Ақша айналысын реттеудегі Ұлттық банктің рөлі

Кіріспе . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

І бөлім. Ұлттық банктің құрылымы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
1.1. Ұлттық банкі, оның мақсаты мен міндеттері, қызметінің бағыттары, меншікті қаражаттары мен пайдасы . . . . . . . . . . . . . .
1.2. Ұлттық банкінің қызметтері мен операциялары . . . . . . . . . . .

ІІ бөлім. Ақша айналысын реттеудегі Ұлттық банктің қызметі . . .
2.1. Ақша айналысын басқару . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2.2. Ақша.несие саясатының құралдары . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2.3. Ұлттық банк . банктердің банкі . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2.4. Банктік қызметті қадағалау және оны реттеу . . . . . . . . . . . . .

Қорытынды. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Қолданылған әдебиеттер тізімі . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Қайта құру кезеңіне дейін “ақша айналымы” мен “ақша айналысы” ұғымдары арасында айтарлықтай шек қойы латын. Ақша айналысы деп қолма-қол ақшаның қозғалысы танылды. Ал ақша ұғымы одан кең мағына бергендіктен ол қолма қол және қолма-қолсыз ақша қозғалысы тұрғын-дардың (халықтың) ақшалай табыстарының бөлінуін қарас-тырады.
Ақша белгілері әр түрлі жағдайда қамтамасыз етіледі. қолма-қол рубль тұтыну заттары және қызметтер жиын-тығығымен қамтамасыз етілсе, қолма-қолсыз рубль-бөлуге арналған өндіріс құралдарының жиынтығымен қамтамасыз етіледі.
Мұндай жүйе тек қана орталықтандырылған жоспарлы экономика жағдайына ғана мүмкін болады, себебі ол уақытта кәсіпорындар мен халықтың қолында қанша ақша, қанша тауардың болатыны және олардың қандай бағада сатылатыны белгілі болған.
Ақша айналысы мен ақша айналымы арасындағы шек жойылды. Тауар айналысы процесіндегі қолма-қол ақша қозғалысы және төлемақыны жүзеге асыру кезінде қызмет көрсету, сонымен бірге кәсіпорындар мен қаржы-несие мекемелерінің арасындағы ақшалай қаражаттардың алмасуы- ақша айналысы деп аталады.
Ақша айналысының объективті негізі- тауар өндірісі мен тауар айналысы болып табылады. Құн формасының өзгеріп отыруы, яғни тауардың ақшаға және ақшаның жаңа тауар сатып алу үшін қолданылуы, ақшаның әрдайым қозғалыста, яғни айналыста болуына мүмкіндік жасайды.
Бірақ ақша айналысы тауар айналысын қайталап қоймайды. Бұл екі процесс бір-бірінен жекешеленіп жүреді. Тауарлар, оларды сатып алғаннан кейін, айналыстан шығады және тұтынылады. Ал ақша айналыста әрқашан жүреді.
Айналыста жүре отырып ақша әрі айналыс құралы, әрі төлем құралы функцияларын атқарады. Сонымен, тауарды сатудан түскен ақша қарызды өтеуге жұмсалуы мүмкін. Өз кезегінде, қарызды төлеуге түскен ақшалар тауарлар алу үшін қолданылуы мүмкін.
Жалпы ақша айналысының көлемі тауар бағаларының соммасынан әрдайым артық болады. Ақшаның қызмет көрсетуі тек сату-сатып алумен шектелмейтіні түсіндіріледі. Ақша еңбекақы, зейнетақы, стипендия төлеу үшін, бюджетке төлемдер аудару үщін, банктен қарыз алу үшін және т.б. мақсаттар үшін қолданылады.
Ақша айналысын реттеудің маңызды элементі-қолма-қол ақшаның қолдану аясын азайту болып келеді. Бұл мәселе біздің елімізде кәсіпорындар арасындағы есеп айырысулар- ды қолма-қол ақшаны қолданылуын шектеу, есеп айырысу чектерін ендіру арқылы ғана шешіледі.
Банк жүйесін реформалау және ақша банкнотасын өндіруге байланысты өзінің меншікті қуатын енгізуі, Қазақ-стандағы қолма-қол ақшамен байланысты жағдайды түбірімен өзгертті.
Нормативтик құжаттар мен заңдар
1. «Ақшалай төлемдер мен аударымдар туралың ҚР заңы. 29.06.1998ж.
2. «Қазақстан Республикасы аумағында төлем құжаттарын пайдалану және қолма-қолсыз төлемдер мен ақшалай аударымдарды жүзеге асыру ережесің ҚР Ұлттық банк Басқармасының № 179 қаулысы. 25.04.2000 ж.
3. «Қазақстан Республикасының банктеріндегі клиенттердің банктік шоттарын ашу, жүргізу және жабу тәртібі туралы нұсқаулықң ҚР Ұлттық банк Басқармасының № 266 қаулысы. 02.06.2000ж.

Әдебиеттер

1. Сейтқасымов Ғ.С. “Ақша, несие, банктер”. Оқулық-Алматы: Экономика, 2001
2. Мақыш С.Б. Ақша айналысы және несие, Алматы, 2004ж.
3. Деньги, кредит, банки / Под ред. Лаврушина О.И. — М.: Финансы и статистика, 1999.
4. Финансы. Денежное обращение. Кредит/Под ред. Дробозиной Л.А. М.: Финансы, ЮНИТИ, 1997.
5. Саниев М.С. Ақша, несие, банктер. Алматы, 2001ж.
6. Ақша, несие, банктер. / Ғ.С.Сейітқасымов. Алматы: Экономика, 2001.
7. Құлпыбаев С. “Қаржы” Оқу құралы-Алматы: Мерей, 2000
8. Кошенова Б.А. “Ақша, несие, банктер, валюта қатынастары”. Оқу құралы- Алматы: Экономика, 2000
9. Ілиясов Қ.Қ., Құлпыбаев С. “ Қаржы “ Оқулық-Алматы: 2005
10. Қаржы менеджменті Оқу құралы Р.Ә. Әмірқанов, А.Қ. Тұрғұлова Алматы 2002
        
        Тақырыбы: Ақша айналысын реттеудегі Ұлттық банктің рөлі
Жоспары:
Кіріспе . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
І ... ... ... ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . ... ... банкі, оның мақсаты мен міндеттері, қызметінің бағыттары,
меншікті қаражаттары мен пайдасы . . . . . . . . . . . . . ... ... ... ... мен ... . . . . . . . . . . ... бөлім. Ақша айналысын реттеудегі Ұлттық банктің қызметі . . .
2.1. Ақша айналысын ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . ... ... ... ... . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . .
2.3. ... банк – ... ... . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . ... ... ... ... және оны ... . . . . . . . . . . .
. ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . ... ... ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . ... құру ... дейін “ақша айналымы” мен “ақша айналысы” ұғымдары
арасында айтарлықтай шек қойы латын. Ақша айналысы деп ... ... ... Ал ақша ... одан кең ... бергендіктен ол қолма қол
және ... ақша ... ... ... ақшалай
табыстарының бөлінуін қарас-тырады.
Ақша белгілері әр түрлі жағдайда қамтамасыз етіледі. қолма-қол ... ... және ... ... қамтамасыз етілсе, қолма-
қолсыз рубль-бөлуге арналған өндіріс құралдарының жиынтығымен қамтамасыз
етіледі.
Мұндай жүйе тек қана орталықтандырылған ... ... ... ... болады, себебі ол уақытта кәсіпорындар мен халықтың қолында
қанша ақша, ... ... ... және олардың қандай бағада сатылатыны
белгілі болған.
Ақша айналысы мен ақша айналымы ... шек ... ... ... ... ақша ... және төлемақыны жүзеге асыру кезінде
қызмет көрсету, сонымен бірге ... мен ... ... ... ... ... ақша айналысы деп аталады.
Ақша айналысының объективті негізі- тауар өндірісі мен тауар айналысы
болып ... Құн ... ... отыруы, яғни тауардың ақшаға және
ақшаның жаңа ... ... алу үшін ... ... ... ... ... болуына мүмкіндік жасайды.
Бірақ ақша айналысы тауар айналысын қайталап ... Бұл екі ... ... ... ... оларды сатып алғаннан кейін,
айналыстан шығады және тұтынылады. Ал ақша айналыста әрқашан жүреді.
Айналыста жүре ... ақша әрі ... ... әрі ... құралы
функцияларын атқарады. Сонымен, тауарды сатудан түскен ақша қарызды өтеуге
жұмсалуы мүмкін. Өз кезегінде, қарызды ... ... ... ... ... ... мүмкін.
Жалпы ақша айналысының көлемі тауар бағаларының соммасынан әрдайым
артық болады. Ақшаның қызмет ... тек ... ... ... Ақша ... ... стипендия төлеу үшін, бюджетке
төлемдер аудару үщін, банктен ... алу үшін және т.б. ... ... ... ... ... элементі-қолма-қол ақшаның қолдану
аясын азайту болып ... Бұл ... ... елімізде кәсіпорындар
арасындағы есеп айырысулар- ды қолма-қол ақшаны қолданылуын ... ... ... ... арқылы ғана шешіледі.
Банк жүйесін реформалау және ақша банкнотасын өндіруге ... ... ... енгізуі, Қазақ-стандағы қолма-қол ақшамен байланысты
жағдайды түбірімен өзгертті. Осыған байланысты 1992-1993 жж. ... ... ... ... ... ... саясаттың орнына
республикамызда қолма-қол ақша ... ... және ... ... алғышарттары жасалынды.
Дамыған елдерге бұд процесс кеңінен дами ... ... ... ... өріс алып ... АҚШ-та халықтың есеп айырысуларының 25-27%-
зы ғана қолма-қол ақшамен, ал қалғаны чек, ... ... ... ... тәжірибе көрсеткеніндей, ақша айналысын ақша айналымынан
бөлуге болмайды.
Бұл екеуі өзара тығыз байланысты, сондықтан оларды бөлу ... ... өз ... ... ... қолсыз ақшаға (және керісінше)
өтеді. Мысалы, кәсіпорынның бөлшек саудасынан түскеннен соң оның ... ... ... ақша ... ... да, ол бұдан өз
жеткізушілеріне ақша ... ... ... ақша ... ... және ... ... бөлінеді. Сондай-ақ:
- өнімді өндіру және сату процесін, яғни туарлы ... ... ... ақша ... тауарлы емес сипаттағы есеп айырысулармен байланысты ақша айналымы;
- ақша айналысы бірнеше тарихи кезеңдерден өтті және ... ... ... ... жүзеге асырылды.
Сонымен елдегі ақша айналысын реттеудегі Ұлттық банкі ролі өте зор
бұл тақырып ... ... ... ... жоқ. Ұлттық банкі
Қазақстан Республикасының орталық ... ... ... ... ... және ... ... ұйымдарымен қатынаста Қазақстан
Республикасының ... ... ... банк - бұл ... кассалық және есеп айырысу орталығы, норма шығару және бақылау
жасау ... ие, ... ... ... ... ... ақша-
несие және валюта саясатын анықтайды.
«Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі туралың Заңы бойынша ... ... ... Қазақстан Республикасының Орталық банкі және
республикамыздағы банк жүйесінің ... ... ... ... ... ... банкінің елдегі ақша айналысын реттеу қызметіне
қатысты атқаратын ... ашып ... Ақша ... ... және қолма-қолсыз ақша эмиссиясын реттеу.
- Ақша массасының көрсеткіштері.
- Ақша-несие саясатының мақсаттары.
- Дисконттық немесе есеп саясаты.
- Міндетті резервтер нормасы.
- Ашық ... ... ... ... ... ... коммерциялық банктерді несиелеу;
б) жалпы ұлттық деңгейдегі қолма-қолсыз есеп айырысулар;
в) банктердің жұмысын бақылау және ... Ақша ... ... ақша ... және ақша ... Ақша ... ... және оның заңы
Ақша айналысы — шаруашылықтағы тауарларды өткізуге, сондай-ақ тауарлы
емес төлемдерді және есеп айырысуларды жүзеге асыруға қызмет ететін ... және ... ақша ... ... ... ... ... негізіне де тауар өндірісі жатады. Тауар
өндірісі тұсында тауарлар әлемі: тауар және ... ... ... ... ... ... туады. Қоғамның еңбек ... және ... ... және ... ... қалыптасуымен
байланысты капитализм тұсында ақша айналысы да әрі қарай дами ... ... ... ... қызмет ете отырып, барлық жиынтық қоғамның
өнім айналысы мен айырбасына дәнекер ... ... ... және қолма-
қолсыз формаларының көмегімен тауарлар айналысы, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... айналысының құрылымына қолма-қол ақшалар айналысы мен қолма-
қолсыз ақшалар айналысы кіреді.
Қолма-қол ақшалар айналысы нақты ... ... ... Оған
банкноталар, монеталар және қағаз ... ... ... ... ... елдерде нақты ақшалар айналысының едәуір бөлігін орталық
банктерден шығарылған банктік билеттер ... Ақша ... ... (10 %-ға ... ... билеттерді шығарушы қазынашылықтың үлесіне
тиеді.
Қолма-қолсыз ақшалар айналысы — қолма-қолсыз ақшалар ... ... ... ...... ... ... аударымдар көмегімен пайдаланылатын клиенттердің шоттардағы
сақтаған ... ... ақша мен ... ... ... ... ... пен
өзара тәуелділік бар. Ол ақшаның үнемі бір айналыс сферасынан екінші біріне
өтіп отыруынан байқалады. Айталық ... ... ... ... ... ... ақшаға айналуын білдірсе, ал банктен ... ... ... және ... төлеу үшін ақша алған
жағдайларда қолма-қолсыз ақшалардың қолма-қол ... ... ... заңы және оның ... ... ... болу формасы, яғни ақша
айналысының заңы тауар-ақша қатынастары қалыптасқан ... ... тән ... ... Құн ... ... талдау жасай отырып,
К. Маркс ақша айналысының заңын ашқан болатын.
Оның ... ақша ... ... мәні ... ... ... ... ақша саны, сатылатын тауарлар бағасы ақша ... ... ... Ақша ... заңы ... ... массасы мен олардың бағасының ... мен ақша ... ... ... ... ... ... заңы — тауарлар айналысы үшін қажетті ақшалардың
санын (Ата) анықтайды.
Ата ... ... ... ... айналымының сомасы
Бұл жерде бір айта кететіні, ақшаның төлем құралы ... ... бұл ... да нақтылануды талап етуде.
Айналысқа қажетті ақша санын мынадай формуламен бейнелеуге болады:
Ақ=Стб+Нтб+Мтс+Өтс / Аос
мұндағы Ақ — айналысқа қажетті ақша саны;
Стб — ... ... ... ...... сатылған тауарлар бағаларының сомасы;
Мтс — міндеттемелер бойынша ... ... ...... ... ... сомасы;
Аос — айналыс және төлем құралы ретіндегі ақша ... ... ... ... ... ақша ... ... дамуының
шарттарына тәуелді болып келетін әр алуан ... ... ... Оның
біріне айналыстағы тауарлар санының өзгерісі жатады. ... ... ... ... ... және ... қызметтер
бағаларының деңгейіне байланысты да анықталады.
Айналысқа қажетті ақша санына мыналар кері ықпал етеді:
• несиенің даму дәрежесі, себебі қаншалықты тауарлардың ... ... ... ... айналысқа аз мөлшерде ақша қажет етіледі;
• қолма-қолсыз есеп ... ... ақша ... жылдамдығы.
Металл ақша айналысы тұсында айналыстағы ақша саны ақшаның қазына
жинау ... ... ... ... ... Егер ... ... қысқарса, онда айналыстағы артық ақша (алтын монета) айналыста
қазынаға кетіп, ал егер ақшаға деген қажеттілік ... онда ... ... ақша ... айналысқа шығарылып отырады.
Егер де айналысқа алтынға ауыстырылмайтын банкноттар немесе ... ... ... ... етсе, онда бұл жағдайда қолма-қол
ақшалар айналысы қағаз ақша ... ... ... ... ... ... отыру шарттары мен заңдары мынадай екі фактордың
өзара әрекет етуімен анықталады: ... ... ... ... айналымға ақшалардың нақты түсуімен. Егер де айналымдағы ақша көлемі,
шаруашылыққа қажетті ... ... ... онда ... құнсыздануына, яғни
ақша бірлігінің сатып алу қабілетінің төмендеуіне, яғни ... ... Ақша ... және ақша ... ... негізгі сандық көрсеткіштерінің біріне ақша массасы
мен ақша базасы ... ... — жеке ... ... ... ... және
шаруашылық айналымына қызмет ететін сатып алу және төлем құралдарының
жиынтығы.
Белгілі бір күндегі және ... бір ... ақша ... сандық
өзгерісін талдау үшін, сондай-ақ ақша массасының өсуі мен көлемін реттеуге
байланысты шараларды жасау үшін әр ... ... ... ... ақша ... деп ... жағынан дамыған елдердің қаржылық статистикасында ақша
массасын анықтау ... ... ақша ... ... Ml ... яғни ол ... ... ақшаларды (банкноттар мен
монеталарды) және банктегі ағымдық шоттардағы қаражаттарды камтиды;
• М2 агрегаты, ол М1 ... ... ... ... және ... салымдарынан (төрт жылға дейінгі) тұрады;
• МЗ агрегаты, ол М2 ... ... ... ... ... салымдарын құрайды;
• М4 агрегаты, ол МЗ агрегаты қосылған ірі коммерциялық банктердегі
депозиттік сертификаттардан тұрады.
АҚШ-та ақша ... ... төрт ақша ... ... мен
Германияда — үш, Англия мен Францияда — екеу, Ресейде үш ақша ... ақша ... ... Банк пен ... ... банкілердің
баланстық шоттарын шоғырландыру негізінде анықталады және оның ... ... ақша және ... ... ... мен үй шаруашылығы
(жеке тұлғалардың) депозиттері жатады.
Қазақстан Республикасында Ұлттық банктің 12.01.1995 ж. Директорлар
кеңесінің № 2 ... ... ... массасын, ақша базасын анықтау
әдісі және ішкі, сыртқы активтерді ... ... ... ... ... ... ... ақша базасы мен ақша массасы есептеледі.
Аталған ережеге сәйкес, ақша ... (MB) — бұл ... ... және ... ... ... Ол мынадай формуламен
есептеледі:
MB = СІС + RR + DCB,
мұндағы СІС — ... ... ... :
RR — ... ...... деңгейдегі банктердің Ұлттық банктегі коршоттағы
қаражаттары.
Қазақстандағы негізгі ақша агрегаттарына, қазіргі кезде ... ... және ... ... ... ақша базасы мен
белгіленуі МЗ — ақша массасы жатады. Ақша ... ... ... ... ... МО (айналыстағы қолма-қол ақша немесе банк жүйесінен тыс ақша);
• Ml = МО + ... емес ... ... мен ... ... ... М2 = Ml + ... басқа да депозиттер және банктік емес заңды
тұлғалар мен халықтың шетел валютасындағы ... ... МЗ ... ... = М2 + ... емес ... тұлғалар мен халықтың
шетел валютасындағы басқа да депозиттері. Мұндағы,
• Аудармалы депозиттер — 1) әрқашан ... және ... ... ... ... 2) ... траттаның немесе жирокепілдіктің
көмегімен еркін айналады; 3) төлемдер ... ... ... депозиттер қысқа ақша массасының бір бөлігін құрайды.
... ...... ол ... ... ... ... ғана
алынатындығы немесе әр түрлі шектеулері жай коммерциялық операцияларда
біраз қолайсыздық туғызатын және жинақ ... ... ... ... сай ... жинақ және мерзімді депозиттер. Басқа
депозиттер, сонымен қатар, шетел валютасында ... ... ... мен
депозиттерді қамтиды.
1.3 Ақша жүйесі және оның эволюциясы
Әр ... ... ... және ... ... ... ... ұйымдастыру нысанын ақша жүйесі деп түсіну керек. Негізінде ... ... ... 16-17 ... ... ал ... елдерде,
ақша жүйесінің кейбір элементтері бұрынырақ кездескен. Металл ақша
айналатын ақша ... оның ... ... ... соғу және ... ақша ... элементтері болып табылған. Осы кезеңде әр елде,
жалпыға балама ... және ақша ... ... болып, қандай металл
қолдануына байланысты, ақша жүйесінің екі түрі қалыптасты:
Биметалды ақша жүйесі. Бұл жүйеде валюталық ... ... екі ... және ... ... Бірақ, неғұрлым жоғары құндылығының
салдарынан және тасымалдауға ... ... ... ... ... ... бейімделген болғандықтан ол бара-бара күміс
монеталарды ығыстырып, ІХ-ғасырдың ... ... ең ... ... ... ... ақша ... Бұл жүйеде валюталық металл ретінде бірақ
металл шықты (алтын). Сонымен қатар ... ... ... ... да ... өкілдері жүре алатын ... ... ... ... ұсақ ... ... ақша ... үш түрі болды:
алтын - монеталық стандарт. Бұл стандартта алтын ақшаның барлық
атқарымдарын орындайды. ... ... ... ... көрсетулі
құнымен алтынға айырбастала алатын алтынның белгілері жүретін болды;
алтын — ... ... Бұл ... ... ... (ақша
билеттері) алтын құймаға айырбастала алады;
алтын — девиздік стандарт. Бұл стандартта жеке ... ... ... ... ... ... ... алатын валютасына
ауыстыруға болатын.
Бұл жерде айта кететін ... ... - ... ... ... дәл осы түрі кейін 1922 ж. құрылған халықаралық ... ... ... Бұл жүйе 1976 ... ... СДР1 мен ... жұмыс істеді. Оның үстіне алтын-девиздік стандарт экономика жағынан
әлсіз ... ... ... ... ... тәуелділігін баянды
етті.
Өткен ХХ-ғасырдың отызыншы жылдарының ... ... ... ... ақша ... қалыптасты. Бұл жүйенің табиғаты қағаз
ақшаға жақын және жалпыға бірдей экономикалық заңның, еңбекті және ... ... ... дәлдеу келетін.
Кейінгі кезеңдерде, несиелік ақша белгілерінің айналымы негізінде, екі
түрлі ақша жүйесі қалыптасты. Оның біреуі шаруашылық жүргізудің ... ... ... ... екіншісі нарық экономикасына сәйкес келеді.
СДР - арнаулы өзара қарыз құқықтары 1969 жылы ... ... Ақша ... ... элементтері
Қазіргі жағдайда ақша жүйесі бірнеше элементтерден ... ... ақша ... аты. Бұл ... әр ... өмір сүре ... ... болатын мемлекеттік атрибут, және оның сыртқы түрі, не ішкі
мазмұны өзгерсе де аты ... ... ... ... те, ... ... болды. Енді қағаз доллар да бар. Бірақ, ол американың ... бері ... ақша ... ... ... ХVІІІ-ғасырда, кейбір княздықтарда қолданылған күміс құймалар
"рубль" деп аталған. ... Петр ... ... ол Ресей мемлекетінің
Ұлттық ақша бірлігі болып жарияланған. Содан бері талай ақша реформалары
болып жатса да, оның ... түрі де, ішкі ... да ... ... жоқ.
Қазақстанда, егемендік алғаннан кейін 1993 жылдың ... ақша ... ... ақша ... ... сол ... 13-
желтоқсанда қабылданған "Қазақстан Республикасының, ақша жүйесі" деген
заңмен бекітілді. Енді ол, ... ... ғана ... құралы.
Қазақстанның ақша бірлігінің — «теңгең деп аталауы, менің ... ... ... ... ... тиіс. Айталық, таяуда жарық көрген
Қазақстан ... ... ... ... ... ... «Алғаш
рет Ақ ғұндар б.з. І ғасырда бір беті пехвели, екінші бетіне эфталит ... ... бар ... (б.з. V—VІ ғ.) жасап, сауда айналымына кіргізген.
Қазақ елі (қазақ халқын ... ... ... баба ... Ұлы ... ... ақша жасау, оны айналымға енгізу өмір қажеттілігі
деп тым ерте қолға алған. 68 ғасырларда билеуші рулардың ... ... ... бейнелеген теңгелер құя бастаған. Сырдарияның орта алабында өмір
сүрген тайпалардың қола теңгелері VІ — VІІІ ... ... ... ... Бұл теңгелерде Ашиде әулетінің рәмізі болған арыстан
бейнеленген. Мұндай теңгелерді ... ... ... ... ... ... ... Отырар маңындағы қалаларда да ... ... ... — сәл ... секіргелі тұрған арыстан
бейнеленген мыс теңгелер, екіншісінде садақ және ... ... ... ... ... төрт ... ... рәміз) бейнелеген.
Екіншісі — үшбұрыш таңбалы (түркінің ана ... ... ... ... — 766 жж. ... құйылған теңгелерде «Түргеш қағанаты теңгесің ... көк ... ... ... ... ... Бұл тайпалық
дәрежедегі теңге емес, бүкіл мемлекет дәулетін, ... ел ... ... 1271 ... ... ... ақша ... кезең ашты. Бұл реформа бойынша алтынды ақша орнына қолдану ... ... 2 ... ... 78 — 81% күміс ақшалар айналымға
кіргізілді. 1321 ж. жүргізген ... хан ... да ... маңызы болды.
Ол бүкіл мемлекет атынан «Кебек хан теңгесінң айналымға енгізді. Ақшаның
салмағы — 8 ... ... ... ... «Кебек хан теңгесің
Қазақстанның Испиджаб, Тараз, Отырар, Сығанақ қалаларында ... ... ... хан, ... хан, ... Қызыр ханның атынан шығарылған
Алтын Орда ... ... ... Еділ ... ... болған. Бұдан кейін 1428 ж. енгізген Ұлықбектің ақша реформасы
Орта Азия және Қазақстан жеріндегі ... ... ... болды. 16 ғ.
Отырардың мыс теңгелері және Иасының ... ... ... Қазақстан жерінде сауда айналымында өз міндетін атқарып келді. 16
ғасырдың соңы мен 17 ... ... ... ... ... ... ақшалар болған. Бұл ақшалардың дизайндық ... ... ... ... ... сауда ісін бір жолға қоюда, халықтың ... ... ... ... ... ... бері үш ... артқа салып, еліміз егемендік
алғаннан кейін 1993 жылы 15 қарашада ... жаңа ...... қайта
айналымға шығып отыр. Сол теңгенің шыққанына биыл 11 жыл толды. Соңғы
уақыттары теңге ТМД ... ... ... ... ... ... тетігі. Ақшаны айналымға шығару және оны айналымнан шығарып
алудың тәртібі эмиссия тетігі деп аталады. Қазақстанда ол тәртіп мынандай:
а) ... емес ... ... шығару және оны айналымнан шығарып
алу, екінші дәрежелі банктерге жүктелген. Олар несие берген кезде айналымда
қолма-қол емес ақша ... ... да, ал ... ... ... ... ... болып есептеледі;
б) қолма-қол ақшаны айналымға шығару және оны айналымнан шығарып алу
Ұлттық ... және оның ... ... (облыстық бөлімшелер мен
есеп кассалық ... - ... ... ақша ... ... Бұл ұғым екі түсініктен тұрады.
Бір жағынан, қолма-қол ақша мен қолма-қол емес ... ара ... ... ... бұл ... 1/3 ... ... емес
ақшаның пайдасына шешілген. Екінші жағынан, банктік ... мен ... ара ... ... Бұл ... ... ... тұсында
1/2 болатын, яғни, егер айналымға 100 мың сом ... оның ... (10, 25, 50, 100 ... ... ... ... ... (1, 3, 5, сомдық).
— Ақша мен несиені реттеу тетігі. Бұл ақша-несие мәселелерін ... ... ... ... ... оның ... құқықтары қандай
және оның алдына қандай мақсат қойылады. т.с.с.
... ... ... ... Бұл, осы ... ... ... ақшаларымен ара қатынасын анықтау жүйесі, ... ... ... ... ... Қазіргі жағдайда Ұлттық валютаның бағамын
анықтайтын екі ... ... ... ... бағамды бекіту
және еркін жүзетін бағам. Валюталық бағамды бекіту режимінде ... ... ... оның ... ... салыстырғандағы құнымен тең
болатын. КСРО- да бұл тәртіп соңғы жылдарға дейін сақталды. Оны тек, ... ... ... жойды. Осыдан кейінгі жылдарда, Ұлттық валютаның
бағамын, оның сатып алуға жарамдылығы мен ... ... ... мен ... ... анықталатын болды. Бір ескеретін жағдай,
бұл режимде Орталық банк (Ұлттық ... ... ... ... ... ... толтырады. Қазақстан 1999 жылдың 5 сәуірінен бастап осы
режимнен бастап валюта бағамының еркін жүзу режимін енгізді. Бұл ... ... ... ... мен сұранымға байланысты валюта
нарығында ... ... ... ... ... болып табылатын: несиелік және қағаз
ақшалар (қазыналық билеттер) жатады. Мысалға, АҚШ-та айналыста: 100, 50,
20, 10, 5, 2 және 1 ... банк ... 100 ... ... 1 ... 50, 20, 10, 1 центтік күміс-мыс және мыс-никельдік
монеталар жүреді. Ұлыбританияда айналыста: 50, 20, 10, 5 және 1 ... ... 1 фунт ... 50, 10, 5, 2 пенсалық монеталар, 1
және 1/2 пенилер, сондай-ақ жаңа 10 және 5 ... ... тең ... ... 1 ... де бар. Ал Қазақстанның бүгінгі ақша айналысында: 10000,
5000, 2000, 1000, 500, 200, 100, 50, 20, 10, 5, 3 және 1 ... ... 20, 10, 5, 3 және 1 ... ... ... бірге 500
теңгелік алтыннан мерейтойға арнап, дайындалған ... ... ... мм су ... қағазға басылған 50, 20, 10, 5, 2 және 1 ... ... ... осы номиналдарда металл тиындар шығарылды. Бірақ
бүгінгі күні 1 теңгеге дейінгі тиын монеталар айналыстан ... ... ... ... номиналдағы банкноталар (қағаз түріндегі) айналыста
жүрмейді, олардың орнында металлдан жасалған монеталар қолданылыста ... ... ... ... жүйе — бұл әр ... орталық банктерінің айналысқа ... ... ... ... банкноттарды айналысқа шығарумен
Федералды резервті жүйе, Ресейде — РФ ... ... ал ... ҚР
Ұлттық банкі айналысады. Ұлттық банктің қарамағында еліміздің банкнота
жасайтын — Банкнота ... ... мен ... жасайтын — Монета
сарайы (Өскеменде) бар.
ІІ бөлім. Ақша айналысын реттеудегі Ұлттық банктің қызметі
2.1. Ақша айналысын басқару
Ұлттық банк - ... ... ... яғни ... ... құқы бар жалғыз мемлекеттік орган. Олар Ұлттық ... ... және ... ... ... эквивалент алу
формасында болады. Қазақстан Республикасының ... ақша ... - ... табылады.
Ұлттық банк банкноталар мен монеталардың қажетті мөлшерін анықтайды,
олардың жасалуын ... ... ... жою және ... ... тәртібін орнатады.
Қазақстан Республикасында шығарылған банкноталар мен ... ... ... ... ... керек. Банкноталар мен
монеталардық көрсетілген ... ... ... ... ... тек қана Қазақстан Республикасының Парламентінің кұқы бар. Ұлттық
валютаның ... ету ... ... тәртібін анықтау құқығы Қазақстан
Республикасынын Президентіне жүктеледі.
Ұлттық банк Қазақстан Республикасының валютасын ... ... ... айырбастау бағамын анықтау тәртібін белгілейді.
Қолма-қол ақшаның айналымы, ... ... ... ... ... ... ... асады.
Қазақстан Республикасында ақша банкноталарын өндіру және коммерциялық
банктерге инкассациялауға лицензия беру бойынша өз ... ... ... ... жағдайы 1996 ... ... ... ... Екінші деңгейдегі банктер корреспонденттік шоттағы
қаражаттарының ... ... ... ақша ... ... алады, сонымен
қатар, операциялык кассадағы қолма-қол ақша ... шек ... - бұл ... ... ... бағалы
қағаздардың шығарылуы. Ол қолма-қол түрінде де немесе қолма-қолсыз ... де ... ... ақша ... эмиссия - айналысқа банкноталар мен
монеталардың қосымша шьғарылуын сипаттайды.
Қазақстандағы ... көп ... ... ... бірі - ... ... ... қолма-қолсыз есеп
айырысулардың біртіндеп қолма-қол есеп айырысуларға ауысуы, бұны ... ... деп ... ... 1995 жылы ... ... бастады, бұл кассалық түсімдердің
кассалық шығындардан көбеюі нәтижесінде қолма-қол ақшаларды эмиссиялаудың
үлес ... банк ... ... ... ... эмиссиясы депозиттік қарыздық операциялардың
процесінде іске асады. Банкідегі депозиттер сомасы несие ақшаны құру ... ... ... Банк ... чек эмиссиясы немесе қарыз беру
арқылы жұмылдырған кезде несие ақшалар құрылады. Бұл операциялардың сызбасы
келесідей: 100 ақша ... ... үшін ... ... 15 ақша
бірлігін құрайды, қалған 85 ақша бірлігі банкі арқылы қарызға ... ... ... ақша ... ... ақша ... болады. Бұл
- сомасы 85 ақша бірлігі болатын жаңа ақшаның құрылуын ... ... ... ... өз ... ... акша ... себебі бола
алатын басқа депозиттердің пайда болуына ... Яғни ... ... орын алады.
Депозиттік банктердің эмиссиясын реттеу Ұлттық банкінің ақша базасы
сияқты, ақша агрегатын және ақша ... ... ... ... ... - бұл Ұлттық банк шығаратын ақшалары. Оған айналымдағы
колма-қол ақшалар, міндетті және ... ... ... ... резервтер
- бекітілген нормативтерге сәйкес ... ... ... ... ... шотында сақталуына міндетті банк депозиттерінің бөлігі
(бұл Ұлттық банкінің келісімі бойынша тек қана қаржылык тұрақты ... ... ... ... деп ... резервтер дегеніміз банктердің Ұлттық банкіндегі корреспонденттік
шоттардағы қалған қалдықтары. Айналымдағы ... ... ... ... ... ... болуына байланысты
болғандықтан, Ұлттық банк ақша ... ... ... ... ... ... ... шоттардағы қаражаттарының
көлемін, яғни банктердің өнімділігін реттеу арқылы реттейді.
Ол ... ... ... ... іске ... Бұл
құралдары ақша базасының кеңеюінің шегін көрсететін және ақша массасының,
ақша базасына қатынасы ... ... ақша ... әсер ... ... ... міндетті резервтеу нормасына
байланысты, өйткені ... ... ... мен ... ... ... ... сонымен қатар, айналымдағы қолма-қол ... ... ... ... - ... ... ақшалардың банктерден тыс (болғанда)
орналасқанда мультипликацияланбауына байланысты. Ақша мультипликациясының
интенсивтілігі олардың экономикадағы ... ... әсер ... коэффициенттік жылдамдығы азаяды.
Экономикадағы ақша айналысының жылдамдығы (бұл жағдайда ... ... ... ... ... ... ... Ұлттық
банк арқылы тікелей ... ... оның ... ... әсер ... және ... ... үшін үлкен мәні бар.
Экономикадағы ... ... ... ... ұзақ ... және ұзақ мерзімді инвестициялык несие салымдарының өсуін
көрсетеді, бұл тек ... ... ... ... және ... деген сенім болғанда ғана мүмкін. Керісінше, ақша айналысының
жоғары жылдамдығы ұлттық валютаға ... ... ... ... ... ... ақша ... өсуіменен, ұзақ мерзімді жинақтардың
төменгі үлес ... ... ... ... ... ... ... бірге жүреді.
Ақша айналысының жылдамдығы экономикалық монетаризация денгейіне
байланысты болады, ол ақша ... ... ішкі ... ... ... ... төмен болған сайын, монетаризация деңгейі
жоғарылайды.
Монетаризация деңгейі 1989 жылы ... - 68,5%, ... 64,5%, ... - 89,1%, ... - 77,5%, ... -
116,7% болды, Қазақстанда 1995 жылы монетаризация ... 12%-ға ... бұл ... ... Ақша-несие саясатының құралдары
Пайыздық саясат ақша-несие саясатының құралдарының бірі болып табылады.
Ұлттық банк ақша нарығының сұраныс пен ... ... ... ... ... ... және ... күтімдеріне байланысты
анықталатын ортақ қайта қаржыландыру мөлшерлемесін ... ... ... ... саясатын мемлекеттің ақша-несие саясатын іске ... ... ... ... әсер ету үшін ... ... ... анықтау кезінде Ұлттық банк ... оң және ... ... ... түру ... ... ... енгізгеннен кейінгі пайыздық саясаттың негізгі
мақсаты теңгені несиеге деген сұранысын ... ал оның ... ... өсім ... ... ... ... төмендетуді
қамтамасыз ететін деңгейге дейін көтеру. ... ... ... ... ... үшін төлемдер шығындарды құрайтындардың бірі.
Яғни жаңа пайыздық саясат өзінің ... ... да бір ... ... ... уакыт аралығында беруі керек.
Қазақстандағы жоғары қарқынды инфляцияға қарсы ... ... ... ... бір факторға шетел валютасына деген шектен тыс
сұранысты азайту шаралары жатады. Теңгені ... ... ... жыл
ішінде валютаның бағамдық айырмасы есебінен алыпсатарлык жолмен табыс алу
мүмкіндігінің болуы ірі ... ... ... ... ... ... ... нарығына ағылуына жол берді. Айырбас бағамымен
анықталатын теңгенің ... ... ... мен ... ... мөлшерлемелер және бағалы қағаздар ... ... ... ... ішкі ... көрсеткіштері арасындағы қатынастың
бұзылуы ұлттық валютаның тұрақтылығына кері ... ... ... қайта қаржыландыруының ресми мөлшерлемесінің ... - 1994 жылы ... ... 270%, ал ... 300% ... Теңгенің айырбас бағамының тұрақтануы мен
инфляцияның төмендеуіне байланысты 1994 ... ... ... ... ... ... 280%-ға дейін төмендеп, ай сайын азайып
отырды. 1994 жылдың аяғында ол 230%, 1995 жылы 52,5%, 1996 ... - 30%, 1997 жылы - 24% ... ... ... түрлері бойынша пайыздық мөлшерлемесінің
деңгейі Ұлттық банкінің қайта қаржыландыру мөлшерлемесі бойынша индикативті
анықталады. ... ... ... ... ... мөлшерлемелер өзара
кейбір негізгі себептермен ерекшеленеді. Олардың арасынан ... ... ... ... ... әр түрлілігі, пайызды төлемеуімен
байланысты тәуекелдің денгейі және ... ... ... ... ... деңгейі.
Мемлекеттік қазыналық міндеттемелер, банкаралык несие, Ұлттық ... ... ... мөлшерлемелер сауда мәніне сай келеді. Жалпы
барлық нақты нарық пайыздық мөлшерлемелер 1994 жылдың ... ... ... ие ... ... ... және қазыналық вексельдер бойынша табысы Ұлттық
банкінің банкаралық несие бойынша табысынан төмен болды. Бұл ... ... және ... ... ... ... ... төлеу жағынан несиелерге қарағанда ... ... ... ... ... ... көлемін реттеу үшін,
банктің өз міндеттемелері ... ... ... ... ... ... акционерлері мен салымшыларының мүдделерін қорғау максатында
Ұлттық банк резервтік талаптар механизмін қолданады.
1993 жылы 1 ... ... ... ... ... және жеке ... қызметтерін реттеу туралы"
Ережесіне сәйкес міндетті резерв ... ... 18-20% ... Бұл ... 1994 жылы ... ... ... қызмет етті, осы
жылдан бастап норматив ... ... және ... валютасындағы жалпы
депозитгік міндеттемелерінен 30% ... ... ... 1994 ... ... шетел валютасындағы депозиттік міндеттемелер бойынша норматив 15%-
ға дейін төмендеді.
Банктердің міндетті резерв нормативінің ... 1994 ... ... ақша ... тез ... ... Егер ... 1 қаңтарда ақша массасының көлемі ақша ... 1,61 ... ... жылдың 1 көкегінде бұл мөлшер 2,21, ал 1 шілдеде - 3,1 есеге жетті.
Ақша-несие саясатының осы ... ... ... және ... қарыз
алушылардың несие қабілеттілігін ... ... ... ... 1994 ... І ... ақша ... мөлшері 1,66
деңгейге азайтылды. 1995-1996 жылдар арасында ақша мулътипликаторы 1,8-1,9
деңгейге дейін сақталынды.
Банк резервтерінің шамадан тыс ... ... ... ... ... ... ... талаптардың мөлшерін азайтып
қана қоймай, сонымен қатар, ... ... ... ... ... ... Яғни ... нормативтерді орындайтын
банктердің корреспонденттік ... ... ... резервті
талаптардан кем болмау керек еді. Ал 1995 жылы ... ... ... 1996 жылы - 15%-ға дейін төмендейді.
Ұлттық банк орташа айлық қалдықка байланысты ... ... шоты ... төлейді (резервтік талаптан аспайтын).
Резервтер бойынша пайызды төлеу ... ... ... болу
жағдайында несиелер және тартылған депозитгер ... ... ... ... ... ... қажеттілігінен туындайды.
1995 жылдың басында жалпы банктер ... ... ... ... үлес ... 32,6%-ын құрады, ал жыл аяғында - 48,4 %.
1995 жылы банктердің 13,5%-ы резервтік талаптардың орындалуын бұзды.
Мұндай ... ... ... ... қолданылды.
Әлемдік тәжірибе көрсеткендей міндетті резервтер деңгейінің тым жоғары
болуы қаржы делдал түріндегі банкі жүйесінің ... ... ... ... ... ... ... ресурстарының
экономикаға құйылуына кедергі жасайды. Бұдан жоғары ... ... ... және ... ... ... резервтер сомасы банктің категориясына, депозиттің
мөлшеріне, түріне байланысты. Ол федералды ... ... ... ... ... ... ... федералды резервтік
банктердің негізгі ... яғни ... ақша ... ең ... бірі болып табылатын операциялар ... ... ... ... резервтерінің басты рөлі коммерциялық банктердің несиелік
операцияларын ... ... ... Банктердің Федералды Резерв жүйесінің
(ФРЖ) Басқарушылар кеңесі, заңмен ... ... ... ... ... ... әсер етеді. Оның мақсаты банк
несиесінің ... ... ... ... Бұл саясат
коммерциялық ... ... ... ... ... әсер етсе,
соншалықты басқарушылар кеңесінде экономикада іскерлік белсенділігінің
ауытқуын болдырмауына мүмкіндік болады. ... ... ... коммерциялық
банктің несиесін бақылау құралы сияқты (яғни экономиканың ... ... кезі ... бұлар тек салымшыларды қорғайды ... ... ... ... міндетті резерв деңгейін жиі
төмендетуге дейін барды, сөйте отырып іскерлік ... ... ... ... ... ... инфляциялық процестерді
тежеу мақсатында ФРЖ міндетті резервтердің деңгейін уақытша көтеріп отырды.
Ақша-несие ... ... ... және ... ... ... операцияларға және есеп мөлшерлемелерінің өзгерісіне қарағанда
сирек пайдаланылады.
Несие операциялары Ұлттық банкі мен ... ... ... ... 1994 жылы қаңтар айындағы ... ... банк ... үш ... ... ... береді. Директивті
несиелер Үкімет ... ... ... ... бюджеттің
тапшылығын жабу үшін коммерциялық банктер арқылы және ... ... ... ... ... 1994 жылы Министрлер Кабинетінің
қарамағына Ұлттық банк ұсынған (27,5 млрд. теңге) несиелердің 75%-ы ... ... ... ... ... бөлінбеген пайда және 16,5
млрд. теңге ... ... үшін ... ... Бұл таза
төлемдер бюджет кірісінің 17% несиесін құрады. Директивті ... қиын ... ... ... ... бұл ... қайтару
бойынша жұмыстарын тоқтатты, олар ... ... ... ... деп сенді, өйткені несиелер Қаржы министрлігі және Экономика
министрлігінің рұқсаты ... ... ... ... ... ... берілді. Нәтижесінде 4,6 млрд. теңгеден (қайтарылуы
міндетті сомадан) 1994 жылы 1,8 млрд. теңгесі ғана қайтарылды.
Сөйтіп, банк жүйесі арқылы ... ... жоқ ... ... олар банк ... есебінен бюджет дотациясын жасады, өйткені
несие қайтару жүгі Қаржы министрлігіне ауысты.
Санациялау мен ... ... ... басымдылық салалардың
кәсіпорындарының қаржы мәселесін шешудің сәтсіз аяқталуы ... ... ... ... директивті несиені беру тоқтатылды.
1994 жылғы ақпан-көкек айларындағы, кәсіпорындардың міндеттемелері мен
өзара талаптарын республика ішіндегі ... ... алу ... ... ... ынтасы өткен жылдың тағы бір рецидиві болып
шықты. Есепке алу нәтижесіңде өткен жылғы наурыз ... ақша ... ... айдың көрсеткішіне карағанда 40,6 % -ға, ал көкек айында - 56,4%
-ға өсті.
Төлемсіздікті ... ... алу ... ... бір ... ... екінші жағынан кәсіпорындардың айналым қаражаттарын
жоғалтуға әсер ететін факторды - бағалардың өсуін ... ... бұл ... ... уақыттың еншісінде қалды. Оның орнын тұрақты
түрде жұмыс жасайтын клиринг алу ... және ол ... ... ... ... ғана ... ... шешуге мүмкіндік береді.
Үкіметтің несиелеу көлемі әрқашан бюджет тапшылығының ... ... ... ... ... жабу ... ... Қаншалықты бюджет
тапшылығы жоғары болса, солғұрлым несие ... ... ... да, ол ... ... етеді. Сөйтіп үкімет оған балама инфляциясыз
көздерді кеңейтуге мән ... ... ... ... ... ... ... қағаздары жатады.
Ұлттық банк 1994 жылы көкек айында мемлекеттік қысқа мерзімді
міндеттемелердің ... ... ... ... ... бастапқы үш
айда сату көлемін 1,5-2,3 млн. теңгеден, 1994 жылы желтоқсан айында - ... ал 1996 ... ... - 3 ... ... дейін көтерді. Дисконттық
баға 1994 жылы маусымда - 55,65%-дан 1996 жылдың ортасында 92,92%-ға ... ... 1 ... 3 ... ... 6 айға дейін берілді.
1995 жылғы қаржы нарығының жаңалығы - ... ... ... ... ... сату болды.
1995 жылы Ұлттық банк арқылы ломбардтық негізде несие беру тәжірибесі
басталды. Аталған несиелердің көлемі ... ... ... ... ... мәнімен байланысты. Банктер бұл несиелерді өте ... ғана ... жылы ... ... бойынша банктердің қарыздарын қайта
құру ... ... бұл ... ... ... ... жж.
берілген қарыздары бойынша айып-пұлдар мен пайыздың өсуі ... ... және ... ... ... ... ... әсерін тигізді, соның ішінде төлем жағдайына және есеп ... ... ... ... ... Бұны ... банкпен екінші нарықта ақша
массасының көлемін ... ... ... ... ... ... ретінде түсінуге болады. Бұл айналыстағы, коммерциялық
банкілердің өтімділігіндегі және ... ... ақша ... ең ... әдісі. Мұның мағынасы мынадай, Орталық ... ... ... және ... несиелік экспансиясын шектеу
мақсатында, нарықта бағалы қағаздарды сатып, бұл қағаздарды ... ... ... шоттарынан белгілі бір соманы есептен шығару.
Керісінше, ақша шығаруын және несиелерді ... ... үшін ... кері ... ... - ... қағаздарды сатып ... ... ... ... ... ... ... Орталық банк
ашық нарықтағы (өзінің) операцияларымен банк жүйесінде өзінің өтімділігін
жоғарлату үшін жағымды жағдайлар жасайды ... ... ... ... ақша массасының көлемін реттейді. Егер бағалы қағаздар ... ... ала ... ... бойынша сатылса, онда Ұлттық банк сатып
алушыларды ынталандыру үшін және сонымен ... ... ... үшін ... ... төмен бағамен бекітеді.
Орталық банк бағалы қағаздарды сатып алған ... ... ... ... мөлшерін көбейтіп, клиенттермен активті
қарыздық операцяларды жүргізу мүмкіндігі кеңейеді, яғни ... ... ... ... ... банк коммерциялық банктерге бағалы
қағаздарды ... ... ... ... ... азаяды, ал
банктердің несиелік ресурстары қыскарады, нәтижесінде ақша массасы азаяды.
Міне, ... ... банк ашық ... ... ... ... ... айналыстағы ақша массасының көлеміне, коммерциялык
банктердің резервтеріне, олардың несие қабілеттеріне әсер етеді.
Ұлттық банк ашық нарықта ... ... ... ... ... ... немесе қайтарымды болуы мүмкін. Тікелей ... ... ... ... ... түрде сату немесе сатып
алу түрінде сипатталады. Қайтарымды операциясының мағынасы кемиді, Орталық
банкпен бағалы ... сату ... ... алу ... орындалғаннан
кейін, міндетті түрде алдын ала белгіленген бағам бойынша орындалған
операцияға кері ... ... ... ... бір ... бір ... жүргізеді, бұл, Орталық
банктің бағалы қағаздардың жаңа партиясын сатып алу күні мен ... ... ... ... ... сатылу күні сәйкес келуі үшін жасалады.
Бұның бәрін Орталық банк ... ... ... коммерциялық
банктердің несиелік мүмкіндіктерін ... ... ... ... банк ... ... ... бағалы қағаздарын қайта сату көлемі жаңа
партия көлемінен көл ... ... ... ресурстарының мөлшері
шектеледі және керісінше.
Орталық банк ашық нарықта операцияларын мұқтаждық пайда болуына немесе
ақша-несие ... ... ... ... жүйесіз жүргізеді.
1995 жылдың ортасынан бастап, Ұлттық банк өзінің жеке меншік ... ... ... ... ... жүргізе бастады. Осыған орай,
ол - 386,6 млн. ... ... ... айналым мерзімдері әр түрлі
қазынашылық міндеттемелерінің нарықтағы айналымында болған жалпы ... 6,8% ... ... құралы ретінде Ұлттық банкіге ашық ... ... ... ... ... ... ... Мемлекеттік бағалы қағаздарды Ұлттық ... ... ... ... ... ... нарықты жандандыру мақсатында жүзеге
асырылады. Егер, оның даму динамикасы бойынша ... ... ... ... ... ... операцнялар арқылы өтімділікті қамтамасыз ... ... ... ... ... ... жалпы ақша-несие
саясатының шегінде жүзеге асты. Ұлттық банкінің шетел валютасын сату, ... ... ... ... ... әсерінен шетел активтерінен басқа
болатын жағдайда, 1995 ж. ... ... ақша ... өсімін
стерилизациялау және теңгенің айырбастау бағамын реттеу мәселелерін ... ... ... ... ... таза шетел активтерінің өсімі Үкіметке
берілген таза ... ... ... ... ақша базасының өсімінің
төмендеуі, Ұлттық банкінің ... ... ... ... ... және ... банктің ноталарын әмиссиялау есебінен жүзеге асты. Осы
кезеңдерде валюта бағамының саясаты ақша массасын реттеу саясатымен ... ... ... ... ... ... Ұлттық банкінің
қатысу дәрежесінің төмендеуі бұл қарама-қайшылықтарды жоюға мүмкіндік
беріп, бір уақытта, ақша ... ... ... әсер ету
тиімділігін төмендетті.
2.3. Ұлттық банк – банктердің банкі
Республиканың Ұлттық банкінің ең ... ... ... төлем
құралдарымен үздіксіз жабдықтауды қамтамасыз ету және ... ... ... ... ... жағдай жасау, есеп айырысу жүйесін қалпына келтіру,
банк қызметін реттеу болып ... Ол ... ... ... және өз ... пайданы табу мақсатын көздемейді.
Коммерциялық және басқа да ... ... өз ... - ... мен халыққа не жасаса, Ұлтгық ... соны ... ... коммерциялық банктер және басқа да несиелік мекемелер болды.
Осыдан келіп, Ұлттық ... ... ... деп ... Коммерциялык
банктер және жинақ мекемелері халықтан салымдарды қабылдап, оларға қарыздар
береді, сол сияқты ... ... ... және ... ... ... ... қарыздар береді.
Ұлттық (Орталық) банк "банктердің банкі" ... ... ... ... резервтерін сақтайды;
- коммерциялық банктерге қысқа мерзімді ... ... ... қарыздар береді;
- жалпы ұлттық ауқымда қолма-қолсыз есеп айырысуларды жүзеге асырады;
- банктердің қызметіне қадағалау және бақылау жүргізеді.
Ұлттық (Орталық) ... ... ... - ... ... және ... мекемелердің резервтер деп аталатын салымдарын ... ... ... Республикасының Ұлттық банк туралы" және "Қазақстан
Республикасындағы банктер және банктік қызмет ... ... ... ... өз ... Ұлттық банкіде сақтаулары тиіс, өйткені
жоғарыда айтылғандай, ... ақша ... ... ... ... қызметін реттеу және өтімділікті қамтамасыз ету ... ... бар. ... банк - ... ... және ... ... мекемелерді несиелеу қызметін атқарады. Шетелде орталық
банктерді "соңғы сатыдағы несие беруші" деп ... Олар - ... есеп ... ала ... уақытша жетіспеген өтімді
құралдарының орнын толтыру үшін ... ... ... бұл ... ... мемлекеттік бағалы қағаздарымен немесе банктердің меншікті
қарыздық міндеттемелерімен қамтамасыз етілуі тиіс.
Қазақстан Республикасының Ұлттық ... ... ... ... ... ... ... ломбардтық несиелерді және РЕПО операциялары
арқылы несие береді.
Аукциондық несиелерді енгізу (1993 ... ... ... ... директивті несиелерден айрықша несие ретінде, ... ... ... белгілеуге мүмкіндік берді. Астаналық және аймактық
банктер үшін аукциондар бөлек жүргізілді. ... ауыл ... ... бөлек салалардың қажеттіліктеріне қарай жабық аукциондар
іске асырылды. Аукциондарға ... ... ... ... және ... ... ... несиелер бойынша
шарттарды орындаған банктер ғана ... ... ... ... - ... ... ... банкаралық ақшалық нарықтың
пайда болуының алдында қолданылатын ақша-несие саясатының уақытша құралы
болып табылады.
Банктерге ломбардтық несие ... тек ақша ... ... ... ... ... ... шектеледі. Ломбардтық несиелер банктік
қызметті жүзеге асыруға лицензия алған, өз активтерінің ... ... ... және ... ... бар барлық банктердің
резиденттерін тарта алады.
Ломбардтық несиелер бойынша мөлшерлемелер ... ... ... ... ... ... ... төмен болмайды.
РЕПО операциясы - екі бөлімнен тұратын қаржылық операция: бірінші
бөлімде ... ашу) ... банк ... ... (тек арнайы лицензиясы бар
банктер бастапқы ... бола ... ... ... ... сонымен бір
уақытта Ұлттық банкіге келісімнің екінші бөліміндегі (РЕПО ... ол ... ... ... алу ... ... ... дилерге оларды РЕПО келісімі белгіленген мерзімді Ұлттық банкіге
ақша қаражаттарына ... үшін ... ... Кері ... РЕПО ... айырмашылығы дилер РЕПО-ны жабу ... ... ... ... операция банктерге қысқа мерзімді несиелеу немесе банктердің артық
өтімді қаражаттарын алу ... ақша ... ... ... ... ... үшін ... банк банкаралық қолма-қолсыз есеп айырысуларды жүргізеді.
Ұлттық банк банкаралық есеп айырысу ... ... ... ... жүйесінің негізгі ұйымдастырушысы болып табылады. Осыған
байланысты ол келесі қызметтерді атқарады:
- колма-қолсыз және ... ақша ... ... ... ... банктік жүйесі үшін бірыңғай методологиялық
негіздегі елдің бірыңғай есеп айырысу орталығы;
- есеп айырысу, есеп жүргізу және есеп беру ... ... ... ... есеп ... екі ішкі ... бар. ... -
коммерциялық банктер арасында тікелей есеп ... ... - ... банктердің корреспонденттік шоттары арқылы ... есеп ... ... бар клиенттердің операциясы бірқалыпты
корреспонденттермен ... есеп ... үшін ... ... ... ... ... өзара есеп айырысуларды жүзеге асыра алады.
Ұлттық банк пен өзінің ... ... есеп ... кассалық
орталығы (ЕКО) клирингтік (қарама-қарсы талаптардың өзара есептелінуі)
режимде ... ... ... орындалуын бюджеттік банкіге беру ... ... ... ... ... банкаралық есеп мөлшері
міндетті қорлар (резервтер) нормативіне сәйкес келу керек. АҚШ-та федералды
резервтік жүйесі банкаралық есеп ... ... ... сомасын
реттеу арқылы жүзеге асырады. Оларда коммерциялык банктер корреспонденттік
шоттарды ашпайды.
1988 жылы банктік жүйені қайта ұйымдастыру алдында ... ... бір ... - КСРО Мемлекеттік банктің филиаларалық айналымдар
(ФАА) ... ... ... ақша қаражаттары, КСРО Мемлекеттік банкінің
бір мекемесінен екінші ... ... есеп ... ... ... ... ... операциялары тармақты есептеу
орталықтарымен тексерілетін болған. Олар бір тармақты мемлекеттік ... ... ... есеп ... әр ... ... жүргізілген есеп айырысуларды, әр түрлі
тармақтардың ... ... есеп ... КСРО ... бас ... ... (БЕО) реттейді.
КСРО Мемлекетгік банк халық шаруашылығындағы есеп ... КСРО ... ... ... ... ... ... әдістемесі әрекет етті.
1988 жылдан кейін арнайы банктер пайда болған кезде ФАА арқылы ... ... ... ... ... бір мекемесінен екінші
мекемесіне қаражаттар ведомстволық бағыныштылыкқа байланысып орындалды. ФАА
бақылау ... ... ... бір ... банкіге бағыныштылығына
байланыссыз жүргізілді. Сәйкесінше есеп айырысулардың бір ... ... ... ... есеп ... ... банкімен бірдей негізде жинақ банктері басқарды.
Клиенттермен жасалатын операцияларын өзіндік баланстарында ... ... ФАА ... автоматты қосылуы басқа банктің балансында
ескерілетін қаражаттарға кедергісіз қол жеткізуді қамтамасыз етті. Осындай
нақты ақша ... ... ... ... ... ... Мысалы, коммерциялык банкіде "Несиелік ресурстарды реттеу
қорына арнайы банктердің аударған қаражаттары" 816 шоттың дебетінде, "ФАА"
шотының ... ... ... "ФАА" шотының дебетінде "Банктік
жүйенің несиелік ресурстарын реттеу қор” 815 шоттың кредитінде ... ... ... ... ... ... есеп айырысулардың
формалдығы, оларға ... ... ... ... тереңдеуіне мүмкіндік туғызады.
Республикамызда банктік реформаның жүзеге асырылуы барысында ... бұл ... ... кұжаттарының барлық түрлерін өңдеуді, төлемдерді ... ... ... есеп ... іске ... қамтамасыз ететін
Ұлттық банкінің облыстық басқармаларының ... ... ... ... 1995 жылы ендіру аякталды.
Ірі және ұсақ ... ... үшін ... ... ... 1995 ... 15 ... Алматыда енгізілді. Бұл банкаралық
клиенттік жүйенің қатысушылары: барлық банктер және ... ... ... ... филиалдары, Алматылық клирингтік
палатасы болып табылады.
Қатысушының кез келген уақытта корреспонденттік шоттың ... ... ... ... ... ... ... алу үшін, басқа
коммерциялық банкілерден оның атына келген төлемдерді қарау үшін сұрауы ... ... ... ... ... ... реттеуге
мүмкіндік беріледі. Есеп айыру арқылы етпеген төлемдер қатысушыға қабыл
алмаған, қамсыздандырылмаған төлемдер құны ... ... ... ... ... екінші деңгейлі банктер операциондық
күнді және біртұтас корреспонденттік шотты ... ... ... ... өту екі ... ... ... кезеңде біртұтас
корреспонденттік шотқа өту облыс деңгейінде, ал екінші кезеңде - ... өту ... ... ... ... және оны реттеу
Қазақстан Республикасының Ұлттық банк қызметтерінінің ... - ... ... ... ... ... және ... Екі деңгейлі банктік жүйе жағдайында Ұлттық банкінің негізгі
мақсатының бірі - бұл ... ... ... ... ... ... еліміздегі банктердің және басқа да қаржы-несие
институттарының қызметтерін реттеу, банктік және ақша ... ... ... ... ... ... табылады.
Ұлттық банк банктік қызметтерді қадағалау және реттеу кезінде тікелей
(әкімшілік) және жанама (экономикалық) әдістерді ... ... ... ... ... ... және ... да банктердің орындауы
міндетті нормалар мен лимиттерді қою, резервтік талаптар ... ... ... және ... ... ... ... нормалары;
- банктердің орындалуы міндетті ... мен ... ... актілерді шығару;
- банк қызметтерін тексеру;
- банктің қаржылық жағдайын ... ... ... бар ... жою жөніндегі міндеттеме хатты ... ... ... ... хаты және т.б. ... шараларын банктерге
қолдану;
- банкті ашудан ... ... ... алуға дейінгі
жазалау шараларын қолдану.
Банктік қызметтерді реттеудің ... ... ... ... ақша массасын басқару үшін қолданылатын қызметтері жатады
(несие беру және ... ... ... ... ... әсер ... мұндай жанама жолдары икемдірек және тезірек болып
келеді.
Бір ... ... ... жүйе ... ... кадағалау жэне реттеудіи әкімшілік әдістері басым болды. Ал екі
деигейлі нарықтық типтегі жүйелерге ... ... ... ... ... дамыған елдердің барлығы да ... ... ... банкінің екінші деңгейдегі банктермен ... ... ... ... ... банк:
- банктік тораптың қызмет етуіне жалпы жағдай жасауға және шынайы
банктік бәсеке қағидаларын орнатуға өз ... ... банк ... заңға сәйкес ... ... ... ... арқылы);
- ақша-несие жүйесінің тұрақтылығын ұстап тұру ... ... ... банктердің шұғыл қызметіне араласпайды.
Коммерциялық банктер өз қызметі барысында ... ... мен ... ... Ұлттық банк және коммерциялық
банктер бір-бірінің міндеттемелері бойынша жауап ... ... ... ... және ... ... алу, ... тіркеу және
банктерді тіркеуді жүргізу (Қазақстан аумағында ... ... ... ... ... ... және ... қызметтер
туралы" Заңға сәйкес банктерді қадағалау кіреді. Осы ... ... ... ... ... ... ... шектен асқан акциялар көлемін, иемденуіне,
иелік етуіне, басқаруына бақылау жасауға;
- банктің басқару ... ... ... ... ... және олардың филиалдарын тексеруге, ... ... ... ... ... ... арқылы, өзінің бақылау және
қадағалау қызметтерін дұрыс жүзеге асыру үшін керекті ақпаратты
алуға кұзыретті.
Банктер Ұлттық банкінің ... ... ... ... айып-
пұлдық жазалау шаралары қолданылуы мүмкін.
Банк қызметтерін реттеу, сонымен қатар, коммерциялық ... ... ... ету және ... ... берушілері мен
салымшыларының мүдделерін қорғау мақсатында Ұлттық банк банктер үшін келесі
пруденциалдық нормативтерді белгілейді:
- жарғылық қордың ең ... ... ... ... ... ... баланстың өтімділік көрсеткіштері;
- Ұлттық банкіде орналастырылған міндетті резервтер мөлшері;
- бір қарыз алушыға келетін тәуекелдің ең ... ... ... ... ... жарғылық
капиталында банк қатысатын занды тұлғаларға келетін тәуекелдің ең
жоғары мөлшері;
- ашық ... ... ... банк ... ... ... ... банктерге,
банктік бірлестіктерге және өзінің күнделікті ... бар ... да ... ... ... ... ... реттеу әдісімен тоқтату мүмкін емес жағдайда, Ұлттық банкіге
коммерциялық ... ... ... шек қою және сол ... ... өзгертуге құқық беріледі.
Ұлттық банк директивті сипаттағы, яғни барлық ... ... ... ... және ... ... қаржылық
жағдайын талдайтын бағалау нормативтерін қолданады.
Кейбір нормативтерге толығырақ тоқтала кетейік:
1. Банк ... ... ... ... ... ... нормативтік қатынасы түрінде, міндеттеменің өтелу мерзімі
және активтердің іске асу ... ... ... ... ... ... ... жатқызылады:
- банк капиталы және оның міндеттемелері;
- несие сомалары және есеп ... ... ... ... ... ... ... сомасы және жалпы активтер сомасы және т.б.
2. Міндетті ... ... ... ... ... ... мөлшердегі қаражаттар қалдықтарын ұстап тұратын банктің
міндеттемелеріне пайыздық ... ... ... қордың
қаражаттары банкте тартылған ресурстардың бір ... ... ... Бір ... ... ... ... ең жоғары мөлшері, банк
капиталының ... ... ... бір ... ... ... ... алушыға келетін ен жоғары тәуекелдік есептеу кезінде, тәуекел
сөзінің ... ... ... берілген несиенің барлық сомасы, сонымен
қатар, оның тапсырмасы бойынша берілген міндеттемесі кіреді.
Бір ... ... ... ... ең жоғары мөлшері банктің тәуекел
мөлшерінің (қарыз алушының несие бойынша ... ... ... ... ... ... Коммерциялық банктер үшін ең ... ... ... Реепубликасының Ұлттық банк банктік қызметті қадағалау және
реттеу барысында клиеттердің мүмкін ... ... ... ... ... ... құру ... анықтайды. Аталған қорлар
банктердің табыстары есебінен қалыптасады.
Ұлттық банктін реттеу қызметі негізгі ... ... ҮТ, баға ... ... ... ... талдау
негіздемелеріне, сонымен қатар нормативтік және ... ... пен есеп беру ... ... банк банктердің есеп беру формаларының ... ... ... ... ... ... токсандық айналым ведомосы;
- "Басқадай дебиторлар мен кредиторлар" шоттары бойынша ... ... ... және ... ... мен ... (№2 ... бойынша
тоқсан сайынғы есебі, баланспен қоса алғандағы ... ... ... ... ақша-несиелік реттеуде айналыстағы ақша
массасының өсуін тежеу, инфляциялық процестерді жеңу және ... ... ... ... ... ... банк - оның ... ... ... тұлғасындағы мемлекеттік
біртұтас органы, бір ғана қол қоюшы және жарғылық қор иесі. Ол тек ... ... ... есеп ... ҚР ... банкінің басты міндеті ұлттық валюта - теңгенің ішкі ... ... ... ету ... ... ҚР ... банктің негізгі қызметтері ... ... ... ... реттеу жолымен мемлекеттің ақша-несие
саясатын ... ақша ... ... ... ... беру, және
республикада қолма-қолсыз есеп айырысуды іске асыру, инвестициялық
қызмет, ... ... ... ... ... және қадағалау,
валюталық реттеу және валюталық резервін сақтау және т.б.
4. ҚР ... ... ... ... ... ... ... оның сатып алу қабілетін және алдыңғы қатардағы ... ... ... ... ету ... ... ... құралдары: пайыз саясаты, ең ... ... ... бағалы қағаздарды сатып алу және сатуға байланысты
ашық нарықтағы операциялар, ... және ... ... несие,
валюталық нарықтағы интервенция.
6. Эмиссия - мемлекетгік банкнота, монета, бағалы қағаздарды шығаруы.
Ол ... ... де, ... да ... мүмкін. Бірінші формасы
айналысқа нақты ақша шығаруды ... ал ... ... ... іске ... Қазақстан Республикасы Ұлттық банкінің есеп немесе пайыз ... ... ... ... ... капиталдар нарығын реттеуге
негізделген. ҚР Ұлттық банкі есептік мөлшерлемені ... ... ҚР ... банктердің қарыз алуы ынталандыратын болса, ал есептік
мөлшерлемені ... ... банк ... ... ... ... ... жалпы республика бойынша ақша айналысын реттейді.
8. Міндетті резерв нормасының мағынасы міндетті резерв сомасы ... ... ... ... ... өзара байланыстың болуын, яғни
оны ҚР Ұлттық банкі айналыстағы ақша массасын өзгерту үшін ... ақша ... ... ... ыңғайлы әдісі - ашық
нарықтағы операциялар. Мағынасы ҚР ... ... ақша ... ... экспансияға шек қою мақсатында нарықта бағалы қағаздарды сатады.
Керісінше, ақша шығаруды және ... ... ... тырысады, ол кері
операцияны жүзеге асырады, яғни қағаздарды сатып алады.
10. ҚР ... ... ... ... ... ... яғни
коммерциялық банктер резервтерін сақтайды, оларға қарыздар береді, ... есеп ... ... ... ... жүзеге асырады, банктердің
қызметіне қадағалау және бакылау жүргізеді.
11. ҚР Ұлттық банкі бас банкир қаржылай кеңесші және ... ... ... ... ... ... қызмет етеді, резервін құруға және
басқаруға тікелей қатысады.
12. ҚР ... ... ... және ... ... ... ... операциялар – валюта резервін құруға және ... ... ... ... қызметінің біріне – екінші деңгейдегі банктер
қызметіне бақылау және қадағалау ... ... оны ... ... ... тізімі
Нормативтик құжаттар мен заңдар
1. «Ақшалай төлемдер мен аударымдар туралың ҚР ... ... ... ... ... төлем құжаттарын пайдалану және
қолма-қолсыз төлемдер мен ақшалай аударымдарды жүзеге ... ... ... банк ... № 179 қаулысы. 25.04.2000 ж.
3. «Қазақстан Республикасының банктеріндегі ... ... ашу, ... және жабу ... туралы нұсқаулықң ҚР Ұлттық ... № 266 ... ... Сейтқасымов Ғ.С. “Ақша, несие, банктер”. Оқулық-Алматы: Экономика,
2001
2. Мақыш С.Б. Ақша айналысы және ... ... ... ... ... ... / Под ред. Лаврушина О.И. — М.: ... ... ... ... ... ... Кредит/Под ред. Дробозиной Л.А. ... ... ... ... М.С. ... ... банктер. Алматы, 2001ж.
6. Ақша, несие, банктер. / Ғ.С.Сейітқасымов. Алматы: Экономика, 2001.
7. Құлпыбаев С. “Қаржы” Оқу құралы-Алматы: Мерей, 2000
8. Кошенова Б.А. ... ... ... ... ... Оқу ... ... 2000
9. Ілиясов Қ.Қ., Құлпыбаев С. “ Қаржы “ Оқулық-Алматы: 2005
10. Қаржы менеджменті Оқу ... Р.Ә. ... А.Қ. ... ...

Пән: Банк ісі
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 33 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ұлттық банк – ақша-кредит жүйесінің ортақ буыны, ақша айналымын реттеуші орган73 бет
Ұлттық банктің ақша нарығындағы ашық операциялар және оның ақша – несие реттеуіндегі мәні102 бет
Ақша айналымы туралы түсінік11 бет
Ақша айналысы және оның дамуы31 бет
Ақша айналысы және оның заңы3 бет
Ақша айналысы заңы4 бет
Ақша айналысы, заңы, ақша массасы және ақша жүйесі31 бет
Ақша айналысының заңы және оны реттейтін институттар3 бет
Ақша айналысының заңы және оны реттейтін институттар жайлы6 бет
Ақша айналысының заңы және теориялары30 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь