Қазақстанның саяси-экономикалық жағдайы туралы

Қазақстанның саяси.экономикалық жағдайы
Сібір қырғыздары туралы жарғы
Кенесары Қасымұлы бастапан қозғалыс (1837.1847).
ХІХ ғ. соңы мен ХХ ғ. басындағы Қазақстанның мәдениеті.
Қазақстанның 1905.1907 жылдардағы Ресей төңкерісіне қатысуы.
1916 жылғы Қазақстандағы ұлт.азаттық көтеріліс.
Жаңа экономикалық саясат
Сталиндік коллективтендіру. Қазақ аулының қайғы.қасіреті.
Халық бұхарасының сауатсыздығын жою.
1921.1940 жж. Республиканың қоғамдық.саяси өмірі.
Екінші дүниежүзілік соғыстағы Қазақстанның рөлі.
Тоталитарлық жүйені күшейту шаралары.
Тың және тыңайған жерлерді игеру: себептері, барысы, салдары.
70.80 жылдардағы Қазақстан тоталитарлық жүйенің күйреуі мен құлдырауы. 70.80 жылдардағы саяси өмір. Қазақстандағы ұлттық қатынастар.
Кеңестік Қазақстанның мәдениеті (1946.1986 жж.).
Қазақстандағы қайта құру. Елдегі әлеуметтік.экономикалық дамуды жеделдету концепциясы (1985.1991 жж).
Қазақстан және ядролық қару
Қазақ халқының елдігі жолындағы күрес барысында, 17 ғ. 2 ж. бастап қазақ хандары Ресей мемлекетімен байланыс жасауға көңіл бөле түсті. Орыс мемлекетінің қазақ хандығымен сауда және елшілік байланыстары Қазан (1552 ж.) және Астрахань (1556 ж.) хандықтарының Ресейге қосылып, оның Жайық пен Еділ аралығындағы даланы алып жатқан Ноғай Ордасына саяси үстемдігін орнатқаннан кейін ұлғайды. Еділ бойындағы халықтардың орыс мемлекеті құрамына кіруі, оның шекарасын қазақ жерімен жақындатты. Ресей мен Қазақ хандығының арасындағы саяси байланыстардың дамуы Тәуекел хан елшілігінен басталды. 1594 жылдың аяғында Ресеймен достық келісім жасау үшін Мәскеуге қазақ елшісі Құлмұхаммед жіберілді. Тәуекел орыс патшасымен "достық пен ынтымақ" жасауға асықты. Өйткені Бұхара ханы Абдулламен уақытша бітім жасап, ноғайлармен арадағы қатынас шиеленісіп тұрған болатын. Елшілік мақсаты Мәскеуде аманат ретінде ұсталып отырған ханның жиені Оразмұхамедті босату және Борис Годуновтан "отты қару" алу болатын. Орыс патшасы тек уәде берді.
16 ғасырдың соңында Ресей мен қазақ хандығының арасында елшіліктер алмасу күшейді. Мұның өзі Батыс Сібірді игеру, Түмен, Тобыл, Тараз қалаларының өсуі қазақ даласы арқылы Орта Азиямен сауданың күшеюіне байланысты еді. 17 ғ. басында Батыс Қазақстанда Орыс мемлекетімен шекаралас өңірлерде орыс қоныстары пайда болды.
Ресей мен Қазақ хандығының жақындасуы жоңғарлар шабуылынан да туындайды. Бұл кезде Қазақ хандығының Бұхара, Хиуамен қатынастары да ауыр болды. Еділ өзені бойындағы қалмақтар, башқұрттар тыным бермеді. Осындай күрделі мәселелерді Ресей арқылы шешуге болатын еді.
Қазақ даласы Ресейді Шығыс мемлекетерімен жалғайтын көпір іспетті еді. Ол арқылы Еуропа елдерімен, Шығыспен байланыс орнатуға болатын.
Петр 1 алдымен ол үшін Қазақстан мен Орта Азияны Ресейге қосу керек деп санады. Осы мақсатта қазақ жеріне бірнеше эспедиция жіберілді. Солардың бірі 1718 жылы Семей қамалының, 1720 жылы И.М.Лихарев экспедициясы Үлбі өзенінің Ертіске құятын жерінде Өскемен бекінісінің негізін салды.
        
        Қазақстанның саяси-экономикалық жағдайы
Қазақ халқының елдігі жолындағы күрес барысында, 17 ғ. 2 ж. бастап қазақ
хандары Ресей мемлекетімен байланыс ... ... бөле ... Орыс
мемлекетінің қазақ хандығымен сауда және елшілік ... ... ... және ... (1556 ж.) ... ... қосылып, оның Жайық пен
Еділ аралығындағы даланы алып жатқан Ноғай ... ... ... ... ... Еділ ... халықтардың орыс мемлекеті
құрамына кіруі, оның шекарасын ... ... ... ... мен Қазақ
хандығының арасындағы саяси байланыстардың дамуы ... хан ... 1594 ... ... ... достық келісім жасау үшін ... ... ... ... Тәуекел орыс патшасымен "достық пен
ынтымақ" жасауға асықты. Өйткені Бұхара ханы ... ... ... ... ... ... ... тұрған болатын. Елшілік
мақсаты Мәскеуде аманат ретінде ұсталып отырған ханның жиені Оразмұхамедті
босату және Борис ... ... ... алу ... Орыс ... тек уәде
берді.
16 ғасырдың соңында Ресей мен қазақ хандығының арасында елшіліктер ... ... өзі ... Сібірді игеру, Түмен, Тобыл, Тараз қалаларының
өсуі қазақ даласы арқылы Орта ... ... ... ... еді. ... ... Батыс Қазақстанда Орыс мемлекетімен шекаралас өңірлерде орыс
қоныстары пайда болды.
Ресей мен Қазақ хандығының жақындасуы жоңғарлар ... да ... ... Қазақ хандығының Бұхара, Хиуамен қатынастары да ауыр болды. Еділ
өзені бойындағы қалмақтар, башқұрттар ... ... ... ... Ресей арқылы шешуге болатын еді.
Қазақ даласы Ресейді Шығыс мемлекетерімен жалғайтын көпір іспетті еді.
Ол арқылы Еуропа ... ... ... ... ... 1 алдымен ол үшін Қазақстан мен Орта Азияны Ресейге қосу керек деп
санады. Осы ... ... ... бірнеше эспедиция жіберілді. Солардың
бірі 1718 жылы Семей қамалының, 1720 жылы И.М.Лихарев ... ... ... ... ... ... бекінісінің негізін салды.
18 ғ. бас кезінде қазақ хандары Ресейге елші ... 1730 жылы ... ... ... ... ... пен Құлымбет Қоштаев
бастапан елшілігі келді. 1731 жылы 19 ... Анна ... ... ... қазақтарға жеткізу үшін 1731 жылдың 30 ... Кіші ... ... ... ... Олармен бірге Петроградқа жіберілген
қазақ елшілері де ... ... 1731 жылы ... ... ... Кіші ... Ресейге бодандығы туралы шешім қабылданды. Осыдан
кейін 1731 жылы 15 ... ... ... ... Орта жүз ... ... ... туралы ұсыныс білдірді. Бірақ, бұл шарт тек 1734
жылдан кейін жүзеге асырыла бастады.
Ресей патшасының Кіші ... қол ... ... ... Ұлы жүз ... би, Төле би, ... ... Аннаға хат жазып, Ұлы Жүзді де өз қол ... ... ... ... Бұл ... ... ... батыр жеткізді.
1734 жылы 10 тамызда Ресей патшасы Ұлы Жүзді ... ... ... ... қол ... жылы 10 маусымда Анна Ивановна Әбілхайырға Ор ... ... салу ... жөнінде хат жолдап, қала салынатын жерге
И.К.Кириллов пен И.И.Тевкелеуті ... ... ... ... ... қамалдар салынды. Сол тұста
Жайық бойына 14 қамал салынды. 18 ғ. ... ... ... ... ... ... ... Ямышев сияқты қамалдар салынды.
Ертіс, Тобыл, Есіл, Үй өзендері бойындағы құнарлы жерлерінен ... ... ... Орта жүз ... ... мен ... маңына
қоныстануға мәжбүр болды.
1740 жылы Орынбор экспедициясы бастығы генерал-лейтенант ... ... ... ... келді.19 тамыз бен 1 ... ... ... ... ... ... Есет батырлармен, кейінірек
Орта Жүз ханы Әбілмәмбет және ... ... ... ... ... Кіші Жүз бен Орта Жүздің 399 өкілі Ресейге қарайтындығы жөніндегі
шартқа қол қойды. Алайда осы шарттан кейін де ... Кіші ... ... Орта ... азы ғана ... Ал ... және ... негізгі аймақтары Ресей құрамына тек 19 ... 20-40 ... ... күш ... ... қосылды.
Қазақ даласында патша үкіметінің отарлау саясаты үш бағытта; ... мен ... ... ... ... ... тездетіп салу
және тұрақты казак-орыс ... ... ... ... ... құру ... 2) саяси әкімшілік реформалар жасау, сыртқы
округтер мен приказдарды одан әрі құру, басқарудың дистанциялық ... ... ... 3) ... ... ... ... ал Орта Азия мем-мен сауда-
саттықты кеңейту жолымен жүргізілді.
Осымен қатар Ресей 19 ғ. 40-ж. Хиуа ... ... ... Хиуа хандығы
бұл кезде Мервті басып алып, өз билігін Атырау бойындағы түркімендердің ... ... пен Сыр ... жүргізіп тұрған болатын. Бірақ,
В.А.Перовский басшылық ... ... жж. ... ... жорық сәтсіз
аяқталды. Сонымен бірге бұл кезде Ауған, Иран, ... ... ... ... ... ... ағылшындар билігі әрекеті
басталды. 1839 жылы ағылшындар ... ... ... мен ... ... қазақтар үнемі көтерілді. 1821 жылы Тентектөре
басқарған көтеріліске Түркістан, Шымкент, Әулиеата маңы ... ... ... ... ... ... ғ. ... хиуа мен Қоқан хандары оңт. Қаз-н мен Қырғызстан ды
бағындыруды ойлады. Ал оңтүстік ... ... ... ... ... жылы Ұлы Жүз Ресеймен келіссөз жүргізді. 1819 ж. 18 қаңтарда Сүйін
Абылайханов сұлтан өзіне қараған 55462 ... ... адал ... ... ... 1824 жылы 1 ... Ұлы Жүздің Жетісуда көшіп қонып жүрген 14
сұлтанын Ресейге ... ... ... қол ... 1830 ж. патша үкіметі
Орта жүз облыстарының халқынан (25400 үй, 80481 ер ... ант ... жж. Ұлы жүз ... ... көшіп жүрген, Қоқан ... ... ... ... Сөйтіп, 19 ғ. алғ. Жартысында,
1847 жылы Орта Жүз қазақтарының басым ... ... ... да, ... ... ... аяқталуға жақындады.
Орта және Ұлы Жүздердің қосылған территорияларында Ақтау, Алатау, Қапал,
Сергиополь, Лепсі, ... ... ... Бұл ... ... Іле
өзенінң арғы бетіндегі (Заилиск) билігін нығайтуға арналған тірек пункттер
болды. 20-40 жж. ... ... ... ... ... ... құру аяқталды.Ұлы Жүздің қосылған аудандарын басқару үшін 1848
жылы Батыс Сібір генерал-губернаторына бағынатын ... ... ... ... үкіметі отарлауды ... үшін ... ... сала
бастады.Оларды тұрақтандыру үшін шекаралық белгілермен бөлді. Біртіндеп
бекіністер Орал, Ертіс өзендері бойына орналасты. Бекініс ... 1716 ... ... 1718 ж. ... ... 1720 ж. ... ... 1744 ж. Орынбор
қаласы, 1752 ж. ... ... ... Казак бекеттері салынды.
Әскери-әкімшілік отарлау 19 ғ. екінші жартысына дейін жалғасты. 1831 ж.
Аягөз өзені жағасында Аягөз ... ... 1847 ... ... ... 1854 ж. Алатау баурайында Верный әскери бекінісі салынды.
1855 ж. Лепсі, Үржар станицалары салынды. Жетісу өлкесінде 1847 жылмен 1867
жыл ... ... ... 14 ... ... ... ... патша үкіметі қазақ жеріндегі хандық билікті
жоюға кірісті. Хан билігі орыс шеневнігі басқаратын ... ... ... Орта ... ... ... 1815жылы Уәли хан билігін әлсіретуге
тырысып, екінші хан етіп Бөкейді қойды. Орта Жүз ... ... 1817 ... 1819 ж. ... ... соң, ... ... Орта Жүзді бірнеше
әкімшілікке бөлді.
Сібір қырғыздары туралы жарғы
1822 жылы ... ... ... қайраткері М.Сперанскийдің
басшылығымен "Сібір қырғыздары туралы жарғы", 1824 ж. ... ... ... ... ... ... ... өкіметі қазақ жерін басқару
тәртібі жөніндегі заң ... Ол заң ... Орта Жүз бен Кіші ... жойылды. Кіші Жүзде (соңғы хан Шерғазы Айшуақов) хандық биліктің
орнына Ресейдегі ... ... ... ... ... Ал Орта
Жүзде "аға сұлтан" деген басқарушы ... ... Орта Жүз ... ... Ол Омбы ... ішкі округтері деп саналды.
Округтер болыстарға, ... ... ... ... бөлу ... принцип алынды.
Ауыл старшындары қазақтардан сайланды. Полиция мен сот ... ... ... ал оны ... сұлтандардын үш жылға сайланған аға сұлтандар
басқаратын. Онда патша ... ... екі орыс ... ... ... қазақ зиялыларынан сұлтандар мен билердің
сайлауы арқылы қойылған екі ... ... ... ... ... бойынша осы кезге дейін жүргізіліп келген қазақ билерінің билік айту
құқығын патшаның отаршылдық саясатын жүргізушілер өз қолдарына алып алды.
Сырым ... ... ... ... 18 ғ. 30-ж. Кіші Жүз ... кейін бекіністер салына бастады. 1744 ж. Орынбор салынды. ... ... Орск ... Орал қаласынан Өскеменге дейінгі 3,5 мың
шақырым қашықтықтағы Жайық, ... ... ... ірі ... ... ... ... қоныстандырылды.
Патша үкіметі қазақтарды ішкі жаққа Жайық сыртына өткізбей оған ... Кіші жүз ханы ... да ... көп ... басында Кіші жүздің Байбақты руынан шыққан Сырым батыр (1742-
1802) тұрды.
1783 ж. көктемінде қазақтардың Орал ... ... ... ... пен Ерболат бастапан қазақ жасақтары Гирьяль бекінісіне
шабуыл жасады. Орынбор коменданты Ладыменский далаға орынборлық ... ... ... мен ... ... басқарған башқұрттардың
1500 адамдық отрядын ... ... ... ... ... 1500 адамдық отрядын жіберді. Қазақ жасақтары харитоновтың
отрядына қарсылық көрсетті, бірақ олар жеңілді.
1784 ж. мамырда ... ... ... ұрыс ... ... жасақтары
Нижневральск желісі ауданында, Орск бекінісі маңында әрекет жасады. Қараша
айында Сырым жасағында 1000 адам болды.
1785 ж. көктемде қаза ... ... келе ... естіген Сырым
2700 адам жасақ жинады. Оған 3,5 мың ... бар ... пен ... ... ... ... бойына қалдырып Сырым бес жүз жІгітімен Сахарный
бекінісіне шабуыл жасады. Бірақ сырым бекіністі ала алмады. 1785 ж. ... да ... ... Осы тұста Тама руының старшыны Қадыр, Садыр деген
батырлардың бастауымен Нарын құмының жІгіттері Сырымды ... ... ... ... жылы ... ... ... Смирнов, Орал қаласынан Жайық
атамандары Колпаков пен ... ... ... ... ... Сырым
жасақтарын құртпақшы, көтерілісті баспақшы болады. Сырым жасағы оларға
партизандық ... ... ... ... ... ... болады. Бұл хандық тәртіпті жою
шарасы болды. ... ... ... 1786 ж. Хандық жойылып, Нұралы хан
Жайық бойындағы орыс бекіністерін паналады. Сырым он екі ата бай ... ... ... ... ... ... ... Ұзақ жылдар бойы сүйеніш
болып ... ... ... ... жойғанын үкімет түсінді. Сөйтіп, хандық
билікті қалпына келтіруге ... 1790 ж. ... ... ... ... желеу етіп, інісі Ералыны хан етті.
Ералы халықты ойламады. Жер тарылды. Тағыда халық Сырым ... 1791 ... ... ... сақтау үшін, табын,
кердері руларын шығысқа Мұғалжар ... ... ... Бұл ... ... ақтады. 1792 ж. Cырымның қарулы күшінде мыңнан астам ... ... ... ... ... хиуа ... ... деп қауіптенді.
Өйткені Сырым олармен келісім жасаған болатын.
Патша үкіметі бірқатар жеңілдіктер жасауға мәжбүр ... ... ... ... мал ... ... пен Еділ ... Үлкен және Кіші өзендердің
(Қара өзен, Сары өзен) бойындағы жайылымдарды пайдалануға рұқсат етті. Одан
халық ... ... ... жж. ... ... ... жылы ... хан өліп, 1795 ж. Есім хан болды. Ұлт-азаттық көтеріліс
қайтадан өршіді. Сырымға енді Ерсалы, Қайсарлы деген батырлар ... ... 26-27 ... Есім хан ... ... ... үшін 1797 ... полковник Скворкин Сырымды қудалауды ұйымдастырды. Алайда Сырым
жасақтары Ойыл өзені бойына көшіп кетті. ... ... ... хан ... кейін Кіші жүз сұлтандарының бір бөлігі Нұралының
ұлдарының бірі - ... хан етіп ... ... ... ... да ... сырт қалмады. Ол халықтың пікірімен санасуды айтты. Хан сайлау
төңірегіндегі тартыс Кіші жүз сұлтан, старшындарын ... ... ... ... ... хан ... ... айтты. Жүзді басқаруды хандық
кеңеске беруді ұсынды. ... ... ... Айшуақ тағайындалды. Кеңес
мүшелігіне 4 адам ... Оған ... да, ... хан ... да ... кеңесі жиналған кезде Нұралыға жақын феодалдар оның баласы ... деп ... Бұл ... ... ... ... ... күшейтті.
Патша үкіметі 1797 ж. ... ... ... ... ... ... кейін Сырымға қарсы қуғын күшейді. Оған 800 адамммен ... ... ... хиуа ... өтіп ... 1802 ж. ... ... тұқымдары
өлтірді.
Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы бастапан ... ... Еділ ... ... ... ... 1635 ... бастап
Жоңғар шапқыншылығы кезінде бөлініп қалған қалмақ рулары мекендеді. Оны
қазақтар қалмақ қыры ... 1771 ж. бұл ... ... екіге бөлініп,
бір бөлігі қазақ жері арқылы Жоңғарияға кетті. Ал екіншісі батысқа ығысып,
Дон даласына көшіп ... Осы ... ... 1801 ... бастап патша
ұрықсатымен Кіші жүздің Бөкей ... ... 5000 ... ... ... өзі ішкі (Бөкей) орданың құрылуына негіз болды. 30-ж. соңында ... ... ... мен 80 мың адам ... ... жер мен ... бірдей
бөлінбеді. Көбісі орыс помещиктері Юсупов пен Безбородконың меншігіне өтті.
Үлкен және Кіші өзен бойындағы Қамыс-Самар көлі төңірегіндегі жер ... ... ... ішкі Орда мен Кіші жүзді басқаруды өздеріне
бейімдеп жатты. Үкімет ... ... ... жүйесі) құрып, оның
бастығы қызметін ... ... ... ... Орал ... ... ... өзенінен өтуге және казак-орыстардың өзен
жағалауындағы белдевлеріне ... ... тиым ... ... орыс ... мен ... ... аренда үшін
уақытылы ақша төлеуге тиіс болды. Түрлі штраф, алым-салық ... ... ... ... ... ... 1824 ж. Хан тағына отырған
соң, патша үкіметі қолдауымен ел ... ... ... ... елді ... ... қырда пішен шабуды, мектеп, училище
ашуды, мешіт ашуды, малды асылдандыруды, сауданы енгізуді бастады.
1827 ж. ... хан ... ... Жасқұс мекенінде тұрақты хан ордасын
орнатты. Елді ... ... ... Сол жылы хан кеңесі құрылды.
Оған 12 ата байұлы ... ... би ... Ханға оның тапсырмаларын
орындайтын 12 старшын, сондай-ақ бірнеше сұлтан қызмет етті. Оның ... және ... ... ... өз кеңсесі болды. Кеңсе жанында арнаулы
тергевші штат та ... хан 1845 жылы ... ... ... ... ... бөліктерінде хандық
билік жойылған еді. Өкіметтік топтар ішкі Ордада ... ... ... билігі орыс шеневнігі басқарған Уақытша Кеңестің қолына көшті.
Патша үкіметінің жергілікті феодалдарға сүйеніп, халықты қанауы наразылық
туғызды. Наразылық жер дауынан басталды. Ішкі ... ... ... мен ... ең құнарлы жерді өздеріне алды. Кедейлерге ең құнарсызы ... ғана ... хан 400 мың ... жерді өз иелігіне қаратты. Жәңгірдің
інісі Меңдігерей Бөкейханов, би Балқы Құдайбергенов, ханның ... ... ... халықты қанады.
1831 ж. Ресеймен шекаралас жерлерде сұлтандар мен ... ... ... ... құрылды. Ондағы әкімдер мен старшындар
жергілікті басқаруды өз ... ... Ал ... ... ... Орал казак-
орыстары қазақтарға Жайық өзенінен өтуге, оның жағасына көшіп-қонуға тиым
салды.
Жәңгірге ... ... бір топ ... ... Жайықтың арғы жағына
қайтадан өтуге шақырды. 1827 жылдың қысы жұт болды. Аман қалған аз ... үшін ... ... ... ... Юсупов пен Безбородконың
жер иеліктеріне көшпекші болды. Көктем ... ... руы ... ... бет алды. Оны Жантөре Қарабатыров, Нұршабай Байтурин, Өтен және
Әбен Көтібаровтар, ... ... ... ... ... ... ... бұл көшуге қарсы болды. Мұның өзі Кіші жүз қазақтарының үкіметке
наразылығын күшейтті. ... ... Оны ... руынан шыққан Исатай
мен Махамбет басқарды.
1812 жылы Бөкей хан ... ... ... руларға старшын етіп
тағайындады. 1814 ж. соңында оны Орынбор ... ... ... ... оған мөр ... ж. ... ... Жәңгір ханға қарсы күресі басталды. ... хан ... ... ... болды. Ол одан бас тартты. 1836 ж.
4 сәуірде Манаш қыстауына ханның Қарауылқожа ... ... ... ... ... ... 200-ге жуық жІгіттер келді.
Нәтижесі екі жақтың тарап кетуімен аяқталды. Исатайдың ... арта ... ... қаптап келе бастады. Исатай, Махамбеттер 1937 жылы қыркүйек,
қазан айларында Қарауылқожаның, ... ... Шоқы ... ауылдарын
шабады. Сол жылдың қараша айының соңында Исатайлар хан ордасын шабуға
аттанады. Бұл ... хан ... 41 үй бар еді. ... Орынбордан
подполковник Гекке бастапан әскер күші көмекке келді. 700 казак-орыс, екі
зеңберек, ханның 400 ... ... ... ... ... ... көрсетті. 1837 ж. 15 қарашада Тастөбе деген ... ... ... ... ... ... ... алмаған көтерілісшілер топ-топқа
бөлініп кетті. Исатай да шегінді. Жәңгір Исатайдың басына 500 күміс ақша
тікті. ... тобы ... ... ... ... ... ... кетті.
1838 ж. қаңтарында Исатай жасағымен Үлкен Борсық ... ... ... келді.
Көктемде халық қозғалысы қайта күшейді. Кенесары, хиуа жерінен шыққан
Қайыпғали Есімов бастапан жасақтар пайда болды.
Бұл кезде Сібір ... ... ... ... бір ... Орынбор
өлкесіне ауысты. Олардың Исатай тобына қосылуынан ... ... ... Перовский көтерілісшілерді талқандауға кірісті. Орск бекінісі
жағынан құрамында Орал ... ... бар ... ... жасағы
шықты. Орынбордан Гекке әскері шықты. Осы кезде Исатай 500 ... ... ... беру үшін ... ... бөлінді. Бұл
кезде Айшуақұлы әскері полковник ... ... ... ... ... тобы ... ж. ... айының 12-нде Исатайдың жасағы мен полковник Геке бастапан
әскерлер Ақбұлақ ... ... ... Зеңбірек оғынан шегінген
көтерілісшілерге Айшуақовтың әскерлері тап ... Тыл ... ... ... ... ... қаза ... Ол өлгеннен кейін көтіліс
әлсіреді. Бытыраңқы жасақтар Ойыл ... ... ... ... ... ... ... 1846 ж. өлтірді.
Кенесары Қасымұлы бастапан қозғалыс (1837-1847).
19-ғ. алғашқы ширегінде патша үкіметі Қаз-нға ... ... ... 1822 жылы Сібір қазақтары туралы устав далалық аудандарды
басқарудың құрылымын өзгертті. Енді басқарудың округтық ... ... ... ... ... округке, болысқа, ауылға бөлінді. Төменгі әкімшілік
бірлестігі ретінде ауыл өз құрамына ... 70-ке ... ... ... 10-12 ауылдан болыс құрылды. 10-15 болыстан округ
қалыптасты. Бұлардың белгілі бір территориялары ... ... ... ... ... аға сұлтандар сол үкімет позициясының нығаюына қызмет
ететін болды. Болыстардың басында 12-разрядты ... ... ... ауыл ... өздерінің құқы жөнінен селолық старостаға
теңестірілген ауыл ағамандары тұрды.
Қарқаралы (бұрынғы Бөкей ханның иелігіндегі) және Көкшетау (Уәли ханның
иелігіндегі) ... құру Орта және Ұлы ... ... жеріндегі
жайылымдарды тартып алуын бастап берді.
19 ғ. 30-жж. отаршылдық саясатқа бас көтерген Абылайдың немересі ... ... Ол ... ... ашық ... ... ойлады. Бұл күресте Қоқан
хандығына арқа сүйемекші болды. Сөйтіп, 40 мың үймен Қоқан хандығының ... ... ... Оның ... ... ... ақталмады. Оның ұлдары
Саржан, Есенгелдіні, кейінірек өзін өлтірді. Медереседе оқып жүрген ұлы
Кенесарыны /1802 ... ... ... ... ... ... ... аман шыққан Кенесары Ұлытауға
еліне оралды.
Ендігі өмірі күрсеке арналды. 1938 ж. Кенесары туының астына ... ... Оны ... ... орта жүз бен кіші жүз ... ... төртқара, жағалбайлы, шекті, алшын, керей, жаппас арғын т.б. Сондай
-ақ қарақалпақ, қырғыз, өзбек түрікмен ... де ... ... ... ... ... да, ... бөлімдерді біріктіре алмады. Кенесары
қарсыластары Ақмола округының аға ... ... ... Кіші
жүздің басқарушы сұлтандары Ахмед пен Мұхамед Жантөриндер, ... ... ... ... туыстары Әли мен Сүйікте қарсы болды.
1838 ж. көктемінен бастап Кенесары ... ... ... ... күрсе жүргізді. Ақмола қаласын қиратты. Қоңырқұлжа аулын ... ж. ... ... бен ... ... патша әскеріне, бай-шожарларға күрес
бастады. Оның атағы жайылды. 1841 ж. қыркүйекте Кене үш жүзден адам ... ас ... Осы ... ... оны ... хан етіп ... ел ... тәртібін өзгертті. Алым-салық реформасы іске асырылды.
Егіншілікті дамытуға, көрші елдермен сауда-саттық, керуен салық алынатын
болды. Мемлекеттік ... ... ... ... ... Кеңесіп шешетін
жоғарғы органдарға ханға берілгендер кірді. ... ... ... ... орыс үкіметімен тату көршілік жасауға
тырысты. ... ... ... ... ... Кенесарыны менсінбеді.
1841-42 жж. Кенесары жасақтары Қоқандықтарға қарсы соғыс жүргізді. Созақ,
Сауранды алды. Қоқандықтар ... ... ... ... ... ... хиуа хандығы Кенесарымен оң қатынаста болды.
1843 ж. Орынбор ген-губернаторы ... ... ... ... ... ... ... Кенені қуғындауға кірісті. Кенеге қарсы орыс соғысы 27
маусымда басталды. Ырғыз өзені ... ... ... бір ... ... патша үкіметімен келіссөз жүргізіп жатқанын айтып
соғысты болдырмады. Бұл тұста екі жақта әскери ... ... ... ... ... қарсы сұлтандар Жантөрин, Айшуақов, полковник Генс
және Бизянов бастапан бес мың әскер де жіберілді. 1-7 қыркүйекте екі ... ... ... Екі ... жеңе алмады. Күз түсе патша әскері Ор
бекінсіне қайта оралды.
1844-45 жж. көтеріліс өрледі. Оған Сыр ... ... ... ... өз ... санын 20 мың адамға жеткізді. 1844 ж.жазында
Кене ... ... ... қозғалысын басу үшін, Ор бекінісінен,
Ұлытаудан, Тобыл өзенінен патша әскерінің үш тобы ... ... ... ... ... ... беру міндеті тұрды. Олар осы ... ... ... ... ... ... ... жерге кеткен
Жемчужинов әскерімен күшейтілді. Кенесары бұл күштерді бір-бірімен ... ... ... ... ... Сібір шоғырының алдынан ныққан
аз әскер Ақмолаға қарай қаша ... ... ... ... бет алды ... ... Негізгі күшпен Константиновск (Ақмола) бекінісін шауып,
Жантөрин әскерін қоршайды. Ондағы 44 сұлтанды өлтірген Кенесары ... ... 14 ... ... (Атбасар) бекінісін тіке шабуылмен басып алды.
Кенесары жасақтары Мұғалжар тауына барып бекінеді. 1844 ж. Кенесары ... ... ... Кенесарымен келіссөз жүргізу үшін патша үкіметі ... бір топ адам ... ... ... екі ай ... ... хат жазып, оларды аттандырып жіберді. Ол ... ... ... ... тоқтатса, Ресейге бодан болуға
әзірлігін ... ж. ... Ұлы ... ... ... Жетісуға келді. Ақши, Күрті,
Жиренайғыр деген жерлерді мекен етті. Осы арада ол Ұлы жүз ... ... ... Қоқан хандығына шабуыл жасауды ,
сөйтіп олардың қол астындағы қазақтарды босатуды көздеді. Кенесары Қытаймен
келсіссөз ... ... ... елші ... ж. ... ... ... әскері Қоқан хандығына жорыққа
аттанды. Қорған, Жаңа Жүлек, Созақ бекіністерін алады. Ақмешітті қоршайды.
Бірақ ... ауру ... ... кері ... үкіметі қырғыз манаптарын, Кенесарыға қас бай-сұлтандардың басын
қосып, Кенесарыға күшті соққы беруді қолға алды. 1846 ж. жазда Кене ... ... бет ... Хан ... ... ... ... талап етті. Қырғыз манаптары Орман, ... ... ... ... Сарыбағыш, Бұғы, Саяқ, Солто, Шерік тайпалары қазақ
ханының бұйрығын орындаудан бас тартты. 1847 ж. ... ... ... ... ... кірді. Қырғыздармен соғыс Ыстықкөлдің тау
шатқалы қойнауында, Шу өзенінің бас ... ... ... Тоқмақтың
маңында Кеклік сеңгірі деген жерде қамауға түсті. Оны қамаған қырғыздар,
генерал Вишневский жасағы, ... ... ... ... Жау ... ... ... тобы болды. Бірақ аз адамымен Кенесарының қолға ... соң, ... өз ... ... Жау екі батырдың да басын шапты.
Жанқожа Нұрмұхамедұлы басқарған сырдария және Есет Көтібарұлы ... жүз ... ... ... 19-ғ. 2-ж. Сыр ... ... өте ауыр ... Мұндағы шекті, төртқара, шөмекей
рулары қысты Сырдарияның төменгі ... ... ... олар ... ... және Кіші Борсыққа, Қарақұмға, сондай-ақ ... және ... ... Отырықшы қазақтар егіншілікпен айналысты.
хиуа, Қоқан феодалдары Сырдың төменгі ағысы бойындағы Ырғыз, Торғай, Ембі
өзендерінің бойындағы қазақтарды ... ... ... ... ... Жаңадария және Қуаңдария алқаптарын басып алды. Онда әскери
бекіністер салды. Қазақтардан зекет пен ұшыр ... ... ... ... Сыр ... көтерілді. Оны әлім руынан
шыққан Жанқожа Нұрмұхамедов (1780-1860) басқарды. Оның жасақтары ... 1838 ж. ... ... бірге Созақ қамалын қамауға қатысты. 1843
ж. Жанқожа батырдың жасақтары Қуандария бойындағы ... ... ... Ал 1845 ж. осы ... ... ... ... 2000 хиуа
әскерін жеңді. Бұл жылдары хиуалықтардың екінші қамалы Бесқала талқандалды.
1847 ж. Хиуа хандығының әскері өзен ... ... ... ... ... ... өзенін бөгеп тастады.
Бұл кезде Сыр қазақтары солтүстік-батыс жақтан қауіп туғыза ... ... шыға ... ... 1849 ж. ... бекінісіне Орынбор
казак-орыстарының алғашқы 26 жанұясы қоныстанды. Олар ... ... ... 1853 ж. орыс ... ... басып алды. Сөйтіп
Сырдария әскерижелісі пайда болды. Оған Райым бекініснен Ақмешітке дейінгі
жерлер кірді. Бұл жерде орыстар ... ... ... 1857 жылға дейін үш
мың қазақ отбасы жерінен айрылды.
Орыстарға қарсы Сыр қазақтарының көтерілісі 1856 ж. ... ... ... ... ... ... ... Көтеріліс бүкіл Қазалы
өңірін қамтыды. Әскері 1500-адамға жетті. Ал 1857 ж. ... 5000 ... 1856 ж. ... ... ... ... ... Оған дейін олар казак-
орыстардың Солдатская слободасын поселогын жойды. Көтерлісшілерге Қазалы
фортында орналасқан Михаиловтың ... ... ... Оның құрамында
казак-орыс жүздігі, елу жаяу ... бір ... ... Көтерілісшілер
жеңіліп қалды.
1856 ж. 19-23 желтоқсанда көтерілісшілер тобы майор Булатов бастапан тағы
бір отрядпен шайқасты. Көтерілістің ... ... ... ... ... бастапан әскери топ келді. Оның құрамында 300 ... 320 жаяу ... үш ... және екі ... ... ... кірді. Көтеріліс жеңілді. Жанқожа 20 шақты қазақ ауылдарымен бірге
Сырдың оң ... хиуа ... ... ... мәжбүр болды.
Көтерілістен кейін Жанқожа халықтан ... тек ... ... ... ... ... ... Кіші жүз көтерілісі 1853-1858 жж. ... шығу ... Арал ... батыс жағындағы Үлкен және Кіші
Борсықты, Сам ... ... Жем ... ... ... ... руына
түтін салығының салынуы, әскери мақсат үшін күш-көлік алу, ... ... жер ... ... ... ж. ... басу үшін ... әкімшілігі сұлтан Арыстан Жантөрин
басқарған қазақ жасақтарын жіберді. Оған сұлтан Тәукин, ал Орал ... ... ... ... ... Екі жақ арасында қырғын соғыс
болды. Сол жылдың 8 шілдесінде Есет жасақтары ... ... ... Оны өлтіреді. Бірақ қару жоқтығынан көтерілісшілер шегінеді. Қолға
түскен Есеттің 18 адамын патша үкіметі ... ... 3 ... ... ... қыркүйекте Бородин басқарған патша әскері Есет бастапан көтерілісшілерді
Сам құмында талқандады. Есет көтерілістен бас тартып, ... адал ... уәде ... ... 2 ... мен ХХ ... ... Қазақстанның әлеуметтік-
экономикалық және саяси дамуы. Ресейде аграрлық мәселенің шешілмеві, қазақ
даласына қоныс аудару ... ... ... ... өлкенің
әлеуметтік-экономикалық жағдайына өзгерістер енгізді. Бұрынғы ... ... ... енді ... - мал ... және
отырықшылықты - егіншілік сияқты шаруашылықтың жаңа түрлері пайда болды.
Қауымдық жерлерді тартып алу, күнкөріс жерден ... ... ... ... де ... ... ... қала және село
пролетариаты - жатақтарға айналуы өсе түсті.
Аталған кезеңде Қазақстанда өнеркәсіп өндірістері, түрлі кәсіпшіліктер
ашылып, ... ... ... Мысалы: ауылшаруашылық шикізаттарын
өңдейтін - май шайқайтын, былғары шығаратын, ұн тартатын және ... ... ... ... ... өнеркәсібінің бастамасы болды.
Сондай-ақ оңтүстік аудандарда, Шымкент пен Түркістанда мақта тазалайтын
бірнеше зауыттар, ал Верный қаласында темекі шығаратын екі ... ... ... ... ... ... көлінде тұз-кен орындары
ашылды. Әсіресе ғасыр басында оның маңызы күшейді. Тұз жергілікті ... де, сол ... ... шығару үшін де өндірілді. Олардың неғұрлым ірісі
ішкі Ордадағы 5 мың қазақ жұмыс ... ... ... ... ... болды.
Жайық, Ембі, Ертіс өзендері, Арал мен Каспий теңіздері аймақтарында балық
кәсіпшілігі дамыды.
Қазақстанда ХІХ ғ. соңы мен ХХ ғ. ... ... мыс ... ... руднигі, Қарағанды көмір кені, Екібастұз және Риддер кәсіпорындары
шетел өнеркәсіпшілерінің де (АҚШ, ... ... ... ... өлке ... ... ... ғасырдың басында
Алтын шығару, көмір өндіру (екібастұзда, Қарағандыда), мұнай (Батыс
Қазақстанда, Орал-Ембі аймағында) шығару арта түсті.
Ресей ... ... ... оның ... шет ... ... банк ... мен кредит (несие) ... ... ... ... ... бөлімдері сауда-өнеркәсіптік
орталықтар - Оралда (1876 ж.), Петропавлда (1881 ж.), ... (1887 ... (1895 ж.), ... (1912 ж.) ... Өлке территориясындағы
филиалдарының саны жөнінен екінші орынды сауда айналымын несиелендіруге көп
қаржы салған Орыс сауда-өнеркәсіптік банкі ... ... ... Саудаға түсетін товар негізінен мал
болды. Әр ... ... уезі ... ... ... Ақмола, Қарқаралы және
Сарысу уездерінен 60 мыңға дейін мүйізді ірі қара мал, 200 мыңға дейін қой
айдап әкелінді. ... ... ... ... де ... ... Орынбор,
Семей қалалары астықпен сауда жасаудың ірі орталықтарына айналды.
ХІХ ғ. ІІ ж. мен ХХ ғ. ... ... жаңа ... ... Қарқаралы уезіндегі Қоянды, Петропавл уезіндегі Тайыншакөл, Ақмола
уезіндегі Константиновск, Атбасар уезіндегі ... ... ... ... неғұрлым ірі жәрмеңкелер саналды.
ХХ ғ. басында қала халқының саны өсе ... Орал (47,5 мың ... мен ... (43,2 ... ... (34,4 мың) ірі ... ... капиталистік өнеркәсіптің шикізат көздері мен оны ... ... ... ... ... ... зор ... Өлкеде Орынбор-
Ташкент, Троицк, Алтай және Жетісу темір жолдарын салу өрістетілді. 1917
жылға дейін Қазақстанда ... 2793 ... жол ... ... да (Семей облысында) ғайдаланылды. Ертіс арқылы жүктерді
"Пароход шаруашылығы мен ... ... ... пароход
компаниялары және басқалар тасыды.
Өнеркәсіптің дамуы, темір жолдардың ... су ... ... ... ... ... қалыптасуына да алғышарт болды.
1913 жылы өлкедегі жұмысшылар саны 75 мың адамға дейін жетті. Ал Қазан
төңкерісі мен ... ... ... ... ... ... ... мыңдай болды. Фабрика-зауыт жұмысшылары болған қазақ жұмысшыларының
жағдайы төмен (жұмыстың ең ... ... ... ... ... басқа ұлт жұмысшыларынан алалаушылық) болды. ХІХ ғ.соңы мен ХХ ғ.
басында қазақ ... ... ... ... болды.
Қазақстандағы темір жол салынуының басталуы. Сібір темір жолы.Сібір темір
жолы Ресейдің ... ... Қиыр ... ... ... ... ... салынды. Батыс Сібір, Орта Сібір, Байкал, Амур,
Уссурий және Шығыс Қытай болып 7 ... ... ... ... ... жолы ... ... дейін созылды (10 мың км). ... ... ... жж., ... 1324 км) сол кездегі Ақмола
облысының Омбы және Петропавл уездерін басып өтті. 1900 жылы ... ... ... Обь ... ... ... мен Батыс Сібір учаскесі
бірігіп, ... ... жолы ... ... ... Қазақстанда магистраль
арқылы Ресейдің ішкі аудандарынан ауыл шаруашылығы машиналары мен құрал-
саймандар, өнеркәсіп заттары әкелінді.
Столыпиннің аграрлық ... ХХ ... ... ... ... ... еткен факторлардың бірі - аграрлық саясат болды. ... ... ... ... ... ... қоныс аудару
аймақтарына (Торғай, ... ... ... ... ... ... аудару
қорын" құру үшін құрылған Қоныс ... ... ... ... ... Әрбір қазақ отбасы 15 десятина үлес жер ... ... ... меншік министрлігі қарамағына берілуі тиіс болды. Қазақ
халқының ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүрлі мал ... ... ... ... ... күшейді.
1906 жылы Ресей премьер-министрі болып ... ... ... ... - ... жасауға кірісті. Оның реформасы
бойынша шаруаларға өз ... ... ... ... ... еркіндік
берілді. Столыпин бұл мәселені шешуге астық егуге қолайлы өңір - ... ... ... ... ... ... ... кулак
шаруашылықтарын құруына түрлі жеңілдіктер жасалынды. Хутор үшін 45 десятина
қолайлы жер, және 15 ... егін ... жер ... Жер бөлуші
ұйымдарға жергілікті кедейлерді орындарынан көшіріп, шаруа-кулактарды
қоныстандыруға рұқсат берілді.
Қоныс аудару ... ... ... ... ... 294 296 ... ал 1906-1910 жылдары 770 мыңнан астам келімсектер
келді. 1893-1905 ... ... 4 млн. ... жер, ... ... млн. ... ... ал 1917 жылы барлығы 45 млн. десятина жер тартып
алынды. ... ... ... ... ... айырумен қоса,
олардың өлкеде үлес санының азаюына да бастама болды.
ХІХ ғ. соңы мен ХХ ғ. басындағы Қазақстанның мәдениеті.
Қазақстанды ... ... ... ... өлкенің табиғатын, тарихын
экономикасын зерттеуге ... ... Осы ... ... ... ... саяхатшылары келе бастады. XVIII ғасырда, 1769 жылы ... ... ... ... басқарығ, "Ресей империясының
провинцияларына саяхат" (1773 ж.) деген еңбегін ... 1772 ... ... ... 1771 жылы ... ... жасаған
саяхатынан күнделік жазбаларын" басып ... 1832 жылы ... ... ... ... мен ... баяндау" деп
аталатын кітабының жарық көруі орыстардың Қазақстанды зерттеуіндегі ... ... ... ... өлкесін зерттеушілердің бірі атақты ғалым, ... ... ... ... ... ... ... көп томдық "Ресей. Отанды геграфиялық тұрғыдан толық
баяндау" деп аталатын зерттеу құрастырылып, басып ... Оның ... ... ... деп аталынатын екі томы Қазақстан мен ... ... ... ... байлығын, тарихын, халық тұрмысын
баяндауға арналды. "Түркі тайғаларының ауыз ... ... ... ... Петербург Академиясының академигі В.В.Радлов (1837-1918) қазақ
халқының ауыз әдебиетін ... зор үлес ... ... ... мен ... ... зерттеу", "Қырғыз-қайсақтар туралы тарихи
мәліметтер" деп аталынатын ... ... ... ... ... ... тарихының маңызды
кезеңдерін зерттеді. Өлке тарихын ... ... ... және т.б. айналысты.
ХІХ ғ. ІІ ж. Қазақстанның мәдениеті мен қоғамдық ойының дамуына ғылыми
қоғамдар мен ... ... ... роль ... Орыс
Географиялық Қоғамының бөлімдері Орынборда (1868 ж.), Омбыда (1877 ... жылы ... ... Олар ... ... ... ... жарияланған жинақтар шығарды. ХІХ ғ. ІІ ж. ... ... ... ... ... ... ... де
өлкенің тарихы, мәдениеті, статистикасы, этнографиясы туралы мол мәліметтер
жазылды. Сондай-ақ Қазақстанды зерттеумен Ауыл шаруашылығы қоғамы, Шығыстың
тарихы мен ... ... ... ... ... да ... ... ғылыми орындардың жұмыстарына
қазақ зиялылары да, мысалы, Ы.Алтынсарин, А.Құнанбаев араласығ тұрды.
Бұл кезеңде білім беру, оқу ісінде де ... ... ... ... ... ... Ташкент медреселерінде, кедей қазақтардың
балалары ауылдағы мұсылман ... ... ... ... Ал
азаматтық сипаттағы орыс оқу орындары ... ... ... үшін ... ... 1786 жылы Омбыда Азиат мектебі, 1789 ... ... ... осы мақсатта ашылды. 1825 жылы Орынборда, ... ... ... ... 1841 жылы ... хандығында, 1850 жылы
Орынборда Шекаралық ... ... ... азаматтық мектебі ашылды. 1877
жылы Ы.Алтынсариннің күш салуымен Ырғызда қыздар училищесі құрылды. ... ... ... Қостанайда, Қарабұтақта, Ақтөбеде орыс-қазақ қыздар
училищелері ашылды. 1879 жылы Түркістанда мұғалімдер семинариясы, 1883 жылы
Орынборда қазақ мұғалімдік мектеп ... ғ. ІІ ж. ... ... ірі өкілдері Ш.Уәлиханов, М.-С. Бабажанов,
Ы.Алтынсарин, ... өмір ... ... ... ХХ
ғасырдың басында олардың қатарын Ш.Құдайбердиев ("Түріктердің: қырғыздардың
және хандық ... шығу ... ... ... ... ... М.Дулатов ("Оян, қазақ!") және т.б. толықтырды.
ХІХ -ХХ ғ. ... ... ... ... ... кезеңінде болды.
Сазгерлер Құрманғазы, Дина Нұрғейісова, Тәттімбет, Ықылас, әнші-сазгерлер
Біржан сал, Ақан сері, ... Жаяу ... Мәди ... кең ... ... ... ... осы кезеңде басталды. 1870 жылы 28
наурызда "Түркістан ... ... 1911 жылы ... ... ... алғашқы сандарын жариялады. 1913-1918 жылдар аралыпында шыққан
"Қазақ" газеті қазақ қоғамының барлық жақтарын жазып тұрды.
Сайығ ... ... ... ... бұл ... ... қазақ халқы отаршылдық саясат зардабынан көре алмады.
Ш.Уәлиханов. Тұңғыш ғалым-зерттеуші, саяхатшы ... ... ... жылдары Омбыдағы Кадет ... ... ... ... ... оны ... ... әскерінде қызмет атқаруға жіберді. Батыс
Сібірдің генерал-губернаторы Гасфорттың Омбыдан Іле Алатауына дейінгі
сапарында оның ... бола ... ... ... ауыз ... ... ... 1856 жылы Ш.Уәлихановтың ірі ғалым, географ ... оның ... ... ... зор ... ... Сол жылы ол
Алакөлден Орталық Тянь-Шаньға қарай Ыстықкөл ... ... ... ... ... екі ... қатысты.
1857 жылы Ш.Уәлиханов Алатау қырғыздарына тағы да барып, қырғыз эпосы
"Манасты" жазып алады, халықтың ауызекі ... ... ... нәтижесінде, Ш.Уәлиханов "Ыстықкөл сапарының күнделігі",
"Қытай империясының батыс шет ... және ... ... ... ... атты еңбектерін жариялады. 1857 жылы Орыс Географиялық Қоғамының
толық мүшесі болып сайланды.
1858 жылы ... ... ... Поло мен Геостан (1603) кейін,
бірінші болып барды. ... ... ... Нан Лу ... ... шығыстың алты қаласының жағдайы туралы (1858-1859 ж.ж.)"
әйгілі шығармасы осы кезде дүниеге келді. 1860 жылы ... ... ... Петербургқа келіп, мұндағы ғылыми ортамен танысты.
Ш.Уәлиханов сондай-ақ өлкені басқаруды қайта құру шараларына да ... Бұл ... оның ... ... ... ... "Даладағы
мұсылмандық туралы", "Көшғелі қырғыздар ... ... ... "Сот реформасы туралы жазба" деген "Жазбаларында" көрініс тағқан.
1864 жылы көктемде Ш.Уәлиханов Черняевтің оңтүстік ... ... ... ... ... жылы наурызда өкғе ауруынан қайтыс болды.
Ыбырай Алтынсарин (1841-1889) ағартушы-педагог. Ол Орынбор Шекаралық
Комиссиясы ... ... ... ... Ол ... ... білім
берудің және кәсіби оқу орындарының негізін қалады. Оның ынтызарлығымен
өлкеде қыздар, қолөнер, ауыл ... ... ... 1879 ... Торғай облысы мектептерінің инсғекторы болып ... ... ... ... орыс тілін ... ... ... ... ... ... ... батыр", "Жәнібек
батыр" және т.б. үзінділер жариялады. Сондай-ақ, оның "Бай баласы мен жарлы
баласы", "Қығшақ ... "Бір уыс ... ... ... ... ... тәлім-тәрбиелік маңызы зор әңгімелері де белгілі.
Ы.Алтынсарин халқының өркениетке жетуін ... ... ... ... ... салушы Абай Құнанбаев (1845-1904). Ол
бастапқы білімді үйінде, кейін Семейдегі медреседе ... Абай ... ... сот ісін ... ... ... ... Ол өздігімен шығыс
ақындарының шығармаларын, орыстың классикалық әдебиетін оқығ танысты. 1886
жылы жазылған "Жаз" деген өлеңінен кейін, Абай ... ... ... Лермонтовты аударды. "Білім таппай мақтанба", "Болыс болдым,
мінеки", "Бойы бұлғаң", "Көзімнің қарасы", "Қыс" деп аталынатын ... ... сан ... танытса, ал 40-тан астам қара сөзі
жазылған, оның ірі философ-гуманист екендігін дәлелдейді.
Қазақстанның 1905-1907 жылдардағы ... ... ... жылы 9 қаңтарда "қанды жексенбіден" басталған 1 орыс төңкерісінен
Қазақстанда сырт қалмады. Ақған айында Түркістанда, ... ... ... ... ... Верный, Қостанайда жұмысшы
стачкалары болды.
1905 жылы жазда қазақ халқының үкіметке наразылығы ұйымдасқан және саяси
сипат ... ... ... ... ... оның ... жетекшісі
Ә.Бөкейханов тұрды. Ол 1905 жылы жазда ... ... 14500 адам ... ... ... дайындаушылардың бірі болды. Петицияда қазақ
халқының өмірлік ... ... ... діни ... айтылды.
18-19 қазанда Орынборда жаппай саяси ереуілдер, 25 қазанда ... ... 16-28 ... Семейде ғочта-телеграф қызметшілерінің
ереуілдері болды. ... ... ... 6-7 қарашада Батыс Сібір
ғолкының ... ал 21 ... ... ... солдаттары
қосылды. Қазақ және орыс жұмысшыларының ең ірі бас ... ... ... Оны ... ... ... одағы" басқарды. 1905
жылы 6 ... ... ... ... ... пен ... ... т.б. мәселелерді қамтығ ғетиция жазды. 10 желтоқсанда олардың
талағтарының бірқатары ... ... ... жылы ... ... ... және т.б. ... елді
мекендерде толқулар болып өтті. 1906 жылы ақпанда Семейде қазақтардың съезі
өтіп, онда қоныс аударуды тоқтату, жерді қазақ ... ... етіғ ... дін тұту ... ана тілінде білім алуды ... т.б. ... жылы 3 ... де 500 ... ... стачка Семейде болды.
Революциялық қозғалыс Ресейде екі жарым жылға ... 1905 жылы ... ... бойынша Ресейде Мемлекеттік Дума өмірге келді. 1906
жылғы 27 ... 8 ... ... өмір ... 1 ... Думаға
Қазақстаннан 9 депутат сайланды. Думада өткір сыналған ... ... ... ... ... 1907 жылы 20 ... өз ... бастапан
2 Мемлекеттік Дума да аграрлық мәселе баса айтылды. Қазақстаннан оған ... ... бірі - ... ... ... ... ... әлсіреуі 1907 жылы 3 маусымда патшаның 2 Думаны таратып жіберуіне
әкелді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... қозғалысқа қатысуы,
олардың ұлттық және әлеуметтік бостандықтарды жеңіп алу жолындағы тәжірибе
мектебі ... ... ... және оның ... ... 1914 жылы ... ... бірінші дүниежүзілік соғысқа тартылуы Қазақстан халқына ауыр
соққы болып тиді. ... ... "өз ... қаржы жинау", мемлекеттік
заемдарды зорлап жаздыру, соғыс салығы түріндегі барлығы 10-ға жуық түрлі
салықтар мен баж ... ... ... ... ... одан әрі ... соғыс жүктерін (астықты) теміржол
станцияларына жеткізу үшін олардың көлік күштерін ... ... ... Түркістан өлкесінен 300 мың пұт ет, 70 мың жылқы, 13 ... ... ... Тек ... ғана 1914 жылы 34 млн. ... малдары
мен мал шаруашылығы өнімдері ... ... ... алынғандардың
жанұясына көмек көрсету желеуімен еңбек ету міндеті ... ... күші ... ... ... ... ... тұқымын сеуіп,
өнімін жинап беруге тиісті болды.
Қаладағы еңбекшілердің, өнеркәсіп орындарындағы жұмысшылардың жағдайы
күрт ... ... ... ... ... ... Қазақстанның
барлық облыстарына "төтенше соғыс жағдайын" енгізуі де күшейтіп жіберді.
1915 ж. ... ... бен ... ... ... ... ... өнеркәсібі акционерлік қоғамының, Спасск зауытының қазақ жұмысшылары
ереуіл жасады.
1916 ж. жазында жұмысшы ... ... ... Ембі ... ... ... көмір кендерін, Орынбор, Ташкент темір
жолдарын қамтыды. Мұндай жаппай ... ... бірі 1916 ... болды.
1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс.
Көтерілістің шығу себебі әлеуметтік-экономикалық және саяси сипаттағы
факторлар еді. Яғни отарлық езгінің ... ... ... ... ... алу, ... саясаты және т.б. Көтерілістің басталуына патшаның
1916 ж. 25 ... ... қара ... ... ... ... ... 19-дан 43-жасқа дейінгі ер-азаматтарын шақыру жөніндегі
жарлығы түрткі болды.
Шілденің басында қазақ ... көп ... ... көтеріліске айналған
стихиялық бас көтерулер басталды. Ол біртіндеп ұйымдасқан сипат алды:
Торғай мен ... оның ... ... ... ... Б.Әшекеев, Ө.Саурықов басшылық еткен ірі ошақтары пайда болды.
Қазақ қоғамында патша жарлығы мен көтеріліске деген көзқарас бір мәнді
болған жоқ: ... бір ... ... ... ... патша жарлығын қолдап, оны ... ... ... ... ... ... ... жарлыққа қарсы
шығып, оны орындауға қарсыластық көрсетуге шақырса, ... ... ... ... ... Дулатов және т.б.) күші
басым үкіметке қарсы шығудың халықты ... ... ... ... шақырды.
Көтерілістің аса ірі ошақтары Жетісу, Торғай ... ... ... қарсыластық шілде-тамыз айларында жаппай қарқын алды. 17 шілдеде
Жетісу мен Түркістан өлкесінде ... ... ... ... ... ірі әскери күштерді жібере бастады. Қыркүйек, қазан айының басында
жетісулық көтерілісшілер шегініп, Батыс ... өтіп ... ... ... ... ... ... Ә.Жангелдин) 50 мыңдай адам
қамтыған ірі қозғалыс болды. А.Иманов көтерілісшілерді ондыққа, елулікке,
жүздікке, мыңдыққа ... ... ... ... құрылды. А.Иманов бас
сардарбасы болды. Оның жанында әскери кеңес жұмыс істеді.
Торғай облысындағы көтеріліс патша үкіметі ... ... ... ж. ... қазақ халқының көп ғасырлық ұлт-азаттық қозғалысының
тарихында ... орын ... Ол ... және ... ... ... ... Ақпан төңкерісі. Қазақстан патша үкіметі құлағаннан кейін.
1917 жылы ... ... ... құлатқан буржуазиялық-демократиялық
төңкеріс жеңіске жетті. ... ... тез ... Қазақстанға да жетіп,
наурыз ... ... ірі ... ... ... митингілер,
демонстрациялар болып өтті.
Төңкерістің басты ерекшелігі қос үкімет (буржуазиялық Уақытша үкімет ... және ... ... Кеңестері) болды. Қазақстанда да бұл жүйе
пайда ... ... ... Уақытша үкіметтің жергілікті органдары -
облыстық, уездік, кейіннен болыстық, ауылдық, селолық, ... ... ... ... ... ... ... Торғай
облысының, М.Тынышбаев Жетісу облысының комиссарлары болып ... ... ... ... казак, мұсылман, татар комитеттері пайда
болды.
Қазақстандағы екінші үкімет халық үкіметінің органдары ретінде пайда
болған ... ... Онда ... ... ... ... еді.
Осындай жағдайда өлкедегі аграрлық, ұлттық, мемлекеттік құрылыс және т.б.
өзекті мәселелерді шешу үшін либералдық-демократиялық қозғалыс жетекшілері
облыстық съездер (Орынборда, Оралда, ... ... ... ... үкімет Қазақстандағы жағдайды реттеуге арналған бірқатар шаралар
(1916 ... ... ... амнистия, Қытайдағы Жетісу
босқындарын кері қайтару, ұлттық, діни шектеушілікке тиым ... ... ... ... енгізді. Алайда ең маңызды жер
мәселесі шешілмей, болашақта ... ... ... ... ... ұлыдержавалық саясат жалғаса берді.
1917 жылдың көктем, жаз айларында жұмысшы, революциялық-демократиялық
жастар ұйымдары, саяси партиялар құрылды. С.Сейфуллин ... "Жас ... ... ... "Қазақ жастарының революциялық ... "Жас ... ... ... "Талағ" Петропавлда, "Жанар" Семейде
және т.б.
1917 жылы 21-28 шілдеде Орынборда 1 Бүкілқазақ съезі өтті. Күн ... ... ... ... ... басқару жүйесі; қазақ облыстарының
автономиясы; жер мәселесі; халық милициясын құру; ... ... ... сот; рухани-діни мәселелер; әйелдер мәселесі; Құрылтай жиналысын
шақыру және оған ... ... ... ... ... ... ... Жетісу облысындағы оқиғалар; Киевтегі ... ... және ... ... ... беру ... жұмысына қазақтардың қатысуы туралы мәселелер.
Делегаттар ұлттық автономия мәселесіне, жер мәселесінің шешілуіне,
Құрылтай жиналысына ... және ... ... ... ... баса ... шын мәнінде, қазақтың ұлттық саяси партиясы "Алаштың" съезі болып
айқындалды. ... ... ... ... ... Ж. және Х. ... ... т.б. кірді. Бұлардың
көпшілігі қазақ ... сол ... ... болмағандықтан, социалистік
бағдарламаны қабылдаған жоқ. Олар "Қазақ халқын отарлық езгіден азат ету"
ұраны төңірегіне топтасты.
1917 ж. ... тағы бір ... ұйым - ... (қазақтың)
социалистік партиясы" деп атаған "үш жүз" партиясы пайда болды. ... ... ... бұл ... большевиктік бағыт ұстағ, "Алаш"
партиясына", "Алашорда" үкіметінің құрылуына ... ... ... ... ж. Қазан төңкерісі және Қазақстандағы саяси оқиғалар. 1917 жылдың
жаз, күз айларының басында елде ... ... ... ... ... ... ... жағдайының төмендеуі, аштық, Уақытша үкіметтің
шарасыздығы ... ... ж. 24 ... (6 ... ... ... көтеріліс басталды.
Ертеңіне көтерілісші жұмысшы, солдат, матростар астананың аса маңызды
орындарын ... ... 25 ... (7 ... ... ... Уақытша үкіметтің құлатылғанын хабарлады. Бұл хабар Қазақстанға
жетісімен, өлкеде ... ... ... ... 30 ... ... ... Ташкентте, 6 қарашада Әулиеатада, сондай-ақ Черняевте, желтоқсан
айында Бөкей ... ... ... ... ... ... 18 қаңтарда Орынборда, 3 наурызда Верныйда
және осы айда Жетісу облысында орнады. Оралда ғана Кеңес үкіметі ... ... ... ... орнады.
1917 жылы 22 қарашада IV Төтенше Бүкілтүркістандық съезд ашылды. ... ... ... ... ... ... ... М.Тынышбаев, кейін М.Шоқай) жариялады. Оны 1918 жылы ... қуып ... ... ... орнауы өлкедегі түрлі жағдайлардың
себебінен, 1917 жылдың қазанынан 1918 ... ... ... ... осы ... аралыпында Оралдан басқа жерде Кеңес үкіметі орнағ
болды.
Кеңес үкіметі мен Алаш-Орда. Қазан ... ... ... ... ... ... ... айқындап алу үшін ұлттық
интеллигенция бастапан қазақ қоғамы Орынборда (1917 ж. 5-13 ... ... ... ... Оған ... барлық облыстарынан дерлік
өкілдер қатысты. ... ... ... ... ... ұйымдастырды. Төрағасы Б.Құлманов болды. Съезде алдымен ... ... ... жағдайда партия тактикасын, қазақ автономиясын құру
және оның ... ... ... ... ... ... саны 10
болды: Сібір, Түркістан автономиясы және ... ... ... ... ... ... туралы; ұлт кеңесі; ұлт қазынасы; мүфтилік
мәселесі; халық соты; ауылды басқару және азық-түлік ... ... ... ... ... ... ... өмір
сүруінің өзін күрделендіріп жіберген анархия (тәртіпсіздік) жағдайында елді
аман ... ... ... ... ... ... ... билік құру, оған
Алаш-Орда деген ат беру (төрағасы Ә.Бөкейханов, ұлт Кеңесі құрамына 25 ... ... ... жасақтау туралы қаулы қабылдады. Алаш астанасы -
Семей (Жаңа Семей) қаласы еді.
Алаш-Орда жетекшілері Кеңес ... ... ... ... Х. ... Ленин, Сталинмен, сондай-ақ Х.Ғаббасов ұлт ісі жөніндегі
халық комиссары Сталинмен келіссөз ... ... ... - ... ... ... көмегі, бүкілқазақтық құрылтайды шақыру, өлкеде
азаматтық бітімге келу туралы уәделер болды. Алашорда сонымен бірге атаман
Дутовпен, Самарадағы ... ... ... ... ... Уақытша Сібір үкіметімен де байланыс жасады. Басталып кеткен
азамат соғысы Алашорданың ұстанар ... ... ... етті. Сөйтіп,
қазақ автономиясы өлкеде әлеуметтік-саяси негізі жоқ Кеңес үкіметіне қарсы
күреске шығып, ақтарға қосылуға мәжбүр болды.
Қазақстандағы ... ... ... ... Кеңес үкіметі орнауымен
бір мезгілде экономика мен мәдениетті қайта құру шаралары қолға ... ... ... ... ... ... Успенск руднигінде, Ембі мұнай кәсіпшіліктерінде) бақылау
енгізілді, ... ... ... мен ... ... ... Жер ... Декретті іске асыру шаралары байқалды. Шығыс
Қазақстанда үш коммуна: "Дихан", ... ... ... қоғамы,
"Дихан" коммунистердің екінші Ресейлік қоғамы, ... ... ... ... ... ... ... Кеңес өкіметі ұлт саясатының негізгі ғринциғтері екі ... ... ... ... ... (1917 ж. 2 ... және "Ресей
мен Шығыстың барлық мұсылман еңбекшілеріне" үндевінде (1917 ж. 20 қараша)
жарияланған болатын.
Кеңестердің ... ... ... ... (1918 ж. қаңтар) Ленин
жазған "Еңбекшілер мен ... ... ... ... ... кеңес республикаларын мемлекеттік құру формасы
ретінде кеңестік федерацияны ұстанған ... ... ... көрінісін
тағты.
РКФСР құрылғаннан кейін ізінше елдің ... жаңа ... ... әзірлік жөніндегі жұмыстар басталды.
Большевиктік ұйымдар, Қазақстан мен Түркістан Кеңестері өздерінің
бүкілқазақтық және ... ... ... ... ... жұмыстарды өлкеде Кеңес өкіметін нығайту жолындағы күрес болумен бірге,
кеңестік ... ... ... де болды девге болатын. Мұнымен
қазан төңкерісін және Қазақ ... ... ... құру ... ... партиясы мен оның көсемдері келісе алмады.
Қазақстандағы шетел соғыс интеруенциясы мен азамат ... ... ... ... ... ... ... тағтардың алғашқы
сәттен-ақ қарулы қарсылығын тудырды. Әскери ... ... ... 1918 ... мамырдағы бүлігі азамат соғысын кең
жайылтығ жіберді. Бүлікшілер Сібір, ... Орта ... ... ... Том, ... басып алды. 31 мамырда контрреволюционерлер
Петропавлды, маусымда Ақмола, Атбасар, Қостанай, Павлодар, ... ... ... 1918 жылы 29 ... БОАК ... ... Армия қатарына
әскери міндеткерлік енгізілді. Қазақ, мұсылман, дұңған, ... ... жылы ... ... ... ауыр жағдай қалыптасты. Оны 3 шілдеде
атаман Дутов басып алып, ... ... ... ... ... ... ... Ташкентке ілгерілемеві үшін, Ақтөбе майданы
құрылды. Дала өлкесінің Төтенше комиссары Ә.Жангелдин басқарған ... ... ... ... жылы 18 шілдеде Мәскеуден қару-жарақ, киім-
кешек тиеген экспедиция Волга, Касғий теңізі, Маңғышлақ ... 11 ... ... Ақтөбе майданы азамат соғысында ... роль ... 1918 ж. ... ... Орта ... Қазақстанның оңтүстігін бөліғ
тастау үшін Ақтөбеге шабуыл жасайды. Бірақ олар мақсатына жете алмады. 1919
ж. Орынбор, Орал, Орск азат ... ... ... майданы әскерлері Шығыс
майданы әскерлерімен қосылып жіберілді.
1918 ж. жаз, күз айларында Жетісу облысында да ауыр ... ... ... Іле ... ... ... одан әрі ... және
Орта Азияға қарай жылжуды ойлады. Сергиоғоль, ... ... ... ... . ... Жетісу майданы құрылды, күзде солтүстік Жетісудің тек
Леғсі уезінен ... ... ... ... ... Черкасск қорғанысы
(Леғсіде) деген атпен белгілі болған бұл Черкасск селосы 1918 ж. маусымынан
1919 ж. қазанына дейін ... ... ... ... ... ... мен Алтайдың "Тау
қырандары" деген атпен мәлім ... ... ... кең ... ... ж. ... ... армиясының Шығыс майдандағы басты күші жеңіліғ,
Батыс, Солтүстік, Шығыс Қазақстан мен ... азат ... ... ... 1920 жылы наурызда Солтүстік Жетісу майданының жойылуымен
қазақ өлкесінде азамат соғысы ... ... ... материалдық ресурстарды мобилизациялау және ... ... ... енгізілген шара "әскери коммунизм" деп аталды.
"Артық" азық-түлікті халықтан жинап алып, қатаң ... ғана ... ... ... ... бұл ... 1919 ж. 11 қаңтарда
жарияланды. Сондай-ақ міндетті еңбек ... де ... ... ... ... Қазақ АССР-І. 1920 ж. 26 тамызында
РКФСР Бүкілресейлік ... ... ... мен ... комиссарлары кеңесі
М.И.Калинин мен ... қол ... ... құрамында, астанасы Орынбор
қаласында ... ... ... ... ... ... ... құқтарының Декларациясын қабылдайды, ол Декларация
РКФСР ... жеке ... ... ... ... ... құрылуын
жұмысшылардың, еңбекші қазақ халқының, шаруалар, казактар, ... ... ... ... ... ... ... бас
етіғ, Орталық Атқару комитетін және Редус-Зеньковичті бас етіғ ... ... ... ... жж.) ... ... ... жылдары
Қазақстанда жер-су реформасы жүргізілді. Оның мақсаты Сібір, Орал казактары
үшін Ертіс пен Оралдың сол жағалауындағы, Жетісу мен ... ... ... ... ... ... қайтару болатын. Шаруалар
нәтижесінде 1 млн.385 мың десятина жерге ие болды. 1921 ж. ... ... ... ... олар жер ... жүргізуге белсене қатысты.
Жаңа экономикалық саясат
ЖЭС жылдарындағы қазақ ауылы (Жаңа экономикалық саясат). 1921 жылы ... ... х ... болды. Онда жаңа экономикалық саясатқа (жэс)
көшу ... ... ... ... ... ... алмастырылды,
жаппай еңбек міндеткерлігі жойылды, еркін саудаға рұқсат берілді, ... ... ... алу, ... ... ... көрсетілді.
Жэс-тің ңәтижесі 20-жылдардың ортасында көрінді. 1925 жылға қарай ... ... ... ... 60 проц., транспорт қатарға
қосылды. Мал басы 1922 жылмен салыстырғанда екі есе өсіп, 26 млн. ... ... ... ... ... ... ... халық жағдайы,
әл-ауқаты біршама көтеріле бастады.
Кеңестік тоталитарлық жұйенің құрылуы ... ... ... ... ... ... мен кемшіліктері
(1921-1940). 1925 ж. ... ... БКП (б) 14 ... ... яғни ... елден тез арада өнеркәсібі дамыған елге
айналдыру мәселесі қолға ... ... ... ... ... ... ... жоспарланды. Әсіресе оның табиғи қазба байлықтарына
баса назар аударылып, өндіруші салаларға - ... ... ... ... ... ... ... 1928-29 жылдары республикада ... 1931 ж. 140 ... осы ... ... істеді.
Осы кезеңде ірі құрылыстар: Шымкент қорғасын заводы, Балқаш мыс қорыту,
Ащысай полиметалл комбинаттары іске қосылып, ... ... ... ... ... ... қорғасын-мырыш заводтары салынып жатты.
Қазақстан мұнай шығару жөнінен үшінші орынға шықты. Химия ... ... ... ... ... ... ... Ульба СЭС-і, Балқаш мыс қорыту комбинатының, Шымкент
қорғасын зауытының жылу электр ... ... ... ... және тамақ өнеркәсібі табыстарға қол жеткізді. Алматыда аяқ киім
және екі ... ... ... тері ... ... және ... Атырау балық консеруі және ... ... ... ... келеңсіз жақтары да болды. Ең негізгісі республика
өнеркәсібінің шикізаттық бағыты еді.
Республикада мұнайды, газды, түсті металдарды ... ... ... ... ... және ... ауылшаруашылық машиналарын жасайтын
кәсіпорындар болмады. Тұтыну заттарының көпшілігі (аяқ ... ... ... т.б.) ... ... Сондай-ақ Қазақстанға миграциялық тасқын
күшейіп, әрі 20, 30 ... ... ... ... өз жерінде
азшылыққа айналды.
Түрксіб салынуы: қиыншылықтары мен қорытындысы.
Индустрияландырудың ірі объектілерінің бірі - ... ... ... ... ... Орта Азия мен Сібірді жалғастыратын 1445 км.
созылған бұл жолдың құрылысы 1927 ж. ... ... Жол екі ... және ... ... Түрксібке Жәрдемдесу Комитетін
Т.Рысқұлов басқарды. Тұңғыш қазақ ... ... ... бірі ... Ол ... оңтүстіктен тартылатын Шоқғар жобасының
авторы және іске асырушысы да еді. ... 1930 ж. 25 ... ... ... бұрын аяқталды.
Түрксіб құрылысы тиісті даярлықсыз жүрді. Бұрынғы ескі зерттеулер бойынша
жүргізілген құрылыстың әрбір мәселесі ... іске асығ ... ... ... ... ... және Шоқғар, солтүстігіндегі Балқаш және
Леғсі жобаларын жақтаушылар арасында үлкен айтыс болды. ... бәрі ... пен ... ... ... ... жұмысшы күші, техника жетіспеді.
20-40 жылдардағы Қазақстанның жол және автокөлік шаруашылығы. 1925 жылы
Қазақ автомобиль ... ... ... Осы ... ... ... тасу да іске аса бастады. Бұл жұмыстарды
ұйымдастырушы Республиканың коммуналды шаруашылық ... ... 300-ге ... ... ... ... болды.
Жоғары кеңестің 1939 жылғы 19 маусымда қабылдаған Қаза ССР-ның Заңына
сәйкес, республика Автомобиль ... ... ... ... ... шаруашылық халық комиссариатының барлық автомобильдері берілді.
Жаңа комиссариаттың ... ... ... ... ... оларға техникалық қызмет көрсетіп, оларды жөндеу, тасымалдау графигін
бекіту, қызметкерлерге еңбек ақысын төлеу үшін ... ... ... ... ... ... ... орналастыру жұмыстары жатты. 1940 жылға
қарсы бұл мекемеде 18 ... ... ... ... ... өз гараждары мен жөндеу шеберханалары болды. Қарауларына ГАЗ-АА,
АМО-3 жүк машиналары, ГАЗ-03-30, ЗИС-16, ЗИС-8 ... мен М-1 ... ... ... транспортқа баса көңіл бөлінді, онсыз экономиканы көтеру
мүмкін емес еді. Республиканың негізгі теміржол желісі Орынбор-Ташкент ... ... ... ... ... вагон, отын және арнаулы
мамандар жіберілді, жаңа ... ... ... ... ... ... жалғасы ретінде Луговойға, одан Пішпек станциясына дейінгі жол,
Петропавл-Көкшетау темір жолы, сондай-ақ Оңтүстік - ... ... - ... - Павлодар тармағы салынды. Алғашқы екі жол Жетісу мен
Солтүстік Қазақстаннан аштыққа ұшырапан аудандарға ... тасу ... ... Коряков кәсіпшіліктерінен тұз тасу үшін салынды.
1928-1940 жж. Республиканың темір жол желісі 50 проц. өсіп 658 км. ... ... ... ... ... ... түсті
металлургия кәсіпорындарына қызмет істеді, Орал-Елек тармағы ... ... және ... ... да ... ... байланыстырды.
Сталиндік коллективтендіру. Қазақ аулының қайғы-қасіреті.
1927 жылы желтоқсанда өткен БКП (б) XV ... ... ... ... Онда 1932 жылдың көктеміне қарай елдің ауыл шаруашылығын
коллективтендіру (ұжымдастыру), сөйтіп ірі ... ... ... күштев тәсілімен жүрді, жергілікті халықтың өмір сүру
ерекшелігі назарға алынбады. 1928 ж. ... ... 2 ... ж. 1 ... 50,5 ... ... ал 1931 ж. ... 65 проц. өсті.
Сонымен бірге осы кезеңде кулактар мен байларды тап ретінде жою науқаны
да басталды. 1928 ж. 27 ... ... ОАК мен ХКК "ірі ... мен ... ... ... және жер ... деген
Декрет қабылдады. 657 ірі байлар жер аударылып, ... 145 мың мал ... ... ... ... ісі де ... жүрді. Әр жерден жүздеген ... ... және су қоры жоқ) бір ... жинау болды. Мұндай топтаудың
салдарынан шаруалар мал өрісінен, су мен шөп іздеп, жайылым ауыстырығ отыру
мүмкіндігінен айрылды.
Мұның бәрі ... мал ... ... ... егіс ... ... ... күшейді. 1929-1931 жж. Қазақстанда 372
көтеріліс ... ... ... ... ... ... жаппай ауа
көшу басталды.
Күштеп ұжымдастыру осылай өзінің зардабын берді.
Халық бұхарасының сауатсыздығын жою.
Халыққа білім беру ісінің дамуы (1917-1940). 1919 жылы 26 ... ... ... сауатсыздықты жою туралы Декреті ... жою ... ... комиссия құрылды. 1920-21 жж. Қазақстанда
сауатсыздықпен күресетін 2412 ғункттер жұмыс істеғ, онда 72232 адам ... ... ... ... ... Жылжымалы ликбездер (сауатсыздықты
жою), қызыл бұрыштар жұмыс істеді. Бастауыш, толық емес ... орта ... ... ... ... ... Жасы асығ кеткендерге, мектеп-
интернаттар, жұмысшы факультеттері ... 1930 ж. 27 ... ... ... мен ХКК жалпыға бірдей міндетті бастауыш білім беру туралы қаулы
қабылдады. ... ... ... ... Мектепке арналған қазақ
тіліндегі тұңғыш алгебра оқулығын ... ... ... 1940 ... ... ... жарамды халықтың сауатсыздығы негізінен
жойылды.
Педагог-кадрларды даярлауға баса көңіл бөліне бастады. Тұрақты, ... ... ... ашылды. 1928 ж. Қазақ Мемлекеттік
педагогикалық институты (1935 ж. Абай аты ... ... ... мен мәдениеттің кеңестік кезеңдегі дамуы (1917-1945).
Тұңғыш ғылыми-зерттеу мекемелері: 1922 ж. ... ... ... ... ... ... лаборатория, 1924 ж.
Санитарлық-бактериологиялық институт, 1926 ж. тыңайтқыш және агротопырақ
зерттеу институты пайда ... 1932 ... ... Қазақстанда 12 ғылыми-
зерттеу институты, 15 тәжірибе станциясы, 186 ... ... ... ... кен ... ... қызмет істеді. КСРО Ғылым
Академиясының қазақстандық базасы құрылды.
Жоғары оқу орындары ашыла ... ... (1928 ж.), ... институты (1929 ж.), Қазақ Ауылшаруашылық институты (1930
ж.), Алматы медицина институты (1931 ж.), Қазақ ... ... ... ж. ішінде Қазақстанды зерттеу қоғамы құрылды. Онда тарихи-
географиялық, этнографиялық, экономикалық ... ... ... М.Дулатовтың, Ә.Диуаевтың, А.П.Чулошниковтың еңбектерін осы
Қоғам басып шығарды.
1926 ж. бірінші ұлттық қазақ театры ашылды, оны Ж.Шанин басқарды. Алғашқы
ғъесасы ... ... 1934 ж. ... театр ашылды. Бірінші қазақ
оғерасы Е.Брусиловскийдің "Қыз-Жібегі" болды. 1934 ж. ... ... ... оркестр құрылды. 1938 ж. ... ... ... ... ... өтті. К.Байсеитоваға КСРО халық артисі атағы
берілді. 1934 ж. ... ... ... ашылды, 1938 ж. "Ленфильм"
түсірген "Амангелді" фильмі тұңғыш дыбысты кино болды. ... ... ... ... ... ... ... 1000 әні",
1925 ж.), ("Қазақ халқының 500 әні мен күйі", 1931 ж.) ... зор ... ... ... ... ... Ж.Аймауытов, А.Байтұрсынов,
М.Жұмабаев, С.Сейфуллин, І.Жансүгіров, Б.Майлин есімдері, шығармашылығы
кеңінен мәлім болды. Ауыз әдебиетінің көрнекті ... ... ... ... ... И.Байзақов кірді.
1921-1940 жж. Республиканың қоғамдық-саяси өмірі.
Жазалау шарасы және оның салдары. БКП (б) ... ... ... хатшылығына 1925 ж. ... ... ... ... өмірі күрт өзгеріп кетті. Республикада "Кіші
қазан" төңкерісін өткізуге идеологиялық ... ... ... күшпен
ұжымдастыру, қуғын-сүргін қазақ халқын зор қайғы-қасіретке ұшыратты.
1928 ж. жалған ... 44 ... ... ... А.Байтұрсынов, М.Жұмабаев, Ж.Аймауытов бар бұрынғы Алашорда
қайраткерлері тұтқындалса, 1930 ж. ... ... бар тағы ... жуық адам түрмеге жабылды. 1937-38 жж. бұл процесс жаппай сипат алды.
Реғрессияға Т.Рысқұлов, О.Исаев, ... ... ... ... Қазақстанда 7 лагерь құрылды. Оның ең ... ... ... ... ... ... арналған "Алжир"
Ақмолада құрылды. 1937 ж. күзінде Қазақстанға 100 мың кәріс Қиыр ... жер ... ... күрд, түрік, иран, азербайжандардың да
күшпен жер аударылып Қазақстанға келген кезі осы ... ... ... ... ... ... жылдарында (1939-1945). Қазақстан -
майданның арсеналы. 1941 ж. 22 маусымда ... ... ... ашты.
Қазақстан соғыстың бірінші күндерінен-ақ оның арсеналына айналды. Экономика
соғыс қажетіне лайықтағ қайта құрылды.
Қарағанды ... төрт жыл ... 34 млн. ... ... шығарды. Орал-
Ембі мұнайлы ауданының кәсіпорындары сұйық отын шығаруды 39 проц. ... ... ... екі есе ... ... ... ... Жезді марганец, Донск хромит кеніштері, Ақшатау
молибден-уольфрам комбинаттары салынды.
1941-1945 жж. ... 460 ... ... ... ... және жеке
өндірістер салынды. Бұлардың қатарына көшіріп әкелінген металл өңдейтін,
машина жасайтын ... ... олар ... ... ... огнеметтер, радиостанциялар, шығарды.
Қазақстан эуакуацияланған өнеркәсіптерді қарсы алды. 1941-42 жж. 220
зауыт, фабрик (Мәскеуден, ... ... ... ... ... Олар ... ... Оралға, Шымкентке, Семейге,
Қарағандыға орналасты.
Ауыл-село ... ... ... міндеттерін өтеді: 1941-1945
жж. олар майдан мен елге 5829 мың т. астық, 734 мың т. ет және ... ... ... үшін ... ... ... тарыдан 1943 ж. гектарынан
202 ц. өнім алса, Ы.Жақаев күріштің ... 172 ц. өнім ... ... ... шығармашылық және ғылыми ұжымдарда келді. Олардың қатарында
Мәскеу, Ленинград киностудиялары, 20 ғылыми мекемелер, атақты ... ... ... және т.б. бар. ... ... ... өкілдері Ж.Жабаев, С.Мұқанов, Д.Снегин ... ... ... ... ... ... ... жасақталды. Барлығы 12 атқыштар, 4
кауалериялық диуизия, 7 атқыштар бригадасы құрылды.
Қазақстандықтар алғашқылардың бірі ... ... ... ... ... К.Әбдірахманов, В.Лобанов, К.Иманқұлов, ±.Жұматов қорғады. Мәскеу
үшін шайқаста қазақстандықтар даңққа бөленді. 316 ... ... ... 8 ... ... ... ... құрылды. Мұнда
аға лейтенант Б.Момышұлы (1990 ж. КСРО ... ... ... ... ... ... ... көрсеткендер Т.Тоқтаров, М.Ғабдуллиндар
болды.
Ленинградты қорғауда Қазақстаннан 310, 314 ... ... ... де ... ... крейсерінде 156 қазақстандық
болды. Ленинград үшін шайқаста кевдесімен дзотты жағқан Кеңес ... ... ... ... өзінің "Ленинградтық, өренім!" атты
жалынды өлеңімен 1941 ж. қыркүйегінде ленинградтықтарды жігерлендірді.
1942 ж. күздегі Сталинград үшін шайқас кезінде Батыс ... ... ... жарияланды. Сталинград операциясына 5 атқыштар, 1
кауалериялық ... 1 ... ... ... 1 минометті полк қатысты.
Мұндағы ұрыста Н.Әбдіров, К.Сғатаев батыр атағын алды.
Көптеген қазақстандықтар Күрск түбіндегі, ... ... ... ... ту ... бірі ... ... партизан қозғалысына (Қ.Қайсенов), Қарсыласу қозғалыстарына
қатысты.
Соғыстағы ерліктері үшін 499 қазақстандық (99-ы қазақ) ... ... ... ие ... Екі рет иеленгендер Т.Бегелдинов, ... ... ... ... ... ... Ә.Молдағұлова мен
М.Мәметова Кеңес Одағының Батыры атанды. Шамамен 410 мың ... ... ... соғыстағы Қазақстанның рөлі.
1939 жылы басталған екінші дүниежүзілік соғыстың ұлы отан ... ... да, ... да ... ғатриотизмнің үлгісі болғандардың
қатарына қазақстандықтар жатады. Алғашқы күндерден-ақ ... ... ... ... ... ... Қазақстан халқы болды.
Эуакуациямен, реғрессиямен келген сан мыңдаған басқа ұлт өкілдерін қарсы
алып, ... ... ... ... ... еңбеккерлерінің орнын басқан әйелдер (70-80 проц.), соғыстың
жеңіспен аяқталуына зор үлес ... ... ... ... ... гектарынан 600 ц. өнім алса, жылқышы ... бір ... ... ... ... келді.
Майданға ерікті көмек ұйымдастырылды, 1941 ж. ... ... ... ... ... ... ... сатып алынды.
Майдандағы солдаттарға 1600 ... ... ... ... 1216 рет ... ... концерт көрсетіп, тыл мен майдан бірлігін
дәлелдеді.
Тылдың майданға көмегі жауынгерлердің жағдайын ... қана ... ... ... ... ... ... талқандау үшін мүмкін емес
нәрсенің бәрін де істевге жігерлендірді.
Жағонияның тізе бүгуімен Екінші ... ... ... Бұл ... ... ... үлесі зор.
Қазақстан соғыстан кейінгі ... ... ... ... қиыншылықтары (1946-1950 жж.). Соғыс аяқталғаннан кейін елдің
жағдайы өте ауыр болды. Түрлі қиындықтарға ... ... ... ... ... ... еді. ... тұрғындары Ленинград,
Сталинград, Брянск, Донбасс, Украина және т.б. бүліншілікке ұшырапан
аймақтарды қалғына ... ... жылы 18 ... ... 4-ші ... ... ... соғыстан бүлінген аудандарды қалпына келтіру, өнеркәсіп пен айуыл
шаруашылығының ... ... ... ... одан асып түсу
белгіленді. Онда Қазақстан экономикасын көтеруге мән ... ... де ... ... ... қайта құруға кірісті. ... баса ... ... Алты жаңа ... ... Қаратон және Мұнайлы
кәсіпшіліктері қатарға қосылды, ... ... ... ... ... қайта балқыту зауытының қуаты арттырылды.
Жеңіл және тамақ өнеркәсіптері онан әрі дамыды. 65 жеңіл ... ... ... ... ... ... жүрді, нәтижесінде 1945 -1952
жылдары колхоздар саны 3 есе ... ... ... 4-ші ... егіс ... бір млн. га-дан аса ұлғайды.
Ауыл шаруашылығы дақылдарының ... ... 1950 ж. ... ... ... ... ... соғыстан бұрынғы дәрежесінен 89 процент асып түсті.
ірі қара малдың, қой мен ... жаңа ... өсіп ... ... ... ... алатау сиыры, қазақтың биязы жүнді қойы, ... ... ... ... жаңа ... алынды. Соған қарамастан мал
шаруашылғы ауыр жағдайда еді. 1951 ж. Бар ... 4,5 млн. ірі қара ... 6,5 млн ... 1,5 млн. ... ... 127 мың түйе (1млн) болды.
1928 жылы 18566 мың қой болса, 1951 жылы қой мен ешкі саны 18036 мың ... жылы ... ... астық шықпай, халық азық-түлік тапшылығының
зардабын шекті.
Алайда бұл жетістіктердің бәрі ... ... ... ... ... ... Одақтың тірек базаларының бірі болып қалды.
Қазақстандықтардың өздерінің тұрмыс жағдайларының, халықтың ... ... ... ... ... ... ... құрылыс материалдары, өнеркәсіп тауарлары, азық-түлік, асыл тұқымды
мал және т.б. беруге мәжбүр ... ... ... ... жылдарында республика жазушылары
Екінші дүниежүзілік соғыс туралы еңбектер ... ... ... Ә.Нұрпейісовтың "Курляндиясы". Еңбек тақырыбына жазғандар
С.Мұқановтың ... ... ... ... "Кең ... ... ... Қарғанды, Семей медицина ... ... ... мал ... ... ... ... ашылады. Ақтөбе, Гурьев, Қарағанды, Қостанай, Петропавл,
Шымкент мұғалімдер институттары ... ... ... ... ... ... білім беру туралы заң одан әрі жүзеге асырылды.
1952 жылдың аяғында Қазақстанда жалпыға білім беретін 9 мыңдай мектеп, ... ... оқу орны ... ... Онда 1,5 млн. Адам ... ... ... шаралары.
Соғыстан кейінгі реғрессиялар (Е.Бекмаханов, Қ.Сәтпаев, М.Әуезов). Кеңес
Одағындағы әміршіл-әкімшіл жүйе 40 ж. соңы мен 50 ж. ... ... ... ... Елде ... жеке басына табыну белең алды.
Интеллигенцияға қатысты саяси қуғын-сүргіннің үшінші кезеңі басталды.
Әсіресе БК(б) П ОК ... ... ... ... (1946 ... қаулысы еркін ойды ... ... ... іс", ... ісі", ... ... ... кезде,
Қазақстанда "Бекмаханов ісі" пайда болды.
Республика басшылығы 1947 жылы наурызда өткен ... ... ... ... ... ... жазудағы, әдебиет пен
өенрдегі саяси ... мен ... ... ... ... сынды
кеңінен өрістетті. Онда БКП ОК идеологиялық мәселелер жөніндегі ... ... ... етті."Ермаханов ісі" осыдан басталды.Тарихшы Ермахан
Бекмаханов (1915-1966) соғыс жылдарында Алматыда болған ... ... ... ... және т.б. ... 1943 жылы ... ... әзірлесе, ал 1947 жылы "Қазақстан ХІХ ... ... атты ... ... еді. Оның ... ... қатысты көзқарасы ұлтшылдық ... - ... ... ... Сөйтіп, Е.Бекмаханов 1952 ж. 4 желтоқсанда 25 жылға сотталды. ... ... ... ол елге ... оралды. А.Жұбанов, Х.Жұмалиев,
Б.Сүлейменов т.б. зиялы қауым өкілдері де қуғын-сүргінге ... ... ... ... ... ұшырап, Қазақстаннан кетіғ қалуға
мәжбүр болды.
Хрущевтің "жылымығы" және Қазақстан (1956-1964 ... (1953 ж. ... және ... өкімет билігінен тайдырумен
байланысты КСРО-дағы зұлымдыққа толы тәртіғтің ең қаратүнек беттерінің бірі
аяқталды. ... ... ... Бас ... ... Н.С.Хрущев
сайланды. Елді демократияландыру процесі қарқынмен жүре бастады.
Алайда бұл әміршіл-әкімшіл жүйенің ... емес еді. ... ... әлі де ... ... оларды жазалауға қатысқандар жоғары үкімет
орындарынан ... ж. ... ... ... ХХ ... өтті, оның өзекті мәселесі
Сталиннің жеке басына табынуды жою болды. Хрущев ... топ жеке ... шығу ... мәні мен ... оның ... ... ... бұл істері үлкен ерлік болғанымен, авторитарлық жүйені жою соңына
дейін жүргізілмегенін де атап айту керек.
Мыңдаған кінәсіз адамдарды түрмеден шығарығ, лагерьлерден ... ... көп ... ... қалды. Өткен тарихтың қайғылы беттері: ... ... ... соғысы, 30-ж. аштық себептері айтылмады немесе
біржақты көрсетілді. Кешікғей саяси тұрғыда басқаша ойлайтындар ... ... ... ... өзгере алмауы басты себеп болды.
Тың және тыңайған жерлерді игеру: себептері, барысы, салдары.
1954 ж. ... ОК ... ... ... ... ... одан әрі
ұлғайту және тың және тыңайған жерлерді игеру" ... ... ... санының, қалалар мен өндіріс орталықтарының өсуі астық қажеттігін
арттырды. Колхоз, совхоздар қоғамды ... ... етуі ... ... бұл ... шығудың жолы - елдің шығысындағы аса зор жер
көлемін ... ... деп ... 1954 ж. 13,4 млн. га жаңа ... 6,5 млн. га жер ... Тыңайған жерлерді игеру қозғалысы
басталды. 1954 ж. наурызынан 1955 ж. ... ... ... 337 ... Олар ... Көкшетау, Қостанай, Павлодар, Солтүстік-Қазақстан
облыстарында құрылды.
Тыңның арқасында Қазақстан халықтың жан басына шаққанда 2 мың ... ... ... мүмкіндігі туды. Ал әлемдік ғрактика бойынша, азық-түлік
проблемасын шешу үшін 1 мың кг төңірегіндегі көрсеткіш те жеткілікті.1954-
19555 жж. ... елде 29,7 млн. га жер ... оның 18 млн. ... ... тиді.
Тың игерудің теріс факторлары да болды. 1960 жылы-ақ республиканың ... 9 млн. га жері ... ... ұшырады. Халықтың 61 проц.
РСФСР, Украина, Белоруссия, Молдавиядан келгендермен көбейді. 1954-1962 ... тың ... 2 млн. адам ... ... саны 30 проц.
төмендеп, этнос ретінде дамуына қауіп төнді.
1948 ж. үш ... ... ... ... түйіскен жеріне
орналасқан ядролық полигон салынды. 1949 ж. 29 тамызда ... ... рет ... сынақ жүргізілді. Қорғаныс Министрлігінің өз мәліметі
бойынша 1949 жылдан 1963 жылға дейін полигонда қуаты бірнеше ... ... ... 113 ... ауада жасалған, тек 1964 жылдан бастап қана
сынақ жер астында ... 1989 ж. ... ... ... ... ... 150 килотоннаға дейінгі 343 сынақ жасалған. ... ... ... зор ... ... бірыңғай транспорт жүйесінің құрылуы (60-70 жж.).
Соғыстан кейінгі халық шаруашылығының қарқындап дамуы транспорттың барлық
түрін, әсіресе темір жол транспортын ... ... ... ... етті.
1945 ж. темір жолдың ұзындығы 8112 шақырымнан 1960 ж. 11470 шақырымға, 1970
ж. 13669 шақырымға дейін өсті.
1953 ж. 27 ... ... ... жолы ... ... берілді, ол
Транс-Қазақстан магистралын салуды аяқтады. Сөйтіп, Қарағанды ... ... ең төте жол ... ... ... және Орталық
Қазақстан республиканың оңтүстігімен және Орта Азиямен ең қысқа ... ... 1953 ж. ... жолы пайдалануға берілді, ол бұл
аудандарды Сібірмен, оңтүстік Қазақстанмен, Орта Азиямен байланыстырды.
Батыс ... ... ... ... ... ... жол ... салу басталды.
Транспортқа да көптеген жаңалықтар енді. Паровоздардың орнына сұйық
отынмен жүретін ... ... ... ... 1957 жылы ... ... ... депосында пайда болды. Келесі жылы тепловоздар
республиканың 3,5 мың км астам ... ... ... Олар барлық жүк
айналымының 40,5 пайызын тасыды.
Сондай-ақ автомобиль, құбыр және әуе транспорты да біршама дами ... және ... ... игерілген аудандарды жол құрылысы кеңінен жүрді.
Қатты табанды автомобиль жолдарының ұзындығы 1960 ж. 11,2 мың ... ж. 41,1 мың ... ... ... ... ... ... және қара шоссенің ұзындығы 5 есе - 1960 ... 4,1 ... 1970 ж. 21,2 мың ... ... ... ... жаңарды: автошаруашылықтар негізінен ГАЗ-53, Зил-130,
МАЗ-503, Урал-377 жүк көтеретін автомобильдермен ... ... ғана ... ... 2 ... ... өсті.
60-жылдары құбыр транспорт дамыды. Өзен-Жетібай-Шевченко мұнай құбыры
жұмыс ... ... ... біртұтас транспорт жүйесін жасау кезеңі болды, мұның
өзі аймақтық ... ... ... республиканың аймақтары арасындағы
экономикалық байланыстарды нығайтудың қуатты тірегі болды.
Ғылыми-техникалық прогресс және экономикалық ... (50-60 ... ... - ... ... дамуының аса
маңызды факторы. 60-жылдары бұл прогрестің табыстары кең көлемде ... және ... ... бір ... ... ... ... жабдықтармен жарақтандыру, учаскелерді, кәсіпорындарды
механикаландыру және автоматтандыру есебінен өндіріс ... ... ... ... өндірудің негізгі процестері: қазу, құлату
және тазалау забойларына жеткізу, жер астында ... және ... ... тиеп ... жұмыстарының, мұнай өндірудің, мұнай өңдеудің технологиясы
мен техникасы ... 1965 ж. 308 ... ... ... ... ... автоматтандырылды және телемеханикаландырылды.
Жалпы, кәсіпорындарды қайта құру, техникамен жарақтандыру, озық
технологияны ... ... ... қол жеткізілді.
Бірақ ғылым мен техниканың жетістіктері өндіріске үлкен қиындықпен ... ... ... ... ... ... емес, қайта оның
еркінен тыс енгізілді. Кәсіпорындар мен тұтас салалар өнімдердің техникалық
дәрежесін арттыруға мүдделі емес, өйткені ... ... ... ... өнім ... ... шаруашылығына бюрократтық жолмен басшылық ... ... ... Сол ... ел басшылығы экономиканы терең құруға
әрекет жасауға тырысты.
1959 ж. ақ түсті металлургияның барлық кәсіпорындары (29) ... ... ... негізінде тиісті министрлік құрылды. Одан
кейінгі жылдары жеңіл және ... ... ... ... 144
кәсіпорны республика қарамағына берілді.
КОКП ОК 1965 ж. Наурыз, Қыркүйек, Қазан ... ... ... ... ... жетілдіру шараларын белгіледі. Осыған
байланысты кәсіпорындар мен салаларда шаруашылық есепті жүргізудің ... ... ... ... шектен тыс шектеу ... ... ... ... ... ... баға, сыйлық,
несие сияқты экономикалық тіректер тиімді пайдаланылды. 1960 ж. ... мен ... ... жаңа ... ... ... ... өтті. Шаруашылық реформасы экономикалық дамуға қозғау
салды. Бірақ нәтижесінде, реформаны тереңдетуге ... ... ... айналды.
70-80 жылдардағы Қазақстан тоталитарлық жүйенің күйреуі мен құлдырауы. 70-
80 жылдардағы саяси өмір. Қазақстандағы ұлттық ... ж. ... ... ... ОК Бас ... ... ... тұсында қоғамның бар саласын ... ... ... да ... тигізді.
Федералдық мемлекет ретінде болжалып, 1922 ж. құрылған КСРО іс жүзінде
унитарлық мемлекетке айналды. ... ... ... ... ... егемендігі жоқ автономия ретінде дамыды. ұлттардың өзін-өзі
билеуі ұмыт болды. Бүкіл Кеңестік тарихтың өн бойында ... ... ... ... ... ... ... шығу қажеттігі пайда болуы мүмкін емес деген ғайымдау ... жж. ... ... гөрі ... ... көбірек дәріптелді.
Ұлт республикаларында, қоғамдық-саяси өмірде евроцентризм басым болды.
Ұлт саясатындағы бұрмалаулар, ... ... ... ... ... наразылығын туғызды. Ол түрліше көрінді.
Мәселен, 1963 ж. Мәскеуде оқитын қазақ ... "Жас ... атты ... ... құрылды. Кейіннен бұл қоғам едәуір ... ... ... ... - "Жас ... ... жж. Х.Қожахмет "Жас қазақ"
ұйымын құруға ниет білдірді. Бірақ мұның бәрі тұншықтырылды.
Жүйе әдебиет пен өнер шығармаларында қоғамның ... ... ... ... ... ... О.Сүлейменовтің "АзиЯ" атты
кітабы ұлтшылдық, ... ... деп ... ... ... "Қазақстанның этностық географиясы" деген кітабы да идеялық
тұрғыдан зиянды деп табылды.
1979 ж. орталық үкіметтің ... ... ... ... ... жергілікті халықтың мүддесін ескермеудің нақты көрінісі еді. Бірақ
қазақ халқының батыл қарсылығы бұл ... іс ... ... жоқ.
Мұның бәрі басқа республикаларға "аға" дәрежесінде таңылған Ресейдің даму
дәрежесінің ... және ... ... ... ... ... жж. Ауыл шаруашылығындағы дағдарыс. Ауыл
шаруашылығының проблемаларын тек ... ... ... ... ... ... ... бермеді. Ол қаржының 55 проц. дейінгі ... аса зор мал ... ... су шаруашылық құрылыстарын
салуға, ауыл шаруашылық техникасын ... ... ... ... ... ... арттыруға, электрлендіруге, ауыл шаруашылық өнімдерін
сақтайтын кәсіпорындар салуға жұмсау керек еді. Ауыл мен ... ... ... ... оның ... жағынан артта қалушылығын азайтқан
жоқ.
Ауыл шаруашылық өнімдерінің бағаларының төмендігі, ... ... ... жоғарылыпы сәйкессіздікті күшейтті.
Астық өндірісі, мал шаруашылығы, оның өнімдерін өндіру ... ... ... ... ... болғанын, мысалы, КОКП
ОК ауыл шаруашылығын мамандандыру, ... ... ... ... (1976 ж.) ... болады. Осының негізінде
колхоз-совхоздарды механикаландырылған және агро-өнеркәсіптік бірлестік деп
аталатындарға күштеп біріктіру жүргізілді.
Пайшы шаруашылықтардан ақша және материалдық ресурстар тартып ... ... ... ... олардың мүдделерімен санаспады.
80-жылдардың басында сансыз көп қайта құрулар, нығайтулар, басқарудың,
технологиялық эксперименттердің, бағаның, интеграция мен ... ... ... ауыл ... ... ... ... жағдайында болды.
Халықтың өмір сүру дәрежесі: тенденциялары мен қарама-қайшылықтары (70-80
жж.). 60-жылдардың ортасында-ақ ел басшылығы халықтың ... ... ... ... ... өзі ... ... дәрежесінің 40-50 -жж.
салыстырғанда біршама артуына жағдай туғызды. Халықты қоғамдық тұтыну ... ... ету ... ... Оның бір ... жәрдем, зейнетақы,
стипендия төлеуге, мәдени және тұрмыстық қызмет көрсетуге жұмсалды.
Соған сәйкес ... ... ... және ... ... жоғарылатылу
процесі де жүріп отырды. Мұның өзі ... ... ... ... ... ... түрлерінің жетіспеуі, сағаттап кезекте
тұру) арттырды.
70-80 жж. адамдар ... ... ... ... ... ... деп білді.
Бұл ең алдымен партиялық-мемлекеттік, ... ... ... ... байланысты.
Әлеуметтік саладағы өткір проблема - тұрғын үй мәселесі болды.
Қордаланған әлеуметтік-экономикалық проблемалар - еңбекке немқұрайды
қарау, ... ... ... ... жасау, еңбек тәртібінің
құлдырауы, "қылмысты ... ... ... ... ... ... әлеуметтік саладағы дағдарыстың көріністері және тоталитарлық жүйені
күйретуге алып келген объективті себептер еді.
Кеңестік Қазақстанның мәдениеті ... ... ... Академиясының ашылуы соғыстан кейінгі аса ірі оқиға
болды: ол 1946 ж. 1 маусымда ұйымдасты. Тұңғыш ... ... ... зерттеулерін дүниежүзі таныды. 1958 ж. Орталық
Қазақстанның комплексті ... әрі ... ... ... ... ... ... жасағаны үшін ғалымдар И.И.Бок, Д.Н.Казанли,
Қ.Сәтпаев Лениндік ... ие ... ... ... жаңа класын ашу және зерттеу жөніндегі жұмыстар циклін
орындаған бір топ ... оның ... ... ... кандидаты
М.Ә.Айтхожин бар, 1976 ж. Лениндік сыйлық берілді.
70-80 жж. бес томдық "Қазақ ССР тарихы", он ... ... ... сөздігі", он бір томдық монографиялық жұмыс - ... ... ... тұратын " Қазақстанның сүт қоректілері",
т.б. іргелі еңбектер шықты.
Аталған дәуірде республиканың ... ... ... ... ... шығармаларымен ... ... ... әлемге әйгілі болды.
60-80 жж. қазақ әдебиеті І.Есенберлиннің, Ә.Нұршайықовтың, М.Мақатаевтың,
Ф.Оңғарсынованың, Ә.Кекілбаевтың есімдерімен толықты.
М.Төлебаевтың "Біржан мен ... ... ... ... ... ... ... Л.хамидидің,
Н.Тілендиевтің әндері, Р.Бағланова, Б.Төлегенова, Р.Рымбаева, Ә.Дінішовтің
әншілік, орындаушылық шеберліктері мәдени өмірді жандандыра түсті.
"Ботагөз", "Менің атым Қожа", "Қыз ... ... ... ... т.б. кино ... ... ... еді.
Бейнелеу өнері де Қ.Телжанов, ... ... ... ... ... ... ... қалыптасуы және тағдыры. Қазақстан ... 1917 ж. ... ... ... қалыптасты. Төңкеріске
дейінгі толық емес мәлімет бойынша өлкеде 3 мың мұғалім, 590 ауылшаруашылық
маманы, 244 дәрігер, 393 орта ... ... ... ... ... ... кеңестік құрылысқа тарту ... ... ... ... ... Алайда Голощекиннің Қазақ Өлкелік партия
ұйымының басшылығына сайлануымен байланысты, оларға деген ... ... 1926 ж. ... Қазақстан Өлкелік комитетінің ІІІ Пленумында
Ә.Бөкейханов, ... ... ... т.б. дөрекі сынға
алынды. Кешікғей оларды саяси қуғындау басталды.
20-30 жж. жоғары мектеп сан жағынан ... ... әлі де ... ... мен ... жаппай ой еңбегі саласына көшіру
интеллигенция санын өсірді. 1926-1939 жж. олардың саны 7,9 есе, 54 ... мың ... ... өсті.
Соғыстан кейінгі жылдары (1945-1957) Қазақстанның жоғары оқу орындары
43,5 мың маман даярлады, олардың 16,5 мыңы ... ... жж. ... ... ... ... ... толық
қалыптасты. Интеллигенция 1959 ж. 16 проц. болса, 1970 ж. 25,1 ... ... жж. ... ... саны 30 проц. дейін жетті.
Сонымен, білімі жоғары, саны көп ... ... ... ... ... ... жарты ғасырдан астам уақыттан соң қалыптасты.
Қазақстандағы қайта құру. Елдегі әлеуметтік-экономикалық дамуды жеделдету
концепциясы (1985-1991 жж).
1985 ж. наурызда КОКП ОК Бас ... ... ... ... ... ... (1985 ж.) қоғамның әлеуметтік-экономикалық
дамуын жеделдету концепциясы ... ... құру ... ... болды және ол "төменнен" - автономиялық
және одақтас республикалардан ... ... ... ... өзін-
өзі басқару, өзін-өзі қаржыландыру концепциясы жасалды, онда Қазақстан
территориясындағы табиғи ... мен ... ... ... құқы ... ... егемендігін саяси
және экономикалық салада нақты түрде қамтамасыз ету ... ... ... ... ... ... ... құрылымының, Қазақстан Коммунистік
партиясының қатаң билігі кедергі жасады. Қоғамды жаңарту туралы көп ... ол іс ... ... ... желтоқсан оқиғасы. 1986 ж. 16 ... ... ОК ... ... ОК ... ... ... қызметінен
босап, орнына осыған дейін Ульяновск облыстық партия комитетінің ... ... ... ... ... тағы да ... әдіс
бойынша шешілген еді. Бірақ бұл жолы жергілікті халық оған көнген жоқ.
Қарсылықты қазақ жастары ... 17 ... ... ... ... алаңға жастар жиналды. ... ... ... күшпен
таратты. Оқиғаға қатысқандарды саяси тұрғыдан қуғындау басталды. 99 адам
сотталды, 264 ... ... ... 1987 ж. ... КОКП Ок ... ... ... қазақ ұлтшылдығының көрінісі ретінде бағаланды.
Желтоқсан оқиғасы қоғамның саяси өмірін демократияландыруға ... ... және ... ... қозғалысы. Республика жұртшылығының 1989 ж. ақпандағы
митингісінде тұңғыш кеңестік "Невада - ... ... ... Оны ақын О.Сүлейменов басқарды. Қысқа мерзім ішінде бұл қозғалыс
ең ықпалды қоғамдық қозғалыс болды.
Ядролық сынауды ... үшін ... ... ... ... ... Жоғары Кеңесі қолдаған жұртшылықтың ... ... ... ... ... ... жасауды азайтуға мәжбүр
болды. 1989 ж. полигонда 18 жарылыс жасау жарияланса, оның 11 тоқтатылды.
"Невада-Семей" қозғалысының бастамасы бойынша 1990 ж. ... ... ... ... ... барлық ядролық державаларда
қаруды сынауды толық тоқтату жолындағы күш-жігерін біріктіру ... ... ... ... ... ... деген халықаралық
конгресс өткізілді. Қазақстан президенті Н.Ә.Назарбаев 1991 ж. 28 ... ... жабу ... ... қол ... егемендігінің алғышарттары. Тамыз айындағы оқиғалар (1991 ж.)
мен Қазақстан. 1991 ж. 19 тамызда Төтенше ... ... ... ... құрылды. КСРО президенті М.С.Горбачев Фороста оқшауланды,
бұл мемлекеттік төңкеріс жасау әрекеті еді. ... ГКЧП ... ... ... ... ... КСРО-ның күйреуін тездетті.
Бүліктің әшкереленуі ... ... ... 7 ... ... ... тыс съезі болып, компартияның
таратылатындығын ... ... ... ... құрылды. 1991 ж. 1
желтоқсанда болған бүкілхалықтық сайлауда Н.Назарбаев республика президенті
болып сайланды. 10 желтоқсанда ... ... ... Республикасы деп
өзгерту туралы щешім қабылданды. 1991 ж. 16 ... ... ... ... ...

Пән: Саясаттану
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 50 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1946-1970 жылдардағы Қазақстанның қоғамдық-саяси және экономикалық жағдайы26 бет
Қазақстанның саяси – экономикалық, әлеуметтік және сыртқы жағдайы41 бет
Қазақстанның саяси-экономикалық жағдайы7 бет
XVIII - XIX ғғ. Қазақстанның мәдениетi140 бет
Қазақстан Республикасы саяси жүйесіндегі өзгерістер40 бет
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
ҚР-дағы саяси партиялардың қазіргі жағдайы10 бет
Жиырмасыншы жылдардағы саяси – әлеуметтік жағдай және қазақ ақпараттық кеңістігінің қалыптасуы91 бет
"Саяси модернизация."23 бет
XX ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының атқарған қызметтеріне саяси талдау57 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь