Ұлы Жiбек Жолы жайлы

КIРIСПЕ 3
I.ТАРАУ. ҰЛЫ ЖIБЕК ЖОЛЫНЫҢ ТАРИХЫНА ШОЛУ 5
1.1 Жiбек жолының қалыптасуы мен Жiбек ролi 5
1.2 Батыс пен шығысты байланыстырудағы Ұлы Жібек Жолының рөлі 7
1.3 Жiбек жолының Қазақстанда жандануы 9
II.ТАРАУ. ҰЛЫ ЖIБЕК ЖОЛЫНЫҢ ТУРИСТIК ПОТЕНЦИАЛЫ 11
2.1 Ұлы Жiбек жолы бойындағы қала мәдениетiнiң қалыптасуы 11
2.2 Жібек жолы бойындағы керуен жолдары 13
2.3 Ұлы Жiбек жолының рухани мұрасы 19
ҚОРЫТЫНДЫ 22
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТIЗIМI 24
Қазақстан Республикасының егемендiк алып, экономикалық жағдайының көтерiлуi туризмдi дамытуға қол жеткiздi. Бұл саланың елiмiздегi болашағы зор объектiсi - ұлы Жiбек жолының тармағы болмайды.
Ұлы Жiбек жолы – Батыс пен Шығыстың ежелгi өркениеттерiн байланыстыратын ерекше сауда және дипломатиялық қарым-қатынас магистралi. Ұлы Жiбек жолының дүниежүзiлiк өркениеттiң дамуында үлкен роль атқарғаны бәрiмiзге мәлiм. Бұл трансконтинентальды жол тек ғана сауда-саттықтың көтерiлуiне емес, сонымен қатар қалалар мен өнердiң гүлденуiне, мәдениеттер, дiндер мен тiлдердiң араласып-толысуына, жалпы айтқанда адамзат мұрасының қалыптасуына әсер еттi.
Ұлы Жiбек жолы адамзат тарихында алғаш рет Жерорта теңiзiнен Тынық мұхитқа дейiн ұшаң-ғайыр аймақтағы түрлi ұлттар мен елдердiң мәдениетiн бiрiктiрген едi. Шын мәнiнде бұл халықтар диалогының жолы болды.
Мыңдаған жылдар бойы мыңдаған адамдар Жiбек жолы бойымен елдер кезiп жүрген. Ал ендi қазiр, ұзақ жылдар өткен соң, әрбiр адам осы ежелгi жолды жаңадан ашуға, оның бай тарихына үңiлуге мүмкiндiгi бар.
Ұлы Жiбек жолын тарихи, географиялық, мәдени аспектiлер жағынан ғылыми зерттеу жұмыстары шын мәнiнде XIX ғасырдың екiншi жартысында басталды. Оның зертеулерiне үлкен үлестi Батыс еуропалық , орыс және жапон ғалымдары қосты. 1877 жылы классикалық ғылыми “Қытай” атты еңбегiнде белгiлi немiс ғалымы Фердинанд Пауль Вильгельм Рихтгофен Еуразия материгiнiң түрлi бөлiктерiн байланыстыратын жолдар жүйесiн “Жiбек жолы” - Seidenstrassen, кейiннен ұлы Жiбек жолы деп атап кеттi. Осыдан кейiн Жiбек жолына бұқаралық қауымның қызығушылығы артты. Бұл заңды да, өйткенi Жiбек жолының тарихи-мәдени мұрасын бағалау қиын.
Қазiргi кезде күптеген елдердiң ынтасымен ұлы Жiбек жолын қайта жандандыру шешiлген. Мәдени, экономикалық, туристiк байланысты дамытудың аса маңызды каналы ретiнде, Шығыс пен Батыс арасында қарым-қатынасты нығайту мақсатында көзделмек.
Соңғы жылдары ЮНЕСКО, ДТҰ сияқты iрi ұйымдар Ұлы Жiбек жолын комплекстi түрде зерттеу мен онда ерекше туристiк концепцияны дамытуға байланысты iс-шаралар жүргiзуде. Бұл заңды да, өйткенi жылдан-жылға бұқаралық қауымның ұлы Жiбек жолына деген қызығушылығы артуда.
Тарихқа жүгiнсек ұлы Жiбек жолының “Дала жолы” атты тармағы Жетiсу мен Оңтүстiк Қазақстан территориясынан өтiп, нәтижесiнде қазiрге дейiн сақталып келген Сырдария, Арыс, Талас өзендерi бойында көптеген қалалардың бой көтеруiне ұйытқы болды. Қазiргi уақытта ұлы Жiбек жолының Қазақстандық бөлiгi (1700 км) қайталанбас тарих, архитектура, археология, қала салу мен монументтi көркем-өнердiң үлгiлерiне ие. Сондықтан да ұлы Жiбек жолының Қазақстандық бөлiгiндегi ескерткiштерi мен жол тораптарын зерттеп, оларды болашағы бар туристiк маршруттарға енгiзу – көкейкестi мәселелердiң бiрi.
1 Ртвеладзе Э. Великий Шелковый путь: Энциклопедический справочник. – Т.: “Узбекистан милий энциклопедияси”, 1999. – 280б.
2 Қытай Ұлы императорлары http://www.epochtimes.com.ua/ru/china/
3 Байпақов К.Н. ұлы Жiбек жолы және ортағасырлық Қазақстан. – Алматы: Қазақстан, 1992. - 104-127 беттер.
4 Радкевич В.А. Великий Шелковый путь.М., 1990.
5 Чжен Кун Фу. Великий Шелковый путь: геополитика Казахстана. Алматы, 1993.
6 Петров Л.М. Великий Шелковый путь. М., 1995.
7 Ұлы Жібек жолының жандануы http://www.gumilev-center.ru/vozrozhdenie-velikogo-shelkovogo-puti/
8 Ма Юн. Шелковый Путь с Востока на Запад // Курьер ЮНЕСКО.-1984.- №7.
9 Лубо-Лесниченко Е.Н. Великий Шелковый путь. М., 1991.
10 Байпаков К. Великий Шелковый путь и Казахстан// Казахстан и современный мир. – 2003, №3.
11 Акишев К.А. Семиречье и Южный Казахстан // История Казахской ССР: с древнейших времен до наших дней, т.1. -Алма-Ата, 1977.
12 Байпаков К.М. Средневековые города Казахстана на Великом Шелковом пути.- Алматы: Ғылым, 1998.
13 История Казахстана. Очерк. – А: НАН РК, 1993.
14 Бартольд В.В. Очерк истории Семиречья.- М., 1963.
15 Казахская Советская Энциклопедия / под.ред. Козыбаев М.К. – А, 1981.
16 Жолдасбайұлы С. Ежелгi және ортағасырдағы Қазақстан. – Алматы: Ана тiлi, 1995. – 157-161 беттер.
17 По Шелковому пути. Гл. ред. Таланова О.В. – Алматы: Фортшритт Эрфурт – ФРГ, 2001.
18 Отырар қаласы http://www.kazakhistory.ru/post22.php
19 Алтын Орда астанасы http://reports.travel.ru/reports/2013/01/210369.html
20 Маргулан А.Х. Из истории городов и строительного искусства Казахстана. - А., 1950.
21 Свод памятников истории и культуры Казахстана. Южно-Казахстанская область. – Алматы, 1994.
22 Лубо-Лесниченко Е.И. Великий Шелковый путь. “ Вопросы истории”. М. – 1985.
23 Иерусалимская А.А. Великий Шелковый путь. Л., 1972.
24 Хафизов К. Шелковый путь и Казахстан. Материалы научно-практической конференции (2-3 сентября 1998 года). – Алматы, 1999.
25 Материалы семинаров по вопросам развития туризма. Агентство Республики Казахстан по туризму и спорту. – Алматы, 2003.
        
        МАЗМҰНЫ
КIРIСПЕ 3
I-ТАРАУ. ҰЛЫ ЖIБЕК ЖОЛЫНЫҢ ТАРИХЫНА ШОЛУ 5
1.1 Жiбек жолының қалыптасуы мен ... ролi ... ... пен шығысты байланыстырудағы Ұлы Жібек Жолының рөлі 7
1.3 Жiбек жолының Қазақстанда жандануы ... ҰЛЫ ... ... ТУРИСТIК ПОТЕНЦИАЛЫ 11
2.1 Ұлы Жiбек жолы бойындағы қала мәдениетiнiң қалыптасуы 11
2.2 Жібек жолы бойындағы керуен ... ... Ұлы ... ... ... мұрасы 19
ҚОРЫТЫНДЫ 22
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТIЗIМI ... ... ... ... экономикалық жағдайының
көтерiлуi туризмдi дамытуға қол ... Бұл ... ... ... объектiсi - ұлы Жiбек жолының тармағы болмайды.
Ұлы Жiбек жолы – ... пен ... ... ... ... сауда және дипломатиялық қарым-қатынас магистралi.
Ұлы Жiбек жолының дүниежүзiлiк өркениеттiң дамуында үлкен роль ... ... Бұл ... жол тек ғана сауда-саттықтың
көтерiлуiне емес, сонымен ... ... мен ... ... ... мен ... ... жалпы айтқанда
адамзат мұрасының қалыптасуына әсер ... ... жолы ... ... ... рет Жерорта теңiзiнен Тынық
мұхитқа дейiн ұшаң-ғайыр аймақтағы ... ... мен ... ... едi. Шын мәнiнде бұл халықтар диалогының жолы болды.
Мыңдаған жылдар бойы мыңдаған ... ... жолы ... елдер кезiп
жүрген. Ал ендi қазiр, ұзақ жылдар өткен соң, әрбiр адам осы ... ... ... оның бай ... ... ... ... Жiбек жолын тарихи, географиялық, мәдени аспектiлер жағынан ғылыми
зерттеу жұмыстары шын мәнiнде XIX ғасырдың екiншi ... ... ... үлкен үлестi Батыс еуропалық , орыс және ... ... 1877 жылы ... ... ... атты ... ... немiс
ғалымы Фердинанд Пауль Вильгельм Рихтгофен Еуразия ... ... ... ... ... ... ... - Seidenstrassen,
кейiннен ұлы Жiбек жолы деп атап ... ... ... ... ... ... ... артты. Бұл заңды да, өйткенi Жiбек ... ... ... ... ... кезде күптеген елдердiң ынтасымен ұлы Жiбек жолын қайта
жандандыру шешiлген. Мәдени, экономикалық, ... ... ... ... ... ретiнде, Шығыс пен Батыс арасында қарым-қатынасты
нығайту мақсатында көзделмек.
Соңғы жылдары ЮНЕСКО, ДТҰ ... iрi ... Ұлы ... ... түрде зерттеу мен онда ерекше туристiк концепцияны дамытуға
байланысты iс-шаралар ... Бұл ... да, ... ... ... ұлы ... жолына деген қызығушылығы артуда.
Тарихқа жүгiнсек ұлы Жiбек жолының “Дала жолы” атты тармағы Жетiсу ... ... ... өтiп, ... ... ... ... Сырдария, Арыс, Талас өзендерi бойында ... ... ... ... ... Қазiргi уақытта ұлы Жiбек ... ... (1700 км) ... ... архитектура, археология, қала салу мен
монументтi көркем-өнердiң үлгiлерiне ие. Сондықтан да ұлы ... ... ... ... мен жол ... ... оларды
болашағы бар туристiк маршруттарға енгiзу – көкейкестi мәселелердiң бiрi.
Ұлы Жiбек жолы трассасын жандандырудың практикалық қажеттiлiгi – ... ... ... ... негiзiнiң кепiлi болмақ. Ғылыми
тұрғыда бұл жұмыс ежелгi керуен жолына тарихи жақтан ғана ... ... ... ... ... ... ретiнде қарауға мүмкiндiк бередi.
Сөйтiп зерттеудiң басты объектiсiне ұлы Жiбек жолы трассасы мен оның
тарихи-мәдени мұрасы айналды.
Жұмысты жазу барысында әрi ... ... ... ... бен ... ... географиялық әдiстер қолданылды.
Тарихи тұрғыдан зерттеуге келесi авторлардың еңбектерi негiз болды:
Байпақов К.М., Ртвеладзе Э., Бартольд В.В., ... К.А., т.б. Ұлы ... ... потенциалын әр облыс бойынша қарастырып, топтастырдық. Ұлы
Жiбек жолының Қазақстан бөлiгiн дамыту проблемалары жөнiнде нақты кiтаптар
жазылмағандықтан, ... ... ... ... ақпарат
құралдарынан iздестiрдiк.
1 ҰЛЫ ЖIБЕК ЖОЛЫНЫҢ ТАРИХЫНА ШОЛУ
1.1 Жiбек жолының қалыптасуы мен Жiбек ролi
«Жібек ... ... не, ол ... ... ... қандай кәдеге
жарады, қай жерлерді басып өтті - ... -ақ ... ... ... табынушы (будда дініндегі - ауд) қажы ... 629 ... ... ... ... көру және дін ... шыңдап зерттеу
үшін» Қытайдан Үндіге сапар шекті. Ол Қытайды Батыспен байланыстырып жатқан
және техникалық ... ... ... мен ... ... ... ... осы халықаралық жолмен жүрді.
Чань-Анань шыққан саудагерлердің қоспақ-түйелі керуенімен атақты Гоби
шөлін жағалап Дунхан арқылы «Ұлы ... ... ... ... шөлейтті
Хами мен Тұрфан алқаптарын, Тянь-Шаньның солтүстік бөктерімен мұздақ
тауларын ... ... ... басып өткен Сюань-Цзян түрік қағаны
тұрған Суяб қаласына келді. Сюань – Цзян ... ... мен ... жөнінде былай сипаттайды: «Бұл қателіктердің аттары керемен
екен. Қаған ... ... ... ... ... ... ... ұзындығы чжан
(3,2м) ұштары желкесіне түскен ... ... орап ... Оған ...... ... ... шаштарын айдар – тұлындап өрген екі жүзден астам ... еріп ... Өзге ... тері ... ... киіп, айбалта,
садақ асынып ту көтеріп жүреді. Түйеге, атқа мінгендердің ... ... ... өзі ... емес» [1].
Бұл әңгіме барысында ежелгі дәуір мен орта ғасырда ... ... ... ұлы ... өз ... ... және Шығыс пен
Батыстың негізгі сауда затына айналған жібек бірнеше рет ... Ал ... қай ... «жұмыс істей бастады» деген сұраққа күні бүгінге дейін
әрқилы жауап беріліп келеді.
Егер ... ... ... ... ... ... ... ондағы қатынастар мен зат алмасу байланыстары біздің дәуірімізге
дейінгі 3-2 мыңжылдықтарда басталған. Мұндай ... ... ... (көк ... кені, ал Хотан аймағындағы Яркент (Жаркент) – Дарияның
жоғарғы ... ... (көк ... кені ... орай жолға қойылды.
Бадақшаннан шығарылған лазурит Иранға, Месопотамияға, Анатолийге,
Египет пен ... ... ... Бадахшан лазуриті, 1 мыңжылдықтың
жартысында Қытайға да жеткізіле бастады.
Орта Азия мен Орта ... ... ... және Үнді мен ... ... жолымен» қатар дүниеге келген «Нефрит жолы» ... ... ... ... дейінгі 1 мыңжылдықтың орта кезінен «Дала жолы»
деген жол болғаны ... Егер ... ... Геродоттың жазбаларына
жүгінсек, бұл жолдың сорабы мынадай бағытта болғанын байқаймыз: Қара ... Дон ... ... одан әрі ... ... Орал ... ... Алтайға, сонан Жоғары Ертіс пен Зайсан көлін мекендеген
агриппийлер еліне қарай созылады. Бұл жолмен былғарылар мен ... ... ... металдардан жасалған бұйымдар кең таралып жатты.
Жібек жасап шығару және онымен сауда жасау кезеңі күні ... ... ... ... 1 ... ... келеді.
Қымбат бағалы жібектерді тарату ісіне сақтар мен ... ... де ... ... ... ... сол ... қанындай қымбат тауар Орталық Азия мен Жерорта теңізіне дейін
тарады.
Жібек жолы тек ... ... ... 2 ... орта ... қана ... ... мен сауданың күре тамырына айналды. ... бәрі ... У - ... ... ... ... ... книязі
Чжон Цзян бастаған елші керуенінің Хань астанасынан ... ... ... жылы басталды. Чжон Цзян 13 жылдан кейін қайтып оралды (сурет 1).
Сурет 1. Ұлы Жібек жолымен тауарды жеткізуге ... У- Ди ... осы ... ... шет ... жете алды және ... аудандарынан Орталық Азияға дейін тура жолмен тұңғыш рет жүріп өтті.
Содан соң жібек тиелген керуен ... ... ... ... ... ... Таяу және Орта Шығыстан, Орта Азиядан тауарлар алып
қайтты.
Ұлы Жiбек жолы – Жерорта теңiзiнен қытайға дейiн ... ... ... ... ... ... тоқсан торабы, ал сонау ежелгi
дәуiрдегi орта ... осы ... ... және ... байланыстарының
тұсауын кескен аса маңызды қатынас жолы. Мiне осы ежелгi ... ... ... ... қашан пайда болып, қандай қадеге жарады, қай жерлердi
басып өттi - әркiмдi ақ толқандыратын алғашқы ... ... ... жолы ... жадыларында мәңгiлiкке қалатын адамзат iс
әрекетiнiң ерекше құбылыстар қатарына жатады. Ал ең бастысы ... ... ... оның ... ... Еуразиялық кеңестiкте
өркениеттердiң даму динамикасын анықтайтын ... ... ... ... мүмкiн емес.
Жiбек жолының қалыптасу уақыты туралы нақты мәлiмет жоқ, ... ... ... ... айтуға болады.
Пұтқа табынушы қажы Сюань Цзан 629 жылы Будданың қасиеттi қалдықтарын
көзбен көру үшiн және дiн iлiмiн шындап ... үшiн ... ... ... Ол ... Батыспен байланыстырып жатқан және техникалық
жаналықтарға, дiни мұраттар мен мәдени жетiстiктерге ... ... ... ... ... ... жолының жекелеген бөлiктерiнiң сыңарлары жөнiнде айтар болсақ,
ондағы қатынастар мен зат алмасу ... ... III-II ... ... Бадахшан тауынан лазурит кенi, ал Хотан аймағындағы
Яркент дарияның жоғарғы ағысынан нефрит кенi ашылуына орай ... ... Азия мен Орта ... ... ... және ... жалғастырып
жатқан Лазурит жолымен қатар дүниеге келген Нефрит жолы Шығыс ... ... ... мыңжылдықтың орта кезiнен Дала жолы деген жол болғаны
белгiлi. Егер тарихтың атасы Геродоттың жазбаларына жұгiнсек, бұл ... ... ... ... байқаймыз: Қара теңiз жағалауынан Дон
жағасына ... одан ары ... ... Орал тауы ... ... ... ... Ертiс пен Зайсан көлiн мекендеген аргийпилер елiне
дейiн Қытайға қарай созылады.
Бұл жолмен ... мен ... иран ... ... ... ... кең ... жатты.
Ұлы Жiбек жолы атауы Батыс үшiн аса ... ...... ... жiбек құртының уыршағынан жасауды қытайлықтар V мың жыл
бұрын ашқан деп есептеледi. ... ... ... ... ... бұл ... дәл ... айтады - 2698 жылы б.д.д. Басқа
зерттеушiлер бұдан да ерте кезеңдi ... – VI-VII мың жыл ... ... ... бойынша алғашқы жiбек жiбiн ашқан Хоанг-ти жұбайы Си Линг
Чи ханшасы едi. Шай iшiп ... ... ... ... жiбек қуыршағы
түскен. Си Линг Чи қуыршағтан шығып тұрған жiптi тартып едi, ол сол ... ... ... жiптен босай бастады. Солай алқашқы жiбек ... ал Си Линг Чи ... ... ... Аспан патшалығының құдайы боп
атанды. Оның құрметiне Қытайдың көптеген ... жыл ... ... ... Ал ... алу процесi ежелден мүлдем өзгермеген.
Кейбiр зерттеушiлер жiбек өсiрудiң отанын Шань-дунь провинциясын
санайды. ... ... ... соң ... маталар бүкiл Қытайға тарайды.
әсiресе жiбек өсiру б.з.д. 1 мыңжылдықтың екiншi жартысында кең дамиды. Бұл
кезде ... ... ... ... ... ... ... Б.д.д. VI-V ғасырларда қытай жiбегi басқа елдерге, ... ... да ... ... ... ... сауда тiзгiнiн орта Азияның Зеравшан мен
Қашқария алқаптарын мекендеген Соғды елi ... ... ... ... ... мен ... ... iшiнде сауда отарларын ұстады.
Алқашқы Жiбек жолы Қытай жiбегiнiң батыс елдерге экспорттауына ... ... Рим, ... Ұндi, ... Араб ... кейiнен Ресей және
басқа Еуропалық елдерден Жiбек жолы арқылы ... ... ... Бұл ... ... ... ... Мирра мен ладан,
жасмин суы мен амбра, кармадон ж„не мускат жаңғағы, кiлемдер, бояғыштар мен
минералды шикiзат, алмастар мен ... пiл ... мен ... ... ... садақ пен жебе, қанжар мен семсер. Жiбек жолы бойымен Ферғана
аттарын, араб пен ниссия жүйрiктерiн, пiл мен түйе, ... мен ... пен ... ... ... Жемiс жидек түрлерi де кең
таралды жүзiм, шабдалы, қауын қарбыз.
II-V ғасырларда Жiбек жолы ... ... ... ... ... Ланджоу ауданына өттi, ары ... ... ... ұлы ... ... батыс жағына және Ямалық қақпаға қарай
өттi. Бұл жерде жол ... ... ... ... ... пен ... ... Солтүстiгi Хами Оазисi , Турфан, Бешбалық. ... ... ... ... апарса, ортаңғысы Чаоган, Қашғар, Ықсу, Бедел асуы
арқылы Ыстық көлдiң ... ... өттi, ал ... жолы ... ... ... Бактрия, Ұндi елi мен Жерорта теңiзiне ... жол ... ... ары Самарқанд, Бұхара, Мерв арқылы
Хамадан мен Сирияға апарды.
Мiне осылай ұлы Жiбек жолы ... ... ... рет ... Тынық мұхитқа дейiн ұшаң теңiз аймақтарды бiрiктiрдi [5].
Қымбат бағалы жiбектердi ... iсiне ... мен ... ... де ... Солардың қатынасаралық көмегiмен сол ... ... ... ... Орталық Азия мен Жероорта ... ... жолы тек ... II ... орта ... ... қана ... және сауда тамырына айналды. Ұлы Жiбек жолы тарихында маңызды
оқиға болып 138 жыл ... Бұл жылы ... ... елдерiне У Ди
императоры жiберген елшiлiк керуенi хан астанасынан алыс сапарға атанған
болатын. ... ... ... ... ... ... ... Қытайды iшкi
аудандарынан Орталық Азияға жол ... ... ... Чжан-Цзян
басқаруымен Қытайға тек 13 жылдан соғ қайтып оралды. Бұл ... ... осы ... ... ... барып, ал Қытайға Таяу, Орта ... ... ... ... екi ұлы ... қосылған едi. Бiреуi, ... ... ... ... мен макендондықтар басып-шарлап ... ... ... Азияға дейiн созылып жатты. Ал ... Хань ... ... ... ... өттi. Бұл ... Чжан-Цзян
Давань, Қанғұй, Соғды, Бактрия арқылы солтүстiктен оңтүстiкке қарай басып
өткен.
1.2 Батыс пен ... ... Ұлы ... ... ... жолы 2-5 ғасырларда, егер Шығыстан бастасақ Чаньниден басталып,
Ланчжоу ауданындағы Хуанхэ өткеліне ... одан әрі ... ... ... Ұлы ... қорғанының батыс беткейіне және «Яшмо
қақпалары заставасына» ... Ол ... ... жол Такла-Макан шөлін
солтүстігі мен оңтүстігінен орап өтіп, үшке айрылады. ... ... ... ... Шихо ... ... Іле өзені бойына жетеді,
ортаңғы жол тармағы Чаочаннан Қарашәрге, Ақсуға және ... ... ... жетеді, оңтүстіктегі тармағы Дунхан, Хотон, ... ... Үнді мен, ... ... ... «Оңтүстік жолы» аталады.
«Солтүстік жолы» ... ... ал одан әрі ... ... ... ... ... жетеді. Қытайдан Батысқа Ферғананың үстінен өтіп
баратын бұрынғы қысқа да қолайлы ... ... ... мен ... арқылы өтетін жаңа жол 6-7 ғасырларда ... ... ... ... ... ... ... болып қалды, басқалары,
керісінше, қызу жұмыс істеді, ал жолдармен ... ... ... ... тұрған қалалар, селендер және керуен сарайлары дамыды немесе
қаңырап қалды. Жібек жолының бағыттары қатып ... ... ... ... жөн, жүз ... ... оның жеке учаскелері мен тармақтарының
бағыттары өзгеріп отырды [6].
Бұл жол бас жолға айналды да 7-14 ... ... мен ... ... осы ... ғана өтіп ... Алайда Жібек жолының бұл
бағыты да ... ... қала ... ... ... ... оның
анау, не мынау бөлігі, не жекелеген тармақтары жанданып, жоғарырақ мәнге ие
болды. Ал ... ... ... ... ... кетті де олардың
бойындағы қалалар мен ... ... ... ... Сөйтіп, 6-8
ғасырларда негізгі жол сорабы Сирия - Иран - Орта Азия - ... - ... ... - Шу алқабы - ... ... ... ... Бұл жолдың тармақталған бір бұтағы, дәлірек
айтқанда тағы бір жол Византиядан Дербент ... ... ... ... ... - Арал жағалауын - Оңтүстік Қазақстанды кесіп өтіп, жоғары
аталған негізгі жолға келіп ... ... ... 2. Ұлы ... ... ... тармақтары [7]
Біріншіден, Жетісуда Орта Азия арқылы өтетін сауда ... ... ... қағандары отырды. Екіншіден, Ферғанадан ... жол ... ... ... ... ... ... айналды. Үшіншіден,
түріктің ауқатты қағандары мен олардың жанпеліндегілер теңіздің ... ... ... ... ірі тұтынушыларға айналды [8].
Сөйтіп бұл жол бас жолға айналды да 7-14 ... ... ... керуендері негізінен осы жолмен ғана өтіп жүрді. Алайда Жібек жолының
бұл бағыты да ... ... қала ... ... ... ... ... не мынау бөлігі, не жекелеген тармақтары жанданып, ... ... ... Ал ... ... ... ... жоғалып кетті де олардың
бойындағы қалалар мен сауда бекеттері құлдырай бастады. ... ... ... жол сорабы Сирия - Иран - Орта Азия - ... - ... ... - Шу ... - ... ... арқылы таратылды. Бұл жолдың тармақталған бір бұтағы, дәлірек
айтқанда тағы бір жол ... ... ... ... ... жағалауын -
Маңғыстауды - Арал жағалауын - Оңтүстік ... ... ... жоғары
аталған негізгі жолға келіп қосылды.
Батыс Түркі қағанаты ... ... одақ ... кезде бұл жол олардың қарсыласы Сасанидтік Иранды ... ... 9-12 ... Орта ... Орта және Таяу ... Кіші Азия арқылы
Сирияға, Египет пен Византияға баратын жолға қарағанда бұл жол ... жолы ... ену ... ... ... мен Жетісу
қандай жағдайда еді дегенге келсек: бұл ... ... ... ... ... ... ежелден қалыптастырған төл мәдениет өркендеген болатын.
Оның үстіне этникалық жағынан алғанда көшпенділер де, отырықшы тұрғындар ... ... ... ... ... қауымға бірлескен тайпалар еді.
Отырықшылар (жатақтар) мен көшпенділердің өз ... ... әсер етуі мен ... отыруы дүниежүзілік өркениеттің қызыл арқау-
күретамыры болды. Қазақстан мен Орта Азия халықтарының бір-біріне ... ... ... ... ... ... дәстүр-салтының
үйлесімділігі өркениеттік көп жетістіктердің бастауы болды. Мәселен,
біздің ... ... 6-3 ... бұл ... көшпелі және
жартылай сақтар мекендеді, ал ... ... ... оның ішінде
Бесшатыр, Есік, Түгіскен, Үйгәрәк қабірлерінен табылған қазбалар бойынша
олардың ... ... ... ... ... Сол кездің өзінде-ақ
сақтардың Қытаймен, Үндімен, Таяу және Орта ... ... ... сақ ... ... табылған қытай айналары, Орта Азия мен
Ираннан әкелінен аса көркем безендірілген ... ... куә ... ... ... ... ... Жетісу мен Оңтүстік Қазақстан Кореядан
Қара теңізге дейінгі ұлан - ғайыр ... алып ... ірі ... - ... қағанаты құрамына кірді.
Жібек жолы осы кезде жанданып, Жетісу мен ... ... ... ... өркендеуінде маңызды роль атқарды.
Жетісуда ол ... ... ... ... ... ... ... оңтүстігінде тікелей осы жолдың ұзынна-бойында тұрған немесе
онымен сауда сораптарымен ... ... ... тез ... ... ... ... талас-тартыстар мен жортауыл-жорықтар, сондай-ақ Қытайда теңіз
жолдарының игерілуі бұл ... ... ... ... күйдіруге
жеткізгенге дейін, яғни 14 ғасырға дейін Орта Азия, Оңтүстік Қазақстан мен
Жетісу арқылы өтетін ... ... ... ... ... ... ... қозғалсақ, Жібек жолының қазақстандық бөлігінің
сыр-сипаты, міне, мынадай еді. Жол Шаштан (Ташкенттен) Турбат асуы ... ... ... ... ... ... ... Испиджаб
«Ақ өзендегі қала» аталды, ал ХІ ғасырда Махмуд ... ... ... деп ... Ақ ... (Ал-мединат ал Байда) шын атауы-
Сайрам». Оны ... деп те ... ... қаланың осы атауы күні ... ... ... ... іргесіндегі орта ғасырлық ірі қаланың
қалдықтары ... ... та ... ... Оның ... бұрын Жібек
жолындағы ірі орталықтардың бірі болған. Түрлі елдердің саудагерлері осы
жерге тоқтайтын, өйткені бұл ... ... ... ... сауда
құрылыстары базарлар мен керуен – сарайлары болды, ал Испиджаб көпестері
Мерв Балх, ... мен ... ... ... ... Харб ... ал Балх рабадында өздерінің сауда-саттық орындарын ұстады.
Испиджабтан сыртқа құлдар мен ақ ... ... ... мыс ... ... алдымен Жiбек жолы – бұл уақыт байланысының символы: оның ... ... ... ... ... мүмкiн емес.
Тауарлармен алмасу тайпадан тайпаға, облыстан облысқа делдалдар арқылы
жүрдi. Ол уақытта керуендер сондай алыс ... ... ... ... ... мен ... ... үлкен роль атқарды.
Ұндiеуропалықтардың миграция процесi нәтижесiнде ... ... ... жүргiзiлдi. Ұндiеуропалықтар екi бағытта қозғалатын: оңтүстiк ... ... Азия ... Ұндi елiне, екiншi толқын Шығыс Түркiстанға
жетедi.
Жолдарды салу мен ... ... ... ... етудi өзiне алған iрi мемлекеттер пайда болуымен жолдардың ... мен ... ... ... ... Ең ... жол ... 2400 км
жететiн патша жолы едi. Ол ... ... ... ... ... Персополь мен Пасаргад арқылы Сүзге апарды. Жол ... ... км ... жол ... орналасты [10].
Шығыс Жерорта теңiзiнен жолдың бiрiншi сипаттамасын Мая македондығы
құрастырды. Осы деректерге қарағанда ... I – б.з. I ... ... ... үш ... ... байланыстырды: Оңтүстiк, Теңiз жолы Египед
пен Ұндi елiне ... Ол ... ... Миос ... пен ... ... Аравия түбегiн айнала өтiп үш ... ... Олар ... ... ... ... ... Суэцке қарай
канал арқылы кемелер Жерорта теңiзiне шығып, Римге ... ... жол ... ... ... ... және Бактрияға
баратын. Теңiз жолы ... ... ... ... ... жол ... ... Жерорта теңiзi арқылы сириялық Гиерополь
қаласына, ал ол жерден Месопотамия, Солтүстiк Иран, Орталық Азия ... ... одан ары ... ... трасса –Дала жолы Орталық Азияның солтүстiгiмен өтетiн. Ол Қара
теңiз солтүстiгiнен басталып, Каспий маңынан өтiп, Арал жағалауы ... ... ... одан Алтай мен Шығыс Түркiстанға баратын, ... өлы ... ... ... ... ... Жiбек жолының солтүстiк трассасы қиын едi, өйткенi көптеген
шақырымдар бойы ол ... ... өттi. ... қалалар да болмады,
керуендер түрлi тайпалардың шапқыншылығына ... ... жолы тек ... жолы ... жоқ, этникалық миграция
жолы да едi. Тура осы жолмен б.з.д. I мыңжылдықта Шығыстан ... ... ... ... ... негiзгi траcсадан басқа жолдар да болды, сол арқылы осы үш негiзгi
траcса ... ... ... ... порттарынан кейбiр жолдар
солтүстiкке бағытталатын, ... асуы ... ... ... ... – eжелгi Марақандта Кавказдық Жiбек жолы басталатын, ... ... ... ... өтiп, ... ... ... басып,
Дарий жолы арқылы Цхуми қаласына беттейтiн. Осында сауда керуендерi ... ... өтiп, ... ... ... ... жол ... Волга арқылы Каспий теңiзiнiң батыс ... ... ... мен ... ... ... қиындығына қарамастан көптеген жолдар Орталық Азияның
және Шығыс Түркiстан оазистерiнiң солтүстiк аудандарынан Памир асулары
арқылы ... одан ары Үндi ... ... ... еуразиялық континенттiң едәуiр бiр бөлiгi Ұлы Жiбек жолын
құрайтын жолдар жүйелерiнен түрды.
Бұл жолдардың типологиясын келесiдей ... ... ... Континентаралық мағынасы - Ұлы Жiбек жолы Еуропа мен ... ... ... мәнi – бiр ... түрлi аудандарын
байланыстыратын коммуникациясы – Бактрия мен Ұндi, Бактрия мен
Қытай.
- Аймақтық мәнi – ... мен ... ... мен ... ... ... мәнi – ... бiр тарихи-мәдени облыс iшiндегi iрi
тұрғындар арасындағы коммуникация.
- ... ...... ... мен елдi ... ... ... арасындағы жолдар мен шоқпақ жолдар.
Ежелгi деректерде жолдар ұзындығы мен оны өту уақыты туралы толық
мәлiмет жоқ. ... та ... ...... ... ат, түйе ... арбаны
қолдану жаңа технологияны енгiзгенге дейiн өзгерген жоқ. Бiркүндiк ... 25-30 км тең ... ... ... ... ... күнi ... дүние жүзiнiң ықласы мен назарын туғызып отырған
Ұлы Жiбек ... ... ... ... да ... ерекшелiгiмен
құнды. Бәрiмiзге белгiлi өте ерте заманнан Батыс пен Шығысты ... ... ең ұзақ ... Орта Азия мен ... ... ... өтетiн
едi.
Тарихтың атасы аталған Геродоттың жазбаларына сүйенген зерттеушiлер
дала жолдарының ең ... шағы VI-VII ... деп ... Ол ... жол Қытай мен ... ... мен ... ... арқылы
жалғастырған.
Қытайдан Батысқа Ферғананың үстiнен өтiп, баратын бұрынғы қысқа ... ... ... ... мен ... ... арқылы өтетiн жаңа
жол VI-VII ғасырларда ... ... ... бұл жол бас ... ... да, VII-IX ... елшiлер мен
сауда керуендерi негiзiнен осы жолмен ғана өтiп ... ... ... ... жол торабы Сирия – Иран – Орта Азия – ...... ... – Шу ... – Ыстықкөл қазаншұнқыры – Шығыс
Түркiстан арқылы тартылды. Бұл жолдың тармақталған бiр ... ... тағы бiр жол ... ... ... ... Каспий жағалауына –
Маңғыстауды – Арал жағалауын – Оңтүстiк Қазақстанды кесiп өттi, ... ... ... ... ... IX-XII ... Орта Азия, Орта және
Таяу Шығыс, Кiшi Азия арқылы Сирияға, Египет пен Византияға баратын ... бұл жол ... ... ... ... ... ... дамуында және белсендi қызметiнде VI ғасырдан бастап екi басты
бағыттар бөлiнедi: сырдариялық пен ... ... ... Шығыс Түркiстан, Жетiсу ары қарай Сырдария жағалауы арқылы Арал
маңына барып, одан Таяу Шығыс пен Византияға ... ... ... басты байланыс шынжыры Сырдария ... ал ... ... жетiсулық және оңтүстiк Қазақстандық Қалалар Суяб, Құлан,
Тараз, Испиджаб, Отрар, Шавғар, Янгикент едi. ... ... ... ... ... арқылы Жоңғар, Iле Алатауы, Қырғыз, Талас
Алатауларының етегiн бойлай ... одан соң ... ... ... Кiшi Азия мен Византияға барды. Бұл жолда Суяб, Баласағұн, Құлан,
Тараз, Испиджаб, ... ... ... ... түсетiн.
Жiбек жолы шеңберiне ену қарсанында Қазақстанның оңтүстiгi мен Жетiсу
қандай жағдайда едi дегенге келсек: бұл жерде ... ... ... ... ... ... қалыптастырған төл мәдениет өркендеген болатын.
Жолдың бұлай ауысуы келесi себептерге байланысты: бiрiншiден, ... ... ... ... ... ... қадағалайтын түрiк қағандарының ставкасы
болды; екiншiден, VII ғасырда ... ... жол өте ... ... тауарлардың негiзгi тұтынушылары бай түрiк қағандары едi. Б.д.д.
II-I ... орта ... ... мен ... ... ... ... жолы жұмыс iстеп тұрған кезде мұнда ... ... ... қытай жiбегi мен ... ... ... еуропалық қарсы
iлгектер мен Сасанид Иранынан әртүрлi мөр тастар жеткiзiлiп тұрды.
Осы кезеңде Шу, Талас және ... ... ... қорғандармен
қоршалған қала орталықтары, дихандардың алғашқы тектерi орналасқан елдi
мекендер қалыптаса бастады.Солардың көпшiлiгi дерлiк қазiргi Тянь-Шань ... Арыс ... мен ... орта және ... ... ... отыр.
VI ғасырдың екiншi жартысында Жетiсу мен Оңтүстiк Қазақстан Кореядан
Қара теңiзге дейiн ұшаң-ғайыр алқапты алып жатқан iрi ... ... ... ... құрамына кiрдi.
Жiбек жолы осы кезде жанданып, ... мен ... ... ... ... ... маңызды рол атқарды.
Жетiсуда ол талай қалалардың орталық негiзiнiң ... ... ... оңтүстiгiнде тiкелей осы ұзына бойында тұрған немесе онымен
сауда сораптарымен байланысып ... ... тез өсiп, ... ... ... ғасырда дейiн Орта Азия, Оңтүстiк Қазақстан және Жетiсу арқылы
өтетiн Жiбек жолынан ... ... ... ғасырдан бастап теңiз жодарының ашылуы маңызын тоқтата бастайды.
Бiрақ та өмiр заңының ... бұл ... ... ... ... жоқ. ... Еуропа арасында байланыс бәсеңдегенмен ұлы Жiбек жолының соқпақтарымен
шығыстағы атақты ... ... ... ... Иран және қазақ жерiмен сауда
жүргiзуiн тоқтатпаған. Сондықтан да бұл ... ... ... ... тәрiздi қызмет жасаған десек артық айтқан болмаймыз.
Орта ғасырдың алғашқы кезiндегi ұлы ... ... ... ... ... ... ... астанасы Суяб қаласында болған Сюань-
Цзянның мына бiр ... анық ... ... Ол ... ... ... қабылдау кезiн суреттей келiп былай дейдi: “Түрiк ақсүйектерiнiң
жiбек киiмдерiнiң сән-салтанаттылығы соншалықты әсем... Қаған ... ... ... Оның басы ... тек ... бiр ... ... астам жiбек
шүберекпен орап, ұштарын артына салбыратып жiберген. Оның iзiне зерлi шапан
киiп, шаштарын бұрым етiп ... екi ... ... ... ерiп ... екi ... астам тархандардың киiмдерiнiң барлығы ... кең ... ... киiп ... ... түрiк дәуiрi
кезiнде Қазақстан жерiндегi Түрiк қағанаттығы мен Қытай елiнiң қарым-
қатынасты ... ... ... ұлы ... жолының дамуы жоғары
деңгейге жеткенiн ... қиын ... Осы ... ... ұлы ... жолының
тарихи маңызы артып, шығысқа шығатын қақпа ... ... ... ... ... ғасырда жүргiзiлген археологиялық ашылулар әйгiлi ... ... орта ... ... ... өмiр ... ... салт-дәстүрлерi мен әдет-ғұрыптарының қалыптастыруына әсер
етiп қана қоймай, ... ... ... ... де ... ... орнатуға жол бердi.
2 ҰЛЫ ЖIБЕК ЖОЛЫНЫҢ ТУРИСТIК ПОТЕНЦИАЛЫ
2.1 Ұлы Жiбек жолы бойындағы қала мәдениетiнiң қалыптасуы
Қазiргi уақытта ... ... ... ... ... ешкiм күмәнданбайды. БҰҰ-ның осы жүзжылдықты “Туризм ... ... ... ... Туризмнiң алдыға суырылып шығуының себебi -
дүниежүзiлiк жақандану процесi мен ... ... ... мен ... ... ... ... тигiздi.
Дүниежүзiлiк Туристiк ұйымның бас секретарi Франческо Франжиали
Алматыда 2002 жылы халықаралық туристiк жәрмеңкенi ... ... ... ... ... және ... оған ... бар деген/19/.
Бiздiң республика туризмдi дамытуға барлық ресурстарға ие. ... Азия ... өте ... ... ... ... ... Ұлы
Жiбек жолы – ежелгi халықарлық сауда трассасы өтуi ... ... ... ... пайда болуына жол бердi.
Жiбек жолы Батыс пен ... ... ... ... ... ... ... жолы болып,
Қазақстан территориясында Iле, Шу, ... ... мен ... қала ... ... ... ... болды.
Жетiсу қалаларының алғашқы сипаттамасын буддалық паломник Сюань-Цзян
жазған. Ол бұл жерде 630 жылы ... ... ...... ... 500 ... ... кейiн Сүйе өзенiндегi қалаға келдiк. Қала
көлемi 6-7 ли. Онда түрлi ... ... мен ... ... Сүйенiң
батысында бiрнеше жалғыз қалалар бар, әрбiреуiнiң өз бас ... ... ... ... олар ... ... Бұл ел Сули ... қалалар мен ауылдардың кеңейiп-нағаюы, олардың айналасында
әскери-әкiмшiлiк, сауда-саттық агломерациялар мен ауыл ... ... ... ... ... ... жаңа ... орындары,
дiни орталықтар, этникалық отарлар мен әскери қорғандардың салынуы арқылы
Жiбек жолы аймағында урбандалу процесi жүрдi.
Археологиялық ... ... ... оңтүстiгiнде 25
қалашықтар ашылған (VI-IX ғасырлар). ... ... ... ... ... Шараб, Будухкет, Отырар, Шавғар. Бұл қалаларда арк ... (iшкi ... ... ... ... ... ... оңтүстiк-
батысында (Шу мен Талас алқаптары) археологиялық ... ... ... ... ... ... Джамукат, Құлан, Атлах.
Қазақстанның оңтүстiгiнде VII ғасырға дейiн 22 қалашықтары ... ... мен IX ... ... олардың саны 61 жеткен. Мұндағы 30 iрi қала
Қытай мен Иран ... ... ... ... мен өнер ... ... Халықаралық саудамен қатар
жергiлiктi сауда мен көшпендi тайпалармен сауда дамыды. Оның дамуы туралы
көптеген табылған ... ... Осы ... ... ... ... қалыптасуында түркi тайпалары белсендi қызмет еттi.
Жетiсудың оңтүстiк-батысындағы 36 қалашықтан 22 ... қала деп ... саны ... ... пен Шу ... Орта Азияның тығыз
шоғырланған оазистерiне жатады.
Жетiсудың солтүстiк-шығыс ... ... күрт өсуi ... ... Егер IX-X ... мұнда 10 елдiмекен болса, XI-XIII
ғасырларда саны 70 ... ... ... саны күрт ... ... деректер бойынша
Талас Алатауларының бөктерiнде Джумишлагу мен Манкент қалалары пайда болды,
Орталық Азияда ... ... ... оның ... ... ... ... Кедер, Весидж пен Будук, Шавғар аймағында Яссы,
Шағылжан, Қарнақ пен Қарашық; Сауран; Сырдарияның төменгi ағысында ... ... ... солтүстiк бөктерде Баладж пен Берукет қалалары
пайда ... ... ... Талғар қалашығында жүргiзiлген қазба жұмыстар
бұл қаланың ... ... ... оның ... қарағанда үлкенiрек болды. Бiр кварталда 12-14 қала болған.
Қалаларды салуда жаңа элемент – мешiттер едi. Аль-Максиди ... ... X ... ... ... ... соборлы мешiт
салынған. Оның қалдықтары археологтармен табылып, зерттелген. Оңтүстiк
Қазақстан мен ... ... ... көпшiлiк монша салу дәстүрi таралған
едi. Екеуi ... ... мен тағы ... ... ... табылған.
XI-XII ғасырларда тұрғындардың жаңа түрлерi пайда ... ... ... ... қоршалатын. Оның iшiнде мал қоралары мен киiз
үйлер болған. Бұл Жетiсудың солтүстiк-шығысында қала тұрғындарының ... пен мал ... ... ... ... ... қала салу ... екi қалыптасу жолы болған: ежелгiсi
б.д.д. III-II ғасырларға келедi. Ол сақтар мен қаңлылардың ... ... ... елдi ... және ... Қытайдан ғұн мен үйсiн
тайпаларының Жетiсу жерiне көшiп келуiмен байланысты едi. ... ... ... ... ... ... ежелгi қалалар, Шу мен Талас
алқаптарындағы қорғандар сақ пен ... ... ... жатады. Қаңлылардың елдiмекендерi мен соқдылардың негiзiнде бiздiң
дәуiрдiң алғашқы ғасырларында Сырдария маңы мен Отырар оазистерiнде ежелгi
қала жүйелерi қалыптасады.
Қала ... ... бұл ... ... түрлi
структураларының орнығуына әкелдi, олар келесi жолмен ... ... ... ... ... ... қала ... тән
едi (сауда-әкiмшiлiк орталықтар мен қорған қалалар ... ... ... ... оңтүстiк-батысында қалалар цитаделi мен
шахристаны бар екiбөлiктi жүйеде едi. Мұнда ауыл шаруашылық ... ... ... ... Қазақстан қалалары ортаазиялық қалалар типiнде үшбөлiктi
жұйеде салынатын ... ... мен ... ... ... ... ие болған.
2.2 Жібек жолы бойындағы керуен жолдары
Жібек жолындағы ең үлкен қала Талас алқабындағы Джувикат ... сол ... ... Бұл ... 6 ... ... ... ең
ежелгі қала еді. Түрік қағаны 568 жылы дәл осы ... ... ... ... ... жасасу және жібек саудасы мәселелерін шешу ... ... ... ... ... келген Юстиниан 2-нің
елшілігін қабылдаған болатын. Тарихи деректерде ... ... ... ... Сонымен бірге ол кейін қарлұқтар мен қараханидтердің де ... ... ... ... ... ... ... сондай-ақ, Ферғана алқабынан
Шатқал жотасындағы Чанач, Алатаудағы Қарабура асулары арқылы өтетін ... ... ... бұл ... ... жолының «Ферғанаға» және «Жетісу»
бағыттарын жалғастыратын.
Бұл қалалардың жұрты жатқан жерлерді археологтар таба ... олар ... ... ... таяу маңда жатқан болып шықты және олардың бір-
бірінен 5 км ... ... ескі ... ... ... ... Жолы Суябтан Ыстықкөлдің не солтүстік, не оңтүстік ... ... ... ... ... ірі Жоғарғы, Барысқан қаласын
басып өтетін, ал солтүстік тармағында атаулары бізге ... ... ... сарайлардың қалдықтары кездеседі. Одан әрі бұл ... ... ... сол ... ... түйісіп, Жібек жолы Қашғар мен Ақсуға
апаратын.
10-12 ғасырларда ... ... бір ... Іле ... ... ... ... көктей кесіп өтті [17].
Керуен жолы Испиджабтан Арыс жағалауындағы Арсубаникетке, Отырар-
Фарабқа және одан әрі ... ... ... қуалай отырып Арал теңізі
алқабына кетеді.
Сырдарияны жағалай созылған керуен жолындағы аса ірі қалалар Отырар-
Фараб пен ... ... ... ... қаланың атауы Арыстың Сырдарияға
құяр сағасындағы қираған ... аты ... осы ... ... ... ... ... тәжімалағанда «арғы беттегі қала» деген ұғым береді,
ал мұның өзі ... ... арғы ... ... қала ... сәйкес
келеді (cурет 3).
Сурет 3. Ескі Отырар қаласының орны [18]
Отырар маңында 10 ғасырда Отырардың көгал ... ... ... бірі – ... Ол «әр ... ... ... мекені» ретінде
белгілі.
Отырар көптеген керуен жолдары тоғысқан түйін еді. Бір жол осы жерден
Шавгарға кетсе, екінші жол ... ... ... ... ... ... ... көрнекті ғұламасы Әбу Насыр әл – Фарабидің алтын бесігі
болды. Бұл қала 13-14 ғасырларда Зернук аталады. ... жолы одан ... ... оғыз ... – Сүткент арқылы Шашқа, ал төмен қарай Жентке
барады. Осы ... жол ... ... ... мен ... одан ... Кавказға кетеді. Жібек жолының бұл бөлігі 13 ... ... ... ... ... Алтынордалық Сарай қаласы салынған кезде
қатты жанданды.
Бұл жол 13-14 ... ... ... және ... ... өтті ... 4).
Сурет 4. Сарай Бату қаласының орны [19]
8-ші ғасырдағы деректерден белгілі Шавгар қаласы осы күнгі Түркістан
маңындағы қираған ескі ... ... ... ... ... Шавгар
атауы «Қаратау қаласы» деген мағына береді, ол бұл Қаратау ... ... ... келеді. 10-12 ғасырларда қазіргі Түркістанмен
қарайлас Шавгарға жақын маңнан Яссы қаласы ірге тепті. Бұл кәдімгі аты ... ... ... ... ... ... орнатылған атақты ақын
Қожа Ахмет Яссауи туып, өз уағызын жүргізген қала еді.
Жібек жолы Шавгардан оғыздардың астанасы болған Янгикентке ... Жол бұл ... де ... ... Хорезмге тірелетін. Бұл аралық
10 күндік жол ... ... ... оңтүстік-батысқа таман орналасқан Сығанақ тәрізді,
қыпшақ мемлекетінің орталығы болды.
Шавгардан, кейінірек Яссыдан Тұрлан асуы ... ... жол ... ... ... ал дәл осы ... Сырдарияны бойлай созылған
екінші жолмен иықтаса жарысып жататын. Ол жол әсіресе 13-14 ... ... ... ... жағалауынан Монголияға бет алған армян
патшасы Гетум мен сопы Рубрук дәл осы жолмен ... Бұл ... ... ... Құмкент, Сүгүлкент қалалары жатты. Ол ... ... ... ... ... ... ... немесе Билікөлдің батыс
жағалауын бойлап, Бүркіт-Паркет, Хутухнин ... ... ... ғасырларда Отырардың билеушісі өзін теңдесі жоқ ... » деп ... Қала ... болған бірнеше ұсақ қоныстар мен
қалалардың бірі –Кедер 9-10 ... ... ... ... ... көтерілген, мұның өзі саяси жағдайдың өзгеруіне және осы
ауданның ... ... ... еді. ... ... 10-12 ... де жалғасып, оның орта Сырдария өңірінің экономикасы мен мәдениетіне
ықпалы күшті болған. Отырар көлемі ... ең ... қала ... ... болған  орта ғасырлық қалалардың бірі - ... Ол ... 568 ... ... ... ... императоры Юстианның
елшісі Земарх Килликискийдің  Батыс түрік қағанаты ... ... ... да аты ... ... 680 жылы ... ... Сюань
Цзан Таразды (Далассы) шеңбері 8-9 лиге жеткен маңызды сауда орталығы деп
сипаттайды.  7 ғасырда Тараз «Ұлы Жібек ... ірі ... ... ... қорғау кезінде  түрік, қарлұқ, оғыз тайпалары, араб және
иран  жауынгерлерінің басын алып, ... рет ... ... жөнінде
тарихи мағлұматтар бар.   10-12 ғасырларда Тараз қаласының су ... ... ... ... көпшілік үшін салынған  ... ... ... ... ... ... көтерілген. Ол жақсы күйдірілген
кірпішпен қаланып безендірілген, қабырғаларына ою-өрнектер ... ... тек ... жақ ... мен ... ... ... бұл күмбез қазір
қалпына келтірілді. Тараз жеріндегі ортағасырлық сәулет өнерінің тағы бір
ескерткіші-Қарахан күмбезі.  Өкінішке ... ... ... XX ... ... ... сәнді өрнектері  өшіп кеткен. Бізге дейін жеткені
тек оның суреті ғана. Тараз Жетісудың  саяси, ... және ... ірі ... болған. Оның төңірегіндегі ... Асса ... ... ... Барысхан, Хамукет, Жікіл, Адахкет, Ден,
Нуджикет, Құлан, Мерке, Аспара, Жұл, ... ... ... ... ... ... жалғасып жатты. Сондай-ақ Іле ... ... ... ... сияқты басқа да қалалар орналасқан.
XI ғасырда Ясы (Түркістан) қаласы Шауғар округінің орталығы ... ... ... ... Ахмет Яссауи  күмбезі салынып, қала діни орталыққа
айналады. Сырдариядағы ірі ... ... ... мен 
солтүстік-шығысына баратын  керуен жолдарының  қилысында орналасқан  ол ... ... ... ... ... ... ... орнында
Сунақ –ата  жұрты бар.  X-XII ғ. Орта Азия мен ... ... ... ... жаңа ... ... ... Қарнақ,
Ашынас, Баршылылықкент т.б. пайда болды. Олардың алып жатқан жер көлемі 
ұлғайып,  сауда шаруашылық ... ... ... ... ... халықтардың зкономикалық  өмірінде сауда орасан зор рөл
атқарды. Жазба деректемелер Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу  ... ... Орта ... Кавказ, Алтай, Сібір, Шығыс Түркістанмен тығыз
сауда қатынасы болғанын дәлелдейді. VI- X ғ. Халықаралық саудада «Ұлы Жібек
жолының» зор ... ... Бұл жол  ... ... одан Испиджабқа
жетті, одан әрі керуендер Тараз қаласына  беттеген. ... пен ... ... ... ... мен ... ... сарайлар «Жібек
жолы»Тараздан  терістікке қимақтарға қарай Адахкет, Дех-Нуджикент қалаларын
басып өтті. Тараздан  «Жібек жолымен»Төменгі ... ... одан ... және ... ... ... ... бірнеше қалаларға соғып, Бедел
мен Ақсудан асқан керуендер Шығыс Түркістанға ... ... ... ... ... ... шыққан керуен жолы Қаратаудың терістік
бауырындағы Құмкент, Баба-ата, Созақ қалаларын,одан кейін Орталық ... ... ... ... ... Нұра, сондай-ақ Ырғыз бен Ертіс
аңғарларына, қимақ-қыпшақ тайпалары мекендеген аудандарға ... ... ... ... ... керуен сарайлар, жолда құдықтар мен су
қоймалары орналасқан.Өзендерге ... ... ... ... болған. Орта Азиядан шыны, асыл заттар,көп қолданылатын ... ... малы т.б ... ... ... фарфор, керамика
әкелінетін. Шеттен әкелінетін бұйымдар-меруерттен, лазуриттен, маржаннан
жасалған немесе ... ... ... ... өсіп
өркендеуі,сауданың дамуы,ауыл ... ... ... өзі ... пен мал ... дамуына себепкер
болды. Жауын-шашынның аз болуына байланысты Қазақстанда егіншілік көбінесе
суармалы негізде дамыды. Егін ... ... ... ... ... өзендері алқабында, Жетісуда, Іле өзені бойында біршама ... ... ... ... ... байланысты тек өзен
алқаптары мен тау бауырындағы ... ғана ... ... егіншілік кәсіптері мал шаруашылығымен ұштасып жатты. ... ... ... ... ... ... ... егістік
көп тармақты суландырмалы жүйемен жабдықталды.Су жолы Арыс өзеніндегі ... ... ... бір саласы Отырар қаласына келді, екінші
саласы Құйрық төбе, ... ... ... ... ... қалаларына
барды.Отырарға баратын су жолы төңіректегі рабадтарды сумен қамтамасыз
етіп, ... ... ... ... ... суландырған. Ал
Сырдариядағы су жолы Сауран мен ... және сол ... ... ... және ... сумен қамтамасыз  еткен. Талас жотасының
тау ... ... ... үшін Бадам, Сайрамсу, Арыс, Ақсу
өзендерінің суы пайдаланылған. Жер ... ... ... ... ... ... ... бар,жер жыртатын құралдармен өңделіп,егін ору темір
орақпен жүргізілген.Дәнді ұнтақтау үшін тас ... ... ... негізінде Жетісу тұрғындары астық өсіріп, жүзім  шаруашылығымен және
шарап жасаумен айналысты, бақша және бау ... ... ... ... ... ... Қаскелең, Үлкен және   Кіші Алматы, Бақанас,
Көксу, Лепсі өзендерінің орта және төменгі ағыстарының ... да ... ... ... ... ... қаласына тартылған  су жолы арқылы
қаланың ... ... ... гүлдеп тұрған.Қазақстан 
жерінде халықтар өздерінің даму дәрежесіне қарай қолөнер кәсібімен де
шұғылданды. ... ... ... ... ... натуральды
шаруашылығының біртіндеп  ыдырауына әкеп  соқты [20].
Оңтүстік Қазақстан мен ... ... ... ... ... ... солтүстікке де, шығысқа да жол бұтақтары тармақталып жатты. Олар
Орталық және Шығыс ... ... ... ... ... ... баршаға
мәлім болған Дешті - Қыпшақ жеріне Ертіс жағалауына, Алтай мен ... ... Бұл ... атты ... ... жүретін дала жолы
болатын. Алайда, бұған ... ... ... ... тек ... мекендеген екен деп ойлауға болмайды. Мұндай егіншілікке
қолайлы жерлерде - Сарысу, Кеңгір, ... ... ... Ұлытау
етегінде, Ертіс жағасында, орта ғасырда ... және ... ... ... ... ... көбейе түсті. Оның үстіне ... ... ... бай кен ... ... қола ... ... ал көп кейінірек осы ... ... ... ... мен ... бұйым шеберлерінің қалашықтары бой көтереді. Мал, ... ... ... ... қорына бай Орталық Қазақстан аудандары
сауда-саттық ... оның ... ... ... ... ... керуен жолдарымен қоса Жібек жолы жүйесіне енгізілді.
Отырардан Арсубаникет, Арыстанды, Шаян ... ... ... ... ... асуы ... Шавгар мен Яссыдан, Сауран мен
Сығанақтан, Янгикенттен шыққан жолдар ... ... ... ... мен ... Торғай мен Есіл өзендері жағалауларына жетіп
жатты. Бұл ... ... ... ... ... ... ... қабырғалары шөгіп кеткен, төрт бұрышты елді
мекен табылып, аршылды. ... ... ... ... ... ... ескерткіштер сақталған ауқымды зираттар кешендері
ашылды. ... ... ... ... орта ғасырлық
жазбаларындағы деректерінде кездесетін ... ... ... ... Кейтау (Кейтаг) жайлауларын, Гарбин кен орындарын да осы ... ... ... бір ... - ... Жаңа ... ... кәдеге жараған, бұл
жол Тараздан шығып, Таластың ағысы ... ... ... ... ... ... ... жағасына апарды [21].
Ибн-Бахра мен әл-Идрисидің мәліметтеріне қарағанда, сауда жолы
Тараздан басталып, ... ... ... ... ... қаханы ордасына, одан әрі Енисейдегі ... ... ... Жібек артқан керуен қырғыздарға әрбір үш жыл ... ... ... Шу – Іле ... ... ... Шу ... сағасына қарай
төмендеп барып, Сарысу өзені жағасына жететін жол ... ... ... ... Тағы бір ... жол негізгі солтүстік-Іле
жолынан Шеңгелді маңында бөлініп, Балхаш ... ... мен ...... ... одан соң Іле өзенінің бойында Ақтам, Ағашаяқ
қалаларының қалдықтары жатқан ... ... ... ... де Балхаш
жағасына жетеді, одан ені 8 километрден сәл ғана ... ... ... оңтүстік және солтүстік жағалауларын қосып жібере ... ... ... ... ... осы маңдағы мүйістен көп бөлігі су астына
қалып, қираған қала қалдығы табылды. Шамамен, керуендер ... кешу ... ... Тоқырау өзенінің құйылысынан шыққан, содан соң осы өзеннің
арнасын бойлап, Ұлытаудың етегіне ... ... деп ... болады.
Жоңғар қақпасына қарай беттейтін солтүстік - Іле жолынан Алакөлді
батыс жағынан ... ... ... ... қимақтар мемлекетінің
жеріндегі Ертіске шығатын бір жол ... ... ... мен ... ... ... Ханаум, Астур, Сисан атты қимақ қалалары және
берік қорған қабырғалар мен қоршалған, темір қақпалары бар ... қала ... ... ... ... ... ... Енесейдегі қырғыздармен
Монғолиядағы ұйғырлармен және Шығыс Түркістанның көкорай алқаптарымен сауда
жолдары арқылы байланысып тұрды.
Қазақ даласы арқылы өтетін ... ... Хан жолы ... Шымкент, Тараз, Қарағанды, Ақмола, Көкшетау, Қызылжар өңірлерімен
байланыстырған), Хиуа жолы (Маңғыстаудан Хиуа баратын жол), ... ... ... ... жолы ... Жаркент, Сығанақ қалаларын
байланыстырған), Тарақтылар жолы, Қимақ ... тағы ... деп ... жолдары дәлел бола алады. Ұлы Жібек жолы торабтары экономикаға
тигізген пайдасы аса зор.
Жiбек ... ... ... қалалар iшiнде ерекше орын
алатын – ... ... ... ... ...... хандықының бiрiншi астанасы.
Шымкент облысы, Түркiстан ауданының шығысында орналасқан. ... ... ... қала ... ... ... ... халқының тарихында бұл қаланың қалдырған iзi барлығына
мәлiм. Бұл ... ... ... және саяси қызығушылықты
тудыратын, дала байтақтары мен ежелгi ... ... ... мәдени
және сауда орталығы, Қожа Ахмед Йассауидiң дiни әрекеттер жерi, ... ... ... ... ... ... Меккесi.
Қазақстанның оңтүстiгiндегi бұдан ежелгi және тарихи маңыздылығы кем
емес Отырар, ... ... т.б. ... ... ... ие. Ең бастысы мұнда ортағасырлық Қазақстанның рухани ... ... ... ... ... ... жерiнде IV-VI
ғасырларда пайда болды. XI-XII ғасырларда қалашық пен ... ... ... Йассауи орденiнiң суфистер мекенi орнығады. XIV ғасырда өмiр
Темiр ... ... ... қабiрi үстiне кесене салады. ... ... 1928 жылы ... Массон қаланы Шавгармен
сәйкестендiредi. ... ... ... кейiннен Йассы деп 1868 жылға дейiн
атанған, ал кесене осы аймақта XII ғасырда өмiр ... ұлы ... ... Йассауидiң атымен атанған.
Ахмет Иассауи мазары – көне архитектуралық ескерткiш. ... ... ... оның ... iргесi XV ғасыр аяғы мен XVI ... әмiр ... ... ... Бұл архитектуралық комплекс
түрлi функция атқаратын бөлмелердi бiрiктiредi: мавзолей, мешiт, ... ... ... ... ... салт-сана түрi мен Ислам дiнiнiң
қағидалары, құран аяттары ... ... ...... ... қазанды қасиет тұту дәстүрiн бейнелесе, мешiт – мұсылмандар
ғибадатханасы. Тайқазанға 60 шелек су ... 2 ... ... ... ... Мешiттiң қабырғалары кiлем тәрiздi күйдiрген ақ керiшпен
безендiрiлген. Күмбез көгiспен ... ... ... ... ... яшмадан қашалған Ахмед Йассауидiң бесiкшiсi орнатылған. ... ...... өнерiнiң лағыл-маржанын бiздiң заманымызға дейiн
жеткiзген ғажайып асыл туындылардың бiрi.
Ахмед Йассауи ханакасы ... ... ... ... ... ... ... болуы мұнда хандардың жерленуiне жол бердi. Сөйтiп
XV ғасыр соңында Түркiстанда Раби Сұлтан Бегiм мавзолейi ... - ... ... хан әйелi. Бұл жердi ... ... ... XIX ... басталады. Алғашқысы 1905 жылы болды. Кең көлемде зерттеулер 1950,
1970 жылдары жүргiзiлдi.
XV-XVII ғасырларда мұнда ... ... ... ... ... ... Тәуке, Жәңгiр, Есiм, Абылай мавзолейлерi
салынады. Мiне осының бәрi үлкен емес ... ... ... ... Түркiстанның тарихы XV ғасырға жетедi. Ортағасырлық қала
орталығының сағталуы, монуметтi ... ... ... ... ... ... онда туризм инфроқұрылымының объектiлерiн
орналастыру Түркiстанға iрi ... және ... ... ... ... ... – Жiбек жолы трассасының ежелгi және ең iрi сауда-әкiмшiлiк
орталығы. VII-VIII ... ... мен ... ... ... Бұл ... ол радиалды-сақиналық агро-қалалық жүйеге ие
болды. Оны бес қабат қоршаулар жаулардан қорғап тұрды. ... ... ... ... ... ауыл ... үш ... ұзын
қорғандармен қоршалқан едi. Керуен жолдарының ... және ... ... ... және ауыл ... жерлердi, қаланы
қорғайтын ел көсемдерiнiң қорғандары – ... ... ... ... ... ескерткiштер, дәстүрлi құрылыс фрагменттерi, радиалды-
сақиналы пландағы көшелер ... ... ... мен ... ... ... Мiне осы ... ескерткiштердi жаңғырту, оның
қайталанбас келбетiн қалпына келтiру, халықаралық ... ... ... ... елiмiздiң туризм саласына үлкен үлес әкеледi.
Тараз туралы алЈашјы дерек Византия ... ... ... ал 630 жылы ... ... iрi сауда јаласы ретiнде
сипатталады. Қала VI-IX ... ... ... ... ... ... Қарахан хандығының астанасы болды.
Қазiргi Тараз қаласының орнында орналасқанын алғаш В.В. ... қазу ... ... жасалған құбырлар, суару заттары,
шыныдан, қоладан және күмiстен жасалған бұйымдардың көптеген ... Бұл ... Ұлы ... жолы ... iрi ... орталығы
болғандығын дәлелдейдi. Қала кезiнде Қазақстан жерiндегi маңызды саяси ... ... ...... ежелгi қалаларының бiрi, oңтүстiк астана,
елiмiздiң мәдени және ғылыми орталығы. Қалада оның ... ... ... ... бар. Қала ... б.д.д. I мыңжылдықта
сақтар мекендеген жерде орналасқан. Б.д.д. III ғасырда бұл жерлер құдiреттi
Үйсiн мемлекетiнiң ... ... ... ... Алматы қаласының
солтүстiк шетiнде б.д.д. X-VIII ғасырларда қола дәуiрiне жататын ... ... ... ... Кiшi Станица, Зенков, Қонаев, Қастеев
көшелерiнiң ... мен ... ... және ... ... ... мен үйсiндердiң б.з.д. IV-III ғасырлары – б.з. III ... ... мен ... ... ... Келесi кезең Таулы
Алып совхозы, әскери училище, ботаникалық ... мен ... ... б.з. X-XIII ... бес ... iзi ... анықталған.
Революцияға дейiнгi тағы бiр этап 1854 жылмен бекiтiледi. Бұл Верный
қорғаны, Кiшi мен Үлкен станица, ... ... мен ... қаласы. Кезең
заманындағы қала құрылысы ... ... ие. 20-30 ... ... мен ... ... ... белгiленедi.
Қаланың басты даму этаптарында ескерткiштер үлкен ғылыми және ... ие. Бұл ... ... ... ... ... ... туристiк инфрақұрылым мен мәдени-этнографиялық
орталықтар ... ... ... ... ... ... жолы бойында Хурлук, Турбат, Испиджаб,
құлан, Мерке, Талхиз, Жаркент, ... және т.б. ... ... ... ... ... ... мен елдi мекендер тамаша
архитектуралық ескерткiштерге ие бола ... ... ... ... сөзсiз.
Қазақстан оңтүстiгiндегi қалалар туралы көптеген қолжазбалар қалған.
Соның бiрi Испиджаб ... ... ...... ... ... орналасқан қала. Оның көлемi үлкен және көптеген
қалашықтары бар. Ол ежелгi заманда көркейген ... бiрi едi. ... ... ... ... ... Қала ... пен түрғылықты мединадан
құралған едi. Келесiдей төрт ... ... ... ... ... ... саны 1700-ге жеттi. Испиджаб қоршаумен айнала ... ... Орта ... ... қаланың орны (V-XII ғасырлар). ... ... ... ... ...... ауылы. Қала туралы
алғашјы деректер V ... ... ... ... Ибн ... ... жол дәптерiнде Құлан Тараз қаласының шығысына таман Ұлы Жiбек
жолындағы қала деп ... ... ... ол ... мешiтi
бар бекiнiстi қала болған. Ғылым Академиясының ... ... ... ауданындағы Құлан ауылы қасындағы төбе-төбе үйiндiлердi Құлан
қаласының орны деп ұйғарды.
Қойлық, қаялық. Iле-Aлакөл ... ... қала ... Қойлық қарлұқ жабғыларының астанасы болған. Бұл қала туралы монғол
ханы Мөңкеге жiберiлген француз елшiсi Вильгельм де ... 1253 жылы ... ... сол ... бұрын базары болған және оған көтеген көпестер
қатынап тұрған Қаялық деген үлкен қала ... - деп ... ... ... ... ... қазiргi Алматы облысы. Сарқант ауданы,
қойлық ауылы маңындағы аумағы 1200x650 м мұнаралы дуалдармен ... ор ... қала деп ... ... қаласынан елу шақырым жерде, Жайықтың оң ... бiр ... ұлы ... Сарайджук (қазiргi атауы – Сарайшық)
қаласының қираған орны жатыр. Сарайшықтың негiзiн XIII ... ... ... тұжырым бар. Қала Еуропа мен Азияны ... ... ... ... ... ... керуен-сарайлар, моншалар,
мешiт-медреселер салынған. Қалада Алтын Орда хандарының мүрделерi жерленiп,
кейiн олар ... ... ... ... деректерге жүгiнсек, Исфиджаб (көне Сайрам)
антикалық заманда ұлы Жiбек жолының келiп шығуымен ... ... ең ... бiрi, оның кем ... үш мың ... құмырнамасы бар екенiн
Қазақстан ғалымдары да ғылыми зерттеулерiне өзек етiп тартқаны шындық.
Сайрам ... ... ... ... жыл ... ... ... жазылған парсылардың шежiре кiтабы Авестада кездеседi.
Жазба әдебиеттерде Сайрам VII ғасырдың басынан-ақ белгiлi. Осы аттас
округтың iрi ... ... және ... ... ... ол
көптеген араб, түркi және қытай әдебиеттерiнде ... ... (629 ... ... Ақ өзендегi қала деп атанған.
Сол дәуiрлерде қала тез өсiп, ... ... ... ... ... Оған ... ... тек құнарлы жер жағдайы ғана ... пен ... ... пен ... дамуына, өндiрiс пен
өндiрiстiк құралдарды, ... ... ... ... ... құрылыстың, соның iшiнде мелиоративтiк жүйелердiң ... ... ұлы ... ... ... ... тидi. Қала ... қатынас
жолдарының бойында құрылыс материалдарын, терi өңдейтiн, кездеме, кiлем
тоқитын шеберханалар, дүкендер, наубайханалар, асханалар, ... ... ... ... ... пен сауда тiршiлiгi қыз-қыз қайнап жатты.
Сайрам базарлары әлемдегi ең бай ... ... ... Көне ... ... ... тиянақталған жоба бойынша салынғанын көруге
болады.
Ескiдегi тарихшылардың Таразды ... ... ал ... ... жүзi ... отаны деп атауы тегiн болмаса керек. ұлы Жiбек
жолы үстiмен дамылсыз ағып жататын керуендерден түскен ... ... ... мен сауда-саттық Сайрамның әлемдiк беделiн көтердi,
қаланың қазынасын ... ... ... ... ... қала ... Алғашғы мыңжылдықтың
соңына қарай шарықтау шегiне жеткен Сайрам өркениетi төрт ғасырға созылып,
Шыңғысхан шапқыншылығынан ... ... ... ... XV ... ... билеушiлер арасындағы таң таласына тартылды. Қала бес ғасырда
жетi рет жолдан-ғолға өттi, ... ... ... ... ... хандығының шаңырақ көтерiп, бiр халық ... ... ... ... түркi тiлiнде Сайрам “Тастақ сай” деген ғылым бередi. Ал Испиджаб
“Екi дария аралығы” деген сөздiң баламасы ... ... ... ... “Диуана Лұғат ат-түрiк” атты
еңбегiнде де ... ... ... ... ... де аз ... 1923 жылы ... 1925 жылы Массон, 1947 жылы А.Н. ... ... ... жүргiзген жазба жұмыстары барысында
көлемi 28 гектар жердi алып жатқан 4 ... ... ... қала орны
анықталған.
Бүгiнгi Сайрамда мемлекет қорғауына алынуға тиiстi тарихи ескерткiштер
де, жәдiгерлiктер де аз емес. Солардың iшiнен атап ... ... ... ... мен ... ... жер асты жолының,
бақылау мұнарасының орны ерекше...
Отырар. Отырар оазисi Сырдария мен Арыс ... ... ... ... ... жолы тармақтарының тоғысында б.д.д.
3000 жылы ... ... ... ... бөлiгiндегi көшпендi мен
отырықшы мәдениеттердiң шекарасында орналасјан. Отырар оазисi Қазақстан мен
Орта Азия тарихын ... ... ... ие. ... ... ... ескерткiштер қатарына енгiзiлуге
сұраныс ... Қала ... 200 ... ... Ол 6 ескi ... ... 2000 жыл. Отрар төбе оазистiң ең көнесi – ... ... ... I-XV ғасырлар, Алтын-төбе I-XI ғасырлар,
Пшакши-төбе I-XII ғасырлар, Мардан құйрық-төбе I-XV ғасырлар, Көк Мардан I-
XVII ғасырлар. ... 1969 ... ... ... тарихы мен археологиясы. Отрар қаласының аты VIII ғасырдан
бастап аталғанмен, оның бастапқы тарихы б.д.д. II ... ... ... ... ... ... мемлекетiнiң тарихымен тығыз байланысты. ... ... ... ... деп аталған. Самани әулетiнiң ықпалында
болды.
Өзiнiң тарихи атын сақтап келген, ұлы мәдени және ... ... ... ... ... ... бойы өмiр ... Мұнда ұлы
ортағасырлық философ Аль-Фараби туып, әмiр Темiр ажалын тапқан. Бұл ... ... ... т.б. Арыс ... ... Шаш пен ... ... Сырдария арқылы барды. Басқа жолдар Батыста Орал, Хорезм,
Кавказ, Кiшi Азия мен ... ... 1219 жылы ... Шыңғысхан жаулап
алды. Қала қиратылып, адамдары өлiп, айналасындағы ... ... ... XIII ... қайта өркендеп, Жiбек жолы бойындағы
маңызды сауда орталығына айналды. әмiр Темiрдiң басты ... ... ... бойы қазақ даласында билiк үшiн қазақ Хандығы мен
Жоңғарлар арасында тайталас бiтпейдi. Кейiн ... ... ... ... маңыздылығы төмендейдi. Жiбек жолының ... ... ... соң, қала өз ... жоғалтты. XVIII ғасыр соңында
40 жанұя ғана қалды. Ал XIV-XVII ғасырларда 5000-7000 жанұя ... ... жер ... 500 ... дейiн төмендедi.
Отырар археологиясы. Нағыз Шығысқа тән қала әкiмiнiң сарайы, ... ... ... ... ... ... болған.
ЮНЕСКО проектiсiнiң құрамы. Жiбек жолы бойында орналасқан мәдени мұра
ескерткiштерiнiң маңыздылығын ескере ... ... ... ... ... ... үлкен көлемде қаржы ... 2001 ... ... үкiметi мен ЮНЕСКО арасында Ежелгi Отырар
қалашығын сақтау және қайта өңдеу жөнiндегi келiсiмге отырды. Соңғы ... ... тез ... туристер көбейген сайын архитектуралық
құрылыстарға қауiп төнуде. Нәтижесiнде мыңдаған жылдар бойы құм ... ... ... жер ... ... ... мүмкiн, Проект 4 жылға
бағдарланған (2001-2004). ... ... ... ... Бұл
документте тұрақты туризм дамуы мәселесi қаралады. Туристiк инфроқұрылым
құруда: ... ... ... ... бiрге ақпараттық стендтер
орналастыру, буклеттер ... ... ... ... мен
келушiлерден қорғау мақсатында қоршау жасау.
Карл Байпақов “Ежелгi Отырардың тарихи маңызы” атты докладында: Отырар
ғасырлар тоғысында қалыптасқан, оның ... жасы 2000 ... ... ... iрi қаласы болды. Ол үлкен оазис пен саяси аймақтың орталығы
едi. ұлы Жiбек жолы ... қала ... рол ... Ол ... ... Орта ... Сiбiр және ... байланыстыратын пункт едi.
Отырар оазисi ауыл ... мен ... даму жерi ... ... ... шеңберiнде және болашақ ... ... ... ... маңызды туризм орталығына айналуы тиiс.
Ақтөбе қаласының орны Ақсу ... екi ... оның Шуға ... ... Жетiсудың қазақ далалы аймағына қарай жайылып жатыр, сол
себептен ескерткiштiң бiр атауы далалық Ақтөбе делiнедi. ... ... бiр ... ... ... ... болып көрiнетiн объект
болып табылады. Тұтас ескерткiштiң атауына айналған қираған қаланың орталық
бөлiгi Ақсу өзенiнiң сол жақ ... ... ... ... ... 15
метрдей бұрыштары дүниенiң төрт құбылысын меңзейтiн төртбұрышты төбе
түрiнде жасалған. ... мен ... ... бiр қала ... ... рет ... ... болжамдар сын көтермейдi. Дегенмен, Ақтөбенiң Жiбек
жолы бойындағы қалалардың бiрi болғандығында дау жоқ [24].
Жаркент өңiрi – ... ... ... ... ... ... бұл өлке бұрын жаугершiлiк пен шапқыншылықтың өтiнде
тұрды.
Жаркент ... ... ... өте көп. Олардың адам бойын жайлаған
дертке дауа болар қасиеттерi де әр алуан. Санамаласақ, ... ... ... ... ... ... елге таныс. Iле өзенiнiң
солтүстiгiнде “Құндызды” деп аталатын жерде ... ... ... ... аталатын арасан болған. Тарихи тұрғыдан ой өрсек Iле өңiрiнiң
осыдан мың жыл ... да ... арғы ... ... ... ... қасиеттiлiгi жағынан бұл өңiрдiң топырағы мен суының, табиғаттың
ертеден-ақ артықтығын анықтай түседi.
Жаркент-арасан, Көктал-арасан, Кермағаш шипажайы мен ... ... ... ... XIX ... ... ... қытай
шеберлерi жасаған мешiт өзiнiң әсемдiгiмен таңғалдырады. Оның ... ... ... шеге ... ... жолының пайда болуымен қазақ жерiнде бой көтерген қалалардың
маңыздылыңы күннен күнге артудa. Туризм объектiлерi бола тура олар ... қиын ... ... даму сатыларының анық көрiнiсi. Ежелгi
қалаларды сақтау мен қорғаудың маңызы мiне осында.
2.3 Ұлы Жiбек жолының рухани ... ... ... ... ... ... бағаланады.
Сондықтан бұл ескерткiштердi зерттеп жаңғырту маңызы зор.
Қазақстан аумағында, әсiресе ... жолы ... ... ... ... ... ... iз қалдырды. Бұл халықтардың рухани
және синкретикалық мәдениеттерiнiң ерекшелiктерi Жiбек жолы ... ... қола ... ... тау-тасқа салынған
суреттер, сақтар мен ... ... ... қола дәуiрi мен
ортағасырға ... ... және ... материалдардың
келбетiнде байқалады.
Жетiсудың шығысында көне заман ... ең ... ... болған Анхарайдағы Тамғалы петроглифтерi, Көксу ... ... III ... – б.з. VIII ғасыры), Iле ... ... ... VII-III ғасырлар), Алматыдағы Бурундай қорғандар
жиыны (б.з.д. VIII-I ғасырлар), Есiк, Түрген, Жалаулы, ... ... ... ... елдiмекендер едi.
Будда мен христиан ескерткiштерiнен Iле өзенi бойындағы таңбалы тастар
(IV-VIII ғасырлар), Райымбек ... ... ... ... ... (XVIII-XIX ғасырлар), ... (IX-XIII ... ... мен XIX-XX ғасырлардағы провоcлавтық шiркеулер өте қызықты.
Батыс Жетiсу аймағында Қарасай петоглифтерi (II-I мыңжылдықтар), Жетi-
төбе қорғанды құрылыстар (б.з.д. V-III ... ... ... мен ... ... ... комплекстер мен елдiмекендер,
Джамукат қалашығы (б.з. VI-XII ғасырлары), сонымен қатар ... ... ... несториан-буддалық некрополi белгiлi. Араб жаулап
алушылығынан кейiн VIII ғасыр ортасында христиан ... және ... ... соң, ... рухани орталықтарға қорғанды жерлер,
некропольдар мен ... ... Бұл ... ... дiнi ... ... етiп ... өйткенi көшпендi халықтар өздерiнiң ежелгi дәстүрлерiнен
айырылмайтын. Қараханидтер билiгi тұсында мешiттер орнына мавзолейлер салу
дәстүрi ... ... ... Бабаджа-қатын, Қарахан мен Дауылбек
мавзолейлерi қазiргi күнге дейiн қажылық орталығы ... ... ... км ... ... ... шағын қырқалы төбеден екi ... ... ... мен Бабаджа-қатын ескерткiш-кесенелерi салынған.
Бабаджа-қатын кесенесi анағұрлым ежелгi болып ... (X ғ), ал ... XI-XII ... ... ... Осындай көптеген архитектуралық
ескерткiш, мұражай-қорық кешендерi ежелгi Тараздың ... iрi ... ... ... ... туғызады.
Соборлы және кварталды мешiттерге көбiне қала адамдары баратын. Ең
көне мұсылмандық құрылыстарға қарлұқ әмiрi Ақыртас сарайындағы ... ... ... ... ... мешiттер (X-XII ғасырлар) жатады. Тараз
қаласында Әбдiқадыр, Нәметбай, Жүнiс-хан мен Жамбыл ... ... имам (XVI-XX ғғ) ... ... сақталған.
Оңтүстiк Қазақстан территориясы Жетiсу сияқты ... ... ... Б.з. I-IV ғғ ... ... маңы мен ... ... урбандалуы мен Орта Азияның отырықшы өркениеттер
әсерiне қарамастан осы аймақтың ... бiр ... ... өмiр ... ... осы әдет-ғұрыптарын XX ғасырға ... ... ... орта ... дейiн түрлi ескерткiштер сақталған. Отырар-Қаратау
мәдениетi ... Азия ... ... ... ... ... ... Қошғар-ата, Майдан-тау, Ақсу-Жабағалыдағы
петроглифтерде аң ... ... мен ... ... ... ... бұғы, елiктердiң, спираль, крест тәрiздi композициялардың ... ... ... ... ... тақырыпта жасалған.
Жартастағы ескерткiштер басқа археологиялық және ... ... ... ... орта және ерте Ғасырлардағы
мәдениетi мен салт-дәстүрiнiң дамуын түсiнуге мүмкiндiк ... ... ... ... ... ... ... негiзгi
үш аймақты бөлiп көрсетуге ... ол ... ... және ... жерлерi. Ең көбi петроглифтер Қазақстанның Оңтүстiк аймағында
шоғырланған, яғни Ұлы Жiбек жолы ... ... ... пен Арпаөзен
ЮНЕСКО-ның Дүниежүзiлiк Мұра тiзiмiне кiру мүмкiндiгi бар. 2004 жылы ЮНЕСКО-
ның шешiмiмен Тамғалы бұл тiзiмге алынды.
Ешкiөлмес шатқалында 10 ... жуық ... бар ... ... ол ... ... бейнелеу өнерiнiң ең iрi
ескерткiшi болып табылады. Ол ... ... ... ... ... ... Алатауы етегiнде орналасқан. Ешкiөлмес
жотасының 20-ға жуық шатқалында тастағы ... ... ... ... iрiлерiне жатады. Ауданның археологиялық ... ... ... металлургиялық шеберханалар мен петроглифтерден
тұрады. Олар неолит, қола, ортағасырлар мен жаңа ... ... ... ... пен ... ғалымдарының Оңтүстiк
Қазақстанда арнайы жүргiзген зерттеулерi кезiнде ... ... ... солтүстiк-шығыс баурайында орналасқан. Ауданы үш шаршы км
жетедi. ... үш ... ... ... ... ... ... көптеген елдiмекендер, петроглифтер, молалар ашылған. Олардың
көбi Арпаөзен өзенiнiң орталық және жоғарғы ағысында орналасқан. ... және ... ... ... ... ... ... орталығы болып саналады. Мұнда ... бар. Ең ... ... ... ... ие ... диаметрi 105 метр,
ал биiктiгi 17 метрге жеткен. ... осы ... ... ... ... ... шыршасынан жасалған. Оның бiр ерекшелiгi-жерасты лабиринтi
бар катакомбалар. Патша обаларының батысына ... ... ... 45 ... ... дуал ... созылып жатыр. Онда жануарлар
суретiмен қатар аңшылық пен ... ... ... спираль тәрiздес циклдердiң синкретикалық образдары, табиғаттың
жандануы мен аруақтардың бұл ... ... ... ... Шаға ... ... Отырар ауданындағы Бөрi-жары
қалашығы, ... VI-IX ... ... Ұйғарақ (VII-III
ғасырлар) пұтқа ... ... даму ... сипаттайды
[25].
Ежелгi периодтағы буддалық және христиандық ескерткiштер аз сақталған.
Тек араб көздерi бойынша X-XII ... ... мен ... дiни ... ... мұсылман заманынан қалған мұрасы Жетiсуға
қарағанда маңыздылығы жоғары. Исламдану әсерiне IX-X ... ... ... байланыс зонасында орналасқан Газгрид, Испиджаб
сияқты қалалар мен елдiмекендер түстi. Ары қарай мұсылман дiни ... ... ... ... ... ... ... Сырдария
бойындағы Субаникет, Отырар, Шавғар, Ясы, Сауран, Сығанақ және оңтүстiктегi
Қарлұқ, Манкент, Шарап, Будухкет, Тамтадж ... ... бiр ... болған. Қараханидтер заманында Қалалар бой көтерiп қана қоймай,
мешiттер, керуен-сарайлар, ... ... ... дiни ... бастады. (Тұрбат ауылы), Отырар маңындағы ... ... пен ... керуен-сарайлары, сонымен қатар әмiр Темiр ... ...... Қожа Ахмед Йассауи кесенесi ... ... ... көшпендi халқының арасында исламның суфиялы-
еретиктiк ... ... ... ... ... XI-XII ... ... қалыптасуы мен әмiр Темiрмен XIV ғасырда Ахмед Йассауи
жерленген жерi үстiне әсем ... салу бұл ... ... ... ... ... ... XVI-XVII ғасырларда Қазақ Хандығы
астанасының атағына ие ... ... жер асты ... ... ата, Хильвет, ежелгi Ахмед ... ... ... тұрған
некрополь, қазақ хандарының мазарлары қажылықтың объектiлерi ретiнде
қазiрге дейiн ... ... Бұл ... ... тарихи ортаны
жаңғыртып, Қазақстанның iрi ... ... ... ... ... дүние жүзiнiң мәдениетiнде өшпес таңба қалдырған, жер
мен жердi байланыстырған Ұлы ... ... ... ... басты
тармақтарының өтуi, елiмiздiң байланыс желiсiне айналуы мемлекетiмiздiң
атағын дүние жүзiне атақты қылып ... ... ... мен ... бой көтерiп, оңтүстiк Қазақстанда тамаша мәдени үлгiлердiң
қалыптасуына жол бередi. Отырар, Сайрам, Талғар, ... ... ... ... ... Айша-бибi, Қожа Ахмед Яссауи күмбездерi,
Тамғалы тас, Арпаөзен, Құлжабасы петроглифтерi үлкен ... ие. ... ұлы ... ... ... ... өтетiн тармағындағы ежелгi
ескерткiштер мен қалаларда қайта өңдеу ... ... ... еңгiзу қажет.
Соңғы жылдары ұлы Жiбек жолының тарихи-мәдени мұрасын сақтау мен қайта
жаңғыртуда дүниежүзiлiк және ... ... ... ... жобалардың
пайда болуы Жiбек жолының бұрынғы келбетi мен маңыздылығын ... жол ... Ұлы ... ... ... ... ... көздейтiн 70 астам туристiк маршруттар ... ... ... жүзеге аспай жатыр. ¤йткенi жергiлiктi халық бұл жолдың
маңыздылығын әлi толығымен ... ... ... ... ... ... халыққа ұлы Жiбек жолының мәдени-архитектуралық
ескерткiштерiнiң, жалпы жол ... ... ашып ... ... ғана ... ... ... тауып, үлкен құлшыныспен аса бағалы
объектiлердi қорғап, қайта өңдеп, сақтау шараларын жүргiзуге ... ... ... жолы - ... ... бұл ... бiрқатар iс-
шаралар тындырды.
Осы тұрғыдан Жiбек жолының ел экономикасы мен туризм индустриясын
дамытуда атқаратын ролi зор ... ... ... Ұлы ... жолы ... ... түрлi желiлерде
қолдану арқылы қаржы көзiн ұлғайтуға болады. Ұлы ... ... ... ... ... экономикалық жағынан өте ... жаңа ... ... болады, елдiң iшкi табыс мөлшерi ... ... ... байланыс тұрақтанады, қарым-қатынас желiсi, жолдар
торабы жөнделедi, ел әл-ауқаты ... ... ... ... ... ... ... тиiмдi жақтары бар: бiрiншiден, ... ... ... мен кiшiлерге Ұлы Жiбек жолының тарихи маңыздылығын жеткiзуге
болады; екiншiден, бұқара халықтың туристiк, архитектуралық ... ... ... жол ... және басқа Жiбек жолындағы туризм индустриясын дамытуға
байланысты басты ... оған әсер ... керi ... ... ... келтiрiлiп қана қоймай, оны шешудiң тиiмдi ... ... ... ... ... жаңғырту, елiмiздiң туризм
саласында белсендi қолдану, туризмнiң танымдық, дiни, ... ... жол ... ... ... ... ... аренаға
шыуына толық мүмкiншiлiктер бередi. Бұл мәселенi түсiнумен қатар ... ... ғана ... ... жете ... ... ... қауiпсiздiк, экологиялық жағдайларды ескере
отырып ... ... - Ұлы ... жолы ... ... шешпек. Алайда бұл ... ... ... Әрине, қандай да
экономиканың саласы проблемасыз болмайды. Ең бастысы бiз туризм саласындағы
мәселелерге көзiмiздi ... ... ... шығу жолдарын ұсынғанымыз жөн.
Жұмыс ауқымдылығын ескерсек, оның нәтижелерiн оқу орындарында, сонымен
қатар туристiк фирмалар мен ... ... ... ... ... ... Ртвеладзе Э. Великий Шелковый путь: Энциклопедический справочник.
– Т.: “Узбекистан милий энциклопедияси”, 1999. – ... ... Ұлы ... ... ... К.Н. ұлы Жiбек жолы және ортағасырлық Қазақстан. – Алматы:
Қазақстан, 1992. - 104-127 ... ... В.А. ... Шелковый путь.М., 1990.
5. Чжен Кун Фу. Великий Шелковый путь: геополитика Казахстана. Алматы,
1993.
6. Петров Л.М. Великий Шелковый ... М., ... Ұлы ... ... жандануы http://www.gumilev-
center.ru/vozrozhdenie-velikogo-shelkovogo-puti/
8. Ма Юн. Шелковый Путь с Востока на ... // ... ... ... Е.Н. ... ... ... М., 1991.
10. Байпаков К. Великий Шелковый путь и Казахстан// ... ... мир. – 2003, ... ... К.А. Семиречье и Южный Казахстан // История ... ССР: ... ... до ... дней, т.1. -Алма-Ата, 1977.
12. Байпаков К.М. Средневековые города Казахстана на Великом ... ... ... 1998.
13. История Казахстана. Очерк. – А: НАН РК, 1993.
14. Бартольд В.В. ... ... ... М., ... ... ... ... / под.ред. Козыбаев М.К. – А,
1981.
16. Жолдасбайұлы С. Ежелгi және ортағасырдағы Қазақстан. – Алматы: ... 1995. – 157-161 ... По ... ... Гл. ред. Таланова О.В. – Алматы: Фортшритт
Эрфурт – ФРГ, 2001.
18. Отырар ... ... ... Орда ... ... А.Х. Из истории городов и строительного искусства
Казахстана. - А., ... Свод ... ... и ... ... ...... 1994.
22. Лубо-Лесниченко Е.И. Великий Шелковый путь. “ Вопросы истории”. М.
– 1985.
23. Иерусалимская А.А. Великий Шелковый ... Л., ... ... К. ... путь и ... ... научно-практической
конференции (2-3 сентября 1998 года). – Алматы, 1999.
25. ... ... по ... ... туризма. Агентство
Республики Казахстан по туризму и спорту. – ... 2003.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 36 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Ұлы Жібек Жолы."16 бет
«Ұлы Жібек жолының – Қазақстан туристік экскурсияны жандандыру мен дамытудағы маңызы»65 бет
Қазақ мәдениетінің бастаулары. Ұлы Жібек жолының пайда болу тарихы27 бет
Қазақстан жеріндегі Ұлы жібек жолы6 бет
Ұлы Жiбек жолының даму тарихы23 бет
Ұлы Жібек жолы4 бет
Ұлы Жібек жолы жеріміздегі өркениеттің даму жолы9 бет
Ұлы Жібек Жолы және VI- XIII ғғ. қала мәдениеті15 бет
Ұлы жібек жолы және оның тарихи маңызы59 бет
Ұлы Жібек жолы және ортағасырлардағы Қазақстан мәдениеті64 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь