Алаш қозғалысының қайраткері – Жанша Досмұхамедов

1. Кіріспе.
Жанша Досмұхамедов өмірі мен қызметі.

2. Негізгі бөлім.
Жанша Досмұхамедовтің шығармашылығы мен қоғамға тигізген әсері.

3. Қорытынды.
Ол туралы қазіргі деректер мен мәліметтер.
Досмұхамедов Жанша (Жаһанша) — Алаш қозғалысының аса көрнекті қайраткері, Алашорда үкіметінің мүшесі, Алашорданың Батыс бөлімшесінің төрағасы, заңгер.
1887 жылы Орал облысы, Орал уезі, Жымпиты болысының, № 1 ауылында дүниеге келген.
1899 жылы тамыз айында Орал әскери реалдық училищесіне түсіп, онда 1905 жылы 31 мамырға дейін толық курсын оқып бітіріп, сол жылғы 27 қарашада № 991 аттестатпен 1906 жылы тамыз айында, Орал облысының стипендиаты ретінде Мәскеу университетінің заң факультетіне түсіп, оны № 175 бітіру куәлігімен 1910 жылы 4 наурызда бітіріп шыққан.
1917 жылғы Ақпан төңкерісіне дейін округтық соттың прокурорының жолдасы (орынбасары) міндетін атқарған.
1917 жылы 1-11 мамыр аралығында Мәскеуде өткен Бүкілресейлік мұсылман сиезіне басқа да қазақ делегаттарымен бірге қатысып, мұсылман істерін басқаратын «Шуро-и-Ислам» комитеті төрағасының орынбасарлығына сайланады. «Шуро-и-Исламның» ісімен Мәскеуде біраз болады. Сол жылы 21-26 шілдеде Орынборда өткен Жалпықазақтық сиезде Орал облысынан Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына депутаттыққа ұсынылады.
1917 жылы желтоқсан айында өткен Жалпықазақтық съезде Ж.Досмұхамедов Алашорда үкіметінің мүшелігіне облыстардан тысқары делегат ретінде кіреді. Съезде автономия жариялау туралы екі пікір болғанын: оның бір жағында Ә.Бөкейханов бастаған топ «кейінірек», ол Халел және Жанша Досмұхамедовтер бастаған топ «дереу» жариялансын деген ұстаным қалыптасқан.
        
        ЖАҺАНША ДОСМҰХАМЕДОВ
(1886-1938)
 
Досмұхамедов Жанша (Жаһанша) — Алаш қозғалысының аса көрнекті қайраткері,
Алашорда үкіметінің мүшесі, Алашорданың Батыс бөлімшесінің төрағасы,
заңгер.
1887 жылы Орал ... Орал ... ... ... № 1 ... ... жылы тамыз айында Орал әскери реалдық училищесіне түсіп, онда ... 31 ... ... ... ... оқып бітіріп, сол жылғы 27 қарашада №
991 аттестатпен 1906 жылы тамыз айында, Орал ... ... ... университетінің заң факультетіне түсіп, оны № 175 бітіру куәлігімен
1910 жылы 4 наурызда бітіріп шыққан.
1917 жылғы Ақпан төңкерісіне дейін округтық ... ... ... ... ... жылы 1-11 ... аралығында Мәскеуде өткен Бүкілресейлік мұсылман
сиезіне басқа да ... ... ... ... ... ... ... комитеті төрағасының орынбасарлығына сайланады.
«Шуро-и-Исламның» ісімен Мәскеуде біраз болады. Сол жылы 21-26 ... ... ... ... Орал ... Бүкілресейлік Құрылтай
жиналысына депутаттыққа ұсынылады.
  1917 жылы желтоқсан айында өткен ... ... ... үкіметінің мүшелігіне облыстардан тысқары делегат ретінде кіреді.
Съезде автономия ... ... екі ... ... оның бір ... бастаған топ «кейінірек», ол Халел және Жанша Досмұхамедовтер
бастаған топ ... ... ... ... қалыптасқан.
   1918 жылдың наурыз айында Жанша және Халел Досмұхамедовтер Мәскеуге
келіп, ... және ... ... жүргізіп, Кеңес үкіметін Алашорданың
желтоқсандағы съезінің қаулыларымен таныстырып, сондағы 11 шартты ... ... ... ... ... ... қол жеткізеді.
  1918 жылы 6 мамырда Жымпитыда өткен Орал облысының 4-қазақ ... ... ... ... Салық және Сейіт ишан кірген 7 адамнан
тұратын «Ойыл уәлаяты» ... ... оның ... ... төрағасы
болып сайланады. Уәлаятта атты милиция ... ... ... ... курс ... Әр түрлі шаруашылық құрылымдар ашылады.
Мәскеудегі келіссөзден кейін Ж.Досмұхамедовтің Кеңес өкіметіне деген
көзқарасында ... ... ... ... жылы ... қабылдаған
бірден-бір өкімет, ол Кеңес өкіметі. …біз көптен бері автономияны талап
етіп келіп едік, ... ... ... еш ... ... қош ... ... өкіметін саяси күш ретінде қырғыз (қазақ) халқы да мойындау керек»
деп мәлімдеді. ... ... ... ... мен оның ... ... ... туындайды.
 
Азамат соғысы жылдары сан-сапалақ өкіметтердің бірінен соң бірі келіп-кетіп
жатқанда Батыс ... ... ... қазақ жұртшылығын қорғау;
аумалы-төкпелі замана ағымына орынсыз килікпеу; және ... ... ... жылы ... ... ... ... шұғыл мәжілісінде өзге де
мәселелермен қатар «соғыс жағдайы мен жол қатынастарының нашарлығынан» Алаш
автономиясының ... ... ... үшін ... ... ... ... құрылады. Бөлімшенің құрамына Б.Құлманов,
Х.Досмұхамедов, Ж.Досмұхамедов және ... ... ... Ж.Досмұхамедов сайланады.
  Ж.Досмұхамедов көптеген уақытша өкімет орындарымен келіссөз жүргізіп, хат-
хабарлар алмасып, мәлімдемелер жазып жатқанда, ... ... ... ... ... ... Яғни мына алмағайып заманда
қазақ халқын аман-есен сақтап-қорғау мақсатында және ... ... ... ... ... ... ... өкіметтерін құруға
мәжбүр болғандарын атап өтеді. Осы ... да ... ... ... майданының (М.Фрунзе) өкілдерімен келіссөз жүргізіп, оның басты
шарттарына: 1) қазақ халқының өзін-өзі ... ... ... 2) екі ... ортасында қалған қазақ халқын зорлық-зомбылық пен талан-
тараждан аман сақтау болып табылады деп шегелеп көрсетеді.
Нәтижесінде, ... ... ... ... аластатылып,
оқшауландырылуға жататын Батыс Алашорда жетекшілерінің 5 адамынан (Ж. және
Х.Досмұхамедовтер, Иса Қашқынбаев, Кәрім Жәленов пен ... ... ... алдымен Түркістан майданының штабына, ары ... ... Осы топ ... ... өкіметінің іс-харекеттері туралы
баяндама-хат дайындап, оны Жанша өз ... ... ... ... ... ... бөлімшесі таратылып, оның жетекшілері біраз уақыт ... ... ... 1920 жылы жаз ... ... Бас ... ... инспектор болып, қыркүйек айында аталған мекеменің
жолдамасымен Ташкентке жіберіліп, Түркістан Республикасы Халық шаруашылығы
Орталық кеңесінің жүн-жұрқа бөлімінің меңгерушісі болады және ТР ОАК ... ... ... қоса ... ... ... құрған мәдени-ағарту «Талап» қауымдастығына
мүше болып, оның ... ... ... ... ... ... ... Онан кейін ол қазақ астаналары Қызылорда, Алматы ... ... ... ... 1930 жылы Мәскеуге қызметке ауысады. Сол ... ... ... 1932 жылы Воронежге 5 жыл ... ... 1938 жылы ... тұтқындалып, үштіктің шешімімен ату жазасына
кесіледі.
Қызметі туралы.
XX ғасыр басында қазақ қоғамында өз халқының егеменді ел ... ... Алаш Орда ... құрушы азаматтың бірі – Жаһанша Досмұхамедов.
Ол 1886 ж. ... ... ... ... ... елді ... ... Жаһаншаның туған жылы хақында мұрағат құжаттары мен ғылыми
әдәбияттарда әр түрлі ... ... жүр. ... Мемлекеттік
Қауіпсіздік комитетінің мұрағатынан алынған құжатта «Досмұхамедов Жаһанша –
Қазақ. Партияда жоқ ... ... 44 ... 1930 ж. 31 ... «Мал ... ... аға экономист қызметін атқарып
жүрген кезінде, бұрынғы Қазақ КСР ППОГПУ ұйымдары арқылы “Алаш” партиясының
ұйымдастырушыларының бірі және Алаш Орда ... ... ... ... айыппен қамауға алынды» деп келтірілсе, ал Ресей Федерациясы Әділет
министрлігі Мәскеу қалалық сотынан алынған ... «1887 ж. ... ... ... ... туып ... ... мәліметтер келтіріледі.
Досмұхамедов 1896 ж. Орал қаласындағы реалдық әскери мектебіне түсіп, оны
1904 ж. үздік бітірді. 1906 ж. ... ... ... ... Бақытжан
Қаратаевтың (1860-1934) ақылымен Петербор университетінің заң факултетіне
түсіп, бұл оқу ... орыс және ... ... озық ойлы
еңбектерімен танысып, қазақ тәрізді кереге биліктен азаматтық-заңдық билік
түріне көшудің аса қажет екендігін ... 1911 ж. ... ... ... ... ... ... заңгерлік қызметке орналасады.
Алайда, «Уральский листок» газетіне қазақ халқының бұрыннан шешімін ... ... жер ... жөнінде мақала жариялап, жерге қатысты ойын ашық
айтқанынан сескенген Орал ... оның ... ... ... ... Сөйтіп, Жаһанша 1911 жылдан 1917 жылдың ақпанына дейін
Томда әуелі адвокаттық ... ... Том ... сот ... ... ... жылғы Ресейдегi ақпан революциясынан кейiн Ж.Досмұхамедов саяси
белсендiлiк танытып, қоғамдық жұмыстарға араласа бастайды. Ол ... ... ... ... ... келiп, 1917 жылдың 19-22 сәуiр
аралығында өткен I Қазақ Орал облыстық ... ... ... Уақытша
үкiметтiң төрағасы болған Ғабдолла Әлiбеков 4 наурыз–19 ақпан аралығында
атқарған қызметi жайында есеп берiп, сиезге ... ... ... айтады. Аталмыш сиезге қатысушы 800 ... ... ... сиез ... ... ... 1917 жылдың 19 мамырында шыққан
«Қазақ» газетiнде бұл ... ... ... ... ... серiктiкке– Алпыспай Кәлменовты, Ғабдолла Әлiбековтi,
хатшылыққа 4 кiсi ... ... ... ... соң ... Алаш ... ... құттықтап, бостандық бекуiн ... ... ... ... деп ... Бұл ... Орал
қазақтары үшiн аса маңызды жер, дiн, азық-түлiк, т.б. бiрқатар ... ... осы ... ... өтетiн I Бүкiлресейлiк
мұсылман сиезiне делегаттыққа сайланады.
1917 жылы 1–11 мамыр аралығында ... ... ... ... қазақ облыстарынан, Түркiстан, Кавказдан, Сiбiрден, Хиуа мен
Бұқарадан және тағы ... ... 830-ға ... ... ... Ж.Досмұхамедовпен бiрге Х.Досмұхамедов, ... ... ... ... ... қатысқан. Бүкiлресейлiк мұсылман сиезiнде
қаралған басты мәселелер ... ... ... жер, дiн, әйел,
Ресейдiң мемлекеттiк құрылысы, Ресейлiк ... ... құру ... сиезiнiң қарарында бүкiл мұсылман iстерiн басқарып тұратын «Шура-
и-Ислам» болсын деген қаулы қабылданды. «Қазақ» газетiне жарияланған «Шура-
и-Ислам» атты ... бұл ... ... ағзасының бар саны–30.
Оның 10-ы ноғай, 7-i ... 5-i ... 2-i ... ... һәм ... ... ... өкiлдерiн бiржола елден
сайламақ болған. 30 ағзаның iшiнен 12 кiсi ... ... ... ... ... деп ... 13 мамырда Бүкiлресейлiк мұсылмандар
Кеңесi жиналыс өткiзiп, ... ... ... ... ... сайлайды. Бүкiлресейлiк мұсылмандар Кеңесiнiң
Атқару комитетiнiң құрамында Жаһаншамен бiрге Уәлитхан Танашев ... Зәки ... ... Көлбай Төгiсов (1879-1918) және өзбек
Ғұбайдолла Ходжаевтар (1886-1942) болды.
1917 жылы 21-26 ... ... ... ... I ... Орал ... ... қатысады. Х.Досмұхамедовтың басшылығымен
өткен бұл сиезге Ақмола, Семей, Торғай, Жетiсу, Сырдария, Ферғана облыстары
мен Iшкi ... ... ... қатынасты. Сиезде Құрылтай жиналысына
депутат сайлау мәселесi көтерiлiп, Орал мен ... ... ... ... ... ... ... (1866-
1937), У.Танашевпен бiрге Ж.Досмұхамедов та тамыз айында Киев қаласында
өтетiн ... ... ... бiр ... 8 ... ... жарияланған Орал облысы атынан Құрылтай жиналысына
сайланған депутаттар тiзiмiнде ... ... ... ... ... ... сот товарищ прокурор едi.
Өзгерiстен кейiн ол орнын тастап, халыққа қызмет етiп жүр. Бұл ... ... ... ... ... ал
«Қазақ» газетiнде: «Жаһанша Досмұхамедов–юрист, Петроградтағы Шура-и-Ислам
ағзасы» деген ... ... ... ... 5-13
желтоқсан аралығында өткен II жалпықазақ сиезiне арнайы шақырылды. Бұл
сиезде «ұлттық автономия» ... ... осы ... ... екi
топ құрылды. «Тез арада автономия жариялау» мәселесiн көтерген 33 делегат
арасында Ж.Досмұхамедов та ... Ал бұл ... ... топ ... ... ... ... Ә.Бөкейханов пен А.Байтұрсыновтар (1873-1937)
болды. М.Шоқай, Ә.Кенесарин мен А.Шегiровтар бұл ... ... ... ... Сиез ... ... Алашорданың халық кеңесiнiң мүшелiгiне
Ж.Досмұхамедов сайланды. 1918 жылдың наурыз айында Алашорда ... ... мен ... Досмұхамедовтар Мәскеуге келiп, Кеңес
өкiметiнiң Қазақ автономиясына қатысты позициясын ... ... және ... ... жүргiздi. Кеңес өкiметiнiң талаптары
орталық Алашорда үкiметiнiң ойынан шықпай, ... ... ... де Жаһанша бастаған делегация Совнаркомда ... ... ... ... құру жұмыстарымен айналысты. 29 наурызда
Мәскеудегi Жаһанша мен ... ... ... ... ... облыстарда
қамауға алынған қазақ қайраткерлерiн босату туралы бұйрық ... ... ... ... ... таяу ... жауап беретiндiгiн
уәде еткендiгiн, ... ... ... ашу ... ... оның ... ... Алашорданың құзырына қалдырғандығы» турасында
жеделхат жiбередi.
Жаһанша 1918 жылы мамыр айында Жымпитыда өткен IV Орал ... ... етiп, осы ... «Ойыл уәлаяты» Уақытша үкiметiнiң төрағасы болып
сайланады. Бұл сиез жөнiнде мұрағаттағы мына бiр құжатта: ... ... ... ... ... ... ұлттық автономия
туралы келiстi. Басқарма Жымпитыға көшiрiлдi. Таңда сиезге келдiк. Бiрiншi
сөздi Ж.Досмұхамедов алды»,–делiнген. Жымпиты сиезiнде ... ... ... мен ... милициясы құрылды. Алайда, бұл кезде
Алашорданың Батыс бөлiмшесi ... ... ... ... едi. Өйткенi, Мәскеуге барып ... ... ... пен оның ... Поповтың дүниетанымында большевиктерге
деген өзгеше көзқарас туындады. ... ... ... олар ... ... ... ... қарсы екенiн, сондықтан да олар ... ұзақ ... ... ... ... үндеуiне (Саратовта Кеңес
өкiметiн қолдап, оған ... ... қол ... ... ... қол ... баяндады. Жаһанша облыстық земство басқарма
отырысында мүлде басқа мазмұнда баяндама жасап, ... ... ... ... ... мен нағыз шаралар сан жағынан Кеңес
өкiметiнде көп, бүкiл Ресей мойындаған жұмысшылар мен ... ... ... ... ... ... ... жағдайы
мықты және берiк. Кеңес өкiметiн саяси күш ретiнде Қырғыз (Қазақ) ... ... ... ... ... Осы ... үшiн ... сотқа тартылды.
Алайда, әскери үкiмет басшысы Х.Досмұхамедов пен ... ... ... ... ... ... Жаһаншаға Оралдан кетуге тыйым
салынды.
1918 жылы қыркүйекте Ж. Досмұхамедов Қазақ атқару комитетi атынан Комучке
(Самардағы Құрылтай ... ... ... мүше ... ... 1918 ... 8-23 ... аралығында өткен Уфа кеңесiне
қатысады. Жаһанша бастаған делегация «Ойыл уәлаятын» таратып, оның ... ... ... ... ... ... ... Ойылға көшiрiп, өзi
Жымпитыда Қорғаныс комитетiн құрады. ... ... ... ... ... ... өкiметiнiң ықпалынан алыстап, дербес билiктi
сақтап қалуға ... ... ... ... талап еткен шартына
келiспей, тең құқылы қарым-қатынас орнатуға ... ... мен ... ... ... ... ... болғанмен де, Алашорда
үкiметiнiң Батыс бөлiмшесiн ... ... ... бiр ... ... ... ... бiрлесе күрестi. Алашорда үкiметiнiң нақты
қызметi Ж.Досмұхамедов, К.Жәленов, И.Қашқынбаев, Х.Досмұхамедовтердiң ... ... ... бөлiмшесiндегi қазақ үкiметiнiң қызметi туралы»
баяндама хатта: «Бiз Алашорда өкiлдерi, өзiмiздiң қазақ өлкесiндегi ... пен ... ... басшылығына халықтың өз таңдауымен, халықтың
қалауымен келгенiмiздi мәлiмдеудi ... деп ... ... ... болған бiз өз шама-шарқымыз мүмкiншiлiгiмiзге қарай ... ... ... ... ... жолында қызмет iстедiк. Сенiп
тапсырған билiктi өз еркiмiзбен Кирвоенкомға бере отырып, бiз бұл ... ... ... ... ... басқару идеясына қызмет етедi
немесе қызмет етуге тиiс. Әзiрге жалпы мемлекеттiк билiк жағдайында ... ... ... ... өз ... аппараты болуға тиiс деген
саяси ойды жақтай отырып, бiз ... ... ... ... ... түрде қатысуымыз керек деген ниеттен аулақпыз. Сонымен бiрге
өлкедегi ... ... ... асырушылардың қандай да болсын саяси
сенiм, нанымдарына ... бiз ... ... ... еңбегiмiздi қазақ өлкесiнiң гүлденуi үшiн жұмсауға әзiрмiз.
Бiз тек тағы да «өңiн ... ұлы ... ... пен ... ... ... тағы да ұлы державалық ұлттың саяси
қызметшiсi мен қолшоқпарына айналуына барлық жан-тәнiмiзбен қарсымыз», –деп
көрсетiлдi. Бұл ... ... ... ... ... өз ... ... Қызыл армияның революциялық комитетi ... ... ... ... ... ... Батыс бөлiмiнiң
төрағасы Жаһанша да қазақ халқын Кеңес өкiметiн мойындау ... ... ... ... ... 1920 жылы 5 наурызда ... ... ... ... оның ... ... ... олар қазақ
даласынан оқшау жерлерге қызметке жiберiлдi. 1920 ж. ... ... ... басқармасының жолдамасымен Түркiстан ... ... ... ... ... ... меңгерушiсi қызметiне
тағайындалып, Ташкент қаласына жiберiлдi. Ол бұл қызметпен қоса ... ... ... ... ... ... хатшысы мiндетiн де
атқарды. 1922-1924 ж.ж. «Жаһанша Ташкенттегi ... ... ... тапсырмасымен қазақ тiлiндегi алғашқы қылмыстық кодекстi әзiрлеп,
қазақ халқының мәдениетiн, тарихы мен ... ... ... ... ... ... қаласында құрылған «Талап» қоғамының 103-ке
тарта мүшесi ... оны ... ... ... ... ... 1 жылға
120 сом көлемiнде мүшелiк жарна төлеуге, ... ... ... ... жастарға ұлттық өнердi үйретуге, қазақ мектептерiндегi оқу-iсiн
қадағалап, қазақ тiлiнде ... ... ... ... ... ... Ж.Досмұхамедов Қызылорда қаласындағы Қазақ ауылшаруашылық
банкiсiнде заң кеңесшiсi болып қызмет еттi. Ал 1930 жылы Мәскеуге ауысып,
«Скотовод» ... аға ... ... ... ... кезiнде
тұтқындалып, «Кеңес үкiметiне қарсы ... ... ... ұйым ... деген айыптармен Воронеж қаласына бес жыл ... ... ... ... ... ... ол 1938 жылы тағы да
тұтқындалып, үштiктiң шешiмiмен РСФКР ҚК 58-8, ... ... ... ... ... 1989 жылы 16 мамырда Орал облыстық ... ... Ж. ... ... және ... ... бойы бодандық бұғауында күн кешкен қазақ жұртын ... ел ... ... әдебиетiн, мәдениетiн, ғылымын көтеруге арналғандықтан, оның
өмiр жолдарын саралап көрсету– зор ... ... ... мен ... сіңірген қайраткерлік
қызметіне келсек, ең алдымен ол – ... ... ... ... ... бері заң ... деп, Тәуке ханның «Жеті жарғысын» қазақтың тұңғыш
заңдар жинағы ретінде көрсетіп, дәлелдеген. «Қазақ халқында басқару жүйесі
болған, ол – ... ... ... деп қазақтың арғы тарихындағы ... атап ... ... ... мақалалар жазған. Ол мақалалар
«Несколько слов о киргизском народном праве» ... ... сол ... қаласында шығып тұрған «Уральский листок» газетінің үш бірдей ... ... ... ... Жаһаншаһты зерттеу жолында Ташкент,
Орынбор, Мәскеу мұрағаттарын түгнл ... ... ... апай ... ... алды.
- Сондағы менің қуанышымды сөзбен жеткізу мүмкін емес. Бірақ ол ... ... ... бір ...... аяқталмай қалғаны. Газеттің үш
бірдей саны шыққан мақаланың ... ... ... следует» дейді,
бірақ әрі қарай Жаһаншаһтың осындай қазақтың ... ... ... ... ... ... ... патша өкіметі тыйым салған. Себебі,
қорыққан. Қазақтың әлі отызға да ... ... ... қудалау осыдан
басталады. Осы мақаланы мен Мәскеу мұрағатынан тауып, көшірмесін қолға алып
алдым. Енді бұл ... Орал ... ... отырған ғой, осы ... ... ... ... деген оймен іздесем, міне қызық, барлық саны ... дәл осы ... ... ... үш сан жоқ. ... ... ешкім
білмейді. Алматыдан іздедім, тура осы жағдай. Бұдан нендей ой түюге болады?
Жаңағы ... ... ... ... ... үш ... таралатын барлық жерінен жинап алған. Себебі, халқы оны оқып,
құлақтанбауы ... ... ... ... 1926-1928 жылдары Ташкент
қаласында Қылмыстық кодекстерді, тағы сол ... ... ... ... ... өте көп ... бірақ олардың денінің көзін ... ... ... бар ... алу үшін ... ... жыл ... отырып, іздендім. Әуелде қолға ештеңе бермеді. Екі үлкен папканы
әкеліп көресететін де, ... ... ғой» ... енді ашып ... ... сізге ашуға рұқсат жоқ, ... ... ... ... ... ... дейді. Ал оның берген анықтамасында ақпараттар ... ... ол ... адам емес ... ... ... ... мойындамаймыз»
Өзі білімді, өзі шешен, өзі білікті заңгер, саясаткер Жаһаншаһ қазақ елінің
ешбір елге, ешқандай бөтен ... ... өз ... ... мемлекет
болғанын көксейді. Ел ішінде ақтар мен ... ... ... ... жатқан кездің өзінде не ақтарға, не большевиктерге қосылуды құп
көрмеген Халел ... ... ... ... құрушылары Ленин мен
Сталиннің өзімен бетпе-бет кездесіп, ... ашық ... Бұл ... ... Қазақстан мемлекеттік университетінің құрметті профессоры
Жайсаң Ақбай былай дейді:
- Жаһаншаһ Досмұхаммедов саналы ... ... ... ... турашыл
адам болған. Ол кісі: «Біз ешуақытта кеңес өкіметі мойындамаймыз» ... жылы ... ... ... ... ... енді біз өз жерімізде өзіміз
тәуелсіз мемлекет құрғымыз келеді. Автономия құру жағы ... ... ... ... ... Алашорда үкіметі атынан өкіл ретінде Мәскеуге барады. Сол
кезде ... ... ... ... ... Лениннің өзіне ашық айтып,
терезесі тең адам ретінде сөйлескен. Неге ... ... ... ... бұл ... әлі ... да ... біз үшін
бұлдыр үкімет» деген.
Міне, осындай оқыған, терең ... ... бір ... идеологиясы мен
саясатын дөңгелетіп әкете алатын ардақты ұлдары алаштың маңдайына ... ... аты ... ... хаты ... дегенмен, өлгенді
тірілтіп, өшкенді жағатын ... болу ... ... ... зерттелмей, тарихтан өз орнын алуда кешігіп жатуының ... осы. ... ... ... ... бір нәрсе: Орал қаласында оның
атына көше берілді, бірақ ... ... ... еш ... жоқ. ... репрессияның 70 жылдығы, жарқын тұлғаның 120 жылдығы. Жыл ... ... ... іс жоқ. Бұл – біздің бойымыздағы ұлттық сезімнің әлі
де ұйқыда ... ... ...... ... ... ... өтінде тұрған өлке; Бұл
өңірде найза ұшын тіреген, білек күшін білеген батыр бағландар ғана ... ... жер ... ... маңдайы жарылған көсем мен таңдайы
тілінген шешен де көп өткен. Солардың бірі де бірегейі әйгілі ... ... жылы ... ... ... ... елінде дүниеге келген, көрнекті
мемлекет және ұлт қайраткері, қазақтан шыққан ... ... ... ... ... ... биыл 120 жыл ... ... ... ... ... осынау жарқын тұлғаның ұрпағы, туыс-
тумаларын және де оның ... мен ... ... ... ... ... шешені»
Бір өкініштісі, Жанша Досмұхамедовтің өз кіндігінен ұрпақ болмаған екен,
сондықтан жақын ағайынның баласы Қадесті ... ... ... бүгінде
өмірден озыпты.  Біз ол кісінің  ұлы, Жанша Досмұхамедов атындағы қордың
басшысы Бисенғали ... ... ... Досмұхаммедовке мен қандай туыс екеніме келсек, - деп бастады
әңгімесін Бисенғали аға, - ... атам ... ... ... ... ... ... әкелері ағайынды. Жанша атамызда бала
болмаған соң, ... ... ... ... өзіне бала етіп асырап алған. Ол
кісі 1912 жылғы еді, 1971 жылы қайтыс болды. Оған ... ... ... ... ... ... ... қаласында тұрды. Біз де
кішкене күнімізде әжемізге барып тұратынбыз. ... ол кісі ... ... ... деп айтып отырушы еді. Кішкентай болған соң ... ... мән ... Қазір соған өкінеміз... Тірі тарих, бабамыздың
өзі болмаса да, көзіндей болған сол ... ... ... ... ... ... алаш ... секілді Жанша Досмұхаммедов те ... ... ... ... ... ... кейіннен болыстық орыс-қазақ
мектебінен білім алыпты. 1896 дылы Орал ... ... ... ... 1904 жылы осы оқу ... ... ... 1906
жылдың жазында Жанша белгілі заңгер Бақытжан ... ... ... ... ... ... ... көріп, оның болашағына
сенім артады. ... ... ... ... мынадай ағалық кеңес
береді: «Егер ақылға салсаң, өнер үйрен. Өйткені өнерсіз ақыл – ... Бұл ... ... керекті, әсіресе біздің қазаққа қажетті өнер –
білім, саясат ... Олай ... біз ... ... өнер үйренуде, саясат
құруда басқалардан қалыстау қалдық». Ағаның ақылы Жаншаға ой салып, ол
білім ... ... жол ... 1906 жылы ... ... ... түседі. Шешендікке бала күннен құмар, Сырым Датұлының
нақыл сөздерін жатқа білетін ЖаҺаншаҺ ... ... ... ... сөз ... білетін шеберлігімен орыстардың өзін таң
қалдырған.
- Ол кісі ... тек қана тілі ... ... ... ... ... ... тұрғандай әсер қалдырады екен, - дейді әңгімені ... ... ... ... ... Көз жанарымен, аузынан шыққан әрбір сөзімен тыңдаушысын ... ... ... ... болыпты. Жаһаншаһ орнынан тұрған кезде халық
өздігінен ол ... ... еріп жүре ... болған ғой. Ол жөнінде Сәкен
Сейфуллин өзінің «Тар жол, тайғақ кешуінде» мынадай мінездеме ... ... – қара ... шешені болса, Міржақып Дулатов ... ... ... ал ... ... ... көп ... бірақ өз
ісіне мығым адам» деп ... ... ... ... елін ... ... құру ... Соны тек
арман етіп қана қоймай, алдымен Сырым ауданына, кейін Ойыл жерінде юнкерлер
әскери мектебін ашады. Сол ... Орал ... ... ... ... болған, содан әлгі мектепке қазақ жастарын оқытуға ... ... ... ... іске ... Өзі де ... ісіне
жетік әрі мықты стратег болған. Оның дәлелі: 1920 жылы Батыс ... ... ... ... ... ... Толстов пен Акутиннің
әскерін қолға ... ғой. Сол ... ... ... ... ... отырған – Жаһаншаһ Досмұхаммедов.
«Өз әкемізден гөрі Жаһаншаһты жақсы көрдік»
Көп жұрт Жаһаншаһ және ... ... ... үнемі бірге
аталғанына қарап, оларды ағайынды деп ойлайтыны жасырын емес. ... тегі ... әрі бір ... ... қандас туыстар емес.
Есесіне, олар - өмірдің өзі қосқан нағыз достар, ... ... ... ... жеті ... ... жатқан деректерді жарық
дүниеге қайта әкелуде өзіне Халел Досмұхаммедовтің қызы Қарашаш апайдың
қалай ... ... ... ... ғалым Дәметкен
Досмұханқызы былайша толғанады:
- Жанша мен Халел Досмұхаммедовтер Оралда қалай бірге жүрсе, Воронежге ... ... жер ... Сонда Қарашаш апай Халелдің қызы деген аты
ғана болмаса, шын ... ... мен ... ... ... солардың үйінде өскен. Сондықтан Қарашаш апай Жанша жайлы айтудан еш
жалықпады, көзі жұмылғанша маған бар ... айта ... мен жаза ... ... ... ... мәліметтер бойынша, Жанша
Досмұхаммедовтің 1887 жылы ... ... ... ал ... күні ... нақты
дерек еш жерде дәлме-дәл келтірілмепті. Қарашаш апайдан осы ... ... ... ... ... ... ... Жанша атамның туған
күнінде біз барлығымыз сол үйде жүретінбіз, менің әкемдікінде олар бізге
келетін» деп, ... ... ... ... ... ... ... көрсетті. 
Сол  кезде Қарашаш апай мектеп оқушысы. «Өз әкеммен ... ... ... ... ... көрдік. Себебі ол кісінің өзі балаларға
сондай мейірімділікпен қарап, ерекше ықылас танытатын. Ұзын бойлы, ... өте ... ... өте зор адам еді. ... бар жан-дүниесін
ақтарып, шынайы күлетін мінезі жұмсақ адам болды. Ал біздің әкеміз ... бойы ... ... тұйық кісі еді. Біз өз әкеміздің ... ... ... алмайтынбыз, ал Жаһаншаһ атамыз болса бірімізді
көтеріп, бірімізді арқалап, ... ... ... ол кісі ... іші шуаққа толып, әкеміз де жұсарып шыға келетін. ... ... ... ... ... ... тойға айналатын, себебі ол
кісі жұртты аузына қаратып, ... ... ... ... ... ... ... Досмұхаммедовтің шын аты негізінен Жаһаншаһ ... ... ... ... ... ... ... білдіреді. Мұны Дәметкен
Досмұханқызына айтқан ... ... ... сен өз ... ... ол кісінің толық атын жаз» деп ескертіпті.
әл-Фараби атындағы қазақ ұлттық университеті
Химия факультеті
Баяндама
Тақырыбы Алаш қозғалысының қайраткері – Жанша ... ... ... ... ... 2009
Жоспар
1. Кіріспе.
Жанша Досмұхамедов өмірі мен қызметі.
2. Негізгі бөлім.
Жанша Досмұхамедовтің шығармашылығы мен қоғамға тигізген әсері.
3. ... ... ... ... мен ...

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жаһанша Досмұхамедов16 бет
Жанша Досмұхамедов10 бет
1917-1920 жылдардағы қазақ жастар қозғалысының тарихы мен тағылымдары32 бет
«Алаш» либералдық-демократиялық қозғалысы идеологиясының маңыздылығы47 бет
«Алаш» партиясы (1917—1920)6 бет
«Алаш» партиясының бағдарламалық құжаттарындағы саяси-құқықтық идеялар15 бет
«қайым және алаш» сценарий6 бет
Алаш зиялылары15 бет
Алаш зиялыларының оқу-тәрбие үрдісіне қосқан тәрбиелік үлесі15 бет
Алаш зиялыларының өмірі мен қызметі31 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь