайдалы болып келеді. Тепе-
теңдікті сақтауға арналған ойындарды ойнату әдістері.
Бастауыш сыныпта алдын-ала белгіленген ... ... ... ... жүру, жүгіруді еркін меңгере бастайды. Бұл жастағылар үшін тепе-
теңдікті ... ... ... ... болып келеді, олар мұндай ойындарды
бар ынталарымен орындауға тырысады.
Ұлттық ойынның ішінде «Аш қасқыр» ойынында бір аяқтап тұрып ... ... ... Тепе-теңдік жаттығуларын ұлттық ойын элементтерін
енгізе отырып ойнау сәтінде балалар денесінің ... ... тез ... ... тез тұру, жату, отыру, екі қолын екі жаққа жіберіп адымдап
жүру, жүріп бара ... ... қос ... ... ... барып қайта тұрып жүріп
кету жаттығуларын алмастырып беру ойынның қызықты болуына көмектеседі.
Бұл жастағы балалар жіптердің арасымен денесін жіпке ... ... ... ... ... қалыптарын сақтап өтуге қызығушылық
танытады. Балалар жіптің үстінен басып жүріп ... ... ... екі қол
теңдігін сақтай отырып қозғалуды ... ... ... ... ... мезгілде денесін дұрыс ұстауын қадағалаумен қатар ... ... ... ... ... ... Сондықтан алғашқы кездерде олардан
дұрыс тіке жүрудің ережесін талап етудің қажеті жоқ, ... ... ... ... ... жүруді ескертіп отырған жөн.
Тепе-теңдікті сақтауды қалыпты әдетке айналдыру үшін дәстүрлі: «Аш
қасқыр», «Ат ... ... ... ... ... қуу», «Тепе-теңдік»
халық ойындарын ұсынған тиімді.
Тепе-теңдік қаблетті дамытуға арналған ойындар кезінде балалар ... бірі ... ара ... сақтап, бір-біріне кедергі жасамай
ойнауларын қадағалау ... Бұл ... ... ... сақтауға
арналған ойындармен қатар аяқ, қол дене ... ... ... ... мақсатында қазақтың дәстүрлі ойындары «Қармақ», «Бөрік теппек»,
«Үлек пен тайлақ», «Алакүшік», «Доп тебу», ойындарын ... ... ... ... әсер ... жастағылар үшін қимыл-қозғалыс ойындарын дене шынықтыру сабағының
барлық кезеңдерінде сабақ мақсатына сай таңдап өткізуге ... ... ... ... қашты», «Жасырынбақ», «Шалма тастау», «Айгөлек»,
«Көген тартыс», ойындарын лайықтап мазмұнын ... ... ... ... ... тәрбиеші барлық баланы ойынға белсенді қамту үшін
олардың ойын сәтіндегі ... ойын ... ... ... ... түсіндіреді.
Ойын барысында балаларға орындауларына күрделі ... ... ... рет ... ... ... Ойын сәтінде балаға
жеке демеу көрсетіліп, көмектесуде қажет.
Ұлттық ойындарды ұйымдастыру кезінде балалардың ойын ... ... ... ... ойын ... ... ... емес екендігін ескертеміз.
Тәрбиеші ойын элементтерін, ондағы ... ... ... ... ... ... ... орналастыра отырып
үйреткенде балалардың орындауына жақсы жағдай жасалады.
Төрт жасарлар үшін дене шынықтыру сабағы аптасына екі рет, бір ... рет ... ... ... ойын элементтерінен тұратын жаттығу тапсырмаларына екі ай өткен
соң қайта оралуға болады. Бұндай жағдайда ойын ... ... ... ... Сабақтың кіріспе және ... ... өзі ... ... өткізуіне де болады.
Ең бастысы сабақтың кіріспе бөлімі қызықты, баланың көңіл ... ... ... үшін таза ... ... ... ойындарды ұйымдастыру
сабақтардың ішіндегі ең пайдалысы болып келеді.
Далада ойналатын ұлттық ... ... ... мазмұны мен әдісі
тұрғысынан әр түрлі болып келеді. 4 ... бала ойын ... ... ... өзі ... орындағанды жақсы көреді. Бала үшін қимыл-
қозғалыстың сапасы емес, ойынның мазмұны ... ... ... ... дене шынықтыру сабағын ұлттық ойындарды енгізу арқылы
өткізуді қалыпты жүйеге ... ... ... ... ... қалыптасуына, баланың ұлттық дәстүрлерді ойын арқылы танып
білуіне жол ашатындығы белгілі ... ... ... әдет пен дағды қалыптасып белсенді өмір
салтына, спортқа, дене тәрбиесіне деген дұрыс ... пен ... Дене ... бала ... ... ... арқылы
болашақта салауатты өмір салтын құрудың негізін қалау ... ... Ана тілі ... ұлттық ойын элементтерін пайдаланудың
әдістемелік ... ... Ана тілі ... ұлттық ойын элементтерін пайдалану
жолдары.
Жалпы білім беретін мектептің оқу бағдарламасында «білім берудің мақсат
приоритеті түбегейлі өзгеруі ... ... ... ... оқушыны
пәндік білім, біліктердің белгілі бір жиынтығымен қаруландыру емес, оқу
әрекетін ... ... жеке бас ... ... ... - делінген.
Бұл мақсат білім мен тәрбие мазмұнына ықпал етіп, оны жанартудың ... ... ... ... ... ... ... тартымды да, қызықты өтіп, оқушылардың оқу еңбегіне ынтасын
арттыруда дидактикалық ойындардың ... орны ... ... ... келе ... ... ... мұрасының озық
мәдениетін, ізгі әдет-ғұрып, салт-санасын жастардың ... ... ... ... арқылы ғана жүзеге асыруға болады.
Ал оқушыларды жан–жақты ... ... етіп ... ұлттық ойындардың
тәлім–тәрбиелік, білімдік, танымдық ролі орасан зор.
Бастауыш мектеп ана тілі сабақтарында ұлттық ойын элементтерін тиімді
қолдану оқушылардың оқу ... ... сол ... ... ... оянуына, сөйлеу тілінің жетілуіне, сөздік қорының болуына мол
мүмкіндік береді.
Ана тілі сабақтарында ұлттық ... бар ... ... ... ... шарттарға жүгінеді:
- ойын оқушылардың алдына тапсырма ретінде қойылады;
- оқушылардың оқу әрекеті ойын ережесіне бағынады;
- оқу материалы ойын құралы ... ... оқу ... ойын ... ... ... ... ойын нәтижесі бірден шығарылып отырылады.
Ана тілі сабақтарында ұлттық элементтері бар ... ... үшін ... мына ... ... керек.
Ойынның мақсаты: Оқушылар сабақта қандай іскерлік пен дағдыны игереді,
ойынның қандай тәрбиелік мақсаты көзделеді?
1. Ойынға ... ... ... ... ... ... үнемдей отырып, ойын шартын қалай түсіндіруге болады?
4. Ойын қанша уақытқа ... Бұл ойын ... ... бола ... ... ойынға қатысу белсенділігін қалай бақылауға болады?
6. Ойын бұрын сабақта қолданылған ба? Қандай жағдайда қолданылған?
7. Ойын ... ... тілі ... ... ... ... ойын ... ынтасын арттырып, білім дағдыларын ... ... өз ... ... Ойын ... ... ... оқулық мазмұнымен үндес болып, оқушыларға ыңғайлы, түсінікті
болса, ойын жақсы ... ... ... а) жұмбақтардың шешулері жазылған қима қағаздар немесе
суреттер ойынға қатысушы оқушыларға үлестіріліп беріледі. ... ... ... ... ... ... оның ... қояды.
Мұғалім ойнаушы оқушылардың жұмыстарын тексеріп шығады. Қолындағы
жұмбақтарын түгелдей дұрыс ... ... ... ... ... ... қатысушы оқушылар екі топқа бөлінеді. Тақтаға мұғалім
жұмбақтар жазылған қима ... ... ... ... ... ... ... жеке сөз қима қағаздар) салынған ... ... ... ... ... қима ... ретіне қарай біртіндеп
шешеді. Оқушы жұмбақтың шешуін ... ... ... не сөз қима ... ... алып, жұмбақ сызығына орналастырады. Суреттің атын немесе қима
қағаздағы сөзді тақтаға жазады. Сонымен қатар жұмбақ шешуінің не ... ... ... береді. Басқа жұмбақтар да осы ретпен шешіледі.
Қима қағаздағы жұмбақтарды дұрыс шешіп, жұмбақ ... ... ... ойында ұтады.
б) Бұл ойында, керісінше, шешулері бойынша жұмбақтарды айту көзделеді.
Мұғалім оқушыларға жазылған қима қағазды немесе суретін біртіндеп ... ... оған сай ... ... айтып беруі тиіс. Шешуі бойынша жұмбақты
көп әрі дұрыс айтқан оқушы ұтады.
«Адам болам десеңіз» тарауын қайталау кезінде ... ... ... ... ... сөзбен сипаттап, жұмбақтауға болады.
Мысалы: «Зіңгіттей көк шолақ, тамаққа өлгенше ашқарақ, жота ... ... ... ... және «Ай ... ... ... делдиген
танауы бар, басы кекшиіп, тұяқтарымен жерді тарс-тарс тарпиды».
Мұғалім жұмбақталған нәрселердің ішкі-сыртқы ... ... ... ... ... ... ... таптыртады, яғни мұның
қайсысы бөрте, қайсысы көксерек ... ... ... ойын арқылы
мәтіннен бейнелі сипаттамаларды айыра білуге оқушылар төселеді. ... ... ... ... тілегі», «Шопан атаға», «Сиыр»,
«Торпағым», «Түйе», т.б. шығармалар берілген. ... ... ... ... білемін», «Жануарлар қалай үндейді» ұлттық ойындарын ойнатуға
болады.
Жүргізуші «Жануарлар қалай үндейді» атты ұлттық ойын ойнайтындығын,
ойынның ... ... ... ... жануарлардың жеке суретін
көрсетеді, оқушылар олардың қалай ... ... ... - ... ... - ... өкіреді, азынайды.
Қой-ешкі - маңырайды, мекіренеді.
Түйе - боздайды.
Қаз - қаңқылдайды, шаңқылдайды.
Бұлбұл - сайрайды.
Жылан - ысылдайды, ... - ... ... - ... ... - ... ... - ызыңдайды.
Бөгелек - ызылдайды.
Құндыз - сыңсиды.
Суыр - шулайды т.б.
Ойынды керісінше ... ... ... бұл ... ... бұл дыбыстаудың қай жануарға тән ... ... ... бақылдайды? - Бақа.
-Не шыңғырады? - Шошқа.
-Не шықылықтайды? - Сауысқан.
-Не шиқылдайды? - Тышқан.
-Не барқылдайды, қаңқылдайды? - ... ... ... - ... ... ... - үй ... аңдар мен құстардың жүріс-
тұрысын, дауысын ... ... ... ... ... ... аса
қызықты ұлттық ойындардың бірі. Бұл ойында шаруашылықта, күнделікті
тұрмыстіршілікте маңызы зор ... кем ... ол ... ... ... ... - ... - табар,
Оқыған - озар,
Еріншек - тозар.
Осылай деп мұқият тыңдап отыруды тапсырған соң, ойын ... ... ... дыбыстай біледі?» - деп сұрақ қояды да, оған өзі былай жауап
береді:
Әтеш - шақырады,
Есек - ... - ... - ... - ... - бытпылдайды.
Қаз - қаңқылдайды,
Бүркіт - шаңқылдайды.
Қарға - қарқылдайды,
Сұңқар - сыңқылдайды.
Қой - ... - ... - ... - ... - ... - ... - тыраулайды,
Мысық - мияулайды.
Жылан - ысылдайды,
Ит - арсылдайды.
Торай - ... - ... - ... - ... - ... ... болған соң, ойынды жүргізуші бір оқушыдан:
- Әтеш қалай дыбыстайды? - деп сұрайды.
- Әтеш ... деп ... - деп ... ... ... ... келесі отырған ойыншыдан:
- Есек ше? - деп сұрайды.
- Есек «ба-а-аһ» деп ақырады, - дейді кезегі келген ... ... ... ... ... айта алмаған ойыншы өлең не ... ... ... ... ... ... ойынның келесі бөлімдеріне ауысады:
- Кәнеки, балалар, малды қалай шақырады, білесіңдер ме, енді ... ... - ... ... ... өзі:
Биені - құраулап,
Түйені - көскөстеп,
Сиырды - аухаулап,
Ешкіні - шөрелеп,
Шақыра - ... ... - ... ... соң ... тәртіппен жүргізуші балалардан біртіндеп:
- Биені қалай шақырамыз? - деп ... ... ... деп ... ... ... ... «көс-көс» деп шақырамыз.
- Сиырды ше?
- Сиырды «аухау-аухау» деп
- Ешкіні ше?
- Ешкіні «шөре-шөре» деп ... Ал енді ... суға кім ... алады? - деп сұрайды. Егер балалар
білмесе өзі былай деп айтып шығады:
Жылқыны - «Моһ-Моһ»,
Қойды - ... - ... - ... - ... - «кә-кә»,
Тауықты - «шеп-шеп»,
Мысықты - «піш-піш», «кіс-кіс» - деп ... ... ... ... де ... ... Ол үшін ... Малдың төлдеуін қалай атайды? - деп сұрайды.
Ойынның сөздері балаларға таныс болмаса, әрі ... жасы тым ... ... өзі ... ... береді:
Бие - құлындайды
Қой - қоздайды
Ешкі - лақтайды
Түйе - ... - ... - ... - балалайды.
Енді жүргізуші бұрынғы тәртіппен ойнаушылардан өлеңде айтылған
жануарлардың ... ... ... ... ... ... ... жауабын анық бере алмаған ойыншылар айыпты ... ... ... бергендер жеңіп шығады. Жеңілгендер көпшіліктің қалауы
бойынша ... ... ... ... дене дамуы онтогенез негізінде жатқан жалпы физиологиялық
заңдылықтарға тәуелді ... ... ... ... бала өсуіне әсер ететін
келесі факторларды ескеру қажет оларға тектілік, өмір сүру ... ... Бір ... ... тұратын түрлі ұлт балаларының өсу
ерекшеліктері ... ... бір ... болып табылады. Сонымен қатар
балалардың өсу жағдайына дене тәрбиесіндегі ұлттық дәстүрдің де әсері бар
екендігі байқалады.
Балалардың, ... ... 3-5 ... ... ... жүйесі ішінде
вегетативті нерв жүйесі ғана толық дамыған сондықтанда 3-5 жастағы балалар
мінез құлықтары ... ... тез ... тез ... Осыған байланысты
баланың нерв жүйесін бір қалыпты дамыту ... алға ... ... жасына дейінгі балалардың денесін шынықтыру, денсаулығын нығайту
жүйелі түрде арнайы ... ... ... ... дене ... ... ... жүргізе білген жағдайда олардың
қимыл-қозғалыс дағдысы тез қалыптасады.
Қозғалу дағдысын үйрету олардың қоршаған ортамен байланыс орнатуына,
тануға жағдай ... Дене ... ... дұрыс жүргізіп
пайдаланғанда ғана, баланың ... ... мен ... ... ... жақсы әсер етеді. Мысалы: асықты белгілі бір қашықтықтан дәл
лақтырып үйренген бала ... ... ... ... ... ... қозғалыспен қозғап, күш салады, нәтижесінде бұлшық етпен буын
байланыстары дамиды. Қозғалыс ... ... ... ... бала ... ... ... жағынан сомдалу күшін бір ... ... ... ... ... ... спорттық жаттығу элементтерін қайталау, баланың
жүрек-қан, тыныс алу жолдарына әсерін тигізе отырып, оның ... ... ... қасиеттерін қалыптастыруға әсер етеді.
Баланың қозғалыс дағдысы 7 жасқа дейін қалыптасып, әрі ... ... ... ... ... ... дағдысын дамытумен қатар спорттық жаттығу түрлерін де
үйрету пайдалы болып келеді.
Спорттық жаттығуларды ұлттық ойындармен ұштастыра отырып ... ... ... ... ... ... табиғи нәрсе. Қозғалыс кезінде, яғни
ағзаға күш түскенде қан айналымы көбейіп, бүкіл ... ... ... ... ... ... бөгет жасағанда оның дамуы нашарлайды
және кешігеді. Бала ағзасы үшін арнайы қозғалыстардың маңызы зор. Сондықтан
мектеп ... ... ... белсенді қозғалыстарын дұрыс жоспарлап оны
іске асыру арқылы балалардың қимыл дағдыларын ... ... ... ... бейімделу қабілеттерін күшейтуге болады.
Мектеп жасына дейінгі балалардың қимыл дағдысының ... ... ... бір уақытта жүреді: бұлар-күш, ... және ... Олар ... ... ... ... болады. Бірақ жаттығулардың нақтылы қызметтік жағдайына қарай әр
түрлі дәрежеде байқалады.
Қимыл сапасының дамуы әр түрлі жүйелердің ... ... ... ... әр ... сапалардың дамуы кезінде белгілі бір жүйелерде
басымдылық айқын байқалады. ... ... өсуі мен ... ... ... Жүйке және бұлшық ет қызметінің өсуі ... ... ... ... Төзімділікті арттыру тыныс алу жүйенің жетілуіне
көмектеседі.
Статикалық бұлшық ет күші ... ... ... балалардың барынша күш
салуымен сипатталатын болғандықтан жиі қолдану тиімсіз болып келеді.
Бала ағзасының даму мен өсу процесінде бұлшық еттің күші ... ... 4-5 ... 20 ... дейін бұлшық еттің массасы 7-8 есе
үлкейеді, ал әр түрлі топтағы бұлшық еттерден күш 9-14 есе өседі. ... ... ... 6-7 ... ... ... ... кезде
байқалады.
Балалардың шапшаңдық қозғалыстары уақыттың қысқа мерзім ішінде орындау
қабілетінен көрінеді. Ол қимылдық аппарат қызметінің ... ... ... ... ... механизмдеріне,
биомеханикалық факторларға байланысты ыдырау ... ... ... ... нейро-гуморальді реттелуінің
физиологиялық механизмдеріне, ... ... ... ... қозымдылық
және жүйке орталықтарының қозу және тежелу процестерін тез ауыстыру жатады.
Бұл, атап айтқанда, бұлшық ... ... тез ... ... ықпал етсе,
оның тез босаңсуына да солай ықпал етеді.
Балалардың төзімділігіне тоқталсақ, төзімділік-ұзақ уақыт ... ... ... ... ... ... Ол ... қажып
шарашау мүмкіншілігін болдырмауды бейнелейді. Төзімділік жалпы және арнайы
болып бөлінеді. ... ... ... ... ... ... ұзақ уақыт қолдау ... ... ... әрекетінің белгілі бір түрінде жұмыс қабілеттілігін ұқзақ уақытқа
қолдаудан көрінеді.
3-5 жастағы балалар төзімділігі жетілмеген жағдайда ... ... ... бір ... ... ... ... Сондықтан оларға
қозғалыс түрлерінің неғұрлым тез ауысқаны дұрыс.
Ептілік қимылдық міндеттерге сай ... ... тез де, ... ... сипатталады. Ептілік сезім мүшесінен түсетін ақпаратты
өңдеп, қозғалысты бағдарлайды. Қозғалыстың дәлдігімен ... ... ... ... мәне беріледі. Ептілік-күшті, шапшаңдықты және
төзімділікті дамытып, қимылдық ... ... да, оның ... ... ... ... ... әсерінен ептілік тезірек өседі.
Иілгіштік-буындардағы қимылдар ... буын ... ... еттердің серпімділігіне және сіңір қоспа аппаратына
байланысты болады. Икемділік белсенді және ... ... ... ... ... ... ... ет күші арқылы жетеді. Ал ... ... ... ... ... Иілгіштік сылбыр қозғалыс
кезінде белсенді қозғалыстан жоғары болады. ... ... сапа ... ет ... ... ... ... етудің дамуы ағзаның
жалғаса өсуі мен жетілуі дәрежесінде өтеді. Сондықтан тым көп берілген дене-
күш ... ... тез ... тыс ... ... Бастауыш сыныпта ұлттық ойындар негізінде дене шынықтыру мәдениетіне
тәрбиелеу әдістемесі
Ұлттық ойындар арқылы ... жүйе ... дене ... ... ... баланың тұлға қарымы мен ойлауын қатар дамытудағы
көптеген қарама-қайшылықтарды жоюға жеткілікті мүмкіндік туғызады
[176].
Ұлттық ойындарды балабақшадағы 4 ... ... ... ... ... ... жалпы заңдылықтарына бағынады.
Педагогикалық жүйенің міндеттері, мазмұны, формалары, ... ... ... ... онда қарастырылып отырған байланыс заңдылығы
нәтижені қамтамасыз етеді.
Ұлттық ойындар өзінің табиғатында ұлттық өнегені бойына сіңіріп, ... тән ... өз ... дарытып, толығып, жетілу арқылы, өзінің жан-
жақты тәрбиелік қасиетін шыңдай түседі. ... ол ... ... мен ... толықтырып қана қоймайды, оқу-тәрбие жүйесінің
мазмұны мен әдіс-тәсілдерін байытуға, оны ... ... де өз ... ... белсенді әрекет жасайды [177].
Мектеп жасына дейінгі балалардың ... ... ... ... ... байланысты, осы кезде балалардың
дене дамулары үздіксіз, бірақ бәрінде бірдей емес. Олардың өсуіне негізгі
жүгіру, ... ... дене ... ... әсер етеді [178].
Дәстүрлі халық ойындарын дене ... ... ... ... ... бастауыш сыныптаға жүгіру, секіру, лақтыру,
еңбектеу, өрмелеу, тепе-теңдікті сақтау, қимыл-қозғалыс ... ... ... ... ... ... ... баланы дамыту
жолдарын ұсынамыз.
Бастауыш сыныпта өз бетімен тәуелсіз қозғалыс жасауға ... ... бала ... тұрақсыз, ол әр нәрсеге бір алаңдап, бір ... ... ... шаруаға ауысып кете береді. Сондықтан осы ... ... ... ... тәрбиешілер, ұстаздар баланың тәртібін, мінез-құлқын
қалыптастыруда үлкен рөл атқарады.
Ойындар үш жастағылармен салыстырғанда күрделеніп, ... ... ... ... ... ойын ... ... балалардың топ
ішінде бір-біріне деген қарым-қатынасын нығайтады.
Бұл жастағы ... ... ... арта түсіп
дағдыланады, бірақ ол әлі өз әрекетінің нәтижесі туралы ойланбайды, ... ... ... оның эмоциялық жағына ғана көңіл бөледі,
сонымен қатар бала қимылы сапалық түрге еніп, ... көп ... ... өз ... ... қайталап, немесе тәрбиешінің ұсынысымен
кеңістіктегі қол, аяқ, дене қозғалысының кейбір әдістерін ... ... ... ... Бұл ... балалар қимыл-қозғалыстың жаңа түрін
әр қилы сипатта орындауға деген қызығушылық пен талпынысы артады.
Бірнеше қимыл-қозғалысты біріктіре ... бала ... ... ... орындалу тәртібін қадағалай алады. Бұл ... ... ... ... мен ... ... тәрбиешінің қимыл-қозғалыс әрекетіне саналы түрде бақылау жасап
қарап, түсіндіргенін тыңдайды.
Төрт ... бала ... алда ... ... ... ... қайта сұрау, қайта айтуға талпынып жақсы ... ... ... ... ... ... талпынады. Бұның
өзі қимыл-қозғалыс жұмысының сапалық ... ... бала ... жол ... ... бұл ... басты мақсат: бала денсаулығын нығайту
және оның денесінің жақсы, дұрыс ... ... ... ... Бұл ... мән беретін нәрсе шынығу, мүсіннің қалыптасуы және мәдени-гигиеналық
әдеттену тәрбиесі.
Денесін шынықтыру арқылы баланың ... ... ... ұнатымды
эмоцианалдық көңіл-күйі көтеріліп, серпілуіне жағдай жасалады. Бұл жердегі
басты мақсат баланың өз ... ... ... ... ... дұрыс
жағдай жасау, қозғалыстың әр түрлерін сабақта жаттығу негізінде жеке
тәжірибесінен ... мән беру ... ... ... ... ... қозғалыс элементтерін сапалы дұрыс
жасауға икемдеп, олардың зейінін әдемі мәнерлі ... ... ... ... мен жаттығулар жасауға қызығушылықтарын оятады. Осы
жастағы топтар арасында бұрын балабақшаға бармаған ... жиі ... ... ... даму ... ... болып келеді. Аталған
топта жыл басында қалып қойған балаларды көппен бірге ... ... жеке ... жүргізілуі қажет.
Дене шынықтырудың ұжымдық сабақтарында, ойын сәтінде, өз бетімен жұмыс
жасау кезінде балаларда ... ... ... ... қабылдап
үйрену тәрбиесі қалыптасады, олар тәрбиешінің көрсеткен тапсырмасын бірігіп
орындап, барлығы бір қарқында тез, ... ... ... ... ... ... жалпы сап түзеп тұру кезінде өз орындарын тауып, ойын
сәтінде қозғалыс кезінде қимылды тоқтатуды, ... оны ... ... рұқсат күтіп қолдарынан келгенше бір-біріне ... ... Осы кез ... еңбекке баулуға балаларды жолдастыққа, бір-
біріне деген өзара ... ... ... ... қолайлы кезең болып
табылады. Бастауыш сыныпта үшін дене ... ... ... ... болып келеді себебі бала денесі мен ... ең ... кіре ... ... педагог үшін ең бастысы бала денесіне
шамадан тыс салмақ салмау болып табылады.
Дұрыс және мөлшерленген ... ... бала ... ... ... ... Жүгіру ағзаға қажет, ... ... ... ... ... және ... ... үнемі қозғалыс жағдайында дамиды. Ал
қозғалысты шектеу бұл ағза ... ... ... ... мен ... ... айырмашылығы бар, мысалы, бала жүру үшін дене
салмағының алға немесе артқа ... ... ... ... күші ... ... одан әрі ... бір аяққа түсіп, қайтадан екі аяққа алмасып,
кезектесіп отырады.
Ал баланың жүгірісі ... ... ... күші ... қатты
серпілісіне байланысты екі аяқта бірдей жерден көтеріліп, аз ... ... ... кеңістікке көтеріліп ұшу қалпында болады. Бұл ... ... ... еттер жиырылып, созылып, ширатыла түседі [179].
Бұл жастағылардың жүгіру тәжірибесі жүруге қарағанда аз болғанына
қарамастан, қол мен ... ... ... ... жасауы байқалады. Бірақ,
жалпы алып қарағанда баланың жүгірісі өнімсіз, қол қозғалысы ... ... көп, екі ... ... ... ... кең ... күш салып, алқына жүгіреді.
Жүгіру техникасын үйреткен кезде ең алдымен қол-аяқтың өзара дұрыс
үйлесімді қимыл жасауын ескерген ... ... ... ... бір ... емес, бала ұсақ, ауыспалы
адыммен әлсіз серпіліспен жүгіреді олардың жүгірісі көбіне тіке бір ... ... көп ... ... ... ... ... қатысты шеберлікті біртіндеп үйретіп тәрбиелеуге көп
уақыт кетеді.
Сапалы жүгіруді үйрету барысында ... ... ... ... ... айналып жүгіру, бірінің артынан бірі ... ... ... ... ... ... ... ұлттық ойындарды қолдану тиімді
болып келеді: «Қарлығаш пен Қарға», «Кім ... ... ... ... ... ... ... танымал халық ойыны - ... ... ... жағдайымызда спорт алаңында ойналады. Ойын ережесі бойынша
алаңға бір-бірінен қашықтығы 10-15 ... екі ... ... ... ... дәл ... ... қашықтығы 1метр келетін
екі кішкене сызық ... ... ... ... екі ... бірі
«қарлығаштар», екіншісі «қарғалар» болып бөлініп, осы кішкене сызық бойына
біріне-бірі жауырындарын қаратып, әр топ өз ... ... ... ... «қарлығаш» деген белгісі болса онда «қарғалар» қашады, ал
«қарлығаштар» мақсаты «қарғаларды» ... ... ... ... ... ... «қарға» белгісі берілсе, онда керісінше «қарғалар» ... ... ... Әрбір қуғаннан кейін ұсталып қалған ойыншылар
ұстап алушылар қатарына қосылып ойнай береді [180].
Жүгіруге ... ... ... өте көп және ... Келесі
ойындардың бірі «Кім жылдам» деп аталады. Бұл ойынды спорт ... ... ... ... ... Ойын ережесі бойынша ойыншылар ойынға екі-
екіден қатынасады. ... ... екі бала ... ... беріп, екі
жаққа қарап тұрады. Аяқтарының арасын ... ... ... ... екеуінің аяғының арасына ұзын белбеу тастайды да ... ... деп ... «Үш» ... кім ... ... бұрын алып қашады сол
бала жеңімпаз болып саналады. Бұл ойын баланың өз денесін еркін ... ... аяқ ... еті мен қол ... етін ... ... қимыл ойындарының қай-қайсысы болса да ... ... және ... ... ... мүмкіндік береді, бірақ
ойын жаттығулары сапалы түрде дамымаса балаға үйретілетін спорттық жаттығу
элементтерінен ... ... ... болып шығады [181].
Халқымыз бұрыннан-ақ бала тәрбиесіне, оның дене бітімінің ... ... ... ... А. ... ... ... анықтамалығы» еңбегінде көрсеткендей [182] ойын жаттығуларының
баланың салауатты өмір салтын қалыптастыруда атқарар орны ерекше.
Ғалым балаларды шынықтыратын ... ... ... ... аяқ күшін сынасу, аяққа қоржын байлап жарыстыру, балтыр байқасу,
бел күшін сынасу, еңбектеп жарысу, жаяу ... жаяу ... ... ... иық ... ... қол күрестіру, қол күшін
сынастыру, маңдай сүзістіру, мойын сынасу, мықын ... төс ... ... Осы аталған жаттығулар жас баланың ... ... ... ... ... ... ... зор.
Жүгіріп ойнайтын халық ойындарына қарағанда ... ... ойын ... ... ... ... ... жастағы бала бір орнында тұрып алға қарай қос ... ... ... ... ... ... ... бір орнында тұрып қашықтыққа секіргенді ... ... бір ... ... секірген кезде жерден аяқтарын сәл көтеріп
секірсе, енді жер мен аяқ арасындағы биіктік ... ... ... ... ... ... табанымен бірден қонулары байқалады.
Биіктіктен жерге секіргенде ... ... ... ... ... табанға салып жерге ауыр қонады.
Бір орнында тұрып ұзындыққа секіру кезінде кейбіреулерінде бір аяқпен
күш ала секіру, кейде адымдап секірулері ... ... ... алдында қимыл-қозғалыстың дайындық сатысын
жасауға талпынады., бірақ оның өзі жалпы қозғалыс ... ... ... ... бағыттағы секіруге арналған дайындығы жоқ екендігі
көрінеді.
Секіріс сәтінде бала көбіне басын ... ... ... қарғиды. Денесі
алға қарай иіліп, жерге қону ... ... ... әлі өз
кемеліне жетпеген, секірудің екінші кезеңі ұшу фазасынан ... меже ... ... екі ... алға жіберіп, жерге бірінші бір аяғын, сосын ... ... ... ауыр ... ... ұзындыққа секіртіп үйрету кезіндегі ... ... ... ... ... аяқтарын тізеден бүгіп, сәл алға еңкейіп барып, ... ... ... ... ... екі ... тіке жіберіп қонуға
болмайды, ең бастысы бала бір ... екі ... ... ... тебінуі
арқылы, аяқтарын жерден ала көтерілуді үйренуі қажет, жерге қону сәтінде
бала бірінші аяқтың ұшымен сосын ... ... ... ... ... балаға тоқтамай 8-12 рет секіртіп қайталататын болса, онда ... ... ... ... ... ... азайып, оның дұрыс секіре бастағанын
байқауға болады.
Секіру түрлерін дұрыс меңгеру үшін оларға «Алакүшік», «Лақша секіру»,
«Кірпіше қарғу», «Ақ қоян», ... ... ... ... ... Бұл
ойындарды балалар үйренгеннен кейін ... ... ... ... ... ... одан әрі жетілдіреді.
Халық арасында кеңінен тараған дәстүрлі балалар ойындарының ... ... ... ... ... бөлмесінде ойнатамыз. Ойынға
топтағы барлық балалар қатысады. Тәрбиеші ... ... ... ... « алакүшік» етіп белгілейді. Олар «Алакүшіктің»
назарын өздеріне аудару үшін қос ... бір ... ... ... ... ойнаушы балалардың біреуін қолға түсіруге тиіс. Қолға түскен
ойыншы «Алакүшік» болады да, ... ... ... ... ... ... ... [183]. «Алакүшік» ойыны баланы жылдамдыққа,
шыдамдылыққа, тез шешім ... ... ... ... ... ... ... ойындар баланың аяқ, қол, бел омыртқасын
бекіту үшін қолайлы жаттығулар негізінде ... Осы ... бір ... ... төмен секіртіп ойнауды жиі қолданбаған ... ... ... әлі ... ... балалар екі қолды сермеп, күш ала секіруді үйренулері
керек, ал жерге ... ... ... ... ... бөліп ескерту
жасаудың қажеті жоқ тек жерге дұрыс ... мән ... ... ... еңбектеп жаттығуды ойын кезінде кеңінен ... ... ... сәтінде олар әр түрлі әдіс-тәсілдерді пайдаланады.
Бұл жастағы баланың қимыл-қозғалысы сенімді, ... Олар бар ... ... ... ... ... ... ойынын осы кезде ойнату
тиімді болып келеді.
Кейбір ойындарда мысалы «Тұтқын алу» ойынында ... өте ... ... ... өту, ... сол ... үстінен еңбектеп өту
қолданылады, көпшілік балалар бұл тапсырманы жақсы орындап шығады.
Еңбектеу қозғалысы үшін бұл ... ... үшін ... жаттығулар
ұсынбаса да болады.
Еңбектеуге арналған жаттығуларды ұлттық ... ... ... ... ... ... қай жерден бастап, қай сәтте аяқтауы
қажеттігін дұрыстап түсіндіреді.
Балалар ойын алаңындағы еңбектеуге арналған ... 2-3 ... одан ... шыққаннан кейін де осындай қашықтықта әрі қарай
еңбектеп алаңнан шығып кеткені дұрыс.
Ойын алаңына кіретін және ... ... меже ... ... ... ... сызып, ағаш рейка қойып, немесе жіппен, ойыншықтармен белгілеуге
болады.
Еңбектеуге арналған ұлттық ойын түрлеріне спорттық жаттығу элементтерін
араластыра қолдану да тиімді ... ... ... ... ... ... баланы бірден қатыстырып не болмаса ... ... ... ... ... Бұл ... ... үшін жоғары өрмелеу біршама
күрделі тапсырма болып келеді.
Өрмелеу дағдысын жетілдіретін ... ... ... және «Тұтқын
алу» ойындары тиімді болып келеді. Алдымен ... ... ... ... ... тиімді, соңынан өрмелеу түрлерін күрделендіре
түсіру қажет. Осылай ету ... өз ... ... сенімділігін
арттырып, тапсырманы дүрыс орындауға септігін тигізеді.
Өрмелеу жаттығулары енгізілген ойындар еркін ... ... екі ... ... ... ... құралынан қалай
ұстау қажет екендігі, екі аяқты қалай қойып жылжытатындығы ... ... ... ... емес ... өрмелейді.
Гимнастикалық бөрене, немесе орындық үстінде балаға өрмелеуді орындату
күрделі ... ... ... бұл ... ... отырып қозғалуды
қажет етеді. Бұл жаттығуларды балалар басында ... ... ұзын ағаш ... ... ... ... екі қолын орындыққа
тіреп, бірінші бір ... ... ... ... ... қойып төрт
тағандап еңбектейді. Ұзын орындықтың соңына дейін жеткен бала, денесін тіке
көтеріп, ... ... ... ... элементтерін орындау кезінде балаларды қызықтыру
мақсатында ... ... ... ойыншық қойып, соны алып ... да ... ... ... ... алу және домалату жаттығуларын
үйрету.
Лақтыру, қағып алу, домалату ойындары өмірде көп ... ... ... Лақтыру, қағып алу, домалату белгілі бір ... ... ... ... іске ... ... ... жұмсақ
-қаттылығы баланың лақтыру, қағып алу, домалату ... ... ... ... ие ... Балалар алдымен қолданылатын заттарды ... ... ... ... ... ... көлемдерінің
үлкен-кішілігін байқауы үйретуге дейінгі орындалатын алғы жаттығуларының
негізгісі болып табылады.
Балалар өздерінің білген ... ... ... ... ... ... ... баланың тұрысы ... ... ... мен ... мән ... ... ... мен
лақтыруы әлсіз болып келеді, көбіне құлаштау мен лақтыру арасында ұзақ
үзіліс жасалып барып зат ... ... ... ... ... қарай
жақындауға ұмтылады. Бұл келтірілген ... ... ... ... ... ... ... алысқа лақтыру мен дұрыс қағып алуды
талап ету әлі ерте. Ең бастысы ойын ... ... ... ... ... ... ... ұстауы, лақтыруы, тастауы, бір орнынан алып
келесі жерге қоюы сияқты әдеттің қалыптасуына жағдай жасап қадағалау ... ... ... бір ойын ... ... ойын ... домалату, қағып алу т.б. қимылдарды балаларды екі-екіден топтап
өткізген тиімді. Ұлттық ойындардың көпшілігінде, ... ... ... ... ... ... ... топтағы барлық бала
қатыстырылып ойналады. Лақтыру және ... ... ... ұлттық ойындардағы
ойын құралы ретінде көбіне асықты, допты пайдаланамыз.
Қозғалмалы ойын түріне жататын ... ... ... ... ... ... келе жатқан бұл ойын ұрпақтан-ұрпаққа ... ... ... ... бұл ... ... ... бар. Олар: «Хан», «Киім
алғыш», «Арқалампай», «Бестабан» тағы басқалары [184]. Ойын бастамас бұрын
балаға ... ... ... ... ... ... ... алып,
допты төмен жермен домалатып, допты секіртіп қағып алуды үйрету қажет. Бұл
жаттығулар сәтінде бала допты тым жоғары ... ... ... ... допты
қолдың күшін пайдаланып ұрып, доптың жерден жоғары қайта ыршыған ... ... ... ... ... ... бұл әрекеттерді
қайталау кезінде еркін қатесіз орындауға машықтана бастайды.
Жоғарыға лақтырылған затты қайта қағып алу төрт ... бала ... қиын ... ... ... Басында тәрбиеші баланың бәрін бір шеңбер
бойымен тұрғызып өзі шеңбер ортасына тұрып, балаларға допты кезекпе-кезек
лақтырып береді, ... ... ... алып қайта тәрбиешіге лақтырып береді.
Осылай жаттыққаннан соң балаларды екі-екіге бөліп араларын 1-2 ... ... ... допты лақтыртып, қағып алып ойнатады. ... ... ... жоғары – төмен лақтыртып үйретеді.
Сабақ барысында нысананы көздеп алысқа лақтыруға көп уақыт бөлінбейді.
Негізінен алғанда ... ... ... тура ... меңгеру іске
асырылады. Тәрбиеші жәшікке не болмаса ... 1-2 метр ... ... ... ... итеріп лақтыруды көрсетіп ойнату да жақсы нәтиже
береді. Сонымен қатар үлкен ... қос ... ... ... ... дәлдікке үйренуіне көмектеседі.
Алысқа лақтыруды бала еркін ... ... ... ... ... кезінде қалай ұстау керектігін көрсетеді. Бұл жерде еске сақтайтын
нәрсе бала допты төмен лақтырмай, қолын созып құлаштап ... ... ... ... ұшу жолы көбейіп ұзарады. Бастауыш сыныпта үшін ... ... де ... ... үйрете бастаған пайдалы болып келеді. Тепе-
теңдікті сақтауға арналған ойындарды ... ... ... ... ... ... ... жүгіру, тақтай
үстінен жүру, жүгіруді еркін меңгере бастайды. Бұл жастағылар үшін ... ... ... ... ... ... ... олар мұндай ойындарды
бар ынталарымен орындауға тырысады.
Ұлттық ойынның ішінде «Аш қасқыр» ойынында бір ... ... ... ... ... ... ... ұлттық ойын элементтерін
енгізе отырып ойнау сәтінде балалар ... ... ... тез ... ... тез ... жату, отыру, екі қолын екі жаққа ... ... ... бара жатып төмен қос аяқты бүгіп отырып барып қайта ... ... ... ... беру ... ... болуына көмектеседі.
Бұл жастағы балалар жіптердің арасымен денесін жіпке ... ... ... ... тепе-теңдік қалыптарын сақтап өтуге қызығушылық
танытады. Балалар жіптің үстінен басып ... ... ... ... екі қол
теңдігін сақтай отырып қозғалуды еркін меңгере бастайды. Бастауыш ... ... ... ... ... ... қатар тепе-теңдігін сақтап
жүруді орындауы көбіне қиынға соғады. ... ... ... ... тіке ... ережесін талап етудің қажеті жоқ, бірақ ... ... ... ... жүруді ескертіп отырған жөн.
Тепе-теңдікті сақтауды қалыпты әдетке айналдыру үшін ... ... «Ат ... ... ... тартыс», «Бала қуу», «Тепе-теңдік»
халық ойындарын ұсынған ... ... ... ... ... ... балалар бірінен
кейін бірі белгілі ара ... ... ... ... ... ... ... Бұл топтағы балаларға тепе-теңдікті сақтауға
арналған ойындармен қатар аяқ, қол дене ... ... ... ... ... ... ... ойындары «Қармақ», «Бөрік ... пен ... ... «Доп ... ... ойнату баланың жалпы
дамуына жақсы әсер етеді.
Төрт жастағылар үшін ... ... дене ... ... кезеңдерінде сабақ мақсатына сай таңдап өткізуге ... ... ... ... ... «Жасырынбақ», «Шалма тастау», «Айгөлек»,
«Көген тартыс», ойындарын лайықтап мазмұнын өзгертіп ... ... ... ... ... барлық баланы ойынға белсенді қамту үшін
олардың ойын сәтіндегі ... ойын ... ... ... ... ... ... балаларға орындауларына күрделі деген ... ... рет ... ... түсіндіреді. Ойын сәтінде балаға
жеке демеу көрсетіліп, көмектесуде қажет.
Ұлттық ойындарды ұйымдастыру кезінде балалардың ойын кезінде орындауға
қажетті ... ... ойын ... ... ... емес ... ескертеміз.
Тәрбиеші ойын элементтерін, ондағы жасалатын ... ... ... ... ... ... орналастыра отырып
үйреткенде балалардың орындауына жақсы жағдай жасалады.
Төрт жасарлар үшін дене шынықтыру сабағы ... екі рет, бір ... рет ... арқылы өткізіледі.
Күрделі ойын элементтерінен тұратын жаттығу тапсырмаларына екі ай өткен
соң ... ... ... ... ... ойын қозғалысының негізгі
түрлерін қайталаған ... ... ... және ... ... өзі ... енгізіп өткізуіне де болады.
Ең бастысы сабақтың кіріспе бөлімі ... ... ... ... болуы қажет.
Балалар үшін таза ауадағы, далада ... ... ... ... ең ... ... ... ойналатын ұлттық ойындар ұйымдастыру жағынан мазмұны мен әдісі
тұрғысынан әр ... ... ... 4 жастағы бала ойын кезіндегі қимыл-
қозғалыстың барлығына өзі қатысып орындағанды ... ... Бала үшін ... сапасы емес, ойынның мазмұны қызықты болып келеді.
Бастауыш сыныптаң дене шынықтыру сабағын ұлттық ... ... ... ... ... айналдырғанда баланың өмірге ... ... ... ... ... ... ойын арқылы танып
білуіне жол ашатындығы белгілі болды.
Бала денсаулығына пайдалы әдет пен ... ... ... ... ... дене ... деген дұрыс көзқарас пен ... Дене ... бала ... ... ... ... салауатты өмір салтын құрудың негізін қалау болып табылады.
2.3. Озат ... ... ... ... бастауыш сынып мұғалімдерінен оқушыларға білім мен
тәрбие беруде көптеген жаңа ізденістер мен ... ... және ... ... халықтық педагогика элементтерін тиімді пайдалануды талап
етеді.
Осы талап биігінен көрініп, әріптестерін ... ... ... етіп ... ... бірі - ... ... бастауыш мектептің мұғалімі Базилжанова Зәуре. Тәжірибелі ұстаздың
оқыту процесінде халық ауыз әдебиеті ... оның ... ... ... оқушылардың жас ерекшелігіне сәйкес іріктеп қолдану назар
аударарлық тәжірибеде.
«Оқушылардың таным ... ... ... ... ... ынтасын арттыруда ұлттық ойын элементтерін ұтымды ... зор. ... да өзім ... ... ... кең пайдаланамын. Бұл
ойын түрін сабақ мазмұнына қарай ... бір ... ... ... ... мазмұндас ойынды қайталай бермеуге тырысамын. Ол үшін өтілетін ... ... ... ойын ... күні ... ... отырып, оны
жүргізудің тиімді әдістерін ойластырамын. Бастауыш сыныптарда ... ... ... жиырма жылдан астам уақыт ішінде жинақталған ойындарымның қоры
да әжептеуір. Жыл ... ... ... ... ... ... Сөйтіп
сабақтың қызықты жалғасы-дидактикалық ... оның ... ... бар ... ... ... көп көңіл бөлемін», -
дейді тәжірибелі ұстаз әңгіме барысында. Тәжірибелі ұстаздың жанды ... ... көз ... болдық.
Тәжірибелі ұстаз сабақта оқушылардың тілін дамытып, байланыстырып
сөйлеуін ... ... ... ояту ... көп ... түрлерін
жүргізеді, сабақта ұлттық ойын элементтерін орайлы пайдаланады. Ана тілі
сабақтарында «Қыз қуу», «Бәйге», «Теңге алу» т.б. ... ... оның ... ... ... ... ... бөледі. Мысалы
«Шопан атаға», «Түйе», «Сиыр» өлеңдерін өткеннен кейін «Сақина ... ... ... ... Сыныпты екі топқа бөледі. Бәрінің қолына ... ... ... ... әр топтың 2 оқушысының қолына сақина салып
кетеді. Тақта алдында тұрып «Кел, ... ... деп ... Егер сақина
салынған оқушы орнынан тез тұра ... ... онда ... шығып, қима
қағаздағы тапсырмаларға жауап береді. Егер сақина салынған оқушы ... ... ... алмай қалғаноқушы осы шартты орындайды. Тапсырма
төмендегідей мазмұнда беріледі:
«Шопанатаға» өлеңі ... Қой ... ... тағамдарды ата.
2. Қой жүнінен қандай заттар жасалады?
3. Қойдың терісінен жасалатын заттарды ата.
«Түйе» өлеңі ... Түйе ... ... ... ... білесін?
2. Түйе сүтінен жасалатын тағамдарды ата.
3. Қойдың терісінен не жасалады?
«Сиыр» өлеңі бойынша:
1. Сиырдың терісінен жасалатын заттарды ата.
2. Сиыр ... ... ... жасалады?
3. Сиырдың етінен қандай тағамдар дайындалады?
Ақтөбе облысы Шалқар ауданындағы ГКС-12 орта мектебінің бастауыш сынып
мұғалімі С.Қазиева «Аса ірі психологтардың айтуы ... бала ойын ... ... ... ... ... сондай болады дейді. Сондықтан ойын-
адамның өміртанымының алғашқы қадамы. Баланың өмірі, ... ... ... ... ... психологиялық ерекшеліктері ойын ... Ойын ... ... ... сезінеді, ізденімпаздық,
тапқырлық әрекеті байқалады. Ойын ... ... ... ... ... ... баланы сабақта талабын шаттандыратындай, ойын
оятатындай, іскерлігін дамытатындай болу керек. Оқушылардың белсенділігін,
саналы ойлана білуін, ... ... ... ... ... ... - ... міндеті,» - дей отырып, оқушы ой - ... ... ... ұстаз С.Қазиева «Ұлттық ойын ойнату арқылы ... ... - ... әдет - ғұрпына деген сүйіспеншілігі артады. Сондықтан мен
мына ұлттық ойындарды ойнаттым», - деп, бірнеше ... ... ... ... алу» ... ... ... бұрын сұрақтар беріледі:
а) Қандай ұлттық ойындар бар?
ә) Атпен ойналатын ойын ... ... Ел ... ... ... ... қима қағаздар беріледі. Қатты қағазға жіп
арқылы бекітілген 2 атпен жарысады. Межеде еліміздің туы ... ... ... орындаған оқушы туды алып жеңіске жетеді.
2. «Қыз қуу» ойыны. Алдымен сұрақ - тапсырмалар беріледі. Содан ... қыз бала ... ... кіріседі, артынша ер бала орындай
бастайды. Егер ер бала тапсырманы бұрын орындаса, онда қызды ... ... ... Қыз ... болса, онда ол ер балаға жеткізбей жеңіске
жеткен болады.
3. «Хан талапай» ойыны. Бұл ойынға нөмірленген асық ... ... ... ала ... қима қағаздар дайындалады.Асық жерге
шашылады,ал балалар ... асық ... қай ... ... ... ... ... қима қағаздағы тапсырманы орындайды.Кім
тез,әрі дұрыс орындаса,сол жеңіске жетеді.
4. «Теңге алу» ... Бұл ... 2 ... салыстыру, олардың
ұқсастықтары мен айырмашылықтарын тапсыру тапсырмаларын орындату арқылы
ойнатуға ... ... ... ... ... ... суреті
ілулі тұрады. Екі оқушының қайсысы тапсырманы дұрыс ... сол ... ... ... ... ... Бұл ... алдымен ойынға байланысты сұрақтар
беріледі. Тақтаға арқан суреті ілінеді. Тақырып бойынша берілген ... көп ... сол ... ... ... айтылады.
Міне, осы ойындарды ойнатқанда, оқушыларда әрекет ... ... ... ... ... ... ... танымы кеңейеді, сөздік қоры дамиды,
білімі, сауаттылығы күшейеді. Сөйтіп «оқушылардың ой - өрісін ойын арқылы
дамытамыз» -дейді, С.Қазиева.
Сабақтың ... «Сұр ... ... мақсаты: а) Білімдік жағы. Әңгімені ... ... ... ... беруге, әңгіменің негізгі идеясын
ашуға, талдауға үйрету.
ә) Тәрбиелік жағы. Табиғатты сүюге, аң-құсқа қамқорлық жасап, ... ... ... - ... іс - ... үлгі етіп ... ... жағы. Оқушылардың сөздік қорын арттырып, сөйлеу тілін
жетілдіру.
Сабақтың ... ... - ... ... арқылы үй тапсырмасын тексеру.
ІІ. Жаңа сабақ.
а) Кіріспе әңгімеде үй ... мен түз ... және ... түр ... ... т.б. ... ... көрсетіледі.
ә) «Шешуін тап» ойыны. Қоян туралы жұмбақ жасырылады.
1) Ұзын құлақты,
Жәудір көзді,
Мамық жүнді.
2) Екі жеңдей құлағы,
Тың таңдап тұрады.
б) Мұғалімнің әңгімені ... ... ... ... оқуы.
г) «Арқан тарту» ойыны ... ... ... оқушылар қалай
түсінгендігін байқау. Ол үшін ... екі ... ... ... ... қай топ дұрыс, көбірек жауап берсе, сол топ ... ... ... ала ... суреті салынады.
Қойылатын сұрақтар:
1) Әңгіме не туралы?
2) Әңгімедегі баланың аты кім?
3) Ол қайдан келе ... Оның көзі неге ... Ол нені ... ... ... көжекті қалай ұстады?
7) Көжек қандай күйде еді?
8) Сәрсен көжекті қайда алып келді?
9) Балалар неге мәз-мәйрам болысты?
10) Сәрсен мен ... ... ... ... ... ... нені сүйсініп жейді екен?
Екі топқа бөлініп «арқан тарту» ойынын ойнау оқушыларды ұйымшылдыққа,
тапқырлыққа тәрбиелейді. ... ... ... ... ... береді.
ғ) «Қыз қуу» ойыны ... ... ... ... ... Алдын ала төмендегі тапсырмаларды оқушыларға беріп қоямыз.
1. Мәтіннен мезгілді суреттеген жолды тауып оқы.
2. Көжектің ... ... ... ... ... ... ... үйшікті неден жасағанын айтып көр.
4. Қоянның көжегі жеген шөптерді оқы.
5. Сәрсеннің сөздерін мәтіннен тауып оқы.
1-тапсырманы ... ... ... ... ... ... біреуі мәтіннен тауып оқиды. Ал 3,4,5-тапсырманы қыздардың ... ... ... ... ... сол орындайды. Егер ер ... ... ... онда ... ... ... болып есептеледі. Қыз
бірінші болса, онда ол ер балаға жеткізбей жеңіске жеткен ... ... ... Мына ... ... жаздыру:
1. Таң қылаңдап атып түн қараңғысы сейіле бастаған еді. Мұрынға ... жиде ... хош иісі ... ешкіден гөрі ақбөкенге ұқсас. Жырық ерін. Тойса қос танауынан
дем алып, ентігіп жатады. Құлақтары тым ұзын.
е) Сөздік ...... таң- ... ертең- ертеден;
қылаңдап - жаңадан ғана көрініп, жаңа ғана атып;
табан жол - бір ... ... ... сөз ... ... ... және оны үйде ... алып,жаттауды
тапсыру:
таң қылаңдап
түн қараңғысы сейіле
хош иісі
көзі жәудіреп
аяғын ұшымен мысықша басып келу
тыпырлаған көжекті
қуанышы ... ... шаң ... ... ... ... бұлтиып
жонданып семіре бастады.
Қорытынды.
Үйге тапсырма «Сұр көжек» мәтінін түсініп оқып келу.
Сабақ тақырыбы: Ұр, тоқпақ (Ертегі) 2 ... ... ... ... ... ... төселдіру. Ертегіге тән
ерекшеліктер туралы түсініктерін кеңейту.
Дамытушылық мақсаты: Тіл байлығын ... ... ... ... ... сыпайылыққа тәрбиелеу. Қиялдарын шыңдау.
Сабақтың көрнекілігі: Ертегі туралы ... ... жеке ... әдісі: Сұрақ - жауап әдісі, эвристикалық әдіс.
Сабақтың барысы: Мұғалім ертегі ... ... ... ... ... ... Ұ М Б А Қ Т А ... сиырым қарап тұр,
Қызыл сиырым жалап тұр. ... ... ... іші ... ... ... үш - төрт құлақ. (Қазан)
Кішкене ғана бойы бар,
Айналдырып киген тоны бар. ... кісі ... ... кісі ... ... (Түйенің өркеші, ерні)
Ертегіні оқымас бұрын ... ... ... ... Ойын 2-
айналымнан тұрады. 1-ші айналымда ертегі мазмұны ... ... ... ... жауап беруі керек. Дұрыс жауаптан кейін көкпар
алынады.
κóøûëàðäû» ñ¼çäiê ºîðûí ìîëàéòûï, ñ¼çäi ... ¼ç ... ... ... ... ... ... Ñîíäàé ½ëòòûº
îéûíäàðäû» áiði – ... ... ... øåøó ... æàðûñ ò¾ðiíäå
¼òêiçóãå áîëàäû. Á½ë îéûí áàëàëàðäû» ¼çäiãiíåí îéëàóûíà ì¾ìêiíäiê ... ... ... ... ... æåòåëåéäi. ̽¹àëiì á½ë îéûíäû
áiðòå-áiðòå ê¾рäåëеíäiðiï îòûðàäû. Áåðiëåòií æ½ìáàºòàð ê¾ðäåëåíãåí ... ... ... òiëi ... æàóàáûí òàï» ½ëòòûº îéûíû ¾øií àëòû ê¼ëäåíå» ñûçûººà
á¼ëiíãåí ¸ð îéûí ... ... ... iøiíå ¾ø ... ... ... æåêå ñ¼çäåð ºèìà ºà¹àçäàðû íåìåñå æåêå ñóðåò
ò¾ðiíäå ... ... îéûí ... ... ... ºèìà ºà¹àçäàðû
ìåí øåøóiíå àðíàë¹àí ñóðåò íå æåêå ñ¼ç ºèìà ... ... ... ... ºèìà ºà¹àç.
Á½ðàñà»ûç º½ëà¹ûí,
À¹ûçàäû á½ëà¹ûí.
Êiøêåíå ¹àíà ຠîòàó,
Àóçû – ì½ðíû æîº îòàó.
ʼê àëà ... ... ... ñ¾éåäi.
øåøói: êðàí, æ½ìûðòºà, ºàðáûç.
Îéûí ò¸ðòiái: à) æ½ìáàºòàðäû» ... ... ºèìà ... ... ... ºàòûñóøû îºóøûëàð¹à ¾ëåñòiðiï áåðiëåäi. °ðáið îºóøû ¼ç
ºîëûíäà¹û æ½ìáàºòàðäû îéëàï òàóûï, îíû» ... ... ... ... ... ... ... ²îëûíäà¹û
æ½ìáàºòàðûí ò¾ãåëäåé ä½ðûñ òàïºàí îºóøû ½òºàí áîëûï саналады.
¸) îéûí¹à ... ... åêi ... á¼ëiíåäi. Òàºòà¹à ì½¹àëiì
æ½ìáàºòàð æàçûë¹àí ºèìà ... ... ... ... ... øåøóëåði
(ñóðåòòi íåìåñå æåêå ñ¼ç ºèìà ºà¹àçäàð) ñàëûí¹àí ºàëòàäà òàºòà¹à ... ... ºèìà ... ðåòiíå ºàðàé áiðòiíäåï øåøåäi.
κóøû æ½ìáàºòû» øåøóií àéòûï, ñîíû» ... íå ñ¼ç ºèìà ... ... ... æ½ìáຠñûçû¹ûíà îðíàëàñòûðàäû. Ñóðåòòi» àòûí ... ... ... ... ... ... ºàòàð æ½ìáຠøåøóiíi» íå ñåáåïòi
îëàé åêåíií àéòûï áåðåäi. Áàñºà ... äà îñû ... ... ... ... ... øåøiï, æ½ìáຠì¸íií îðûíäû ò¾ñiíäiðãåí
îºóøûëàð îéûíäà ½òàäû.
á) Б½ë îéûíäà, êåрiñiíøå, øåøóëåði бойынша æ½ìáàºòàðäû àéòó ê¼çäåëåäi.
̽¹àëiì îºóøûëàð¹à øåøói æàçûë¹àí ºèìà ... ... ... ... κóøûëàð î¹àí ñàé æ½ìáàºòû æàòºà àéòûï áåðói òèiñ. Øåøói áîéûíøà
æ½ìáàºòû ê¼ï ¸ði ... ... ... ... ... ... ... ºàéòàëàó êåçiíäå Ì.°óåçîâòû» «Ê¼êñåðåãi»
ìåí Ø.̽ðòàçàíû» «Á¼ðòåñií» ê¼ðêåì ñ¼çáåí ñèïàòòàï, æ½ìáàºòàó¹à áîëàäû.
Ìûñàëû: «Çi»ãiòòåé ê¼ê ... ... ... ... æàòà ... ... ... æàëûíäàï òóðàòûí» æ¸íå «Àé ñèÿºòû àéíàëìà ì¾éiçi,
äåëäèãåí ... áàð, áàñû ... ... ... ... ... æ½ìáàºòàë¹àí í¸ðñåëåðäi» iøêi-ñûðòºû ñàïà, ... ... ... îòûðûï, ñèïàòòàìà èåñií òàïòûðàäû, ÿ¹íè ì½íû»
ºàéñûñû á¼ðòå, ºàéñûñû ê¼êñåðåê åêåíií ... ... îéûí ... ... ... ... áiëóãå îºóøûëàð ò¼ñåëåäi.
Қорытынды
Ойын - оқушылардың негізгі іс - әрекеттерінің бір түрі. Сабақтағы ойын
арқылы оқушылар ... ... ой - ... ... ... бар ... ... өз мақсаты, жоспары,
тәрбиелік, білімділік мәні, жүргізілу ерекшелігі болады. Мұндай ойын арқылы
оқушы тез ... ... ... ... жас ... ... ... ұйымдастырылған ойын баланың ақылын, дүниетанымын кеңейтеді,
мінез - құлқын, ерік - ... ... және де ... ... ... 2 ... «Ана тілі» сабақтарында ұлттық ойындарда қолдану
оқушылардың ұлттық сезімін оятып, ... ... ... білімін
тереңдетуге жақсы әсерін тигізеді.
Басқа дидактикалық ойындар сияқты ұлттық ойын оқушылардың шығармашылық
белсенділігін арттыру құралы қызметін ...... ... ... ... арттырудың маңызды құралы.
Ұлттық ойындар – бастауыш мектеп балаларының негізгі іс–әрекеті, оқудың
маңызды құрамды бөлігі, дидактикалық ойынның бір түрі.
Ұлттық ойын – оқушылардың оқу ... ... ... дербестік
пен инициативаны, жолдастық пен өзара көмекті дамытуға жол ашады. ... ең ... ... бірі ... білімді игеруде ақыл ой
қызметін дамыта отырып, ... ... - ... ... ... дәрежесінің көрсеткіші. Екіншіден, оның ұжымдық ... ... ойын көп ... қиын педагогикалық құбылыс.
Ұлттық ойынның негізгі мақсаты оқыту барысында баланы қызықтыра отырып,
білімдік, тәрбиелік мақсаттарына жеткізеді.
Ұлттық ойын – ... ... ... ... тілді ұстартады,
сөздік қорды байытады, сезімдерін күшейтеді.
Бастауыш сынып оқушыларының білуге деген ынтасы мен мүмкіндіктерін ... ... ... ... ... ... ... тәжірибеде
қолдану дағдыларын қалыптастыру үшін ұлттық ойын элементтерін пайдаланудың
орны ерекше. «Ана тілі» ... ойын ... ... ... ... ... оқушылардың тиянақты меңгеруіне көмегін
тигізеді. Ойын оқушыларды сергітіп, тапсырманы тез, әрі ... ... ... ... ... білуге үйретеді.
Бастауыш сынып оқушыларына ұлттық ойындарды дене шынықтыру сабағына
енгізу мақсатында жүргізілген ... ... ... ... ... қорытынды жасауға мүмкіндік береді.
Жоғарыда аталып көрсетілгендей бастауыш сынып ... ... ... ұлттық ойындарды ойнатудың ғылыми-педагогикалық
негіздерін жасау барысында түйген ойымыз қай ... ... ... белгілі бір мақсаты мен ұлттық ерекшеліктерінің айырмашылығы
болатындығы анықталды.
Ұлттық ойындар мәселесін зерттеп, оны талдап ... ... ... ... қалдырған ғалымдар ойынға дұрыс мән беріп оны
ғылыми тұрғыдан зерттеудің қажеттілігін, сол кезде бала ... ... орны ... жеке ... ... ... ... ролі
ашылатындығы белгілі болды.
Ел арасынан шыққан ұлттық ойындардың халық тәрбиесінің ... ... ... пен ... ... ... екендігін
нақтылаған ғалымдар, ойын болмысында сол ... өмір сүру ... ету ... ... ... туралы түсінігі,
адалдыққа шыншылдыққа ұмтылуы, шыдамдылық рухын қайраттауға мән ... ... ... ... ... нақтылады.
Ертеден келе жатқан халық ойындары тек бір елдің ғана емес бірнеше
халықтың дәстүрлі ойындарының ... ... ... ... ... халық ойындарына қатысты ізденістерді
топтап, саралап, зерттеп, жүйелеу оның озық ойлы өнегесін балаларға үйрету
осы күнгі ... ... ... ... ... екендігі дәлелденді.
Мектеп жасына дейінгі балалардың денесін қимыл-қозғалысқа түсірудегі
дене тәрбиесінің маңызы қазіргі заманда үлкен әлеуметтік ... ... Ал сол дене ... ... ұлттық ойындармен ұштастыру
қазіргі дене қабілеттері мен қатар ұлттық санасының дамуына ықпалы бар
екендігіне көз жеткізілді.
Мектеп жасына дейінгі балалардың жас ... ... ... ... жаттығулары мен ойындар негізінде күнделікті өмір
дағдысына ... ... ... ... ... ... ... артуына тиімді екендігі анықталды. ... бала ... ... үшін дене ... ... мақсатсыз ойындар арқылы емес
жүйелі түрде жинақталған ұлттық ойындар негізінде ... ... ... дене тәрбиесінің негізгі мақсаты ұлттық ойын іс-әрекетінің
кең ортасын қалыптастыра отырып ... ... ... ... ... сапасын және тепе-теңдікті сақтай білуді ... ... дене ... ... ... ... дамуындағы ұлттық ойындардың бала өміріндегі ... ... ... оның ... халқының әлеуметтік-экономикалық
дамуында ұлттық ойындар тек халықтың өткен мәдениетінің бір бөлшек мұрасы
ғана емес, ... ... ... кешегі мен бүгінгі ұрпақ
байланыстылығын тарихи этнопедагогикалық тұрғыдан ... ... ... көру ... туындайды.
ПАЙДАЛЫНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1. Қазақстан Республика Конституциясы
2. Қ.Р. Білім беру туралы заңы. 1999.
3. Қазақ балабақшаларында тәрбиелеу және ... беру ... ... ... «Балбөбек» бағдарламасы. 1996.
5. Қ.Р. Білім беруді дамытудың 2005-2010 жылдарға ... ... Қ.Р. дене ... және ... ... ... Құралбекұлы А., Әкімбайұлы С. ... дене ... ... ... ... ... ... және
туризм академиясы, 2000. -151 б.
8.Уаңбаев Е. Дене тәрбиесінің негіздері. -Алматы: 2000.
9. Есмағанбетов З. Дене тәрбиесінің теориясы әдістемесі. ... ... ... К.Н. Роль ... ... в ... и ... -Караганда: 1993.
11. Болғамбаев О. Қазақтың ұлттық спорт ойын ... ... ... ... А. ... дене ... спорттық күрестің ұлттық
түрлерін пайдалану: пед.ғылым.канд.дисс. автореф. -Алматы., ... ... Ж.К. Дене ... мен ... жеке ... ... қарым-қатынастарды дамытудағы орны: пед.ғылым.канд.автореф. -Алматы,
1996.
14. Степанкова Э.Я. Использование ... игр в ... ... возраста //Педагогичес. Практ. Ст-ов по курсу ... ... ... ... детей дошкольного возраста». -М, 1984. -71-83 б.
15. Страковская В.Л. Подвижные игры в терапии больных и ослабленных ... ... 1987. -237 ... ... Е. ... ... народных игр в физическом
воспитании учащихся. кан.дисс. ... ... ... А.Б. ... ... развития при построении программ
физического воспитания дошкольников. ... ... ... ... Е.А. О ... и воспитании детей киргизов, о правилах и
власти родителей. -Оренбург, 1891. -8 б. ... ... игры ... ... ... листок.- 1888, №42.
19. Диваев А.А. Игры киргизских детей //Тургайские ведомости. 1905. ... ... Игра ... молодежи //Тургайские ведомости. -1907. №2.-
10 б., Сонікі., Как киргизы развивают детей. //ЭО.1908 №1-2. 14 б.
20. ... М.С. ... ... ... игр и ... ... 1938. -17 б., ... Краткий сборник казахских народно-национальных
видов спорта. -Алма-Ата, 1949. ... ... Н. ... игра ... ... ... - Казань, 1906. -Т.
ХХІІ, выпуск 4. -Б.249-252.
22. Пещерова Е.М. ... игры ... ... населения Туркестана
//Средне-Азиатский Гос. Университет №11. ... 1925. -18 ... ... Н. ... ... Тәнекеев М.Т. История физической культуры в Казахской ССР. ... -б., ... От ... до олимпиады. -Алма-Ата: 1983. -б., Сонікі.,
Физическая культура и ... и ... ... культуры межнационального
общения //Теория и практика физической культуры. -1990. /6. -Б.32-36.
Тәнекеев М.Т., Асарбаев А. ... ... ... в ... ... ... Тәнекеев М.Т. Қажымұқан. -Алматы: Білім 2001.-191б.
25. Төтенаев Б.Ә. Қазақтың ұлттық ойындары. -Алматы: 1978. -б., Сонікі.,
Диваев ... ... ... ... ... ... ... №5-б., Сонікі., Халық ойындарының тәрбиелік ... ... ... 1974. №5-б. ... ... ... ... көзімен //Зерде №10.
26. Сағындықов Е. Қазақтың ұлттық ойындары. -Алматы: Рауан, 1991. -176 б.
27. Қуанышев Т.Ш. ... ... ... ... ... игр: ... ... -Алма-Ата, 1992.-24 б.
Тойлыбаев Б. Бастауыш мектеп оқушыларына дене ... ... ... ... ... ... дисс.автореф. -Алматы,
1998. -23 б.
28. И.С. Паллас. Путешествие по ... ... ... ... 1773. -б, 52.
29. Гросс С. Материалы для изучения юридических обычаев Киргизов. СПб,
1886. Б.16-17.
30. А. ... ... ... исследования о целях гор и по
сравнительной климатологии. -М., 1915. -Т.1. -б.66-67.
31. ... А.И. ... ... или ... орд и степей.
-Алматы, Санат, 1996. -б.353.
32. Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих или ... орд и ... 1996. ... Букин Е. Физическое и умственное воспитание у киргиз. //«Туркестанские
ведомости», 1883. -4. б.38.
34. Диваев А. Игры киргизских детей ... ... ... ... А. Игры ... ... //Туркестанские ведомости.1905. /152.
б.3
36. Диваев А. Как киргизы развлекают ... ... ... 1916. -Т.568. б. ... ... С. ... этнопедагогикасының теориялық негіздері мен тарихы.-
Алматы : ... 2003. б. ... ... ... ... ... Қор И-69.-54-іс.-20б.
39. Радлов В.В. Из Сибири.-М., 1989.-б.237.
40. Герц И.А. Сборник игр и полезных занятий для детей всех возрастов.-СПб,
1873.-б.112.
41. ... А. О ... и ... ... ... о ... ... родителей. -Оренбург 1891.-82 б.
42. Ф. Ефремов. Девятилетнее странствование. -М., Б.145., -б.4.
43. ... ССР ... -Т.4. ... 1989. ... ... Физическое и умственное воспитание у киргиз ... ... 1883. /17. -б. ... ... А. ... ... ... вып.1. -М, 1889. -230-263-беттер.
Вульфсон Э.С. ... -М, 1870. ... ... Р. ... ... и
туркмен на Мангышлаке, -СПб., 1910. 84-88 беттер.
46. Покровский Е.А. Детские игры ... ... в ... с
историей, этнографией, педагогикой и гигиеной. –М., 1895. -б.24.
47. ... М. ... ... национальных игр и развлечений. -Алма-Ата,
1938. -Б. 5-12.
48. Колоццо Д.А. Детские игры и их ... и ... -М., 1909. ... Н. ... ... игра ... ... ИОАИЭ, -Т.22. вып 4-Б.-
Қазан., 1914.-б.249.
50. Детсія игры у туркмень Закаспийской области //Туркестанский сборник.-
Ташкент, ... ... ... и туркмены //Туркестанский сборник. -Ташкент, 1910-
1911.-Т. 542. -Б.79-81
52. Васильев А. Игры сартовских детей ... ... ... -Т.507. -44-46 б., ... //Туркестанские ведомости. 1909./109 от.28
мая.-б.470.
53. Гаврилов М.. Перепелиный спорть у ... ... ... ... 1909. -Т.535. -Б.71-75.
54. Гориневский В.В. Игры и развлечения. -М., -Л., 1924. -б.3.
55. ... К.Д. ... ... сочинения. Т.1. -М.,
Педагогика., 1964. б.549.
56. Ушинский К.Д. ... -Т.2. -М., ... 1983. ... ... М.Т., ... Қ.І. ... ... спорт ойындары. -Алматы :
1994. -50 б.
58. Тәнекеев М.Т., Асарбаев А. ... ... ... в ... 2001. -180 б.
59. Төтенаев Б.Ә. Қазақтың ұлттық ойындары. -Алматы: 1978. -150 б.
60. Сағындықов Е. ... ... ... ... ... 1991. -176 ... ... Ә. Спорттың ұлттық ойын түрлері және оның ... ... ... М. ... ... ... ойын түрлері. –Алматы; Қайнар.
1985.
63. Лесгафт П.Ф. Сборник педагогических сочинений. -М., 1952. -Т.2. ... ... А. ... В.Ф. ... ... ... ... и Дальнего
Востока. -Якутск, 1979. -б. 44.
65. Дмитренко Т.И. Спортивные упражнения и игры для ... ... ... ... ... 1983. -112 б.
66. Воспитание детей в игре /Под. ред. Шакирова Р.В. ... ... ... 1976. -85 ... Усова А.П. Бала бақшадағы оқыту. -Алматы: Мектеп, 1987. -175 ... ... И.Ю. ... ... ... -М : ... ... -31 б.
69. Хухлаева Д.В. Теория и методика ... ... ... ... -М: ... 1971. -20 ... ... М.М. Михайлова Л.И. Зимние игры и развлечения ... ... и ... 1946. -104 б., ... А.И. ... ... в
детском саду. -М: Академия пед. наук, 1956. -148 б., Компаниец В.Г. Игры и
развлечения. -М: ... ... 1953. -168 б., ... ... активность детей 2-3 летнего возраста и ... ею в ... ... ... пед.наук. -М,
1977. -21 б.
71. Конторович М.М., Михайлова Л.И. Зимние игры и развлечения дошкольников.
-М: Физкультура и спорт, 1946. -33 б., ... Т.Ш. ... ... ... культуры национальных игр: автореф.дисс.канд.пед.наук.
-Алма-Ата, 1992. -24 б., ... Б. ... ... ... ... ... ... педагогика элементтерін ... ... 1998. -23 ... Аракелян О.Г. Физическое развитие и подготовленность детей от 4 до 7
лет при ... ... ... ... ... докладов
Всесоюзн. Научн. Конф. По актуальным ... ... ... и ... подготовки детей к школе. -М., 1970. б.18-21.
Сонікі., Физическое развитие и подготовленность детей 4-7 лет в ... ... ... двигательной активности //Материалы Всесоюзной научно-
метедической конференции по пробл. Физ. ... В ... ... ... ... 1971 ... Сонікі, Проведение ежедневных
физических упражнений на воздухе //Дошкольное ... 1982. 2. ... ... Ж. ... игра и ... ... ... Пиаже Ж. Роль действия в формировании мышления //Вопросы писхологии.
-1965. №6. -б.36-48.
75. З.М. Богуславская., Е.О. Смирнова Развивающие игры для ... ... ... -М., ... 1991. -Б.206. -Б.3.
76. Иманбеков Т. Қазақ балабақшаларындағы оқу-тәрбие жұмыстарында ұлттық
ойындарды пайдалану. ... ... ... ... 1995. ... Ж.К. Оңалбеков Дене тәрбиесі мен спорттың жеке адамдар арасындағы
ұлттық қарым-қатынастарды ... ... ... 1996. ... кандидаты ғылыми дәреж. алу үшін дайындалған ... ... М.Т. ... Дене ... ... әдістемесі. Жалпы білім беретін
мектептің 3-сынып мұғалімдеріне арналған. -Алматы ... 1999. ... ... Подвижные игры для 3 класса общеобразовательной школы, -
Алматы «Атамұра», 1999. -Б.53.
79. Е. ... ... ... ... игр в ... ... ... автор. 1999.
80. Құралбекұлы А., Әкімбайұлы С., Оқушылар дене ... ... ... ... ... Төленова Ұ.Т. Балабақшадағы аралас топ балаларын ұлттық ойындар арқылы
адамгершілікке тәрбиелеу: ... ... ... ... б.
82. А.К. Айтбаева. Қазақ халық ойындары-бастауыш сынып ... ... ... ... ... 1992.
83. Б.А. Тойлыбаев. Бастауыш мектеп оқушыларына дене тәрбиесін беруде
халықтық ... ... ... п.ғ.к. автореферат. Алматы.,
1995.
84. Т.Ш. Қуанышев Болашақ дене тәрбиесі мұғалімдерін ұлттық ойын құралдары
арқылы даярлау. п.ғ.к. автореферат. ... ... Б.М. ... Қазақстан аймағында көне дәуірден феодалдық ... ... ... ... болу ... дене ... ... Алматы., 1993.
86. Н. Мыңжан. Қазақтың қысқаша тарихы. -Алматы., ... 1994. ... С. ... М. ... М. ... Қазақ халқының салт-дәстүрлері.
-Алматы., Рауан. 1994. -Б.221. -б.165-174.
88. Демеуов Ж.Д., ... Б.Я., ... З.М., ... ... дейінгі балалардың анатомиясы физиологиясы және гигиенасы.
-Алматы., Білім., 1995. ... ... С.М. ... мектеп оқушыларын сыныптан тыс оқу-тәрбие
жұмысы арқылы ... ... ... ... ... -Тараз., 1999. -Б.25. -б.15.
90. Қалиұлы С. Қазақ этнопедагогикасының теориялық негіздері мен тарихы. ... ... 2003. -Б.279. ... Джикиев А. Традиционные туркменские праздники, развлечения и игры /На
материалах ... и ... ... ... Ылым., 1983.
-117б.
92. Өзбекстан мемлекеттік мұражай қоры. Р.86. Опись 1. Іс 5287. ... М. ... ... ... игры в мяч. ... ... 1980. -Б.39. -б.15.
94. Вагнер Г., Фрейер К. Детские игры и развлечения. -Книгоиздат. -М,В.
Попова. ... 1921. -Б.226. ... ... ... ... ... ... -Тувинское книжное издательство-
Кызыл., 1978. -Б.140. -б.121.
96. Гагиев С.Г. ... ... ... ... 1980. ... ... О. ... народные игры. -Сухуми., Абхазский государственный
издательство., 1959. -Б.117. -б.58,72.
98. ... М. ... игры и ... в ... ... 1968. Б.158.- б.121., ... С.Г. ... национальные
игры.- Орджоникидзе., 1958.-б.41., Энциклопедический словарь по ... и ... -М., ... Д.О. Омирзаков., М.К. Саралаев «Киргизские национальные виды спорта и
народные игры» -Фрунзе., Кырғызстан., 1981. Б.32. -б.17,18,14,20,21.
100. Мальлен В. ... игры ... ... 1987. -Б.135. ... ... В.К. К определению понятий и признаков, характеризующих
физическую культуру //Очерки по теории ... ... -М: ФИС., ... ... Лесгафт П.Ф. Собранные педагогические сочинения. -Т.2. -М: Педагогика,
1962. -122 б.
103. Аксарина. Н.М. Воспитание детей раннего возраста. -М: Медицина, ... ... ... М. Пидагогика . -Алматы: Рауан, 1992. -21 б.
105. Демеуов Ж.Д., Байназарова Б.Я., ... З.М., ... ... ... ... анатомиясы физиологиясы және гигиенасы.
-Алматы: Білім, 1995. -113 б.
106. Нурлыбекова А.Б. ... ... ... при ... ... ... ... -Алматы: Ғылым, 1998. -Б. 20-21.
107. Мырзаханұлы Н. Педагогикалық валеология ... ... ... ... 2002. №11. -9 ... ... Ж.Д., ... Б.Я., Алиакбарова З.М., Бекетаев А.М.
Мектепке дейінгі балалардың ... ... және ... ... 1995. -9 ... ... К.В. Подвижные игры в детском саду /В ... ... в ... ... -М: ... ... наук РСФСР, 1956.-
С.22-23.
110. Жаңабердиева К.А., Әділханов Ә.С., Қайым Қ. Салауаттану //Валеология.
Дене тәрбиесі. Спорт. 2003 № 11. -55 ... ... Д.В. ... и ... физического воспитание детей
дошкольного возраста. -М: Просвещение, 1971. ... ... ... ... қоры, Пещерова Е.М. Некоторые игры среди
оседлого ... ... ... 1925. -90 б.
113. Өзбекстан мемлекеттік мұражай қоры, Пещерова Е.М. Некоторые игры среди
оседлого населения Туркестана. -Ташкент, 1925. -91 б
114. Бүркітбаев Ә. ... ... ойын ... және оның ... ... Абай атындағы педагогика институты, 1985. -6 б.
115. Сәтімбекова М.С., ... Б.Б., ... Ф.Н., ... ... Г.Х., ... С.Ғ., ... Г.К. Балбөбек бағдарламасы.
-Алматы: Шартарап, 2000. -19 б.
116. Гальперин С.И. Физиологические особенности детей. -М: Медицина, ... ... ... Н.Н., ... А.П. ... физиология и гигиена детей
дошкольного возраста. -М: Медицини, 1975. -75 б.
118. Ядешко В.И., ... Ф.А. ... ... ... ... ... -124 б.
119. Грохольский Г.Г., Молчанов С.В. Двигательная активность и двигательные
способности детей дошкольного возраста. -Минск: Педагогика, 1988. -30 ... ... для ... ... ... /Под. ред. М.Д. ... ... 1966. -235 б.
121. Сәтімбекова М.С., Баймұратова Б.Б., Жұмабекова Ф.Н., Әмірова ... Г.Х., ... С.Ғ., ... Г.К. ... бағдарламасы.-
Алматы: Шартарап, 2000. -25 б.
122. Сәтімбекова М.С., Баймұратова Б.Б., Жұмабекова Ф.Н., Әмірова Ә.С.,
Дүкенбаева Г.Х., ... С.Ғ., ... Г.К. ... ... ... 2000. -31-32 б.
123. Русскова Л.В., Соловьева О.И. ... ... ... ... ... ... Мектеп, 1979. -154 б.
124. Усова А.П. Бала бақшадағы оқыту. -Алматы: Мектеп, 1987. -48б.
125. Аманбаев Р.Р., Асарбаев А.К. Дене ... ... ... ... ... әдістемелік нұсқаулар. -Алматы, 1992. -42б.
126. Бұл да сонда, -7б.
127. ... В.А. ... ... детей 2-3 летнего возраста и
педагогическое руководство ею в процессе деятельности: автореф. ... -М: МГУ, 1978. -20 ... ... Е.Е., Қуатбеков Ш.Н. Жанұядағы дене тәрбиесі мен ұлттық
ойындардың маңызы ... ... мен ... ... және ... ... ... конференция. -Алматы, 2006. -144 б.
129. Русскова Л.В., Соловьева О.И. ... ... ... ... ... -Алматы: Мектеп, 1979. -Б.150-151.
130. Демеуов Ж.Д., ... Б.Я., ... А.М. ... ... ... ... және гигиенасы. -Алматы: Білім, 1995.
-113 б.
131. Ядешко В.И., Сокин Ф.А. Мектепке дейінгі педагогика. ... ... -114 ... ... М.М. Развитие сигнальных систем действительности у детей.-
Ленинград., 1980. -35 ... ... Е. ... ... ... –Алматы: Рауан, 1991. -130 б.
134. Демеуов Ж.Д, ... Б.Я., ... А.М. ... дейінгі
балалардың анатомиясы физиологиясы және гигиенасы. ... ... ... ... ... Т.И. Физическая культура в ... ... ... 1986. -4б.
136. Айталы А. Ұлттану /оқу құралы/. -Алматы: Арыс, 2000. -67 б.
137. ... С.А., ... Т.А. ... ... -М: ... -257 ... Оңалбеков Ж.М. Физическая культура в сфере межличностных отношений :
автореф. канд.пед. ... ... 1996. ... ... А., ... С., Оқушылар дене шынықтыруының
этнопедагогикалық негіздері. -Алматы: 2000. -32 ... ... ... дене жаттығулары және қозғалыс түрлеріне
қарай бөлінуі
|№ |Ойын аттары |Жыл ... |Зат ...... ... |
| | ... |жекелей |жабдықтар ... |
|1 ... мен бота |Жаз айы ... |Таяқ |Жүгіру |
|2 ... ... |Жаз қыс ... ... ... ... |
| | | ... ... | |
|3 ... тазы |Жаз қыс |Жекелей |Қоршау ... |
| | | ... | | |
|4 |Ақ ... көк |Жаз ... ... |Жүгіру |
| ... | ... | | |
|5 ... ... |Жаз қыс ... |Зал алаң |Жүгіру |
|6 ... ... |Жаз ... ... ... ... |
|7 ... пен |Жаз қыс |Жекелей |Алаң зал ... |
| ... | ... | | |
|8 ... |Жаз қыс ... ... |Жүгіру |
| | | ... | | |
|9 ... алу |Жаз қыс ... |Тас не бас киім ... |
|10 |Ептілік |Жаз қыс ... ... , ... |Жүгіру ... ... ... |Жаз қыс |Топтық ... , доп ... ... ... |Жаз қыс |Жекелей ... ... ... ... қап ... қыс ... |Қап ... |
| ... | | | | ... ... ... |Жаз қыс ... ... |Секіру |
| | | ... | | ... | ... |Жаз қыс ... ... |Секіру ... ... алу |Жаз қыс ... ... ... ... ... |Жаз ... ... ... |
|18 |Алтын сақа |Жаз ... ... ... ... ... |Жаз қыс ... |Тастар |Ептілік ... ... |Жаз ... |Асық ... ... ... ... |Жаз |Жекелей |Арқан, қазық ... ... ... |Жаз ... |Жіп, доп ... ... ... таяқ |Жаз қыс ... ... не доп ... |
| | | ... | | ... ... |Жаз ... ... ... ... |Тоғыз аяқ |Жаз қыс |Топтық |Музыка аспаптары|Ептілік |
| ... ... | | | | ... |Қыз қуу |Жаз ... ... ... ... |
| | | ... | | ... ... ілу |Жаз ... ... ... |Ептілік |
| | | | ... зат | ... ... ілу |Жаз ... |Орамал, күміс |Ептілік |
| | | | ... | ... |Дәл басу |Жаз қыс ... |Тас не ... |Ептілік |
|30 ... |Жаз қыс ... ... ... тепе |
| | | | | ... ... |Бұғынай |Жаз |Жекелей ... ... ... |
| | | ... | | ... ... |Жаз ... |Асық ... ... ... ... ұру |Жаз ... |Тас не доп ... жылдамдық |
|34 |Жасырынбақ |Жаз ... ... ... ... ... |Шілде |Жаз ... ... , таяқ ... ... |
|36 |Соқыр теке |Жаз қыс |Жекелей |Орамал ... |
| | | | | ... ... ... |Жаз қыс ... |Орамал, таяқ |Ептілік, |
| ... ... | | | ... |
|38 |Әткеншек |Жаз ... ... ... ... |
| | | ... | | ... ... ... |Жаз қыс |Жекелей |Бөрене, заттар |Тепе ... ... ... |Жаз қыс ... ... ... ... |
|41 |Теке тірес |Жаз қыс ... ... ... ... ... |Қырықаяқ |Жаз ... ... зал ... ... ... |Қан ... |Жаз қыс |Жекелей |Стол, сакан ... ... ... ... көк |Жаз ... ... не ағаш, |Тепе теңдік |
| | | | ... | ... |Қол ... |Жаз қыс ... ... |Күш ... |Ат ... |Жаз қыс ... ... лақ не |Күш |
| ... | | ... | ... ... тартыс |Жаз қыс |Жекелей-то|Ойыншықтар |Күш, жылдамдық |
| | | ... | | ... |Ақ ... көк|Жаз |Жекелей |Қажетсіз |Күш, ... |
| ... | | | | ... ... пен |Жаз қыс |Топтық |Алаң , зал ... |
| ... | | | | ... |Доп тебу |Жаз қыс ... |Доп , таяқ ... |
| | | ... | | ... |Қоян қашты |Жаз қыс |Жекелей |Қажетсіз ... |
| | | ... | | ... |Айгөлек |Жаз |Жекелей |Тас ... |
| | | ... | | ... ... |Жаз |Топтық |Орамал ... |
| ... | | | | ... ... түспек |Жаз қыс |Топтық |Доп ... ... ... етек |Жаз қыс ... ... ... ... |Ұшты ұшты |Жаз қыс ... ... ... |
| | | | | ... ... ... |Жаз қыс |Топтық ... ... |
| ... | | | | ... ... тастау |Жаз қыс |Жекелей |Орамал |Жылдамдық, |
| | | | | ... ... |Үй ... қол|Жаз |Топтық |Орамал не ... ... | | | |дық ... ... |Жаз ... |Қажетсіз |Жылдамдық,байқампаз|
| | | | | |дық ... |Ақ ... |Жаз ... ... ... | | ... | |дық ... |Ат қаума |Жаз қыс |Жекелей |Қажетсіз ... |
| | | ... | | ... |Белбеу тастау |Жаз |Топтық |Белбеу ... ... ... доп |Жаз ... |Доп, таяқ |Жылдамдық, дәлдік |
| | | ... | | ... ... қуу |Жаз қыс ... ... ... |
|66 |Қарлығаш пен |Жаз ... ... ... ... |
| |қарға | ... | | ... |Кім ... |Жаз қыс ... ... ... секіру |
|68 |Табақ алып |Жаз ... |Ат, ... ... |
| ... | | | | ... ... |Жаз, қыс ... ... ... |Жылдамдық |
| | | | |не ... | ... |Хан |Жаз, қыс ... ... ... ... | | | | ... ... ... |Жаз ... ... ... ... ... санамақ|Жаз, қыс |Жекелей |Қажетсіз ... ... ... ... |Жаз, қыс ... ... ... | | ... | |дық ... ... |Жаз, қыс ... |Орамал |Байқампаздық ... ... |Жаз, қыс ... ... |Байқампаздық |
| ... | ... | | ... |Тауқырай |Жаз, қыс |Жекелей ... ... | | ... | |тік ... ... сиыр |жаз ... ... |Еңбектеу ... |Қос ... |Жаз ... ... ... ... ... ... қыс ... ... ,ойыншық |Жинау |
|80 |Ұршық доп |Жаз ... |Доп ... ... ... |Жаз ... |Доп ... ... ... |Жаз ... | ... ау, ... |
|83 |Ала күшік |Жаз, қыс |Топтық |Қажетсіз ... ... ... ұру |Жаз, қыс ... ... , ... ... |
|85 |Өрмекші |Жаз ... ... ... ... |Алшы |Жаз ... ... ... ... ... |Жаз ... ... ... ... |
|88 |Шұқыма |Жаз |Топтық ... ... ... ... |Тоғыз құмалақ |Жаз, қыс |Жекелей |Құмалақ,тақтай |Ойлау ... |Жүн ... |Жаз, қыс ... ... ағаш |Ұру, дәлік ... ... ілу |Жаз ... ... ... |Күштілік |
| | | | |зат | ... ... ... |Жаз, қыс ... ... ... |
| | | ... | | ... ... доп |Жаз ... |Доп , таяқ ... ... ... |Атыс |Жаз ... ... ... ... ... ... |Жаз ... |Қажетсіз ... ... ... ... |Жаз ... ... тақтай, |Батылдық, ептілік |
| | | ... ... | ... – ӘРЕКЕТ ОЙЫНЫ
ОЙЫН
ЛОГИКАЛЫҚ ОЙЫН
ҰЛТТЫҚ ОЙЫН
БІЛІМІ, САУАТТЫЛЫҒЫ
ӘРЕКЕТ
ПӘНГЕ ҚЫЗЫҒУШЫЛЫҒЫ
СӨЗДІК ҚОРЫ
ДҮНИЕ ТАНЫМЫ КЕҢЕЙЕДІ
ОЙ-ӨРІС

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 95 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ұлттық ойындарды пайдаланудың тиімді жолдары38 бет
"педагогикалық психология ғылым ретінде"18 бет
Ағылшын елдерінде болашақ әлеуметтік педагогтарды кәсіби даярлау ерекшеліктері80 бет
Ақпараттық - коммуникациялық технологияны қолдануда пән мұғалімдерін дайындау36 бет
Жоғары мектеп оқытушысының тұлғасы4 бет
Мұғалімдердің педагогикалық және әдістемелік білім деңгейін жетілдіру10 бет
Педагогика мамандығының пайда болуы мен қалыптасуы6 бет
Педагогика пәні жайлы ұғым11 бет
Тарихи-педагогикалық білім беруді жетілдіру71 бет
Тәрбие әдістері. Тәрбие әдістерінің түрлері . Әдістердің анықтамасы10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь