АХМЕТ БАЙТҰРСЫНҰЛЫ

AХМЕТ БАЙТҰРСЫНҰЛЫ
XIX ғасырдың жарқын жұлдыздары – Шоқан, Ыбырай, Абай салған ағартушылык-демократтық бағытты ілгері жалғастырушы, жаңа буынның төл басы, дарынды ақын, ірі ғалым, әрі журналист Ахмет Байтұрсынов 1873 жылы 28 қаңтарда бұрынғы Торғай облысы, Жангелдин ауданы, Сарытүбек деген жерде дүниеге келген. Әкесі Байтұрсын Шошақулы еліне беделді, намысқор, қайрат иесі болған. Өз тұсындағы әділетсіз ел билеушілердің зорлығына қарсы тұрған. Ел-жұртына қиянат жасаған Торғай оязы Яковлевті соққыға жыққан. Акыры, іс насырға шауып, Байтұрсын інісі Ақтаспен Сібірге 15 жылға жер аударылады. Бұл оқиға 13 жасар Ахмет жүрегіне үлкен жара салған.
Ауыл молдасынан хат таныған Ахмет 1886—1891 жылдары Торғай қаласындағы екі сыныптық мектепте, 1891—1895 жылдары Орынбордағы мұғалімдер даярлайтын мектепте оқиды. Одан әрі оқуды жалғастыруға мүмкіндігі болмай, өздігінен оқып білімін жетілдіреді. 1895—1909 жылдар арасында Ахмет Ақтөбе, Қостанай, Қаркаралы уездерівдеті ауылдык, болыстық және екі сыныптык училищеде бала оқытады.
Осы кезде қазақ жеріне орыс шаруаларының көптен көшіп келуі жергілікті халыктың тілін, мәдениетін, елдігін сақтап қалу мәселесін күн тәртібіне кояды. Тіл құрыса, халык та құриды. Ұлт атымыз өшпесін десек, казақ әдебиеті мен тілін өркендетуді қолға алу керек деп ойлайды Ахмет. Осы ойын іске асыруға кіріседі.
Алекторов бұл кезде Омбыда отырып, Ақмола, Семей болыстарының оқу жүйесін басқарып тұрған болатын. Онымен Ахмет қазақ даласында бала оқыту жайы туралы кеңеседі. Ахмет орыс оқымыстыларының миссионерлік мақсатын, олардың қазақтарды орысша оқыту арқылы орыстандыру саясатын көздейтінін түсінеді. Осыдан секем алады. Қазақты өнер-білімге жетектеу өзгелердің емес, өзі тектес оқығандардың парызы деп түйеді. Алекторовтан алған екінші әсері — Ахметтің білім мен өнер жолындағы ой-пікірінің кеңейе түсуі еді. Қазақ тарихы мен фольклорынан аса бағалы материал
        
        AХМЕТ БАЙТҰРСЫНҰЛЫ
XIX ғасырдың жарқын жұлдыздары – ... ... Абай ... ... ілгері жалғастырушы, жаңа буынның ... ... ... ірі ғалым, әрі журналист ... ... ... 28 ... ... ... облысы, Жангелдин ауданы, Сарытүбек
деген жерде дүниеге келген. Әкесі Байтұрсын ... ... ... қайрат иесі болған. Өз тұсындағы ... ел ... ... ... ... ... ... Торғай оязы Яковлевті
соққыға жыққан. Акыры, іс насырға шауып, Байтұрсын інісі Ақтаспен Сібірге
15 ... жер ... Бұл ... 13 ... ... ... үлкен жара
салған.
Ауыл молдасынан хат таныған ... ... ... ... қаласындағы
екі сыныптық мектепте, 1891—1895 жылдары Орынбордағы ... ... ... Одан әрі оқуды жалғастыруға мүмкіндігі болмай, өздігінен
оқып білімін жетілдіреді. 1895—1909 жылдар арасында ... ... ... ... ... ... және екі ... училищеде бала
оқытады.
Осы кезде қазақ жеріне орыс шаруаларының көптен көшіп келуі жергілікті
халыктың тілін, ... ... ... қалу ... күн ... Тіл ... халык та құриды. Ұлт атымыз ... ... ... мен ... ... ... алу керек деп ойлайды Ахмет. Осы ойын
іске асыруға кіріседі.
Алекторов бұл кезде Омбыда ... ... ... ... ... ... тұрған болатын. Онымен Ахмет қазақ даласында бала оқыту
жайы туралы кеңеседі. Ахмет орыс оқымыстыларының ... ... ... ... оқыту арқылы орыстандыру саясатын көздейтінін
түсінеді. ... ... ... Қазақты өнер-білімге жетектеу өзгелердің
емес, өзі тектес оқығандардың парызы деп түйеді. Алекторовтан алған ...... ... мен өнер ... ... ... ... еді.
Қазақ тарихы мен фольклорынан аса бағалы материал ... ... ... көп ... ... айқындап алуына, алдына жаңа
мақсаттар қоюына ... ... ... Байтұрсынов 1905 жылғы революцияны ... ... ... ... ... А. Байтұрсыновтың саяси көзқарасы жан-жақты
кеңейе түседі. Оның маңына қазақтың ... ... ... Осы
жылдары А. Байтұрсыновты ел мұңы, халық қамы, әділетсіздік жағдайдар ... ... ... ... күн кешкен қазақ халқының ауыр
тұрмысы ашындыра түседі. Отаршылдық саясатты ... ... ... Жер
мәселесін әділетті шешу жөнінде патшаның атына бір топ ... ... ... Сол үшін айып тағылып, 1907 жылы Қарқаралы түрмесінде
біраз ... ... Бұл ... Қарқаралыда екі сыныпты училищенін
меңгерушісі болып істеген кезі еді.
Бұдан былай Ахмет халық арасында насихат жұмысын астыртын ... ... ... ... ... қалып, 1909 жылы шілдеде кайта
ұсталып, сегіз ай бойы Семей абақтысына қамалады. Азаттық жолындағы ... ... азап оны ... ... 1910 жылдың 21 ақпанында Ахмет
Орынбор қаласына жер аударылады.
Ағартушылық жолға түсіп, «қайтсем, халкыма пайдамды ... ... ... ... ... ... ... мақсат Ахметті әдебиетке алып
келеді. Осы ... ... ... И.А. Крылов мысалдарын аударуға,
сол үлгіде өзі де ... ... Оның 1909 жылы ... ... ... 1911 жылы ... «Маса» деген өлендер жинағы ... ... ... ... ... өте ... өрі ... Оның қоғамдық ой-пікірлері 1913 жылы 2 ақпанда шыға ... ... ... ... жариялана бастайды. Ол «Қазақ» газетінде
патша үкіметі ... ... ... ... да ... отырған.
Ол үшін талай рет ақшалай айып салынып, Ахмет түрмеге ... жылы ... ... ... Осы кезде казақтың зиялы азаматтары
«Алаш» партиясын ұйымдастырады. ... ... және ... ... ... Ресей федерациясының құрамында Қазақстан автономиясын құру
еді. Бірақ 1917 жылдың қарашасында билікке ие болған Кеңес өкіметі оған жол
бермеді. ... ... ... байыптай келе, Ахмет Ә. Жангелдин
арқылы Кеңес өкіметімен келіссөз жүргізіп, жаңа өкімет ... ... ... ... Кеңестерінің 1-съезінде Қазақстан үкіметіне мүше және Халық,
ағарту комиссары болып сайланады. 1921 жылы ... ... ... Ғылыми-әдеби комиссияның төрағалығына тағайындалады. Ол әуелі
Орынбордағы, 1926—28 ... ... ... ... ... ... Алматыда ашылған Қазақ университетінде сабақ береді.
1925—1931 жылдар ішінде Қазақстанды ... Ф. И. ... ... ... тыс қалған деп санап, онда «Кіші Октябрь»
төңкерісін жүргізу саясатын ұстанды. Елдегі ... пен ... ... ... ... ... ұшыратты. Қазақ ... оны ... жоқ. ... ... ... ... деп ... олардың көзін жоюды қолға алды. А. Байтұрсынов қара
тізімге ілінген отыз адамның басы ... 1929 жылы 2 ... ... жер ... ... ... 1934 жылы қазанда ғана
оралған ол 1937 жылы 8 қазан күні қайта ұсталып, 8 ... ... ... өз ... ... мен тәуелсіздігі жолындағы күресте
бұқараның жүрегіне ... ... ... оятар каруы — өлең сөз деп
түсіңді. Қазақ халқының тағдыры, бүгінігісі мен ... ... ... ... Ол ... ... демократтық, гуманистік идеяларын
халқына поэзия тілімен жеткізуді қалады. А. Байтұрсыновтың өлендер жинағын
«Маса» деп атауы да ... емес еді. Ол ... ... тыс жаткан надан
халқын құлағына маса боп ызындап оятуды ойлады.
Ызыңдап ұшкан мынау біздің маса,
Сап-сары аяқтары ұзын маса.
...Үстінде ... ... ... жеп ... ... аз да ... ... пе екен,
Қоймастан құлағына ызыңдаса?!
Ақын арманы —«адамдық диханшысы» болып халқына қызмет ету.
Адамдық диханшысы қырға шықтым,
Көгі жоқ, ... ... ... ... ... ... ектім,
Көңілін көтеруге кұл халықтың.
Бұл үзінді де үлкен мұратты танытады. «Көгі жоқ, көғалы жоқ» ... ... ... «адамдықтың тұқымын» егу — оңай шаруа емес. Оның үстіне
халқы еріксіз, біреуге кұл ... ... осы қиын ... ... Ақын өзі ... ортаға, қазақ қоғамының қалпына сын көзімен ... ... ... ... ... ... ... Оның
«Қазақ салты», «Қазақ қалпы», «Жиған-терген» өлендерінің ... ... Ақын ел ... көз ... ... өз ... бүгінгі
мүшкіл халін:
Қаз едік қатар ұшып қаңқылдаған,
Сахара көлге қонып салқындаған.
Бір өртке ... ... ... болып,
Не қалды тәнімізде шарпылмаған,—
деп суреттейді. Елдегі «мен жақсымын» дегендердің халық үшін еш нәрсе
тындырмай ... ... Одан әрі ... ... байлық, мансап
үшін ар-абыройын сатқандар, бос белбеу, босан туған бозбалалар, қайырымсыз
байлар, жарқылдаған түймеге мөз болған, ... ... ... жұмсай
алмайтын оқығандар сыналады. Қай өлеңінде де Абайдың сатиралық бейнелері
елестейді. Бүгінгі «Қазақ қалпын» ақын:
Қалтылдақ қайық ... ... ... жүрміз калқып кешпесі жок,
Жел соқса, кұйын қуса, жылжи беру,
Болғандай табан тірер ешнәрсе ... ... Онда ... билігі жоқ елдің күнгірт ... ... ... ... ... ... ... Осы жағдайға жеткізген
қазақтың бейқамдығын, алтыбақан алауыздығын, ... өзі ... ... керген үлы той» деп ойсыз жүре берушілікті сынайды. «Бұл күйге бүгін
емес, көптен кірдік» тармағына ақын қазақ елінің ... ... ... ... ұялатады. Осы өлеңдердегі бейнелілікке көңіл аударсақ, талай
тың теңеулерді көреміз. «Қатар ... ... ... ... ... өзінің туған халқы болса, өрт— оның ... ... ... ... ... ел ... ... мініп,
теңізде жүрген адам сияқты. Осы жағдайларды халқына түсіндіре отырып, дихан
болып, адамдықтың ұрығын егеді.
Ақын «Жиған-терген» ... ... ... ... түсудің себебін
іздестіреді. Өткенге карасам, хандар халықты жөндеп баға алмай, басқаға
сатыпты. Бері ... сон ... ... Болыстықты сатып алыпты.
Ұлын мақтаса, мәз болыпты. ... алым ... деп, ... ... ... түйіп, қаһарын жиып, көкті бұлт торлап тұр. Ел ... ... әлі ... Дос пен қасты айырмайды. «Түксиген мұртты обыр
обып, сорып тұр». Қарғадай карқадаған, шешенсіген ... жолы ... Ол жаңа жол ... ... «Жолдар бар өзге, жоба бар сөзге,
жүрекке дөп, ойға жөн» ...... ... тұр ... ... жанын,
Аш көзінді оянып.
Қанған жоқ па әлі ұйкың,
Ұйықтайтын бар не сиқын!
Өлең Абайдың «Сегіз аяқ» үлгісімен жазылған. «Көк ... ... ... ... ... ... ... жастықпен.
Қымызға қанып,
Қызарып жанып,
Бай ұйықтайды мастықпен.
Шалап ішкен кедей мас,
Мына ... бәрі ... ... ... ... да ... ... көтеріп, мақсатын
аша түседі.
«Досыма хат» өленінде:
Жарқырап ... таңы ... ... ... бұлт ... ... қыспақты түнерген бұлтқа тенейді, одан құтылып еркіндік
алуды — «жақсылық ... деп ... ... ... ... ... түсіп:
Үміт сүйрер жыраққа,
Жетесің деп мұратка,
Талықсам да ізденіп.
Қашан жанып шам-шырақ,
Сәуле беріп жарқырап,
Болар жарық төрт тарап?
Қашан маған іздеген,
Келіп жылы жүзбенен,
Болар ... бақ ... ақын бақ ... ... ... келуін аңсайды. Елдің бетке ұстар
азаматтарын бірлікке, күреске шақырады.
«Анама хат», «Жауға түскен жан ... ... өз ... ... ... ... ел тағдыры, бостандык арманы сөз болады.
Оқ тиіп, он үшімде ой түсіріп,
Бітпеген ... бар бір ... ... адам ісін ... не ... керге барам?
деген жолдар әкесі Байтұрсынның 15 жылға ... ... ... ... ... еске түсіреді. Өлең — өзіне жала ... ... ... қапас кездің шындығы.
Елін, жерін шен-шекпенге сатқан, ардан безген ... ... мен ... еске алып:
Қинамайды абақтыға жапқаны,
Қиын емес дарға асқаны, атқаны.
Маған ауыр осылардың бәрінен
Өз аулымнын иттері үріп, қапқаны,
деп өкініш білдіреді.
А. Байтұрсыновтың күрес ... ... ... қиыншылық болса да
төтеп беретін күрескерлік болмысы оның өлендерінде анық көрінеді. «Н. ... ... ...... әйелдері ішінен шыққан алғашкы
журналист, педагог, ғалым, ... ... ... ... өтсе де өмір жасым,
Бұл жөнімнен құдайым айырмасын.
Ұзақ ... ниет қып бір ... ... ... қайтпаспын, қарындасым.
Су ла болар бұл жолда, тау да болар,
Жаудың оғы, жайған тор, ау ла ... ... ... зиян ... — Ол ... ісі ... ... болар,
дейді.
Бұл айтылғандар Ахметтін әлеуметтік шындықтың ақыны екенін танытады.
«Қазақ» газетінің редакторы
А. Байтұрсынов 1910 жылы Орынборға жер ... ... ... іске, ел ішіне ғылым-білім тарату жұмысына ден қоя шұғылданады.
Оның қазақ елінің жоғын жоқтап, санасына сәуле кұюға ... ... ... ... Ол ... ... мәселесін қозғайды. Бұл іске оқыған
жастар белсене кірісіп, елден ... ... Ол ... ... деп ... ... міндет А. Байтұрновқа тапсырылып, 1913 жылдың 2 ақпанының
шыға бастайды. Ахмет елге жеткізсем, ... ... ... көптеген
мәселелерді енді газет арқылы жария етуге ... ... ... ... ... ... һөм ... дейтін мағыналы, мәнерлі анықтаманы сол
кезде А. Байтұрсынов «Қазақ» газетінің ... ... ... ... ... ... ... оку-ағарту, оқулықтар жасау,
әліппе, емле, грамматика, жер ... ... ... ... ... мәдениет,
әдебиет мәселелерін тереңнен қозғап, кезіндегі қоғамдық-әлеуметтік ой-
пікірге ұйтқы болады. Сондай мақаланың бірі —1913 жылы Абай ... ... бас ... атты ... ... ... тарихи рөлі, рухани
болмысымыздағы орны, шығармаларының көркемдік-эстетикалық сипаттары терең
талданып, алғаш рет ... ... ... ... өз ... ... ағарту, білім тарату ісіне айрықша
көңіл беледі. «Оқу жайы» (1913) деген ... ... ... ... ... ... ... жүз кісіден алты еркек қазақша,
әрбір мың ... алты ... ... ал ... үш жүз ... бір ... ал төрт мың әйелден бір әйел орысша хат таниды деген маңызды дерек
келтіреді.
Ғалым-филолог
А. Байтұрсынов — ... тілі мен ... ... ... талым.
1929 жылы 1 мамырда өз қолымен орыс тілінде ... өмір ... ... ... бала ... ... бос ... өз бетіммен
білімімді толықтырдым, әдебиетпен шұғылдандым. Ал Орынборға ... ең ... ... ... ... ... мен ... зерттеуге кірістім. Одан кейін қазақ алфавитін және емлесін ретке
салып, жеңілдету ... ... ... ... синтаксистік
құрылысын өзге тілдердін әсерінен тазартуға әрекеттендім. Төртіншіден,
қазақ прозасын (яғни іс ... ... ... мен ... ... кітаби сипаттан арылтып, халықтың сөйлеу тәжірибесіне икемдеу үшін,
ғылыми терминдерді жасауға кірістім және ... ... ... ... деп ... Бұл сөздер Ахметтің ғылыми ... ... ... ... ... ... ... елдің санасын көтеруден бұрын сауатын ашу қажет екеніне
мектепте мұғалім болып жүріп әбден ... ... ... ... ... мен оның таңбалайтын әріптер туралы пікірін ол 1912 жылы бастап
«Айқап» журналында, 1913 жылы ... ... ... ... ... ... жоқ араб ... алып тастауды, сөздің жіңішкелігін
білдіретін дәйекше деген белгі енгізуді, қазақ тіліндегі төл дыбыстардың ... жеке ... ... ... 1912 ... бастап ол ұсынған жаңа
емле мұсылман медреселері, мен орыс-қазақ мектептерінде қолданыла ... ... ... ... сауаттандыру ісіне үлкен үлес косады. Онын ... ... ...... мен ... да өз ... Байтұрсынов ел әуелі қазақ балаларына ана ... ... ... ... Ол ... «Оқу ... деген атпен алғаш рет 1912 жылы
Орынборда басылды. Бұл «Оку құралы» 1912—25 жылдар арасында жеті рет ... ұзақ ... жылы ол ... жаңа ... жасады. Бұл осы күнгідей суреттермен
жабдықталған оқулықтын үлгісі еді. Кейін мектеп ... ғана ... ... ашуға арналған «Әліп-би» де жазады (1924—1926).
Енді Ахмет мектепте қазақ тілін пән ретінде ... ... ... Оны «Тіл — ... деп ... үш кітап етіп жазды. Ол кітаптары
1914—1916 жылдары басылып шықты, 1928 жылдарға дейін ... 6-7 рет ... «Тіл — ... ... ... ... ... және грамматикалық
құрылымын талдап, жүйелеген ғылыми жұмыстың басы болды.
Тілші ғалымнын келесі бір еңбегі «Тіл жұмсар» ... ... екі ... 1928 жылы Қызылорда қаласында басылды.
А. Байтұрсынов қазақ тілін оқыту әдістемесінің де ірге ... ... ... Жазу ... ... ... 14 ... үстаздық
тәжірибесі негізінде жазылған «Баяншы» деген кітапшасы 1912 жылы ... ... ... 1920 жылы ... ... ... ... 1927—28 жылдары «Жаңа мектеп» журналына оқыту
әдістемесін сөз ... ... ... ... Ол ... ... ... жүйе-заңдылықтарын зерттеуде орыс тілі ғылымының
тәжірибелерін басшылыққа алды. Қазіргі мектеп ... ... ... ...... тілінің ғана емес, әдебиеттану ғылымының да
негізін салушы. Ол халкымыздын бай ауыз ... ... ... ... ... мақал-мәтелдерін, жоқтау өлендерін
жинап, бірсы-пырасын бастырып шығарды. Бұл жұмыспен 1895 ... ... ... «Тургайская газетанын» беттерінде бастырған «Киргизские
приметы и пословицы» деген мақаласы куә.
Әдебиеттің әр түрлі жанрлық нұскаларын ... ... ... ... ... енді оның ... үңіліп, теориясын жасауға кіріседі. Қазақ
ауыз әдебиетінің бай нұсқаларын, XVIII ғасырдан ... ... ... ... ... ... әдебиетінің үлгілерін зерттейді. Соның
нәтижесінде 1926 жылы «Әдебиет ... ... ... ... ... оны ... теоретик ғалым ретінде танытты. «Әдебиет танытқыш» бірнеше
жылдар бойына әдебиет теориясынын оқу құралы ретінде қолданылды. Бұл ... ... ... ... ... ... терминдері қалыптасты.
Әдебиетші ғалым А. Байтұрсынов өнер түрлерін «Көрнек өнері» деп атайды да,
оның сәулет өнері (архитектура), сымбат ... ... ... өнері
(живопись), әуез өнері (музыка), соз өнері (әдебиет) деп бес ... ... ... ... көпшілігінің қазақша баламасын ойлап тапқан — Ахмет.
Солармен бірге ... ... ... ... ... ... дамыту, тұйдектеу сияқты атаулар да сонікі. ... ... төн ... ... ... Ахмет өлең айшықтары, шумақ, ... ... ... ... ... ... ... деген өлең түрін үш
түрге бөлген ол сұрай арнау, ... ... ... ... деп, ... арқылы ашып береді. Сөйтіп, А.Байтұрсыновтың «Әдебиет танытқышы»
әдебиет ... ... ... ... сөз өнерінің басы —«Әліпбиі» (3.
Қабдолов) болды.
А. Байтұрсынов — қазақ әдебиетінде өзіңдік орны бар дарыңды ... ... ... ... ... тілінің әліппесі мен оқулықтарының авторы,
жаңашыл ағартушы. Араб графикасына негізделген қазақ жазуын жаңартушы.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 11 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ахмет Байтұрсынұлы (1873-1938 жыл)26 бет
Ахмет Байтұрсынұлы - ғалым, ағартушы, қоғам қайраткері6 бет
Ахмет Байтұрсынұлы - қазақ тіл білімінің негізін қалаушы18 бет
Ахмет Байтұрсынұлы автобиографиясы9 бет
Ахмет Байтұрсынұлы жайлы4 бет
Ахмет Байтұрсынұлы туралы18 бет
Ахмет Байтұрсынұлы шығармаларының тарихи маңызы9 бет
Ахмет Байтұрсынұлы өмір белестері, тарихы17 бет
Ахмет Байтұрсынұлы өмірі және шығармашылығы14 бет
Ахмет байтұрсынұлы- білікті психолог7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь