Ақуыз - органикалық дүниенің материалдық негізі

1. Ақуыз . органикалық дүниенің материалдық негізі
2. Ақуыздарға түсініктеме
3. Жәй ақуыздар
4. Ақуыз .Органикалық дүниенің материалдық негізі
5. Ақуыздың құрлысы
6. Аминқышқылының құрлысы
7. Ақуыздың қасиеті және атқаратын қызметі
Пайдаланылған әдебиеттер
Ақуыз молекуласының ашылу тарихы. Я. Беккори 1736 жылы тұңғыш рет бидай ұнынан желімтіктелген ақуыз алды. Бірақ ақуыздың құрамы тек жүз жылдан кейін ғана басқа ғалымдардың тәжірибелері негізінде анықталды. Оны анықтау үшін жасалған алғашқы қадам ақуызды ыдырату болды. Егер ақуызды күшті қышқылмен (тұз қышқылымен) араластыра отырып қыздырса, ол өте кішкене бөлшектерге ыдырайды. Бұл бөлшектерді мұқият зерттегенде олардың құрамында карбоксил (СООН) тобының қышқылдық және амин (МНг) тобының негіздік қасиет көрсететіндігі дәлелдеңді. Кейіннен осы топтарды аминқышқылдары деп атады. Ақуыз молекуласының құрамына кіретін аминқышқылдарының саны - 20, олар молекуласының құрылымы жөнінен әр текті болып келеді.
Мәселен, 1806 жылы Р. Воклен мен К. Робике ақуыздын ыдырауынан пайда болған аминқышқылын аспарагус өсімдігінің сөлінен бөліп алып, оған аспарагин деген ат берді.
1820 жылы француз ғалымы А. Браконно ақуызды ыдырату арқылы аминқышқылы - глицинді алды, осыдан кейін аминқышқылдарын жүйелі түрде зерттеу басталды. Ең соңғы жиырмасыншы аминқышқылы - треонин 1935 жылы фибрин ақуызының құрамынан алынған болатын. Сөйтіп, ақуыз құрамына кіретін 20 түрлі аминқышкылын ашуға 130 жыл уақыт кетті.
Ақуыздық құрылысы. Биополимерлердің ішіндегі мөлшері мең маңызы жөнінен ерекше орын алатыны ақуыз молекуласы. Ақуыз макромолекулаға жатады.
Ақуыз молекуласы органикалық заттардың ішіндегі алыбы екенін мына сандардан көруге болады. Мысалы, органикалық зат этил спиртінің молекулалық массасы - 60, ал жұмыртқа ақуызы - альбуминдікі - 36000, гемоглобиндікі (қанның қызыл түйіршіктері) - 152000. Ақуыз молекуласының алып болуы занды да, себебі оны құруға мыңдаған атомдардан тұратын мономерлер қатысады. Ақуыз полимері мономерлерінің рөлін аминқышқылдары атқарады.
Ақуыз химиялық құрамы жөнінен гетерополимерлерге (грекше. "hetezos"-әр түрлі) жатады.
Табиғатта 200-ден астам аминқышқылдарының түрлері бар. Ақуыз молекуласының құрамына кірмейтіндері зат алмасудың нәтижесінде реакция аралық қосылыстар түрінде пайда болып, кейбір ерекше бактериялар үшін қоректік зат ретінде жұмсалады.
1. В.Г.Хражановский, С.Ф.Пономоренко «Ботаника» М-82.
2. И.Мухитдинов, Ә.Бегенов, С.Айдосова «Өсiмдiктер морфология-сы мен анатомиясы» А-93.
3. Е.Агелеуов, К.Дөненбаева, К. Агитова, С.Ишанқұлова «Өсiмдiк-тер анатомиясы мен морфологиясы» А-98.
4. Ә.Ә.Әметов «Ботаника» А-2000.
5. Н.С.Киселева «Анатомия и морфология растений»
6. Н.Н.Чернова, А.М.Былова «Экология» М-81.
7. В.Г.Хражановский «Курс общей ботаники» М-82
        
        Жоспар
1. Ақуыз - органикалық дүниенің материалдық негізі
2. Ақуыздарға түсініктеме
3. Жәй ақуыздар
4. Ақуыз –Органикалық дүниенің материалдық негізі
5. Ақуыздың құрлысы
6. ... ... ... ... және ... қызметі
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Ақуыз - органикалық дүниенің материалдық негізі
Ақуыз молекуласының ашылу ... Я. ... 1736 жылы ... рет ... желімтіктелген ақуыз алды. Бірақ ақуыздың құрамы тек жүз ... ғана ... ... ... ... ... Оны ... жасалған алғашқы қадам ақуызды ыдырату болды. Егер ақуызды ... (тұз ... ... ... қыздырса, ол өте кішкене
бөлшектерге ыдырайды. Бұл бөлшектерді мұқият зерттегенде олардың құрамында
карбоксил ... ... ... және амин (МНг) ... ... қасиет
көрсететіндігі дәлелдеңді. Кейіннен осы топтарды аминқышқылдары деп атады.
Ақуыз молекуласының құрамына кіретін аминқышқылдарының саны - 20, ... ... ... әр ... ... ... 1806 жылы Р. Воклен мен К. Робике ақуыздын ыдырауынан пайда
болған аминқышқылын аспарагус ... ... ... ... ... ... ат берді.
1820 жылы француз ғалымы А. Браконно ақуызды ыдырату арқылы аминқышқылы
- ... ... ... кейін аминқышқылдарын жүйелі түрде ... Ең ... ... ... - ... 1935 жылы ... құрамынан алынған болатын. Сөйтіп, ... ... ... ... ... ... 130 жыл уақыт кетті.
Ақуыздық құрылысы. Биополимерлердің ішіндегі мөлшері мең маңызы жөнінен
ерекше орын алатыны ақуыз молекуласы. Ақуыз макромолекулаға жатады.
Ақуыз молекуласы ... ... ... ... ... мына
сандардан көруге болады. Мысалы, органикалық зат этил спиртінің молекулалық
массасы - 60, ал жұмыртқа ... - ... - 36000, ... ... ... - 152000. ... молекуласының алып болуы занды
да, себебі оны құруға мыңдаған атомдардан тұратын мономерлер қатысады.
Ақуыз ... ... ... ... ... ... ... жөнінен гетерополимерлерге (грекше. "hetezos"-әр
түрлі) жатады.
Табиғатта 200-ден астам аминқышқылдарының ... бар. ... ... ... зат алмасудың нәтижесінде реакция
аралық қосылыстар түрінде ... ... ... ... ... ... зат ретінде жұмсалады.
Ақуыз молекуласының құрамына кіретін аминқышқылдарының ерекшелігі
неде? Басқа аминқышқылдары неліктен ақуыз молекуласының ... ... ... ... ... ... Бұл ... жауабы мынадай мағлұматтар
негізінде түсіндіріледі.
Жотарыда айтып кеткендей, табиғатта 200-ден астам аминқышқылдары
болады, бірақ, ақуыз ... ... ... 20 ... ... ғана
кіреді. Себебі бұл аминқышқылдарының амин тобы да, карбоксил тобы да бір
көміртегі ... ... және ол ... атомы аминқышқылының
молекуласындағы бірінші тұрған көміртегі болып саналады. Ол ... ... ... деп аталады. Аминқышқылы молекуласындағы тізбектің құрамына
кіретін екінші көміртегі - β, ... - γ, ... -δ т. б ... молекуласыныя құрамына тек а - жағдайындағы ... ... ... жасушаның басқа қызметтері үшін жұмсалады. а - жағдайыңдағы
аминқышқылдары ... ... ... Муны ... ... а - ... "иіні" делік те, ол "иіннен" шығып тұрған амин ... ... ... оң және сол ... ... ... осы
қолдарымен аминқышқылдары бір-бірімен ұстасып, ақуыз молекуласының тізбегін
құрайтындығын полипеп-тидтік байланыстан ... ... ... ... а - көміртегі, ал қолдарының рөлін барлығында бірдей
NH2 мен СООН топтары атқарады. ... ... ... ... "иін" ... ... а - көміртегі аминқышқылдарының денесі
болып табылады да, ... ... ... ... Молекуласының құрамы
жоиінен сәйкес келмейтін бөлігі
К - тізбегш қүрайды (R - радикал деген сөз). Мұны ... үшін ... амин ... ... молекуласын химиялық, физикалық және рентген структуралық әдіспен
зерттеу. Ақуыз молекуласы аминқышқылдарынан ... ... ... ... ... қалай байланысатынын зерттей бастады. Әсіресе,
XX ғасырдың басында ақуыз құрылысын зерттеумен неміс ... - Э. ... ... сол ... белгілі пепсин мен ... ... ... ... ... ал ... ... қыздырғанда
ақуыз жеке аминқышқылдарьюа ыдырайтындығын химиялық жолмен зерттеп, терең
талдай білді. Ол ақуыз аминқышқылдарынан ... және ... ... ... ... дұрыстығын дәлелдеді. фишер амидтік байланыс ... ... деп, ал ... ең кіші ... ... деп ... ... байланысса "дипептид", үш пептид баііланысса "трипептид", ал
бірнешеуі ... деп ... ... ... ... ... жатады, ал оның мономерлерінің рөлін аминқышқылдары атқаратыны
өздеріңе мәлім. Э. ... ... ... ... ... ... ... байланыс жасап орналасатынын ашты.
XX ғасырдың бас кезінде ақуыздың қасиеті физикалық тұрғыдан зерттеле
бастады. Т Нобель сыйлығының ... швед ... Г. ... жердің
тартылыс күшінен 250 мың есе күшті үдеу беретін ... ... ... ... ... ... ... құйып, центрифугада айналдырғанда,
ақуыз молекулалары ыдыстың түбіне қарай ығысқан. Сведберг ақуыздың ... ... ... есептеп, осы әдіспен оның молекулалық массасын
табуға болатынын және центрифугада ... ... шар ... ... ... ... ең ... ақуыз молекулаларының
шар тәрізді екенін анықтады.
Полипептидтердің құрылымын рентген құрылымды әдіспен зерттеу 30-жылдары
басталып, Л. ... 1951 жылы зор ... ... ... ... ... ... дейтін ауру белгілі. Бұл аурумен ауырған адамдардын
қанындағы эритроциттер орақ ... ... Орақ ... ... тасу ... айырылады немесе өте нашар тасиды. Л. Полинг ауру
жасуша мен сау жасушаның гемоглобиндерінің бірінші деңгейіндегі ... ... ... тап ... Ауру ... ... ... орында әдеттегі глу-тамин қышқылының орнында валин
тұрғанын анықтады:
Вал - Гис - Лей - Тре - Про - Глу - Глу - Лиз - сау ... - Гис т- Лей - Тре - Про - Вал - Глу - Лиз - ауру ... ... аурудың болу себебі бір ғана аминқышқылының орын ауыстыруына байланысты
екені жоғары тізбектен көрініп тұр. Осымен қатар Л. Полинг ... ... ... болу үшін оның ... ... мен азот атомдарының арасы
сутектік байланыспеи байланысады ... ... ... еңбектері үшін Л. Полинг 1954 жылы Нобель сыйлығына ие болды.
Сонымен, пептид ... ... ... ... төрт ... ... Әрбір ақуыз молекуласы әр түрлі аминқышқылдарының белгілі
бір ... ... және олар ... тек ... бір ... Полипептидтік тізбектегі әр түрлі аминқышкылдары қалдықтарының
бір-бірімен кезектесіп байланысу ретін ақуыздың бірінші реттік құрылымы ... «5» ... ... ... байланысы бейнеленген.
Полипептидтік тізбектері түзу болып келетін акуыз аз. ... ... ... ... бола ... ... ақуыздың полипептидтік
тізбектері оралма тәрізді болып ширатылып келеді. Ақуыз ... ... ... ... ... ... келген
пішінін ақуыздың екінші реттік құрылымы деп атайды.
Ақуыздың екішпі реттік құрылымы оралманын көрші орамдарындағы - ТР ... - СО - ... ... ... толып жатқан сутектік байланыстар
арқылы қамтамасыз етілді.
Полипептидтік байланыс ... ... ... ... ... радикалдардын ақуыз молекуласының үшінші құрылымын түзудегі маңызы
зор. Ақуыз ... ... ... ... ... тағы ... ... ақуыздың үшінші реттік құрылымы түзіледі.
Полипептидтік оралма, 5-суреттен көріп түрғандай, онан әрі ... ... ... оралмалы шарға айналады (Сведберг еңбегін
қара). ... - әр ... үшін ... ... ... үйлесімі болып
табылатын үшінші және төртінші реттік құрылымдар. Төртінші реттік ... ... ... ... Неғұрлым полимерлі молекула алып
болса, соғұрлым оньгң биологиялық маңыздылығы арта түседі. ... ... төрт ... ... жиын-тығынан тұрады да,
ұлпалартға оттегін жақсы ... ... ... тірі организмдердің жасушаларының негізгі бөлігі болып ақуыз
немесе протеин ... ... ... ... ... ... тірі
емес табиғатта кездеспейді. Тіршіліктің барлық жүйелерінде ақуыздың алатын
орны және ... ... өте ... ... ... аминқышқылдарынан тұратын, құрылымы күрделі және ... ... ... ... деп ... ... үшін, жіктеудің төрт түрі қолданылады:
1. Құрылыстық-бүйірлі радикалдарының ... ... екі ... ... ... ... ... аланин, валин, лейцин,
изолейцин, серин, треонин, цистеин, метионин, ... ... ... ... ... ... Сақиналы аминқышқылдарына: фенилаланин, тирозин, ... ... ... ... ... ... ... қарай
аминқышқылдары үш топқа бөлінеді: қышқылдық (глутамат, аспартат), негіздік
(лизин, ... ... ... (басқа қалған аминқышқылдары).
3. Биологиялық (физиологиялық) қасиеттеріне қарай аминқышқылдары үш
топқа бөлінеді: валин, лейцин, ... ... ... ... ... ... ... аргинин, тирозин жартылай
ауыстырылмайтын, ал қалған ... ... ... аминқышқылдарға
жатады. Ауыстырылмайтын аминқышқылдар адам организмінде синтезделінбейді,
сондықтан осы аминқышқылдардың ақуыздық тағамның құрамында болуы ... ... ... ... аминқышқыддарднң елу пайызы
организмде синтезделеді де, қалған пайызы ... ... ... ... ... ... организмде керекті мөлшерде
синтезделінеді.
4. ... ... ... ... ... Бұл ... бүйірлі радикалдарының полярлығына, яғни олардың сумен
әсерлесу қабілетіне негізделінген. Осы ... ... ... рН ... төрт классқа бөлінеді:
1. Полярсыз (гидрофобтық);
2. Полярлы (гидрофильді зарядсіз, яғни ион түзбейтін);
3. ... ... ... рН ... ион ... Оң зарядталынған (физиологиялық рН мағынасында ион түзетін).
Домендік ақуыздардың құрылысы олигомерлік ақуыздардың құрылысына ұқсас.
Бірақта ... ... ... ... тізбегінен үшінші ретті
бір ғана глобул түзіледі ал ... ... бір ... бойында екі немесе оданда көп ерекшеленген және бір ... ... ... ... яғни домендер түзіледі.
Домендік құрылымды ақуыздарға иммуноглобулиндер (антиденелер) жатады.
Олардың құрылымдық ... ... ... ... ... (L) және екі ауыр (Н) ... тізбектері құрайды.
Жеңіл полипептидтік тізбектері (200 а.қ. тұратын) екі домендік, ал ауыр
полипептидтік тізбектері (450-700 а.қ. ... төрт ... ... ... иммуноглобулиндердің мономері деп атайды.
Фибриллярлы ақуыздарға кератин (тырнақтың, шаштың, жүннің ... ... ... (жібек ақуызы), коллаген және эластин жатады.
Бұлардың ... ... ... ... ... бар. ... ... және -конформациялық
түрінде кездеседі. -кератиндерге өрмекшінің торының ақуыздары және
фиброиндер жатады, олар ... ... ... ... ... ... ... тізбектер параллельді, ал ... ... ... ... тізбек аралық дисульфидтік
байланыстары бар да, ... олар жоқ. ... ... ... ... глицин жатады. Сондықтан жібек ақуызы жеңіл иілгіш келеді.
Жібек және өрмекші ұясының ақуыздары суда ерімейді.
3. Жәй ... ... ... ... ... ғана тұратын
ақуыздардың өте аз екендігі дәлелденілді, сондықтан ... ... ... алынған жәй ақуыздары екі топқа бөлінеді: ақиқат және ... ... ... жәй ... ... ... ... Шартты жәй ақуыздарға протеинойдтар, глобулиндер, проламиндер,
глютеивдер жатады, олардың ... өте аз ... ... ... ... ... ... ипидтер,
металлдар) кіреді.
Күрделі ақуыздарға хромопротеидтер, нуклеопротеидтер, ақуыз жинағы,
фосфопротеидтер, көмірсу - ақуыз жинағы металопротеидтер жатады.
Түсті күрделі ... ... деп ... Оларға жатады:
хлорофиллпротеидтер (ақуыздық емес бөлігі - хлорофилл), флавопротеидтер
(ақуыз емес бөлігі - ... ... ... емес ...... ... ... емес бөлігі – А ... ... ... ... емес ... - ... мен ... топтардың (ақуыз емес топтардың) арасында
мықты байланыстар түзілуі арқылы құрылған құрылымды ... ... ... ... ... ... олар қан ... болады. Бір эритроцитте 340-400 млн. гемоглобиндердің
молекулалары бар. ... әр ... 10 мың ... ... қызыл түсті гем береді. Гемоглобин оттек ... ... ... ... ... ... ... ету
процесстерінің соңғы өнімі болып табылатын көмір ... ... алып ... ... ... ... 65 000-68 000. Оның ... глобин ақуызы, ал қалған 4% гем құрайды.
Гемоглобиннің негізгі ... ... ... және оны өкпеден
ұлпаларға тасымалдауы жатады. Әрбір протомер оттегінің бip молекуласын
байланыстыра ... яғни ... ... ... оттегінің
молекуласымен байланысып, оксигемоглобин түзеді. ... ... екі ... ... ... ... ... байланыспаған
түрін деп атайды. Осы күрделі ақуыз суда еритін бос ... ... ... және т.б. ... және ... еритін
құрылымдық протеолипидтерге бөлінеді.
Құрылымдық липопротеиндер (протеолипидтер) ... ... ... Олар ... ... хлороформ мен метанолда ериді.
Себібі олардың өзегі ақуыздан ... да, ... ... ... 65-85% ақуыздардан құралады. Олар ... ... ... ... ... ... ... және көп мөлшерде
жүйкелердің миелиндік қабығында кездеседі. Осы аталған ... ... ... ... ... ... ... жүйке талшықтарының физиологиялық қыметтерінің атқаруын қамтамасыз
етеді және заттарды мембрана ... ... ... сарысуының липопротеиндері миццел тәрізді құрылым түзееді оның
ішінде гидрофобты ядро, ал ... ... ... ... мен
фосфолипидтер болады. Липопротеидтер төртке бөлінеді: тығыздығы жоғары
липопротеиндерге (ТЖЛП), тығыздығы төмен ... ... ... ... (ТӨТЛП), хиломикрондарға. Бос липопротеиндер
тасымалдаушы қызметін ... ... ... ... ... ... ... ұлпаларға, ТТЛП холестеринді
ұлпаларға, ТЖЛП ... ... ... ... ... ... ... негізі
Ақузы молекуласының ашылу тарихы. Я.Беккори 1736 жылы тұңғыш ... ... ... ақуыз алды. Бірақ ақуыздың құрамы тек жүз
жылдан ... ғана ... ... тәжірбиелері негізінде анықталады.
Оны анықту үшін жасалған ... ... ... ... ... ... ... қышқылмен (тұз қышқылымен) араластыра отырып қыздырса, ол
өте кішкене ... ... Бұл ... мұқият зерттегенде
олардың құрамында ... ... ... ... және амин (NH2)
тобының негіздік қасиет көрсететіндігі дәлелденді. ... осы ... деп ... ... ... ... кіретін
аминқышқылдарының саны -20, олар молекуласының құрлымы жөнінен әр ... ... ... ... 3- ... беріліп отырған 20- аминқышқылын ашуда қажымас қайрат,
көп уақыт қажет болады. ... 1806 жылы Р. ... мен К. ... ... ... ... ... аспарагус өсімдігінің сөлінен бөліп
алып, оған аспарагин деген ат ... ... ... кіретін аминқышқылдар
(«Сиқырлы» аминқышқлдар)
|Аминқышқылдары |Қысқарылған аты|Аминқышқылдары |Қысқарған аты ... |Ала ... |Лей ... |Арг ... |Лиз ... |Асп ... |Мет ... ... |Асп ... |Про ... |Вал ... |Сер ... |Гис ... |Тир ... |Гли ... |Тре ... |Глн ... |Три ... ... |Глу ... |Фен ... |Иле ... |Цис |
| | | | ... жылы француз ғалымы А.Браконно ақуызды ыдырату арқылы аминқышқылы-
глицинді алды, осыдан ... ... ... ... зерттеу басталды.
Ең соңғы жиырмасыншы ... ... ... құрамынан 1935
жылы алынған болатын. Сөйтіп, ақуыз құрамына ... 20 ... ... жыл ... кетті.
5. Ақуыздың құрлысы
Ақуыздың құрлысы. Биополимерлердің ішіндегі мөлшері мен ... ... орын ... ... ... ... макромолекулаға жатады (грекше
«макро»-үлкен, алып деген сөз). Ақуыз молекуласы органикалық заттардың
ішіндегі алыбы ... мына ... ... ... ... органикалық
зат этил спиртінің молекулалық массасы -46, ... ... ... -60, ал ... ақуызы –альбуминдікі-36000, гемоглобиндікі
(қанның қызыл түйіршіктері)- 152000. ... ... алып ... ... ... оны ... ... атомдардан тұратын мономерлер қатысады.
Егер мономерлерді А әріпімен белгілесек: А-А-А-А-А-А, т.б. ... ... ... ... ... ... полимері мономерлерінің
рөлін аминқышқылы атқарады.
Ақуыз химиялық құрамы жөнінен гетерополимерлерге (грекше ... ... ... ... ... ... бар. ... молекуласының
құрамына кірмейтіндері зат алмасудың ... ... ... ... ... ... ... ерекше бактериялар үшін қоректік зат
ретінде жұмсалады.
Ақуыз молекуласының құрамына кіретін аминқышқылының ерекшелігі ... ... ... ... ... ... кірмейді деген
заңды сұрақ еріксіз туады. Бұл ... ... ... ... ... ... кеткендей, табиғатта 200-ден астам аминқышқылдары
болады, бірақ, ақуыз ... ... ... 20 аминқышқылы ғана
кіреді. Себебі бұл ... амин тобы да, ... тобы да ... атомымен байланысқан және ол көміртегі атомы аминқышқылының
молекуласында бірінші тұрған ... ... ... Ол көміртегі атомы a-
жағдайдағы деп аталады. Аминқышқылы молекуласындағы тізбектің құрамына
кіретін ... ... –в, ... ... т.б. ... ... құрамына тек а- жағыдайындағы аминқышқылы кіреді,
ал қалғандары жасушаның басқа қызметтері үшін жұмсалады. ... ... ... ... Мұны ... ... а-көміртегі
аминқышқылының «иіні» делік те,ол «иіннен» шывғып ... амин ... ... ... оң және сол ... делік.Міне, осы
қолдармен аминқышқылдары бір-бірімен ұстасып, ақуыз молекуласының ... ... ... ... ... Сонда аминқышқылының
иінін а-көміртегі, ал қолдарының рөлін барлығында бірдей NH2 мен ... ... ... ... ... айырмашылығы неде?
Мұнда «иін» қызметін атқаратын а- көміртегі аминқышқылдарының денесі
болып табылады да, құрамы жөнінен ... ... М ... ... ... ... бөлігі R- тізбегін құрайды (R- радикал деген
сөз). ... ... ... немесе R-тізбегінің құрамы бойынша
бір-бірінен айырмашылығы болатындығының дәлелі ретінде үш ... ... ... ретінде беріледі.
6. Аминқышқылының құрлысы.
Ақуыз молекуласын химялық, физикалық және ... ... ... ... ... ... тұратын дәлелденгенен кейін
ғылымдар олардың бір- бірімен қалай байланысатынын зертей бастады. Әсіресе
ХХ ғасырдың ... ... ... ... ... ғалымы Э. Фишер
айналысты. Фишер сол ... ... ... мен ... ... ... ыдырата алмайтын, ал ... ... ... жеке ... ыдырататындығын химиялық жолмен зертеп,
терең талдай біледі. Ол ақуыз ... ... және ... ... ... ... дұрыстығын дәлелдеді.
Фишер амидтік байланыс түрін пептидтік байланыс деп, ал ... ... ... ... деп ... Екі пептид байланысса «дипептид», ... ... ... ал ... «полипептид» деп аталады.
Сонда, нентид ... ... ... ... ал ... рөлін аминқышқылдары атқаратыны өздеріңе ... Э. ... ... ... ... ... ... нентидтік
байланыс жасап орналасатынын ашты.
ХХ ғасырдың бас кезінде ақуыздың қасиеті физикалық тұрғыдан зерттеле
бастады. Нобель ... ... швед ... Г.Саедберг жердің тартылыс
күшінен 250 мың есе ... үдеу ... ... ... ... Қою
сұйықтықтың үстіне ақуыз ерітіндісін ... ... ... ... ... түбіне қарай ығысқан. Сведберг ақуыздың ... ... ... есептеп, осы әдіспен оның молекулалық массасын
табуға болатынын және центрифугада ... ... шар ... ... ... ... ең алғаш ақуыз молекулаларының
шар тәрізді екенін анықтады.
Полипептидтердің құрлымын рентген құрлымды әдіспен зерттеу ... ... 1951 жылы зор ... ... ... ... ... дейтін ауру белгілі. Бұл аурумен ауырған адамдардың қанындағы
эритроциттер орақ пішінді болады. Орақ ... ... ... ... ... ... өте ... тасиды. Л. Полинг ауру жасуша мен
сау жасушаның гемоглобиндерінің бірінші деңгейіндегі құрлымын ... ... тап ... Ауру ... ... тізбегінде
әдеттегі глутамин қышқылының орнында валин тұрғанын анықтады:
Вал –Гис –Лей ... ... ... ... ... сау гемоглобин.
Вал –Гис –Лей –Тре –Про –Вал –Гул –Лиз ауру гемоглобин, міне ... болу ... бір ғана ... ... ... ... жоғары тізбекте көрініп тұр. Осымен қатар Л.Полинг ... ... болу үшін оның ... ... мен азот ... арасы
сутектік байланыспен байланысады деген қорытындыға ... ... үшін ... 1954 жылы ... ... ие ... ... молекуласының құрлымы толық зерттеліп, төрт құрлымды екені
анықталды. Әрбір ақуыз молекуласы әр ... ... ... ... ... және олар ... тек белгілі бір ретпен орналасады.
Полипептидтік тізбектегі әр түрлі ... ... ... кезектесіп байланысу ретін ақуыздың бірінші реттік құрлымы деп
атайды. 5-ақуыздың ... ... ... ... ... ... ... СН3 СН3 ... СН3 Н 0 СН 0 СН3 Н 0 СН ... – С – N + C- N –C –C –N ~C –C –N ... H H HO H H OH H ↓ H ... ... түзу ... келетін ақуыз аз. Оларға табиғи
жібек талшықтары ... бола ... ... ... ... ... ... болып шыиратылып келеді.ъ
Ақуыз молекулалары полипептидтік тізбектерінің ... ... ... ... пішінін ақуыздың екінші реттік құрлымы деп атайды.
Ақуыздың екінші реттік құрлымы оралманың көрші шеңберлердегі – NH- және
– CO ... ... ... ... жатқан сутектік байланыстар
арқылы қамтамасыз етіледі.
Полипептидтік байланыс оралмаға ... ... ... ... ... ақуыз молекуласының үшінші құрлымын түзудегі маңызы зор.
Ақуыз молекуласы оралманың (екінші реттік құрлымының) тағы да ... ... ... реттік құрлымы түзіледі.
Полипептидтік оралма, онан әрі қомақтана шоғырланып, ерекше ... ... ... ... - әрі ... үшінші айрықша тұрақты кескін
үйлесімі болып табылатын үшінші және төртінші реттік ... ... ... ... ... ... қосындысы. Неғұрлым полимерлі
молекула алып болса, соғұрлым оның биологиялық маңыздылығы арта түседі.
Мәселен, гемоглобин ферменті төрт ... ... ... да, ... оттегін жақсы тасиды.
7. Ақуыздың қасиеті және атқаратын қызметі
Ақуыздың қасиеті. Барлық ағзалардың ... ... ... ... ... әр ... ... сол мүшеге тән айрықша ақуыз
болады. Сондай-ақ бір түрге жататын өсімдіктер мен ... ... ... ... ... ақуыз тобы бар. Сондықтан да ... мен ... ... (бір ... ... егізден басқа) ағза
табиғатта кездеспейді. Олардың әр түрлілігін құрамында ақуыз ... ... ... деп түсіну керек.
Осыншама көп түрлі ақуыздың физикалық, химиялық қасиеттерінің де ... ... Сол ... ... ... ... әр түрлі дәрежеде болуы:
Көпшілігі тез ерісе, ... аз ... ал ... ... ... ... сыртқы орта жағыдайларының әсеріне
төзімділігі де біркелкі емес. Кей ақуыз әлсіз жарықтың ... ... ... ... өзгеріске ұшыраса, басқалары орта температурасының шамалы
өзгерісіне де тұрақсыздық қасиет көрсетеді.
Ақуыздың табиғи пішіні әр түрлі. ... ... нм ... жіп ... бар, ... бұлшықет ақуызы-миозин. Олар
қысқара-ұзара ... ... ... ... реакциялары қамтамасыз
етіледі. Молекулаларының диаметрі не бары 5-7 нм ... шар ... да ... ... ... ... гемоглобин (3, в), т.б.
Ақуыздың құрлымы мен қасиеті, барлық биологыялық молекулалар сияқты,
олардың ... ... ... ... жағыдайларының әсерінен ақуыздың ... ... ... деп ... Бұл ... әр ... физикалық және химиялық
жағдайлардың – қыздырудың, бірқатар ... ... ... әсер ... ... ... ... үшінші, одан соң
екінші реттік құрлымдарын бекітіп тұратын әлсіз ... ... ... ... Денатураттау нәтижесінде ақуыз қасиеттері өзгереді. Ол
өзінің ергіштігінен айырылады, ... ... ... ... белгілі жұмыртқа сұйықтығының қыздырудан соң ... ... ... бола ... ... ... ... үшін
қайтымды әрекет. Орта жағыдайы қалпына келген кезде жазылған полипептидтік
тізбек оралма ... ... одан әрі ... ... ... ... ... қайта түзе алады.
Ақуыздың атқаратын қызметі. Ақуыздың жасуша тіршілігіндегі атқаратын
қызметі зор.
1. Ақуыз ... ... ... табылады. Жасуша мен цитоплазма
органоитардың жарғақшалары ақуыздан құралған.
Жануарлардың мүйізі, тұияғы, тырнағы, ... ... ... тамырларының қабырғасы және т.б. негізінен, ақуыздан
тұрады.
2. ... ... ... ... қызмет атқарады. Олар
жасушадағы химиялық реакциялардың ... ... ... ... есе ... ... ... әрекеттесетін
қосылыстармен уақытша байланысқа түсіп, реакцияның жүру ... А мен Б ... ... ... ... ... ... түскен АБ→А +Б болып қалай ыдырайды? Мұндағы ферментің
рөлі неде? Осы АБ ... ... ... ... ... ... ... АБ + фермент А, +Б. ФерментАБ қосылысының
құрамынан Б-ны ығыстырып шығарып, оның ... өзі ... ... уақытша байланыс «А + фермент» өте тұрақсыз, сондықтан тез
ыдырап кетеді. А + фермент А→ ... Бұл ... өте ... ... ... еш өзгеріссіз ... ... ... ... болып ... Бұл ... ... салыстырғанда тек ірі ағза ... ... ... жуық түрі ... Олардың құрамына ақуыздан
басқа Mg, Fe, Mn металдары және дәрумендер кіреді.
Әр реакция ... ... ... катализденеді. Бұл кезде
реакцияға фермент ... ... оның ... ... ... орталығы
ғана қызмет атқарады. Зат ... ... ... ... ... ... болуы, яғни кілттің құлыпқа дәл ... ... ... бір ... және рН- ... ғана ... ... атқара алады.
3. Ақуыз қозғалысты қамтамасыз ету ... ... адам мен ... ... ... ... мен
кірпікшелі кебісшенің қозғалысы, т.б.
4. Ақуыз тасмалдау қызметін атқарады. Мысалы, қандағы гемоглобин ақуыз
өкпеден сіңіріп алған ... ... ... ... мен ... ... ... қызметінің де маңызы зор. Антиденелер деп
аталатын ... ... ... ... ... ... ... залалсыздандыра
алады.
6. Ақуыздың ерекшк бір қызметі-хабар беру. Жасуша жарғақшасының сыртқы
қабатында ... ... ... ... орта ... ... ... төртінші, үшінші реттік құрлымдарын өзгерте
алады. Мұны сыртқы орта ... ... ... ... немесе бұйрық
деп түсіну керек.
7. Ақуыз, басқа да қосылыстар тәрізді, энергиялық ... ... ... ... ... ал ... біразы одан
әрі өте қарапайым заттарға дейін ыдырайды. Осының нәтижесінде ыдыраған әр
грамм ақуыздан 17,6 кДж ... ... ... Міне, ақуыздың осыншама сан
алуан қызмет атқаруы олардың тіршілік, үшін аса ... ... ... ... ... бақшадағы топырақтың ... ... ... биокатализатор- ақуыз болып
табылады. Ең алдымен, ақуыз азық ... ... ... ... ... ... ал ... ақуыздың мөлшеріне тікелей байланысты. Ақуыздың
тамақ құрамында ... әр ... ... әкеліп соқтырады.
Денсаулық үшін сапалы ақуыз керек. Құрамында аса құнды аминқышқылдары
болатын ақуыздар ... ... деп ... ... бәрі адам ... ... оларды
дайын күйінде өсімдік және жануартекті азық-түліктерден қабылдайды. Қорта
келгенде, ... ... ... ... ... ... әр ... химиялық реакцияларды жүргізетін биокатализаторлар-
ферменнттер.
2. Жасуша ішіндегі белгілі әрекеттерді реттеуге қатысатын ... ... ... ... ... ... ... жоғарғы қоректік түрі.
5. Улы қасиеті бар –токсиндер.
6. Заттың тасымалдануын қамтамасыз ету.
7. Бұлшықеттің жиырылуын іске асыратын ақуыз.
8. ДНҚ-ның «әкімшілік» қызметін ... және ... ... ... ... ... тірегі- ақуыз молекуласы екеніне жоғарыдағы
деректер толық дәлел бола алады.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. В.Г.Хражановский, С.Ф.Пономоренко ... ... ... ... ... ... морфология-сы мен
анатомиясы» А-93.
3. Е.Агелеуов, К.Дөненбаева, К. Агитова, ... ... мен ... ... ... «Ботаника» А-2000.
5. Н.С.Киселева «Анатомия и морфология растений»
6. Н.Н.Чернова, А.М.Былова «Экология» М-81.
7. В.Г.Хражановский ... ... ... М-82

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 15 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ауыр еңбекпен және спортпен айналысатындардың тамақтану ерекшелігі3 бет
Топырақ құрамының маңызды бөлігі шірінді заттардың түзілуі7 бет
Адам эволюциясына әсер ететін факторлар8 бет
"Органикалық химия."10 бет
«ОРГАНИКАЛЫҚ ЖЫЛУТАСМАЛДАҒЫШТАРМЕН ЖЫЛЫТЫЛАТЫН АЭС БУГЕНЕРАТОРЛАРЫНЫҢ КОНСТРУКЦИЯЛЫҚ СҰЛБАСЫ» ЗЕРТХАНАЛЫҚ- ПРАКТИКАЛЫҚ САБАҒЫН ӨТКІЗУГЕ АРНАЛҒАН ӘДІСТЕМЕЛІК НҰСҚАУ9 бет
«Қазақтың дәстүрлі материалдық мәдениеті». Оқу құралы97 бет
Адам тағамының құрамы. органикалық және минералды компоненттер7 бет
Азықтық - ақуыз алудың технологиясы33 бет
Азықтық ақуыз алу8 бет
Ауыспалы егістерде топырақтағы органикалық заттардың баланысын есептеу13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь