Жаңа технологиямен өсірілген күздік бидайдың морфо – анатомиялық құрылымына экологиялық факторлардың әсері

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...4
НЕГІЗГІ БӨЛІМ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..7
I. КҮЗДІК БИДАЙ ӨНІМДІЛІГІНЕ ЖӘНЕ МОРФО.
АНАТОМИЯЛЫҚ ҚҰРЫЛЫСЫНА
ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ФАКТОРЛАРДЫҢ ӘСЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .7
1.1 Күздік бидайға жалпы сипаттама ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..7
1.2 Күздік бидайдың морфологиялық құрылысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .16
1.3 Күздік бидайдың анатомиялық құрылысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..24
1.4 Күздік бидай өнімділігіне экологиялық
факторлардың әсері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 26
II. ЗЕРТТЕУ ОБЪЕКТІЛЕРІ МЕН ЗЕРТТЕУ ӘДІСТЕРІ ... ... .32
2.1 Зерттеу объектілері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 32
2.2 Зерттеу әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..33
III. ЗЕРТТЕУ НӘТИЖЕЛЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..36
3.1 Жалға себу әдісімен өсірілген, жыртылмаған жерге
егілген күздік бидай сорттарының
морфологиялық.анатомиялық құрылысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .36
3.2 Мексика технологиясымен өсірілген, жыртылған
жерге егілген күздік бидайдың морфологиялық.анатомиялық
құрылысы ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...42
3.3 Күздік бидайдың өнімділік мүмкіншілігін
бақылау вариантымен салыстырмалы
түрде зерттеу нәтижесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...47
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...23
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ..56
Жұмыстың өзектілігі: Ғасырлар бойы дақылдардың ауыспалы егісін қолдану арқылы, көң немесе компост ендіру және жабындық дақылдар өсіру жолдарын қолдану арқылы топырақтың органикалық заттарының жоғары құрамы сақталып отырған. Кейіннен бұл практика жарамайтын болып, оның орнына тез әсер ететін химиялық тыңайтқыш қолданыла бастады, бірақ ол топырақ гумусының бұзылуына әкеліп соқты. Топырақ құрылымы да бұзылып, өсімдіктер әлсізденіп және химиялық тыңайтқышқа толық тәуелді болды. Жаңа жүйе адам және ауылшаруашылығы жануарларының еңбек шығынын азайтуды компенсациялау үшін топырақтың құнарлық резервін аямай пайдалануда.
Бүгін химиялық әдісті ұзақ уақыт қолданудың қауіптілігін көпшіліктің қабылдауына орай, егіншіліктің альтернативті әдістеріне қайтадан қызығушылық тууда. Химиялық тыңайтқышты қолдану және жерді үнемі жырту салдарынан топырақтың құнарлығы жойылып барады. Химиялық тыңайтқыштар- өсімдік және жер үшін өте зиян. Олар өсімдікті ауруға шалдықтырады және топырақтағы барлық микроорганизмдерді жояды. Үздіксіз жыртылған жердің құнарлығының төмендеуінің бірінші себебі жоғарғы гумус қабатының ұсақ бөлшектері жыртылған уақытта шаң болып ауаға көтерілуінде, зерттеулер барысында жыртылған аудандардың үстінде жиналған қалың қара қабат бақыланған. Сондықтан, топырақты бастапқы қалпына келтіру үшін, қазіргі уақытта жыртылмаған жерге егін егудің тиімділігі қайтадан қарастырылуда. Бір жағынан жер жырту үшін кететін шығын үнемделсе, екіншіден, топырақ құнарлығын қалпына келтіруге ықпалын тигізеді және қоршаған ортаның ауасындағы шаң тозаңның азаюына мүмкіндік туады.
1. Селекционные достижения Казахстана-Алматы, «Бастау», 2001г.
2. Воробьев И.Факторы устойчивого развития сельскохозяйственного производства. «Эк.», №7, 2001г.
3. Уразалиев Р.А. и др. Комплексная программа селекции агроэкотипов озимой пшеницы-«ОПАКС» Алматы, Кайнар, 1980г.
4. Масанобу Фунуока «Революция одной соломинки» (Введение в натуральное земледелие) 2008г. http://www.ganeymoledet.org
5. А. Петровский « По мексиканской технологии» 19.07.2003г.
6. Е. Палогута «Михаил Юхима выращивает экологически чистые культуры», 13.06.2007. Краснодарский край.
7. Каталог районированных в Центральной Азии сортов пшеницы и ячменя, GTZ-СИММИТ, Алматы-2003
8. Качество зерна пшеницы в Центральной Азии, GTZ-СИММИТ, Алматы-2003.-58с.
9. Оразалиев Р.А. Қазақстан бидайы.-Алматы: Қайнар,1984-203бет
10. Уразалиев Р.А. Производство пшеницы в странах ЦАР. Вестник региональной сети по внедрению сортов пшеницы и семеноводству. №3 (6). Алматы, 2003г.
11. Губанов Я.В., Иванов Н.Н. Озимая пшеница. – Москва: Агропромиздат. 1988.-303с.
12. А. Токаева «Хлебные ценности», //ЭК//, 27.06. 2003г.
13. Н.Ягур. На гребне урожая//Село и агропромышленный комплекс// 23-08-2003г.
14. Зенкова Е.М., Сауранбаев К.О., Тогаев Б.Ж. Озимая пшеница в
Казахстане.-Алматы: НИЦ Бастау, 1996. -172С.

15. Пруцков Ф.М. Озимая пшеница.-Москва: Колос, 1970.-344с. хлебов.- Москва: Колос. 1982.-173с.

16. Қазақстан ұлттық энциклопедиясы. Алматы – 1999. 2 том 321-322 беттер.
17. Р.А.Оразалиев. Қазақстан бидайы. Алматы – 1984. Қайнар 3-17 беттер.
18. Н.Степанов, А.Н.Киселев. Аграномия негіздері. Мектеп баспасы. Алматы-1971.260-271беттер.
19. К.Иманғазиев. Егіншілікте тыңайтқыш қолдану жүйесі. Қайнар- 1970. 186-194 беттер.
20. Г.А.Аубекиров, Ж.Ж.Жұмағұлов. Өсімдік шаруашылығы және селекция. Алматы Қайнар 1988 46-66беттер.
21. Эзау К. Анатомия семенных растений.-Москва: Мир,1980-Т.1.2.-558бет.
22. Н.М.Мухидинов, Ә.Б.Бегенов, С.С.Айдосова. Өсімдіктер морфологиясы және анатомиясы. 2003ж
23. Шалыт М.С. Методики изучения морфологии и экологии подземной части отдельных растений и растительных сообществ// Полевая геобатаника-Москва: Наука,-1972.-Т.2. 169-489бет
24. Зайцев Г.Н. Математика в экспериментальной ботанике - Моква: 1990-239бет.
25. Доспехов Б.А. Методика полевого опыта Москва: Колос,1965,-423бет.
26. Анацкий В.Ф. Формирование урожая озимой пшеницы сорта
Мироновская остистая в зависимости от условий выращивания // Техн.
воздел. зерн. колосов. культур и проб. их селекции ВАСХНИЛ. Мирон.
НИИ. Селекции и семеновод. пшеницы. –Мироновка. 1990.-С.194-198.
27. Садомсков Е.И. Анатомическая диагностика вегетативных надземных
органов злаков и их остатков в судебной биологии. Материалы к судебной ботанике.- Алма-Ата: 1967.-271с.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІК ҚЫЗДАР ПЕДАГОГИКА УНИВЕРСИТЕТІ
Жаратылыстану-география факультеті
Экология кафедрасы
ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ
Жаңа технологиямен өсірілген күздік бидайдың морфо – ... ... ... ... ... ... ... мамандығын
бітіруші
Ғылыми жетекшісі: ________________ б.ғ.к., ... м.а. ... ... ... ... б.ғ.к., аға оқытушы Кіршібаев Е.А
Бітіру жұмысы кафедра мәжілісінде
талқыланып, қорғауға ... №7 «25» 03 2009 ... ... ... ... ... Н.А.
Алматы – 2009
РЕФЕРАТ
Диплом жұмысы:
___57___ беттен, ____10___ кестеден, ____12___ фотосуреттен, ____2___
қосымшадан, _27____ ... ... ... ... ... егу, Мексика ... ... ... ... ... және кіші өткізгіш шоқтар,
ксилема, флоэма.
Жұмыстың орындалуы: Қазақ мемлекеттік қыздар ... ... ... аймақтары: Зерттеуге Егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми
өндірістік орталығында өсірілген күздік бидайдың ... ... ... ... ... фиксациялау спирт, су, глицерин (1:1:1)
қатынасында жүргізілді, анатомиялық құрылысы жалпыға бірдей қолданылатын
әдіс ... ... ... ... ... және ... кесіндісінен уақытша препараттар жасалды. Фото суреттер сандық
фотоаппаратпен түсірілді.
Жұмыстың мақсаты: Жаңа ... ... ... ... ... әртүрлі өсу жағдайында морфо-анатомиялық құрылысын өнімділік
мүмкіншілігімен байланыстырып зерттеу.
Жұмыстың ... 1. ... себу ... ... ... жерге
егілген күздік бидай сорттарының морфологиялық-анатомиялық құрылысын
айқындау; 2. ... ... ... ... жерге егілген
күздік бидайдың морфологиялық-анатомиялық құрылысы ерекшеліктерін анықтау;
3. Күздік ... ... ... ... ... ... ... Ғылыми жаңалығы: Жаңа технологиямен өсірілген
күздік бидайдың морфологиялық-анатомиялық ... ... ... бірінші рет зерттеліп отыр.
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
............................................................................
.......4
НЕГІЗГІ ... ... ... ... және ... ... ... Күздік ... ... ... ... ... ... ... ... ... бидай өнімділігіне экологиялық
факторлардың
әсері.......................................................................
.................... 26
II. ЗЕРТТЕУ ОБЪЕКТІЛЕРІ МЕН ЗЕРТТЕУ ӘДІСТЕРІ.........32
2.1 ... ... ... ... себу ... өсірілген, жыртылмаған жерге
егілген күздік бидай сорттарының
морфологиялық-анатомиялық
құрылысы.........................................................36
3.2 Мексика технологиясымен өсірілген, жыртылған
жерге егілген күздік бидайдың ... ... ... ... ... ... салыстырмалы
түрде ... ... ... өзектілігі: Ғасырлар бойы дақылдардың ауыспалы егісін қолдану
арқылы, көң немесе компост ендіру және ... ... ... ... арқылы топырақтың органикалық заттарының жоғары құрамы ... ... бұл ... жарамайтын болып, оның орнына тез әсер
ететін химиялық тыңайтқыш қолданыла бастады, ... ол ... ... ... соқты. Топырақ құрылымы да бұзылып, өсімдіктер әлсізденіп
және химиялық ... ... ... ... Жаңа жүйе адам ... ... еңбек шығынын азайтуды компенсациялау үшін
топырақтың құнарлық резервін аямай пайдалануда.
Бүгін химиялық ... ұзақ ... ... ... көпшіліктің
қабылдауына орай, егіншіліктің альтернативті әдістеріне қайтадан
қызығушылық тууда. ... ... ... және жерді үнемі жырту
салдарынан топырақтың құнарлығы жойылып барады. Химиялық ... және жер үшін өте ... Олар ... ... ... және
топырақтағы барлық микроорганизмдерді жояды. Үздіксіз жыртылған жердің
құнарлығының төмендеуінің ... ... ... ... қабатының ұсақ
бөлшектері жыртылған ... шаң ... ... көтерілуінде, зерттеулер
барысында жыртылған аудандардың үстінде ... ... қара ... ... ... ... ... келтіру үшін, қазіргі
уақытта жыртылмаған жерге егін егудің тиімділігі ... ... ... жер ... үшін кететін шығын ... ... ... ... ... ... тигізеді және қоршаған ортаның
ауасындағы шаң тозаңның азаюына мүмкіндік туады.
Жоғары өнім алу үшін ... ... ... тыңайту керек.
Жоңышқаны жинап алған соң, тамырын жерде ... ... ол ... байыта отырып, шіріген соң микроорганизмдер үшін өте жақсы азық
болады. Келесі жылы ... ... ... ... егіледі. Бидайды еккенде
арнайы агрегатпен грунтты 10см тереңдікке дейін ... ... ... ... ... оттегі қажет, төменгі қабаттағы
анаэробты бактерияларды ауа өлтіреді, сондықтан жыртқан кезде грунт қабаты
аударылып, ... ... ... ... ... ... ... биопрепарат қолдану экологиялық таза продукт алуға мүмкіндік
туғызады [1].
Бірнеше жыл жерді жыртпай өңдеу нәтижесінде топырақтың жоғарғы бетінде
арамшөптер тұқымы ... ... ... жинап алғанннан ... ... ... ол ... ... және ... дән егу
тереңдігінде қопсытады, мұнда топырақтың табиғи дренажы сақталады ... ... ... ... аз ... ... өзі ... Топырақ бетіндегі үгітілген, шашылған ... ... ... ... жарылып кетуден сақтайды, ал ... ... ... ... Он жыл ... гумус мөлшері 3,5 тен 4,9
бірлікке жеткен [2].
Жүгері және ... ... ... ... ... ... ... танымал Мексикалық ғалым Кен ... ... 2000- ... бері ... ... (гребневой метод) ... ... ... ... ... ... осы әдіспен өсіру
шаруашылықтарға ендірілуде. Бұл технологияның ерекшелігі бидай өнімділігін
айтарлықтай ... ... 25 ... бері бидай жалға себу ... ... ... арық және жал ... Себу тек ... ... арық ... жүзеге асады. ... ... ... ... ... 95%-ы осы әдісті қолдану
нәтижесінде гектарына 120 ... ... ... ... өнім басты
болса да, жоғары өнімділікпен ғана шектеліп қоймай, бұл технология тұқымды
және тыңайтқышты үнемдейді, гербицидті ... ... ... ... ... өзі ... ... жібереді. Сондай-ақ, су арықпен
жүргізілетін болғандықтан 30 пайызға дейін үнемделеді.
Қоршаған ... ... ... зиян келтірмей, топырақтың
құнарлығын сақтап, суды үнемдеп, экологиялық таза, сапасы және ... ... ... егін ... алдына қойған мақсаты.
Ғылыми-зерттеу жұмыстың мақсаты-жаңа ... ... ... ... ... ... өсу жағдайында морфо-анатомиялық
құрылысын өнімділік мүмкіншілігімен байланыстырып зерттеу.
Міндеттер: 1. ... себу ... ... жыртылмаған жерге егілген
күздік бидайдың сортының морфологиялық-анатомиялық құрылысын айқындау;
2. Мексика технологиясымен өсірілген, жыртылған жерге егілген күздік
бидайдың морфологиялық-анатомиялық құрылысы ... ... ... ... ... ... ... вариантымен
салыстырмалы түрде зерттеу.
Ғылыми жаңалығы: Жаңа технологиямен өсірілген ... ... ... ... ... ... рет зерттеліп отыр.
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
І КҮЗДІК БИДАЙДЫҢ ӨНІМДІЛІГІНЕ ЖӘНЕ ... ... ... ... ... ... жалпы сипаттама
Бидай (Triticum) – астық тұқымдасына жататын аса маңызды дәнді дақыл
[3].
Бидай - бүкіл әлемде 148 елдің ... ... ... ... және
көптеген елдердің экономикасында ерекше орын алады. Бүкіл дәнді ... ... ... ... ... жүзінде бидай 235 млн гектар жерге себіледі. Бидай егісінің көлемі
жөнінін біздің еліміз әлемде бірінші орын алады, қазір біздің республикамыз
астық ... ... ірі ... ... отыр.
Ал, бидайды көп себетін елдер қатарына Қытай Халық Республикасы, АҚШ,
Үндістан, Канада, Франция, Аргентина жатады. Европа ... және ... ... ... ... Аса ... ... қатты және күшті бидай
түрлері ... ... жылы ... ... ... жиналды. Экспорттық көрсеткіш
те жоғары. Әрине, оның ішінде Қостанай облысының үлесі қомақты [6-9].
Қазір біздің республикамыз ... ... ... ірі орталығына
айналып отыр. Соңғы жылдары жүзеге асырылған ірі-ірі шаралардың нәтижесінде
ауыл шаруашылығы өндірісінің тиімділігі ... ... ... өндірісі
интенсивті жүргізіліп, астықтың жалпы түсімі әр гектардан алынатын өнім
молая түсуде [7-12].
Қазіргі таңда ... ... ... ету ... ... ... міндетінің біріне айналды. Бұл әлемдік азық-түлік
рыногында қалыптасқан жағдайдан туындап отыр. Соңғы уақытта дүние ... ... өте ... ... ... қатты сезілуде. Өткен жылы
әлемдік ірі ... ... ... ... ... пен табиғи
апаттардың салдары күрделі ... ... түрі бар. ... күн сайын шарықтап өсуде. Халықаралық негізгі астық биржасында бір
тонна бидайдың бағасы 400 ... ... ... ... бөлу, өсімдіктің өсу және даму
ерекшеліетерін және оларға сыртқы экологиялық факторлардың әсерін ... ... ... және өнуі. Егістік жағдайында вегетацияның бірінші
кезеңі, қолайлы жағдайда, егілген соң ... ... ... ... ылғал сіңірген соң күрделі физиологиялық және биохимиялық процестер
басталады. Ұрықта өзгерістер тез басталып, өскін мен тамыршалардың өсуіне
әкеледі. ... ... ... ... және жеке ... қалыптасуына
байланысты бөрту және өну кезеңі 5-ке ... суды ... ... ... ұрық ... ... ... өнуі, өскіннің өсіп шығуы.
Тұқымның қарқынды бөртуі ең ... ... ... және ... мөлшеріне байланысты [9]. Егер ылғал жеткіліксіз болса, бөрткен
дәннің солып қалуы ықтимал [10]. ... ... мен өнуі үшін ... салмағының 45-55%-дей су сіңірлуі керек [11].
Қолайлы жағдайда, ылғал жеткілікті, температура ... ... ... және ... процестер жүре бастайды. Ферменттер әсерінен
суда ерімейтін күрделі органикалық қосылымдар (крахмал, белок, майлар) ... жәй ... ... да ... арқылы ұрыққа өтеді [12].
Эндоспермнен ұрықа келіп түскен қоректік ... ... ... ұшы және ... ... бірінші және екінші жапырақтардан
және бүршіктен тұратын) көлемі ұлғайып, алдымен тамырша, одан кейін ... ... жақ ... жарып шығады. Бұл ... ... ... ... Ұрық ... ... ... жарып топыраққа тереңдейді, ал өркен
қарама-қарсы жаққа, демек жоғары жаққа қарай өседі. ... ... ... ... жұп ұрық ... одан ... ... жұп ұрық тамыр пайда болады,
көбінесе бидайда 5 ұрық тамыр дамыса, кей ... 3 тен 7-ге ... Ұрық ... өсуі мен ... ... өсе ... ... тамырға
қарағанда баяу өседі. Олардың қарқынды өсуіне топырақтың ылғалдылығы,
температура, тұқымдағы қоректік заттар қоры және ... да ... ... ... және өну ... ... ... біз тәрізді болып топырақ
бетіне көрінгенінен байқауға болады. Бұл уақытта ұрықтық ... 10-15 ... ... [10-15, 16].
Топырақ бетіне колеоптиль және алғашқы жапырақ шыққаннан соң өскін
кезеңі басталады. Колеоптиль жапырақты топырақ ... ... ... ... ... бетіне шыққан соң колеоптиль өнуін тоқтатып,
оның түтігінен біз тәрізді, ширатылған ... ... ... ... жапырақ хлорофилл әсерінен жасыл түке боялған [13].
Қолайлы жағдайда, алғашқы жапырақ пайда болғаннан бастап 7-15 ... ... ... ... ... ... ... соң 3-7 күннен
кейін оның қойнауынан екінші жапырақ, содан кейін 3-6 күн өткен соң үшінші
жапырақ ... ... ... ... ... жапырақ ізінен бұрын пайда
болған жапыраққа ... ... ... ... ... өсуі мен ... ... жүйесі де дами түседі: ұзарып, жуандап,
тармақтала бастайды. Осы кезде ... ... ... Алғашқы жапырақ
топырақа бетіне шыққаннан бастап ... ... ... буынаралық
арқасында ұрықтың негізінен және колеоптильден ... ... ... ... ... және ... жапырақ өсу барысында қарқынды жүреді.
Төртінші жапырақ пайда болғанда тамырлық ... ... ... оның
жоғарғы жағында орналасқан бүршіктер жайлап ұлғая береді, бұл үлейген түйін-
түптену түйіні. Түптену түйіні пайда болғанда, колеоптиль түгелімен ... ... өсуі ... және ... ... ... бүйірлік өркендердің өсу нүктелері дамуын бастайды. Кейбір
зерттеушілер бұл кезді өз алдына бір ... ... ... ... ... деп ... ... өскін кезеңінің ұзақтығы 15-25 күнге созылады
[16].
Түптену кезеңінің басталғанын төменгі жапырақ ... ... ... көрінуінен байқауға болады. Ол негізгі сабақтың ... ... ... ... ... ... ... бүйірлік
өркен түтікше тәрізді ширатылған жапырақ түрінде көрінеді, оның ішінде
бүйірлік ... ... ... ... ... ... ... қойнауында жатқан бүршіктен екінші ... ... ... жағдайда, күздік бидай негізгі өркеннің жапырақтарындағы
бүршіктерден ғана емес ... ... ... ... ... ... Бұл ... екінші реттегі бүйірлік өркендер дамиды. Ал,
осы екінші реттегі бүйірлік өркендердегі бүршіктен үшінші реттегі бүйірлік
өркендер, ... ... ... ... шығуына мүмкіншілік бар. Жасанды
жағдайда 300 сабаққа ... ... ... Егістік жағдайында, әдете 5-7
өркен қалыптасады, ал геркеш егілсе үшеу, ... ... ғана ... ... ... ... түптену түйіндерінің негізгі сабақтың
түптену түйініне жақын салады, сондықтан оларды ажырату қиын. Бір өсімдікте
қалыптасқан сабақтар саны ... ... деп ... ... ... өркендер қалыптасуымен қатар тамыр жүйесінің даму қарқынды ... ... ... ... 100 ... ... 30-40 см-ге тармақталып
тарайды [18].
Түптену кезеңінде жанама тамыр жүйесі қалыптасады. Алғашқы ... ... ... жүйесі түптену түйінінен дамиды. Олар алғашқы тамыр
жүйесімен қосылып, өркенді ылғалмен және ... ... ... ... ... тамыр жүйесі кейінірек дамыса да ... ... ... ... ұрық ... ... ... шашақ тамыр жүйесін
құрайды [10-16].
Түптену немесе сабақтану кезеңі. Түптену кезеңінде ... ... ... және ... ... ... және ... дамуымен
қатар негізгі өркен және бүйірлік өркендер қалыптасады. Түптену ... ... ... ... ... мүшесі қалыптасып өсімдікте
пластикалық ... қоры ... ... сабақ өсе алады. Өркеннің өсуі
төменгі буынаралықтың ұзаруынан басталады. Ол түптену түйінінен жоғарырақ
орналасқан. ... ... ... кейінірек бүйірлік өркен сабақтары
өседі. Бірінші буынаралықтың ... және ... ... ... ... және ... созылуы нәтижесінде бірінші буынаралық
қалыптасады. Оның ұзындығы, әдете 3-4 см, кейде 7-10 см-ге жетеді, қарқынды
өсуі 5-6 күн, ... ... өсуі ... күн ... соң, бірінші буынаралық қалыптасқаннан кейін, екінші
буынаралық өсе ... ... оның ... ... тек ... өсуі ... ... 4-6 күнге созылады. Осыдан кейін
келесі ... ... ... 5-6 ... құрайды. Бүйірлік
өркенде көбіне 3-4 ... ... ... өркенде 5-7 буынаралық
түзіледі. Аса қолайлы ... ... ... 10 ... ... ... ... кезеңінің аяқталуын соңғы, яғни ең ... ... ... ... білуге болады. Бірақ, өркен қарқынды түрде
өсе отырып, гүлдеу кезеңінде ғана ... ... ... Бұл ... өсу ... әр түрлі, бірінші буынаралықтың ... ... см ... ... ... ... 5-6 ... дейін өсе алады.
Буынаралықтың ұзындығы төменнен жоғарыға ... арта ... ... ең ұзын және ... ... ... ... қосқанда,
оның ұзындығы артық болады. Сабақ ұзындығы өсу жағдайына және ... ... ... ... дейін ауытқиды. Бүйірлік өркендер
сабағының ұзындығы негізгі өркендер сабағынан қысқа [15-17].
Сабақтың ұзаруымен, масақтың дамуы қатар жүреді де, ... ... ... масақшалардың бүкіл мүшелері толық түзіледі. Түтіктену
кезеңінде өркен жапырақтарының өсуі ... ... ... ... ... ... қынапшалары сабақты, буынды тығыз қоршап,
механикалық зақымдардан және ... ... ... ... бүкіл
түтіктену кезеңінде үлкейіп, гүлдер кезеңінде тоқтайды. Түтіктену кезеңі
алғашқы және соңғы тамыр ... ... ... ... ... бұл ... 2-3 см, кезең соңында алғашқы тамырлар 1,5-2,5 см, ал қосалқы
тамырлар 7-100 ... ... ... ... ... ... ұзаққа созылады, өсу жағдайына байланысты 20-25 күннен 30-35 күнге
дейін созылады. Күздік бидайдың түтіктену ... ... өсуі ... ... ... режимге тәуелді [15-17].
Масақтану кезеңі соңғы жапырақ қолтығынан масақтың ... ... ... ... ... пайда болып 1-3 күннен соң
жанама (бүйірлік) өркенде байқалады. Бір өсімдіктің ... ... ... ... ... 5-6 күнде өтеді. Егер егіс сирек және өсімдікте 3-4
өнімді өркен ... ... 7-8 ... ... мүмкін [18].
Гүлдеу және ұрықтану кезеңі күздік бидайда гүлдеу ... ... ... соң ... Гүлдеу масақың төменгі масақшаларынан басталып,
жоғарға қарай масақ бойынша таралады. Бір ... ... ... ... ... 6-7 күнге созылады. Көпшілік гүл гүлдеу басталғаннан соң 2-3
күн өткен соң ашылады. Қолайлы ... ... күні бойы ... ... ... гүлдеуі таңертеңгі 7-ден 11-ге дейін, кешке 17-ден ... ... ... ... ... ... бірақ, кейде айқас
тозаңдануы да мүмкін. Масақта гүлдер ашық ... ... ... ... аналық аузына түспеген кезде өмір сүру қабілетін тез ... ... аузы ... ... ... 6-8 күн ... ... қауашақтың айрылатын бұрышы 25-40º болады, одан кейін аталық
жібі өсе ... ... ... гүл ... ... шегі деңгейіне
жеткенде, олар жарылады. Аталық тозаңдардың үштен бір бөлігі гүлдің ішіне
түсіп, қалғаны ... ... ... ... ... ... ... түсіп, ол желім тәрізді сұйықтықта өсе бастайды [19].
Н.Н.Кулешов гүлдеу және ұрықтану кезеңіне сипаттама бере ... ... ... циклы екі периодқа вегетативті және репродуктивті бөлінеді
деп санайды [20]. Бидай өсімдігінде өтетін, ... ... ... ... бағытталған; ұрықтың қалыптасуы, дәннің толысуы және
пісуі. Вегетативті массаның өсуі тоқтайды, тамырлық және төменгі сабақтық
жапырақтардың ... ... ... ... жалпы мөлшері
төмендейді және де ... ... ... ... ... ... пісуге дейін дамуын жалғастырады, дегенмен ұрықтанғаннан ... ... ... ... ... күрт ... [14-
15,21]. Масақтану, гүлдеу және ұрықтану кезеңдерінің жалпы ұзақтығы 5-12
күнге ... ... ... ... және ... ... кезеңді
ұзартса, ал құрғақ және ыстық болғанда қысқарады.
Дәннің қалыптасуы ұрықтанғаннан кейін бірден басталып, алдымен дәннің
қабығы мен ... ... ... мен сабақтан келген пластикалық
заттардың дәнге түсуінен оның көлемі ... ... ... ... 10-12 күн ... ... және эндоспермнің
қалыптасуы аяқталады, дән қалпына келіп, жетілген дән сияқты, ... ... ... ... ... ... ... дән – оған келіп
түскен ерітінділердегі ... ... ... ... түске ие.
Кезеңнің соңына қарай ол жасыл түсін жоғалтып, сүт сияқты ақ ... ... ... осы ... ... ... қалыптасу кезеңінің
аяқталғанын анықтауға болады [13-20].
Сүттеніп пісу кезеңі. ... ... ... ... ... сұйықтық қалпына келеді. Пластикалық заттар түсе келе ол ... ... ... ... пісу ... ... пластикалық заттардың
қарқынды жиналуымен сипатталады. Дәнде құрғақ заттар жиналуымен қатар, ... ... ... ... ... толысқан дәнде коллоидтар тез қоюланып
және ферменттер әсерінен еритін қосылыстар ... ... ... ... ... ... ... пісуі кезеңінде
вегетативті масса тез қурап, кезеңнің соңына қарай тек ең ... ... қана ... түсін сақтап қалады. Дәннің сүттеніп пісуінің ұзақтығы
ауа-райы жағдайына байланысты 10-12, кейде 18 күн.
Кейбір ... ... ... ... ... ... ... жеке
қамырланып пісу кезеңі деп қарастырады. Бұл ... ... ... түсуі біртіндеп бәсеңдеп, дәннің ылғалдық салмағы судың азаюынан 40%-
ке дейін төмендейді. Бұл кезең ... 5-8 күн ... пісу ... ... ... ... бастағаннан
балауызданып пісуге өткені сипатталады. Кезеңнің басында дән сарғыш түсті
болса, соңына дейін сары ... ие ... Бұл ... ... ... дәнге
келіп түсуі толығымен тоқталып, көмірсулар мен азотты ... ... ... Кезеңнің соңында дәннің ылғалдылығы 20% болады. ... сорт ... ... 5-6 ... 8-10 ... ... [10-20].
Толық пісіп жетілуі – бұл кезде дән ... ... ... ... 20%-ке ... және одан төмендегенде жеміс сабақ құрайды, дәннің
аналық өсімдікпен байланысы үзіледі [12-25].
Өсімдіктің даму кезеңдері ... өсу ... ... жаңа ... жаңа сапа ... ... түзіледі. Жаңа
мүшелердің түзілуі, өз кезеңінде, ... өсуі мен ... ... ... ... жағдай болып табылады.
Күздік бидай өсімдігі басқа мәдени өсімдіктер тәрізді органогенездің
12 этапынан өтеді, олардың әрқайсысы ... ... ... мен өсуін
сипаттайды. Ф.М.Куперманның көп жылдық зерттеулері бойынша органогенез
кезеңдерінің ... ... ... стадиялық дамуы мен бақылау
кезеңдерінің олар арасындағы байланысы орнатылып, органогенез кезеңдерінің
өтуіне сыртқы ортаның жеке факторларының ролі ... ... ... ... ... ... ... (Poaceae) ішінде басқа туыстарға ... ... L.) ... ... Ол ... ... ... типтер мен формалардан құралған. Бидайдың барлық түрлері
біржылдық шөптесін өсімдіктер. Тамыр ... ... ... ... ... ... алғашқы тамырлар және түптену түйінінен дамыған
қосалқы ... ... ... жүйесін құрайды. Әртүрлі экологиялық
жағдайларға ... ... ... ... аса ... ... толық қалыптасқан сабағы түзу, иілімді, жұмыр пішінді, ортасы
қуыс. Бидайдың сабағы 5-7 буынаралықтан ... ... ... түрге,
сортқа, өсу жағдайына байланысты әртүрлі, 50-ден 200 см. ... ... ... түзуге қабілетті: түптену түйініндегі бүршіктен көптеген
қосымша ... ... ... ... және ... ... тұрады. Қынаптан
тақтаға өтетін жерде жұқа түссіз қабықша-тілше деп аталады. Тілше ... ... да, ... ... өтуіне кедергі жасайды. Жапырақ
қынабының негізінде түтікті құлақша орналасқан, ол ... орай ... ... ... ... құлақшасы онша үлкен емес, түктері жиі.
Бидай өсімдігі түп жапырақтарын және сабақтық жапырақтар ... ... ... ... 7-ден 12-ге дейін жапырақ түзеді. Түптенуі өте
жоғары ... ... ... 100 ... ... түзуі мүмкін[15-16].
Гүл шоғыры – масақ, ол өзектен және масақшалардан ... ... ... ... ... бір-бірден масақша орналасқан. ... ... ... бір ... ... ... ... Әр гүлде екі
гүлдік қабыршақ болады – төменгі (сыртқы) және ... ... ... ... қылтанағы бар сорттарда ... ... ... ... екі ... ... және үш аталықтан тұрады.
Түйінде екі түссіз қабық-лодикула орналасады[3-8].
Бидай жемісі – дәнек, әдетте дән деп аталады ... ... ... және өсіп ... ... ... 4-8 мм-ге дейін, ені 1-2,2
мм-ге, қалыңдығы 1,5-3,5 ... ... ... Бір ... ... ... және ... ерекшеліктерге байланысты 15-тен 88 мг-ға дейін болуы
мүмкін. Жетілген күздік бидайдың дәні ұрықтан, эндоспермнен және ... ... ... ... 2-4%-н ... 14-20%-н алейронды қабық
қабаты құрайды/5-10/. Бидайдың дәні екі ... ... және ... ... ... ... ... дамыған үш қабықттан
тұрады – ұзын, ... және ... Ұзын ... ... яғни ... ұшынан кішкене айдарша дамиды.
Тұқымдық қабық тұқым бүршік қабырғасынан дамып, ... ... ... Ол да үш ... ... ... (су өткізбейтін), ішкі
(пигментті) және гиалинді (бөртетін). Жемістік және тұқымдық ... ... ... ... ... ... ... сақтайды[10-11].
Қабық астында, дәннің төменгі бөлігінде ұрық орналасқан. Кейбір
жағдайда дәнде ұрық ... ол ... ... тән қосарлы
ұрықтанудың бұзылуы нәтижесінен[12].
Ұрық-алғашқы ұрық тамырлардан, ұрықтық өркеннен, колеоптильден,
эпибластан және ... ... ... ... ... ... астық тұқымдастардағы жалғыз тұқымжарнақ. Бидай дәнінің 95%
қоректік заттары эндоспермде ... ... ... ... ... ... ... қабыққа қабыса орналасқан – алейронды, ішкі бөлігі ... ... ... бір ... ірі клеткадан тұрады, қалыңдығы 20-70
мкм-ге дейін өзгереді. Алейронды қабаттан кейін эндоспермнің ұнтақты ... оның ... ірі, өте жұқа ... ... ... және ... ... қолданылады. Екі түрдің де
жаздық, жартылай күздік және күздік формалары бар. Бір туыстықта болғанымен
қатты және жұмсақ ... ... ... морфологиялық белгілері бойынша
айырмашылықтар бар. Жұмсақ ... ... ... ... қасиеті
басым түрге жатады. Ол әртүрлі ... ... ... жер ... ... ... ... Жұмсақ бидай үлкен
экологиялық мүмкіншілікке ие[13]. Қатты ... ... тек ... ... ... ал ... бидай барлық аудандарда кең
таралған. Күздік бидай қар ... ... ... қысы жылы ... тән ... ... ... континентальды климатты барлық жерлерде
өндіріледі. Көбінесе егіске ... ... ... сорттары алынады.
Тамыры. Бидай өсімдігінің тамыры екі түрлі болады. Тұқым ... жас ... ұрық ... ... Қосымша тамырлар немесе
буын тамырлары әдетте бесеу, колеоптильдік тамырлар біреу-екеу болады, буын
тамырларының саны ауа ... ... ... ... өте ... Ұрық тамырлар әрқашан да жіңішке, диаметрлері бірдей, бүйір
тармақтары бар және олар бүкіл ... ... бойы ... ... ... негізі дәнде астық тұқымдастар сүттеніп ... ... ... жұбы - ... ... басы мен ... екінші жұбы- сүттеніп пісудің соңы мен ... ... ... ... ... пісудің ортасы мен соңында
колеоптильдік ... ... ... ... Буын ... ... жаздық бидайдың 1-4 жапырақтары, күздік бидайдың 1-8
жапырақтары бекінетін жерден ... ... ... ... ... ... бидайда тұқым көктеп шыққаннан кейін 30-40 күн өткен соң,
күздік бидайда 50-60 күн өткен соң ... ... ... ... ... системасы жан-жағына 15-25 см
қашықтыққа ... ... ... ... топыраққа 60-90 см дейін және
күздік бидайда 200 см дейін тереңдеп өсе алады. Тамырдың ... ... ... ... ... ... асты жағдайларына, ылғалдылық пен
аэрацияға, сонымен қатар тыңайтқыштың қолдануына байланысты. Едәуір терең
бойлап ... ... ... ... ... ... өсімдікті ылғал
және қоректік заттармен қамтамасыз етумен ... ... ... ... ... да, айтарлықтай орнықтылық береді.
Тамырдың барлық түрлерінде үш учаске байқалады. Тамырдың ... жас ... ... түктері болмайды. Одан кейін жас, ... өсуі ... ... ... оны ... ... ... жауып
жатады. Үшінші - ерте тозданған клеткалар аймағында да түктер ... ... су ... барынша арттырады, сондықтан ... ... ... алып қарағанда ең активті аймақ болып саналады.
Дала жағдайында алғашқы және кейінгі тамырдың ... ... ролі ... ... ... және ол ... ... ... ... ... ... ... алғанда
ұрық тамырларының арқасында қалыптасады, ал неғұрлым ылғалды жылдары -
кейінгі ... ролі арта ... ... ... ... ... түсімін қалыптастырудағы ролін арттырады.
Мол түсімді бидайдың сорттарында бір яруста ... буын ... ... саны аз ... ... буын ... көп ... өсу қарқыны жоғары болады.
Сабағы (сабаны). Сабақ дегеніміз - ... өнім ... ... көтеріп тұратын орталық осі. Сабақ жапырақтардың, масақ өзегінің,
жанама өркендерінің, қосалқы тамырдың қалыптасуына ... ... ... бірыңғай жүйеге біріктіріп, заттар айналымын қамтамасыз
ететін өткізгіш тканьдер орналасады. Дән байлау кезінде ... ... да ... ... Ол ... ... қызмет атқарып,
құрғақ заттардың түзілуіне қатысады.
Бидайдың сабағы тік өседі, цилиндр ... ... ол ... ... ... ... ... беті тегіс, қалыпты өскен сабақ буындар мен
буын ... ... ... сабағының әдетте жер бетінде 5-6 буыны
болады: буын аралығы ... ... ... ... ... ... ... бірінші буын аралығынан өсе бастайды да, ... ... ... ... буын ... өсу ... бірінші буын аралығын,
үшіншісі - екіншісін ... ... және ... ... ... ... секілді бидайдың өзіне тән ерекшелігі - онда ... ... ... Олар ... буын ... ... буын үстінде
орналасқан. Жоғарғы буын аралығы төменгі буын аралығынан 6-12 есе ... ... ... буын ... қуыс болса, бунақтары
бітеу, олардың іші толы болады. Алайда кейбір сорттарда буын аралықтарының
да іші бітеу ... ... ... ұзыындығы) генетикалық ... ... көп ... ... орта жағдайына да тәуелді болады.
Өсімдік биіктігінің бидай өндірісінде өте зор ... бар, ... ... жинау әдісі мен оның ауыр-жеңілдігі соған да байланысты болады,
сонымен қатар оның ... ... ... қалуына да қатысы бар. Жерге құлап
жатып қалмайтын көптеген сорттардың аласа әрі мықты сабағы болады.
Түптену фазасында негізгі ... ... ... ... де ... ... буындардың екі тобы болады: жер асты (негізгі) және жер
беті (сабақ) буындары. Күздік бидайда 8 негізгі буын ... ... ... ... 3-4 ... негізгі жапырақтар жетіледі. Бидайда
колеоптиль мен бірінші негізгі жапырақ (эпикотиль) ... ... ... ол буын аралығы біраз ұзарып, негізгі буынды жер бетіне
жақындата түседі.
Негізгі жапырақтың бүршіктерінен түптену өркендері өсіп ... ... ... ... ... сабақтың құрылысына
ұқсас, яғни олардың да колеоптилі, ... және ... ... ... ... ... өркендерде негізгі сабаққа қарағанда жапырақ аз
болады. Олар негізгі жапырақтардың ... ... ... ... буынның
өркенінде - екеуі кем болады және т.с.с. Екінші қатардың ... ... ... ... ... ... ал соңғылары төртінші
қатардың өркендерін түзе ... және ... ... ... ... мен ... ... жедел өсе бастайды. Осыдан
кейін ғана көзге ... фаза - ... ... ... ... ... буынаралық қалыптасқан сабақ бастамасы өсімдіктің өсуін
күшейтіп, буын аралықтарын ажыратады. ... ... ... жанама
сабақтардан күштірек жетіледі. Жоғарғы жапырақтан масақ шыға бастау ... ... фаза - ... ... өтеді, сабақ пен жапырақтар
өзінің өсу шегіне жетеді және бұл ... ... өсуі ... ... ... бидайдың негізгі ассимиляциялаушы мүшесі. Ол
жапырақ тақтасына және сағақты қамтитын қынаптан тұрады. Негізгі ... екі ... ... орналасады. Әр жапырақ өзінен жоғары және төмен
орналасқан жапырақтарға 1800 бұрыш жасай орналасады.
Қалыпты қынап сабақтың ... 2\3 ... ... тұрады, ал қолайсыз
жағдайларда масақ қынаптан толық ұзарып шықпайды. Әрбір қынап буынға дейін
бойлап бөлінген.
Жапырақ тақтасына ... және ... ... тән, бұл жағдай
бүкіл grammineal тұқымдасына ортақ. Жапырақтың үстіңгі бетінде бірқатар
бойлық ... ... ... олар ... ... ... жағына
орналасқан тканьдерден түзілген. Ортаңғы жүйке тақтаның ... ... ... ... екі бетінеде де ... ... ... ... қарағанда үстіңгі бетінде көбірек болады. Жапырақ тақтасының
төменгі бетінде қыр ... және ол ... ... ... ... тегіс келеді.
Масағы мен дәнегі. Дақыл түптене бастаған кезде масақ ... ...... ... ішіндегі қынап сабағының өсуіне қарай
масақ қалыптасады да, осыдан ... ... ... Оның ... ...... тіс тәрізді ол бірқатар қысқарған буындар
мен буын аралықтарынан ... ... буын ... ... ... тарылып, ұш жағына кеңейеді.
Масақ жетілмеген, түрі өзгерген өркенге айналған ... ... H.T., 1945). ... масағы – қондырма масақ. Масақшада үштен
беске дейін гүл болады. ... гүл ... ... ... Әр ... ... масақ қауызымен оранған, ал әрбір гүлдің сыртқы және ... ... бар. ... ... үш аталық және екі ауызды аналық орналасқан.
Гүлдің ең түбінде ... екі ...... ... ... ... ісініп, гүл ашады. Гүлдеп болған соң лодикул соады. Тозаңқаптың ... ... оның ... ... ... аталық жіпшесімен бекінген.
Масақтың және гүл қауызының ... ... ... шоғы және ... ... олар ассимиляция және булану процестеріне қатысты.
Масақтанудың соңын ала гүлдеу процесі басталады. Ең алдымен масақтың
ортаңғы ... ... одан соң ... және ... бөліктерінің
гүлдері гүлдей бастайды. Тозаңқабы ең жоғарғы шегіне жетіп, ... ... ... ... та ... ... ... өзінің пішіні, ұзындығы, ені және тығыздық дәрежесі
жағынан әр түрлі. Олардың ұршық, ... ... ... ... және
басқа да пішінділері кездеседі.
Бидай негізінен өзін-өзі ... ... ... ... ... ... кейбір сорттарда аукроссинг 4 процентке жетеді және одан ... ... ... ... ... ... ... оның жылтыр дажұқа және жеміс
табы (перикарпийі) бар өзі бір ... ... ... ... Ол ... және ... ... қабықшасы бірігіп өскен жеміс қабы және ... ... ... ... қабы төрт ... тұрады.
Жеміс қабықшасының қалыңдығы бидай сорты мен өсу жағдайына ... ... ... ... ... ... ... болады. Ірі дәндердің қабықшасы едәуір қалың болады.
Тұқым ... ... және ... ... ... Үстіңгі қабатта
айқасып келетін клеткалардың екі қатары болады. ... ... ... ... ... ... ... клеткалардан, ал астыңғы қатар
едәуір қалың ... ... ... ... ... бидайларды астыңғы
қабат клеткаларының дәнге түс беріп тұратын ... ... ... болады, ал дәнді бидайда бұл қатар сары түске боялған.
Эндосперм алейрон ... ... ... және ... ... екі тканьнен тұрады. Алейрон қабаты тікелей дән қабатының астыңғы
жағында болады да, ... ... ... ... ... ... тұрады. Оларда күңгірт түске боялған белокты зат-алейрон ... ... ... ... ... мүлде болмайды.
Ұрық дәнек бөлігінің кемінде 1 ∕6 ... 1 ∕ 4 ... ... және ... көп ... ... Ол эндоспермнен ерте жетіледі және осыған ... ... ... ... де қалыпты шамасына жетеді. Ұрық дәнектің
сырт жағына бұрыш жасай орналасады. Тамыршаның ұшы ... ... ... гүл ... ... ... үстіңгі жағынан сәл шығып
тұрады. Ұрықта бүршік, тамырша, қалқанша және ... ... ... ... өте ... бөлігінен және 2-4 жапырақшадан
тұрады. Бірінші жапырақ (колеоптиль) қалған жапырақтарды қоршаған. Ол өскен
кезде ұшы ... де ... ... (қалпақшаға) айналады да, соның жәрдемімен
жас өскін топырақатң механикалық кедергісін жеңіп шығады[15].
3. Күздік ... ... ... ... ... ... түзу, иілімді, жұмыр пішінді, ортасы
қуыс немесе паренхимамен толтырылған, сыртқы беті тегіс болып келеді. ... және ... ... ... ... тұқымдастардың
сабақтарын үш жүйеге бөледі, эпидермальды, негізгі және өткізгіш ... ... ... да, ... ... ... орталық
цилиндр жақсы байқалады. Эпидерма – кәдімгі осы ұлпаға тән құрылысқа ие,
бірақ олардың ... ... ... ал ... ... ... қабырғалары өте қалың.
Алғашқы қабық құрамында негізінен паренхима ... ... ... ұлпа қызметін атқарады. ... ... ... ... ... ... склеренхима дамиды. Алғашқы қабықтың ең ... ... ол ... жақсы байқалады. Перицикл барлығында
кездесе бермейді, ... ол ... ... сабағында көп қатарлы,
сүректелген склеренхимадан тұрады. Даражарнақтылардың көпшілік өкілдерінде
өзек жоқ.
Даражарнақтылар сабағында талшықты ... ... ... ... ... өткізгіш элементтердің шығу тегі – прокамбий.
Сабақтың шеткі аудандарында біршама меристемалық ... бар ... ... да, ... ... ішке, негізгі паренхиманы
қалыптастырады. Ал енді бір клеткалар тобы – ... ... ... ... ... ... бастама береді. Шоқтардың ксилема бөлігі
тек трахеидтерден ғана тұрады. Даражарнақтылар ... ... ... ... ... куб немесе әрқилы пішінді, домалақ
болып ... ... ... ... ... шоқтар коллатеральді
жабық, оның ірілері үстіңгі және астыңғы ... ... ... ... ... ішкі және ... клеткалармен қоршалған. Үстіңгі
эпидерма клеткаларының кейбір талшықты өткізгіш шоқтары тұсында, ірі ... тобы ... бұл ... ... ... ... өкілдері
жапырағына тән. Мысалы, кейбір өсімдіктердің шөл және ... ... ... ... ... сияқты ширатылады. Ал енді
жаң–бырдан соң топырақта ... ... ... ... ширатылған
жапырақ қайта қалпына келіп, ... ... ... бұл ... мен жазылуы будақ клеткаларының тургорының өзгеруіне байланысты.
Астық тұқымдастар жапырағындағы устьицелердің орналасуы да ... ... ... көп ... ... ... ... жағдайда, устьицелер
бүркеліп (жабыла), яғни түтіктің ... ... да, ... ... ... бойындағы су үнемделеді [21-22].
Өткізгіш шоқтар кіші және үлкен өткізгіш шоқ болып бөлінеді. Кіші
өткізгіш ... ... ... ... Негізгі ұлпада үлкен өткізгіш
шоқтар ... ... ... ... ... ... ... ксилема
құрамына 3-тен 5-ке дейін ... ... ... ... ... кейбір элементтері бұзылып, олардың ... қуыс ... ... ... ... ... қоршалған, арқаулық
қоршаудың мықтылығы шоқтық көлеміне және оның сабақтағы ... ... ... ... ... ... ... өткізгіш шоқтардың саны аз.
Сабақтың беріктігі үшін үлкен ... ...... ... ... склеренхмалық сақина атқарады [21-22].
Бидай сабағының буынаралықтарының өсуін ... ... ... J.1921), өткізгіш шоқтар буынаралықтан және жапырақ қынапшасынан
параллель өтетінін тапты [21-22]. Бидай сабағының ... ... ал ... ортасы паренхимамен толтырылған. Буынаралықтың шет
жағында өткізгіш шоқтар саны аз [27].
1.4 Күздік бидайдың өнімділігіне ... ... ... ... мен оның мөлшері – күздік бидай өсіруде басты факторлар
болып табылады. Ауыл шаруашылығында себу ... ... ... ... ... ... уақытын білу негізгі міндеттердің бірі. Егісте
өсімдіктер санына негізінен себу ... ... ... ал ... санын анықтауда басты рольді себу мерзімі атқарады. Бұл факторлар
жалпы түсімнің 82%-н қамтамасыз етеді [17].
Күздік бидайдың ... ... даму ... ... келе, егу
тереңдігі оның өсуіне әсер ететіндігі анықталды. Егер топырақтың ... ... ... ... онда егу ... 3-4 см ... өте қолайлы.
Ол өз уақытында жер бетіне өскіннің ... ... ... және белсенді
түптенуге, түптену түйінінің дұрыс тереңдікте болуына және өсімдіктің жақсы
қыстап ... ... ... Ал, топырақ беті өте құрғақ жағдайда, егу
тереңдігі 5-8 см болуы керек [20]. ... ... ... ... ... ... себу ... мен азоттың әсерін қарастырғанда, себу
жиілігі өте тығыз болғанда бір шаршы метрде (1м²) ... саны ... ... ... ... ... аз ... ал, азоттың
мөлшері жоғары болғанда, себу жиілігі сирек жағдайда, құрғақ затардың және
дәннің түсімділігі ... ... ... өнімділігіне әсіресе әсер ететін фактордың бірі – алғы егіс.
Алғы ... ... ... ең ... қара пар ... ең ... орылған
егістің орны, аңыз болып келеді [14]. Күздік бидайдың түсімділігі жағынан
қарама-қарсы сорттарының ... ... ... ... нәтижесінде дәннің түсімділігін ұлғайтумен нақты
корреляция болатын белгілер табылады және ... ... ... ... ... болуы мүмкін [9].
Күздік бидайдың орташа және кеш пісетін сорттарымен салыстырғанда ерте
пісетін, орта бойлы ... ... ... бірінші
жартысында фотосинтездік таза түсімділіктің жоғарғы деңгейімен сипатталады.
Кезең ұзақтығының ұлғаюы масақтану – дәннің ... ... ... ... ... және ол ... ... арттырады
[26]. Даму барысында бидайдың ... ... ... ... 1000 ... салмағының масақтағы
дәндер санымен оң корреляцияда болатындығы және дәңдегі белок ... ... ... байқалды [26].
Суыққа шыдамдылығын, жапырылуғы төзімділігін және өнімділігін бағалау
үшін Ленинград ауыл ... ... ... жұмыстар
нәтижесінде селекцияда қолдануға болатын түсімділікке және жапырылуға әсер
ететін ... ... ... ... қосу ... мен ... ... бидайдың өнімділігіне және дәннің сапасына әсер етеді. Көктемгі
кезеңде азоттық қорек өнімділікті арттырса, ал ... және ... азот ... қосу ... ... ... ... онтогенез ерекшеліктері агротехникалық шаралар жүргізу
процесінде шешім қабылдау үшін ... ... ... ... егісте
компьютерлік басқару жағдайында, белгілі онтогенез ... ... және ... ... ... температура
жиынтығының моделінде ғана ең көп айырмашылық байқалады.
Анацкий В.Ф. жүргізген зерттеулер бойынша күздік ... ... ... аз ... қара ... әртүрлі себу жиілігі мен
мерзімінде, асбұршақтан және жүгеріден кейін егілді. Ең ... өнім ... ... себу ... гектарына 6 млн. Дән себілгенде және 10-шы
қыркүйекте егілгенде алынды. Себу жиілігі ... 5 млн дән ... ... қолайлысы қыркүйектің бірінші жартысы, ал ... ... ... себу жиілігін гектарына 6 млн дәнге дейін
жоғарлату керек екендігі анықталды [26].
Әртүрлі өсу ... ... ... ... ... ... ... зерттелді. Кеш егілген жағдайда
өскінге үлкен динамизм және физиологиялық процестердің қарқындылығы тән
болады, оларда ... алу ... және ... ... ... ... жоғары [19].
Өнімділікті арттыру мақсатында әртүрлі себу жиілігі және тыңайтқыштың
әртүрлі мөлшерінде өсірілген ... ... ... Себу жиілігі
гектарына 4,0 – 4,5 млн дән болғанда ... ... ... ... ... ... әкеледі. Сондықтан тыңайтқыш мөлшеері N P K және
себу жиілігі гектарына 4,0 – 4,5 млн дән ... ... өнім ... бар ... ... көптеген зерттеулер бойынша өнімділіктің ең жоғарғы
көрсеткіші себу жиіліктері гектарына 4,0 -4,5-5 млн дән ... ... ... ... себу ... ... бірінші жартысында
егілгенде және алғы егіс қара пар болғанда алынады [16].
Азоттық тыңайтқышты қосу мерзімі дән ... және ... ... әсерін тигізеді. Ерте көктемде N ... ... ... өсу ... өте тығы ... ... тыңайтқыш қосу
сабақтың ұзын болуын қамтамасыз етеді. Сондықтан, N тыңайтқышының қалыпты
мөлшерде жеке ... ... ... ... ... ... [26].
Жиі егістегі күздік бидайдың морфологиялық жағынан әртүрлі өсімдіктер
арасындағы конкуренция зерттеліп, өсімдіктің биіктігі, масақтағы дән ... ... және 1000 ... ... өлшенеді. Көлеңкеде өскен
өсімдіктердің бір шаршы метрде масақтар саны мен масақтағы ... саны ... ... ... ... ... – өсімдіктің негізгі факторы және
күздік бидай өнімділігінің структуралық элементі болып табылады [9-19].
Күздік ... ... ... масақтардың қалыптасуына,
масақшалардың, гүлдердің, дәндердің және ... ... ... қалыптасуына әсер ететіндігі байқалды. ... ... ... ... экоклиматтық, топырақтық және агротехникалық
факторларға (себу мерзімі, жиілігі, егу тереңдігі және азот ... ... [3]. ... ... ... түрлеріне жүргізілген
зерттеулер нәтижесінде бидай ... ... ... бидай
масағының өнімділігімен байланыстырылған. ... ... ... гүлдер және масақтағы дәндер санымен оң корреляцияда болатындығы
байқалды [1,12-13].
Өсімдік биіктігі мен ... ... және ... ... ... ... ... әсері анықталды. Қыстап шығу
мен өнімділік ... ... ... ... бақылау нәтижесінде
анықталды. Қыстап шығу қолайлы жылдары суыққа ... ... ... ең көп өнім береді, олар суыққа төзімділігі жоғары болатын ұзын
сабақты ... асып ... ... орта ... ... байланысты жұмсақ бидайдың
құрылымдық көрсеткіштері және өнімділігі зерттелді. Топырақтағы N мөлшері,
жалпы және ... ... ... саны және ... ... ... мөлшері бидай өнімділігінде өркен санының артуына, яғни
түптенудің белсенділігіне әсерін тигізетіндігі анықталды [15].
Тыңайтқышты шамадан тыс көп мөлшерде қосу кері ... ... ... ... ... тыңайтқышты тиімді қолдануға
мүмкіндік береді [19].
Егістік жағдайында вегетация кезеңдері және сабақ биіктігі ... ... ... ... ... дән саны және салмағы, негізгі
өркендегі ... ... буын ... ... ... ... және ... ауданы (масақтың астында 2 см) мен масақтағы дән саны арасында
корреляция байқалды. ... дән ... мен ... ... ... ... мен флоэманың арасында корреляция r-0,51 және r-0,58
құрайды [17]. Күздік бидайдың түптену ... ... ... өте
сирек егісте өнімді өркендер санының аз болуынан өнімділік ... ... [18]. Азот ... ... ... ... ... артуына, өнімділктің жоғарылауына әсер ... [19-20]. ... N ... ... ... ... дәнінің
өнімділігіне, фотосинтез қарқындылығына, устьица өткізгіштігіне, жапырақтың
су потенциалына әсер етеді [21].
ІІ. Зерттеу объектілері мен ... ... ... ... және ... ... ... өндірістік
орталығында өсірілген күздік бидайдың 2 сорты алынды Алмалы және Егемен.
Алмалы сорты. ... ... ... бидай сорты Қазақ НИИ
шаруашылығында гибридизацияның ішкі ... ... ... ... ... ... ... индивидуальды сұрыптау арқылы Болгарлық үлгі
6268/50431 мен Безостая бір сортын шағылыстыру ... ... Р.А. ... ... Б.С. ... ... 2002 ... бастап жіберілді.
Ботаникалық сипаттамасы. Нигртаристатум эритросперумның (nigrasistatum-
erutrosterum) бір түрі. Масақтары ұзынша келген (11-12 см), тік ... ... (18-20 ... ... 10 см ... ... масақтың ұзындығына тең келеді, ... ... ... ... болады сонымен бірге төменгі масақтары үшкірленген.
Бұл сорттың ... ең ... ... бірі ... ... болуы, ол әрқашан анық байқалмайды (сұр түсті) және эритроспермумның
бір түрі ... ... ... қара ... және ... ... топырақ климат жағдайлары мен қоректенудің ... ... Бұл ... ... ... байқалуда гендердің
экспрессивтілігі болатынына ... ... ... ... ... ... ... масақшаларындағы иығы қисық иректелген жоғарырағы тік, масақтың
жоғарғы бөлігі 0,5-1,5 см, ... ... 2-3 см ... Дәні ... ... ... негізі әлсіз түктенген, 1000 дәннің салмағы 47-54 г.
Шаруашылықтық құнды белгілері. Бұл сорт ... ... ... кезеңі
278-290 күнге дейін немесе Прогресс сортынан 34 күннен кейін ... ... ... ... ... және ... ... 1999 және 2000 жылдары сорт ... ... ... ... ... 14 сорт участкелерінің 8-нен
бірінші орын алған, екі сорт ... ... ... ал ... және төртінші орын алған.
Алмалы сорты сары тат ... ... ... 1-5 ... шыны
тәріздіге-24-50-79 пайыз) қоздырғыштарына тұрақтырақ келеді, сонымен қатар
сары даққа және ... 5-10 %, 10-25% ... және нан ... ... ... шикі клейковинаның мөлшері 28%,
ал ұнның энергиясы 288 дж, нанның көлемі 8503 мм. Нан пісіру ... ... ... ... облысында суғарылатын, суғарылмайтын
жерлерге, сонымен қатар богарларға егу үшін пайдалануға жіберілген.
2.2 Зерттеу ... ... себу ... яғни жаңа ... технологиясы Қазақстанда
2000 жылдан бері оңтүстік облыстарында, сондай-ақ Алматы ... ... ... ... ... ... жерлерде сынақтан өтіп,
қазіргі уақытта шаруашылыққа ендірілді. Жаңа технология бойынша егіншілік
және өсімдік шаруашылығы ғылыми ... ... ... ... тәжірибе жүргізілді. Жалдап себуде, 20 см жал, арықтың ені 70см.
1-вариант: себу жиілігі 110 кг гектарына, алғы егіс соя, ... ... жаңа ... себу ... бойынша жыртылмаған жерде
өсірілген.
2- вариант: себу ... 110 кг ... алғы егіс соя, ... жағдайда, жаңа жалдап себу ... ... ... ... ... варианты, себу жиілігі 110 кг гектарына, алғы егіс
соя, тыңайтқыш қосылмаған ... ... әдіс ... ... ... жерде өсірілген.
Түтіктену немесе сабақтану кезеңінен бастап, әр варианттан 20
өсімдіктен ... ... ... ... үшін ұзындықтары
өлшеніп, сонымен қатар масақтың ... мен ... ... ... ... мен ені ... ауданы есептелді. Зерттелген
күздік бидайдың әр варианттары бойынша 3 реттік қайталанымда 1м2 ... саны ... ... дәндердің орташа саны анықталып, 1000
дәннің ... ... ... ... ... өнімділік есептелініп
шығарылды.
Түтіктену не сабақтану кезеңінен бастап, 15 өсімдіктен, әр вариант
бойынша белгіленіп буынаралықтың өсуін анықтау үшін ... ... ... ... ... мен ... биіктігі өлшенді. Толық
пісіп- жетілу кезеңінде белгіленген өсімдіктер жиналып алынып, ... ... ... ортаңғы бөліктеріне фиксация жасалынды.
Жапырақ өскін кезеңінен фиксацияланған. Фиксация су, глицерин, спирт ... ... ... ... яғни ... жасалды. Кесінділер
глицеринде бекітіліп, уақытша препараттар дайындалды. ... ... ... өлшенді. Фото суреттер сандық фотоаппарат
көмегімен түсірілді.
Тамырдың өсуі мен дамуын зерттеу, лабораториялық ... ... ... ... Тұқымның өне бастағанынан ... саны мен ... ... ... өсу ... ... ... жан-жақты зерттеу үшін: оның ену тереңдігін, таралуын
қарастыру үшін егістік жағдайда Шалыт М.С. ... [23] ... ... бастап, түптену, түтіктену, масақтану, гүлдену және ... ... ... ... өсуі мен даму ерекшеліктері зерттелді. Тұқым
өнгеннен кейін әр тәулікте 70% ... ... ... ... қарастырып, ұрықтық тымырлардың тәуліктік дамуы бақыланды.
Әртүрлі экологиялық жағдайда зерттелген күздік бидайдың әр варианттары
бойынша бір ... ... (1м) ... ... саны есептеліп,
масақтағы дәндердің орташа саны анықталып, 1000 ... ... ... ... биологиялық өнімділік есептеліп шығарылды[25].
Математикалық өңдеу үшін ... Г.Н. ... [24] ... ... НӘТИЖЕЛЕРІ
3.1 Жалға себу әдісімен өсірілген, жыртылмаған жерге егілген күздік бидай
сорттарының морфологиялық-анатомиялық құрылысы
Күздік бидай өсімдігінің тіршілік әрекеттерін терең түсіну үшін ең ... ... ... ... ... білу қажет. Ол үшін
бидайдың сыртқы ортамен ... ... ... ... ... ... реакцияларын терең зерттеу керек.
Алмалы сортының ... ... ... варианттарда
қарастырғанда, барлық өсу жағдайында сабақ 5 ... ... ... ... ... өсу ... ... буынаралықтың ұзындығы 2,7±1,08см, 2-ші буынаралықтың ұзындығы 6,9
± 0,8см, 3-ші буынаралықтың ұзындығы 9,6 ± ... 4-ші ... 20 ± 2,6, 5-ші ... ... 26,9±0,27см-ге тең болды.
Метамерлік өсуге сәйкес, яғни төменнен жоғарылаған сайын буынаралықтардың
ұзындықтары артып отыратындығы нақтыланды ... ... ... ... ... ... себілген жағдайда бидай өсімдігінің
биіктігі-75,84±1,3 см.
Алмалы сортының өнімділігін ... ... жаңа ... ... ... әр ... ... 3 реттік қайталанымда 1
м2 ... ... саны ... ... ... ... ... 1000 дәннің салмағы өлшеніп ... ... ... ... ... ... өсірілген Алмалы ... ... 1 ... ... ұзындығы 9,74±0,2 см
болғанда, масақтағы масақшалар саны 20±0,5, масақтағы дәндер саны-41,1±0,1,
1000 дәннің салмағы-47,82±0,07 г болды, Зерттеу ... 1 ... ... ... ... ... ... түптену коэффициенті 4,67±0,1
жоғары болуына орай өнімді өркендер саны 298±6,0 артқан, ... ... 56,8 ц/га ... ... ... сортының морфологиялық көрсеткіштері (1-вариант)
| ... ... см |
| | ... ... | ... | |
| | |
| | |
| | |
| | ... ... см |ені, см ... см2 ... ... | | | ... | | | ... ... ... |1±0,01 ... |
|2-ші жапырақ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... |1,3±0,05 ... ... ... ... ... ... ... | | | ... ... себу ... ... ... ... сортының
әртүрлі варианттарда морфологиялық ... ... ... төмендегідей қорытынды жасалынды:
1-вариантта жыртпай жалдап себу нәтижесінде Алмалы сортының өнімділігі
жоғары (56,8 ц/га) болғандығы анықталды, Жаңа ... ... ... ... ... болу ... ... себілген өсімдіктерге күн
жан-жағынан жақсы түседі, арықпен суарылатын болғандықтан суды ... ... ... мүмкіншілік туады, соның нәтижесінде түптену ... ... ... өнімді өркендер саны 289,2±6-ге артқан.
Алмалы сортының анатомиялық құрылысын ... ... ... ... ... кезеңінде барлық 5 буынаралықтың ортаңғы бөлігінің
анатомиялық құрылысы анықталды, 1-вариантта, жаңа жалдап себу әдісі ... ... ... жағдайда: бірінші буынаралықтың көлденең
кесіндісінде склеренхима клеткаларының қатар саны 8 ±0,3, өткізгіш ... саны 56 ±2,6, ... ... ... саны 13 ±1,1; 2-
буынаралықта склеренхима клеткалары 7 ± 0,8 ... ... ... шоқтары
53±2,1, паренхима клеткалары 13±1,2 қатар; ... ... ... саны 6±0,5, өткізгіш ... ... саны ... ... 10±2,3 ... 4-ші ... склеренхима
клеткаларының қатар саны 5±0,7, өткізгіш шоқтың жалпы саны 49 ... ... ... саны 6±1,5; ... ... ... клеткалары 4±0,3 қатар, өткізгіш шоқтың жалпы
саны 52±1,3, паренхима ... ... саны ... ... 1-буынаралықтан жоғары қарай склеренхима клеткаларының қатар
саны және паренхималық ... ... ... бақыланды. Өткізгіш
шоқтарды зерттеу барысында кіші өткізгіш шоқтар саны 1-буынаралықтан
жоғарылаған ... саны ... ал, ірі ... ... ... ... ... Өткізгіш шоқтардың жалпы саны төменннен
жоғары қарай азаяды, бірақ біркелкі ... ... ... 56 ... 49-ға тең, ал, ... қайтадан артқандығы, яғни 52-
ге тең болғаны байқалды (3 кесте).
3- кесте
Алмалы ... ... ... ... ... ... ... жыртылмаған жалдап себілген жағдайда өсірілген Алмалы
сортының морфологиялық құрылысын зерттеу барысында Алмалы сортының сабағы ... ... ... 9,74 см, ... ... 75,84±1,3 см
болғандығы белгілі болды. Жалау жапырағының ауданы 1-вариант ... см2 тең. ... ... ... ... ... өткізгіш шоқтар саны 49-56 арасында кездесетіндігі айқындалды. 1-
вариантта жыртпай жалдап себу нәтижесінде ... ... ... ... (56,8 ц/га) ... ... ... |Ірі ... ... |ма ... ... |ық ... ... ... |гіш ... ... |ың ... ... ... |ың ... |
|жыртылмаған, жалдап | | ... | ... ... | | | | | |
| | | | | | |
| | | | | | |
| | | | | | ... |8 ± 0,3 |22 ± 2,5 |34 ± |56 ± 2,6 |13 ± 1,1 |
| | | |2,3 | | ... ... |7 ± 0,8 |18 ± 0,25 |35 ± |53 ± 2,1 |13 ± 1,2 |
| | | |3,1 | | ... ... |6 ±0,5 |18 ± 1,7 |32 ± |50 ± 1,7 |10 ± 2,3 |
| | | |2,7 | | ... ... |5 ± 0,7 |20 ± 1,8 |29 ± |49 ±1,8 |6 ± 1,5 |
| | | |2,2 | | ... буынаралық |4±0,3 |26±0,5 |26±2,1 |52±1,3 |6±1,1 ... ... ... ... ... (3-буынаралығының) анатомиялық
көрсеткіштерінің ауданын зерттеу барысында Ірі өткізгіш шоқ ... ... , ірі ... ... ауданы-66 см2 , кіші өткізгіш шоқ ауданы-
27 см2 , ал ксилема ... ... 3,7 см2 ... ... ... (2-қосымша). 1-4 суреттерде 1-варианттағы Алмалы сорты
сабағының анатомиялық құрылысы берілген. 1,3,4 ... ... 135 есе) ... үлкейтілуі 90 есе.
1 сурет – Алмалы сорты, 1- ... ... ... )
2 ... – Алмалы сорты, 1- вариант, (екінші буынаралық)
3 сурет – Алмалы сорты, 1- вариант, (үшінші буынаралық)
4 сурет – ... ... 1- ... ... ... ... технологиясымен өсірілген, жыртылған
жерге егілген күздік бидайдың морфологиялық-анатомиялық
құрылысы ерекшеліктері
2-вариантта, яғни жыртылған ... ... ... ... ... ... ... байқауға болады. Зерттеу
барысында өсімдіктің биіктігі -65,6±2,7 см ... ... ... Алмалы сортындағы масақтың ұзындығы 8,5±0,1 см , масақтағы
масақшалар саны ... ... ... ... 1000 ... г-ға ... ... 2-вариант бойынша жыртылған жерге
жалдап егілген Алмалы сортының ... 36,6 ц/га ... ... ... ... ... (2-вариант)
| ... ... см |
| | ... ... | ... | |
| | |
| | |
| | |
| | ... |ұзындығы, см |ені, см ... см2 ... ... | | | ... | | | ... жапырақ |19,1±0,1 ... ... ... ... ... |1±0,2 ... ... ... ... ... ... ... жапырақ |15,9±0,7 ... ... ... ... ... ... |12,6±1,2 ... яғни ... ... ... ... толық пісіп жетілу
кезеңінде барлық буынаралықтарының ішкі құрылысының ерекшеліктері (6-
кестеде) берілген. ... ... ... ... саны ... ... 5-ші ... 5 ±1,4-ке дейін кеміген, өткізгіш шоқтардың
жалпы саны 1-буынаралықта 64 ±2,3 болса, 5-буынаралықта ... ... ал ... ... ... 9 ±2,1 ... құраса, 5-
буынаралықта 6 ± 1,8 қатардан ... ... ... ... ... ... ... сортының
анатомиялық көрсеткіштері жоғары болды. ... ... саны ... ... отырды. Бірақ 1 варианттағы өткізгіш шоқтармен
салыстырғанда көлемі кіші ... ... 2 ... ... ... ... ... көрсеткіштерінің ауданын микрометр
көмегімен есептеу нәтижесінде, ... ... ... ... ... шоқ ауданы 16,25 см2, ірі паеренхима клеткасының ауданы 46 ... ... шоқ ... 116,4 см2 ... ... ... ... сорты сабағының анатомиялық белгілерінің сандық көрсеткіштері (2-
вариант)
|Алмалы, ... ... |Ірі ... |Паренхималық|
|2-вариант ... ... саны ... ... |ң қатары |шоқтар | ... саны ... саны ... | ... | | | ... | | | | | |
| | | | | | |
| | | | | | |
| | | | | | |
| | | | | | ... буынаралық|7 ± 1,1 |24,0 ± 2,5|40 ± 2,2 |64 ±2,3 |9 ±2,1 |
|2 ... ± 1,2 |21 ± 2,8 |32 ± 2,3 |56 ± 1,8 |10 ±1,2 ... ... ± 1,8 |18 ± 2,3 |30 ± 2,5 |48 ± 0,5 |8 ± 2,3 ... ... ± 1,2 |22 ± 1,7 |28 ± 2,3 |50 ± 2,1 |7 ±2,5 ... |5 ± 1,4 |26 ± 0,8 |22 ±1,7 |48±1,4 |6 ± 1,8 ... ... ... ... ... ... ... анатомиялық құрылыстары 5,7суреттерде (үлкейтілуі 90
есе), 6,8 суреттерде (үлкейтілуі 135 есе) көрсетілген.
5 сурет- Алмалы сорты, 2- ... ... ... ... ... сорты, 2- вариант, (екінші буынаралық)
7 сурет- Алмалы сорты, 2- вариант, (үшінші ... ... ... ... 2- ... (төртінші буынаралық)
3.3 Күздік бидайдың өнімділік мүмкіншілігін
бақылау вариантымен салыстырмалы
түрде зерттеу нәтижесі
3- бақылау вариантында, яғни ... ... ... бидай биіктігі-
81,6±1,5 см болғандығы анықталды. 3-вариантта бидай өсімдігінің ұзындығы
басқа ... ... биік ... ... ... ... ... бір-біріне көлеңке түсіретіндіктен, бәсекелесіп өсу
нәтижесінде ұзындығы артқандығы ... ... өсу ... ... ... ... ... вариант бойынша Алмалы сорты масағының ұзындығы 9,3±0,7 см, масақтағы
масақшалар саны 16±0,7, масақтағы дәндер саны-28,2±0,8, 1000 ... ... г-ға ... ал ... вариантында түптену коэффициенті
неғұрлым төмен 2,8±0,3 ... ... ... саны 225,8±5 ... ... ... 25,7 ц/га анықталды (7-кесте).
7- кесте
Алмалы сортының ... ... ... |Масақтың ұзындығы, см |
| | ... ... | ... | |
| | |
| | |
| | |
| | ... ... см |ені, см ... см2 ... ... | | | ... | | | ... ... ... |1,0±0,05 ... ... ... ... ... ... ... жапырақ |17±0,6 ... ... ... ... ... ... |11,5±1,7 ... ... ... |1,2±0,2 ... ... ... ... ... ... ... жалау
жапырағының ауданы 15,5±1,4 см2 үлкен болса, өнімділігі төмен 3-вариантта
жалау жапырақ ауданы 11,7±1,2 см2 ... ... ... яғни ... ... ... ... жетілу кезеңінде барлық 5 буынаралықтың ортаңғы бөлігінің анатомиялық
құрылысы анықталды, сандық мәліметтері ... ... ... ... ... ... ... 5±1,1 қатар
құраса, 5-буынаралықта склеренхима қатар саны 4 ... ... ... ... жалпы саны 1-буынаралықта 46 ±2,3 болса, 5-буынаралықта
34±1,4-ке дейін кемігендігі айқындалды. ... ... ... саны
1-буынаралықта 8 ±2,1-ге сәйкес келсе, 5-буынаралықта 6 ± ... ... және ... клеткаларының қатар саны ... ... ... ... ал, өткізгіш шоқтардың
саны, керісінше ... ... ... ... ... ... сорты сабағының анатомиялық белгілерінің сандық көрсеткіштері (3-
вариант)
|Алмалы, ... |Ірі ... ... ... |ма ... |өткізгі|өткізгіш |алық |
|бақылау ...... ... ... |саны |шоқтар | ... |
| ... | ... | ... |
| | | | | ... ... буынаралық |5 ± 1,1 |20,0 ± |26 ± |46 ±2,3 |8 ±2,1 |
| | |2,5 |2,2 | | |
|2 ... |5 ± 1,2 |20 ± 2,8 |22 ± |42 ± 1,8 |10 ±1,2 |
| | | |2,3 | | ... ... |4 ± 1,8 |18 ± 2,3 |22 ± |40 ± 0,5 |7 ± 2,3 |
| | | |2,5 | | ... ... |4 ± 1,2 |18 ± 1,7|20 ± |38 ± 2,1 |6 ±2,5 |
| | | |2,3 | | ... |4 ± 1,4 |20 ± 0,8 |24 |34±1,4 |6 ± ... | | |±1,7 | | ... ... бойынша Алмалы сортының ... ... кіші ... ... ... ірі өткізгіш шоқтағы ксилема
түтігінің ауданы, ірі паренхима клеткасының ауданы, ірі өткізгіш шоқ ауданы
есептелініп, ... ... ... ... ... барлық анатомиялық белгілердің ауданы 1-вариантта жоғары мәнді
көрсетеді. Жаңа Мексика технологиясымен өсірілген 1-2 варианттарда бақылау
вариантымен салыстырғанда айтарлықтай өзгерістерді ... ... ... ... өсірілген варианттардағы анатомиялық көрсеткіштер жоғары
екендігі анықталды.
Күздік бидай ... ... ... ... ... терең
зерттеу барысында, 3-вариант бойынша, ортаңғы буынаралық 3-буынаралықтың
өнімділікпен оң корреляция болатын ... ... ... ... ... ... (10-кесте). 3-буынаралықтың
анатомиялық ерекшеліктерін салыстыру нәтижесінде, 1-вариантта анатомиялық
көрсеткіштер ... ... ... ... ... ... ... қатар саны сандық мәліметтері жоғары екендігі айқындалды.
10-кесте
Алмалы сорты 3-буынаралығының өнімділікпен оң корреляция ... ... ... ... ... ... ... |Паренхима |
| ... ... саны ... ... |
| ... | ... ... саны ... |
| | | ... | | ... |6 ±0,5 |18 ± 1,7 |32 ± 2,7 |50 ± 1,7 |10 ± 2,3 ... |6 ± 1,9 |18 ± 2,8 |30 ± 2,5 |48 ± 0,5 |8 ± 2,2 ... |4 ± 1,8 |18 ± 2,6 |22 ± 2,1 |40 ± 0,5 |7 ± 2,3 ... салыстыра зерттеу нәтижесінде күздік бидай Алмалы сорты
сабағының 3 буынаралығының ... ... ... ... ... ... вариантында ірі өткізгіш шоқтардың ауданы
106 см2, ірі паренхима ауданы 38 см2, кіші ... шоқ ... ... түтігінің ауданы 3,4см2. Өткізгіш шоқтардың ауданы мен саны
өнімділікпен оң корреляция ... ... ... нәтиже оны дәлелдей
түсті. 9 (үлкейтілуі 135 есе), 10, 11, 12 ... 90 есе) ... ... ... 4 ... ... ... көрсетілген.
Зерттеу жүргізу нәтижесінде, 1-вариантта ... ... ... ... сортының өнімділігі жоғары (56,8 ц/га) ... ... ... ... ... ... егілген Алмалы
сортының өнімділігі 36,6 ц/га, ал ... ... ... сортында
өнімділік өте төмен (25,7ц/га) болған.
9 сурет- Алмалы сорты, 3- вариант, ... ... ... Алмалы сорты, 3- вариант, (екінші буынаралық)
11 сурет- Алмалы сорты, 3- вариант, (үшінші буынаралық)
12 сурет- Алмалы ... 3- ... ... ... ... ... құнарлығын арттыру, суды ... ... ... ... ... қоршаған ортаның экологиялық жағдайын
жақсартуға бірден-бір ықпалын ... ... ... ... жаңа ... ... осы жағдайларды ескеруге
міндеттіміз.
Жаңа жалдап себу технологиясы бойынша ... ... ... әртүрлі
варианттарда қарастырылып, зерттеу нәтижесінде ... ... ... ... себу ... Алмалы сортының өнімділігі
жоғары (56,8 ц/га) болғандығы анықталды, 2-вариант бойынша жыртылған жерге
жалдап егілген Алмалы ... ... 36,6 ц/га, ал ... ... ... өнімділік өте төмен (25,7ц/га) болды. Жаңа ... ... ... өнімділігі жоғары болу себебі, жалға себілген
өсімдіктерге күн жан-жағынан жақсы ... ... ... ... үнемді және толық пайдалануға мүмкіншілік туады, соның нәтижесінде
түптену өнімділігі 4,67±0,1-ге жоғарылап, сәйкесінше өнімді ... ... ... ... өнімділігі жоғары болған 1-варианттың жалау
жапырағының ауданы 15,5±1,4 см2 үлкен болса, өнімділігі төмен ... ... ... ... см2 ... ... анатомиялық ерекшеліктерін салыстыру нәтижесінде, 1-
вариантта анатомиялық көрсеткіштердің сандық мәліметтері ... ... ... ... ... 1-варианттағы (56,8 ц/га)
сабақтың ортаңғы ... ... ... ... ... клеткаларының қатар саны-6± 0,5, өткізгіш шоқтар саны-50± ... ... ... ... 2,3 ... болғандығын атап өту
керек. Сондай-ақ өнімділігі төмен ... ... ... 3-
буынаралығының анатомиялық құрылысындағы склеренхима клеткаларының ... 1,8, ... ... ... 0,5, ... ... ... да 7± 2,3 төмен көрсеткіштерді көрсетті.
Сондықтан, зерттеу нәтижесінде Мексика технологиясы бойынша өсіру
тиімді екендігі бақыланды. ... ... ... жағдайларда
өнімділікпен оң корреляция болатын белгілердің сандық көрсеткіштері ... ... ... 1-2 ... жаңа ... ... анатомиялық көрсеткіштері неғұрлым жоғары болса,
өнімділік те айтарлықтай артқан деп ... ... ... ... ... ... келесі себебі, топырақта
алғы егістен қалған өсімдк қалдықтары ... ... ... байытып,
топырақтың құнарлығын ... ... ... ... ... мақсаты осы өсу жағдайларының тиімділігін анықтау болып
табылғандықтан, өндіріске жыртпай, жалдап себу тәсілі ... ... ... жалдап себілген. 2- вариант: жыртылған,
жалдап себілген. 3-вариант: бақылау варианты, қатарлап себілген.
2-қосымша
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТТЕР ТІЗІМІ
1. Селекционные достижения Казахстана-Алматы, «Бастау», ... ... ... ... развития сельскохозяйственного
производства. «Эк.», №7, 2001г.
3. ... Р.А. и др. ... ... ... ... озимой
пшеницы-«ОПАКС» Алматы, Кайнар, 1980г.
4. Масанобу Фунуока «Революция одной соломинки» (Введение в натуральное
земледелие) 2008г. ... А. ... « По ... ... ... Е. ... «Михаил Юхима выращивает экологически чистые культуры»,
13.06.2007. Краснодарский край.
7. Каталог районированных в ... Азии ... ... и ячменя, GTZ-
СИММИТ, Алматы-2003
8. Качество зерна пшеницы в Центральной Азии, GTZ-СИММИТ, Алматы-2003.-58с.
9. ... Р.А. ... ... ... ... Р.А. Производство ... в ... ЦАР. ... сети по ... ... ... и семеноводству. №3 (6).
Алматы, 2003г.
11. Губанов Я.В., ... Н.Н. ... ...... ... А. ... «Хлебные ценности», //ЭК//, 27.06. 2003г.
13. Н.Ягур. На гребне урожая//Село и агропромышленный комплекс// 23-08-
2003г.
14. ... Е.М., ... К.О., ... Б.Ж. ... ... в
Казахстане.-Алматы: НИЦ Бастау, 1996. -172С.
15. Пруцков Ф.М. Озимая пшеница.-Москва: ... ... ... ... Қазақстан ұлттық энциклопедиясы. Алматы – 1999. 2 том 321-322 беттер.
17. Р.А.Оразалиев. Қазақстан бидайы. ... – 1984. ... 3-17 ... ... ... ... негіздері. Мектеп баспасы. Алматы-
1971.260-271беттер.
19. К.Иманғазиев. Егіншілікте тыңайтқыш қолдану жүйесі. Қайнар- 1970. 186-
194 беттер.
20. Г.А.Аубекиров, ... ... ... және ... ... 1988 ... Эзау К. ... семенных растений.-Москва: Мир,1980-Т.1.2.-558бет.
22. Н.М.Мухидинов, Ә.Б.Бегенов, С.С.Айдосова. Өсімдіктер морфологиясы және
анатомиясы. 2003ж
23. Шалыт М.С. ... ... ... и ... ... ... растений и растительных сообществ// Полевая геобатаника-Москва:
Наука,-1972.-Т.2. 169-489бет
24. Зайцев Г.Н. Математика в ... ... - ... ... Б.А. ... ... опыта Москва: Колос,1965,-423бет.
26. Анацкий В.Ф. Формирование урожая ... ... ... ... в зависимости от условий выращивания // Техн.
воздел. зерн. колосов. культур и ... их ... ... ... ... и ... пшеницы. –Мироновка. 1990.-С.194-198.
27. Садомсков Е.И. Анатомическая ... ... ... ... и их ... в судебной биологии. Материалы к
судебной ботанике.- Алма-Ата: 1967.-271с.
ТҮЙІН
Диплом жұмысында жаңа технологиямен өсірілген ... ... ... ... құрылысына экологиялық факторлардың әсері анықталды.
РЕЗЮМЕ
В дипломной работы было определено ... ... ... ... ... сорта Алмалы, выращенных по ... ... ... factors was determined in the of Diploma work
on morph-anatomical structure, such sort as Almaly fielded on ...

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 39 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жаңа технологиямен өсірілген күздік бидайдың морфо – анатомиялық құрылымына экологиялық факторлардың әсері туралы53 бет
Жаңа технологиямен өсірілген күздік бидайдың морфо – анатомиялық құрылымына экологиялық факторлардың әсері туралы ақпарат38 бет
Жоғары температураның зиянды әсері33 бет
"Анатомиялық терминдердің латын тілінде дәріптелуі"4 бет
"Дәннің құрылымы мен оның анатомиялық бөліктерінің микроқұрылымының технологиялық маңызы"9 бет
Chenopodiaceae Vent тұқымдасының Climacoptera B. туысы C.lanata өсімдігінің түрінің морфологиялық және анатомиялық ерекшеліктері31 бет
Convolvulaceae vent. Тұқымдасының дәрілік түрлері өкілдерінің морфо-анатомиялық ерекшеліктері36 бет
In vitro жағдайында стевиядан оқшауланып алынған жапырақ экспланттарының каллусогенез және морфогенез ерекшеліктері35 бет
Invitro жағдайында өсірілген өсімдік жасушыларының биологиясы12 бет
«Тан» сериясы сусындарының микрофлорасына морфо-биохимиялық сипаттама беру36 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь