Жаңа технологиямен өсірілген күздік бидайдың морфо – анатомиялық құрылымына экологиялық факторлардың әсері туралы ақпарат

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4
НЕГІЗГІ БӨЛІМ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..7
I. КҮЗДІК БИДАЙ ӨНІМДІЛІГІНЕ ЖӘНЕ МОРФО.
АНАТОМИЯЛЫҚ ҚҰРЫЛЫСЫНА
ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ФАКТОРЛАРДЫҢ ӘСЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..7
1.1 Күздік бидайға жалпы сипаттама ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7
1.2 Күздік бидайдың морфологиялық құрылысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..11
1.3 Күздік бидайдың анатомиялық құрылысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...22
1.4 Күздік бидай өнімділігіне экологиялық
факторлардың әсері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .24
II. ЗЕРТТЕУ ОБЪЕКТІЛЕРІ МЕН ЗЕРТТЕУ ӘДІСТЕРІ ... ... ...32
2.1 Зерттеу объектілері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .32
2.2 Зерттеу әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...34
III. ЗЕРТТЕУ НӘТИЖЕЛЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...37
3.1 Жалға себу әдісімен өсірілген, жыртылмаған жерге
егілген күздік бидай сорттарының
морфологиялық.анатомиялық құрылысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..37
3.2 Мексика технологиясымен өсірілген, жыртылған
жерге егілген күздік бидайдың морфологиялық.анатомиялық
құрылысы ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .40
3.3 Күздік бидайдың өнімділік мүмкіншілігін
бақылау вариантымен салыстырмалы
түрде зерттеу нәтижесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 43
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...44
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ..46
Жұмыстың өзектілігі: Ғасырлар бойы дақылдардың ауыспалы егісін қолдану арқылы, көң немесе компост ендіру және жабындық дақылдар өсіру жолдарын қолдану арқылы топырақтың органикалық заттарының жоғары құрамы сақталып отырған. Кейіннен бұл практика жарамайтын болып, оның орнына тез әсер ететін химиялық тыңайтқыш қолданыла бастады, бірақ ол топырақ гумусының бұзылуына әкеліп соқты. Топырақ құрылымы да бұзылып, өсімдіктер әлсізденіп және химиялық тыңайтқышқа толық тәуелді болды. Жаңа жүйе адам және ауылшаруашылығы жануарларының еңбек шығынын азайтуды компенсациялау үшін топырақтың құнарлық резервін аямай пайдалануда.
Бүгін химиялық әдісті ұзақ уақыт қолданудың қауіптілігін көпшіліктің қабылдауына орай, егіншіліктің альтернативті әдістеріне қайтадан қызығушылық тууда. Химиялық тыңайтқышты қолдану және жерді үнемі жырту салдарынан топырақтың құнарлығы жойылып барады. Химиялық тыңайтқыштар- өсімдік және жер үшін өте зиян. Олар өсімдікті ауруға шалдықтырады және топырақтағы барлық микроорганизмдерді жояды. Үздіксіз жыртылған жердің құнарлығының төмендеуінің бірінші себебі жоғарғы гумус қабатының ұсақ бөлшектері жыртылған уақытта шаң болып ауаға көтерілуінде, зерттеулер барысында жыртылған аудандардың үстінде жиналған қалың қара қабат бақыланған. Сондықтан, топырақты бастапқы қалпына келтіру үшін, қазіргі уақытта жыртылмаған жерге егін егудің тиімділігі қайтадан қарастырылуда. Бір жағынан жер жырту үшін кететін шығын үнемделсе, екіншіден, топырақ құнарлығын қалпына келтіруге ықпалын тигізеді және қоршаған ортаның ауасындағы шаң тозаңның азаюына мүмкіндік туады.
1. Селекционные достижения Казахстана-Алматы, «Бастау», 2001г.
2. Воробьев И.Факторы устойчивого развития сельскохозяйственного производства. «Эк.», №7, 2001г.
3. Уразалиев Р.А. и др. Комплексная программа селекции агроэкотипов озимой пшеницы-«ОПАКС» Алматы, Кайнар, 1980г.
4. Масанобу Фунуока «Революция одной соломинки» (Введение в натуральное земледелие) 2008г. http://www.ganeymoledet.org
5. А. Петровский « По мексиканской технологии» 19.07.2003г.
6. Е. Палогута «Михаил Юхима выращивает экологически чистые культуры», 13.06.2007. Краснодарский край.
7. Каталог районированных в Центральной Азии сортов пшеницы и ячменя, GTZ-СИММИТ, Алматы-2003
8. Качество зерна пшеницы в Центральной Азии, GTZ-СИММИТ, Алматы-2003.-58с.
9. Оразалиев Р.А. Қазақстан бидайы.-Алматы: Қайнар,1984-203бет
10. Уразалиев Р.А. Производство пшеницы в странах ЦАР. Вестник региональной сети по внедрению сортов пшеницы и семеноводству. №3 (6). Алматы, 2003г.
11. ПолымбетоваФ.А., Мамонов Л.К., Әбиев С.Ә. Қазақстанның жаздық бидайы. –Алматы: Ғылым, 1991ж.
12. А. Токаева «Хлебные ценности», //ЭК//, 27.06. 2003г.
13. Н.Ягур. На гребне урожая//Село и агропромышленный комплекс// 23-08-2003г.
14. Слямова Назира Дүсіпқанқызы. Жаздық жұмсақ бидай сорттары мен буын–дарының және колекциялық үлгілерінің негізгі ауруларға (қоңыр тат, сеп–ториз, қатты қаракүйеге) беріктігі. Алматы-2005 4-5бет.
15. К.Н.Жайлыбай. Жаздық бидай. Алматы – 2006. Бастау 5-27беттер
16. Қазақстан ұлттық энциклопедиясы. Алматы – 1999. 2 том 321-322 беттер.
17. Р.А.Оразалиев. Қазақстан бидайы. Алматы – 1984. Қайнар 3-17 беттер.
18. Н.Степанов, А.Н.Киселев. Аграномия негіздері. Мектеп баспасы. Алматы-1971.260-271беттер.
19. К.Иманғазиев. Егіншілікте тыңайтқыш қолдану жүйесі. Қайнар- 1970. 186-194 беттер.
20. Г.А.Аубекеров, Ж.Ж.Жұмағұлов. Өсімдік шаруашылығы және селекция. Алматы Қайнар 1988 46-66беттер.
21. Эзау К. Анатомия семенных растений.-Москва: Мир,1980-Т.1.2.-558бет.
22. Н.М.Мухидинов, Ә.Б.Бегемов, С.С.Айдосова. Өсімдіктер морфологиясы және анатомиясы. 2003ж
23. Шалыт М.С. Методики изучения морфологии и экологии подземной части отдельных растений и растительных сообществ// Полевая геобатаника-Москва: Наука,-1972.-Т.2. 169-489бет
24. Зайцев Г.Н. Математика в экспериментальной ботанике - Моква: 1990-239бет.
25. Доспехов Б.А. Методика полевого опыта Москва: Колос,1965,-423бет.
26. Кумаков В.А. Физиология яровой пшеницы.- Москва: Колос, 1980.-208с
27. Садомсков Е.И. Анатомическая диагностика вегетативных надземных
органов злаков и их остатков в судебной биологии.
Материалы к судебной ботанике.- Алма-Ата: 1967.-271с.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІК ҚЫЗДАР ПЕДАГОГИКА УНИВЕРСИТЕТІ
Жаратылыстану-география факультеті
Экология кафедрасы
ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ
Жаңа ... ... ... ... ...... құрылымына
экологиялық факторлардың әсері
Орындаған: _____________________ ... ... ... ... ... б.ғ.к., доцент.м.а. Қапасова ... ... ... ... аға ... ... ... жұмысы кафедра мәжілісінде
талқыланып, қорғауға жіберілді:
Хаттама №10 «10» 06 2009 ... ... ... _________________ Мухамединова Н.А.
Алматы – 2009
РЕФЕРАТ
Диплом жұмысы:
___62___ беттен, _______ кестеден, ... ... ... ... ... сөздер: Жалдап егу, Мексика технологиясы, эпидерма,
склеренхима, ... ... ... және кіші ... ... ... ... Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті,
экология кафедрасы.
Зерттеу аймақтары: Зерттеуге Егіншілік және ... ... ... ... ... күздік бидайдың Алмалы сорты алынды.
Әдістері: Зерттеу нысандарын фиксациялау спирт, су, глицерин (1:1:1)
қатынасында жүргізілді, анатомиялық ... ... ... ... ... әдісі) арқылы зерттелді, сабақтың және ... ... ... ... жасалды. Фото суреттер сандық
фотоаппаратпен түсірілді.
Жұмыстың мақсаты: Жаңа мексика технологиясы бойынша өсірілген күздік
бидайдың әртүрлі өсу жағдайында морфо-анатомиялық ... ... ... ... міндеті: 1. Жалға себу әдісімен өсірілген, жыртылмаған жерге
егілген күздік ... ... ... ... 2. ... технологиясымен өсірілген, жыртылған жерге егілген
күздік бидайдың морфологиялық-анатомиялық құрылысы ерекшеліктерін анықтау;
3. Күздік ... ... ... ... ... ... ... Ғылыми жаңалығы: Жаңа технологиямен өсірілген
күздік бидайдың морфологиялық-анатомиялық ... ... ... бірінші рет зерттеліп отыр.
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
............................................................................
........4
НЕГІЗГІ ... ... ... ... және ... құрылысына
экологиялық ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... Күздік бидай өнімділігіне экологиялық
факторлардың
әсері.......................................................................
......................24
II. ЗЕРТТЕУ ОБЪЕКТІЛЕРІ МЕН ЗЕРТТЕУ ӘДІСТЕРІ...........32
2.1 ... ... ... ... себу ... ... жыртылмаған жерге
егілген күздік бидай сорттарының
морфологиялық-анатомиялық
құрылысы..........................................................37
3.2 Мексика технологиясымен өсірілген, жыртылған
жерге егілген ... ... ... Күздік бидайдың өнімділік мүмкіншілігін
бақылау вариантымен салыстырмалы
түрде ... ... ... ... Ғасырлар бойы дақылдардың ауыспалы егісін қолдану
арқылы, көң немесе компост ендіру және ... ... ... жолдарын
қолдану арқылы топырақтың органикалық ... ... ... ... ... бұл ... ... болып, оның орнына тез әсер
ететін химиялық тыңайтқыш қолданыла бастады, бірақ ол ... ... ... ... ... ... да ... өсімдіктер әлсізденіп
және химиялық тыңайтқышқа толық тәуелді болды. Жаңа жүйе адам ... ... ... шығынын азайтуды компенсациялау үшін
топырақтың құнарлық резервін аямай пайдалануда.
Бүгін ... ... ұзақ ... қолданудың қауіптілігін көпшіліктің
қабылдауына орай, егіншіліктің альтернативті ... ... ... ... ... ... және жерді үнемі жырту
салдарынан топырақтың құнарлығы жойылып барады. Химиялық ... және жер үшін өте ... Олар ... ... ... ... ... микроорганизмдерді жояды. Үздіксіз жыртылған ... ... ... ... жоғарғы гумус қабатының ұсақ
бөлшектері жыртылған ... шаң ... ... көтерілуінде, зерттеулер
барысында жыртылған аудандардың үстінде жиналған қалың қара ... ... ... ... қалпына келтіру үшін, қазіргі
уақытта жыртылмаған жерге егін ... ... ... қарастырылуда.
Бір жағынан жер жырту үшін кететін шығын үнемделсе, екіншіден, топырақ
құнарлығын ... ... ... ... және ... ... шаң ... азаюына мүмкіндік туады.
Жоғары өнім алу үшін егістікті жасыл ... ... ... ... ... соң, тамырын жерде қалдыру керек, ол ... ... ... ... соң микроорганизмдер үшін өте жақсы азық
болады. Келесі жылы жерді жыртпай күздік ... ... ... ... ... ... 10см ... дейін дискілейді. Топырақтың
жоғарғы қабатындағы аэробты бактерияларға оттегі ... ... ... ... ауа ... сондықтан жыртқан кезде грунт қабаты
аударылып, барлық микроорганизмдер жойылады. Синтетикалық тыңайтқыштан ... ... ... ... ... таза ... ... мүмкіндік
туғызады [1].
Бірнеше жыл жерді жыртпай өңдеу нәтижесінде топырақтың жоғарғы бетінде
арамшөптер тұқымы мүлдем жойылған. ... ... ... ... ... ... ол ... құртады және жерді дән егу
тереңдігінде қопсытады, мұнда ... ... ... ... ... жоғарғы қабатына түскен аз мөлшердегі судың өзі топырақты
ылғалдайды. Топырақ ... ... ... ... ... құрғап кетуден, жарылып кетуден сақтайды, ал шіріген масса
топырақ құнарлығын ... Он жыл ... ... мөлшері 3,5 тен 4,9
бірлікке жеткен[2].
Жүгері және бидайды жақсартудың Халықаралық ... ... ... ... ... ғалым Кен Сайре жетекшілігімен
Қазақстанда 2000- жылдан бері «жалға ... ... ... әдісі
қолданылып келеді. Бүгінде көптеген аудандарда бидайды осы әдіспен өсіру
шаруашылықтарға ендірілуде. Бұл технологияның ерекшелігі ... ... ... ... 25 ... бері бидай жалға себу әдісімен
өсіріледі, жерді жыртқанда арық және жал қалыптасады. Себу тек ... ... арық ... ... ... Климаттық жағдайына
байланысты, Мексиканың бидай плантациясының 95%-ы осы әдісті ... ... 120 ... алуда. Егіншілікте жоғары өнім ... да, ... ... ғана ... ... бұл технология тұқымды
және тыңайтқышты үнемдейді, гербицидті қажет етпейді. ... ... ... өзі ... ... ... ... су арықпен
жүргізілетін болғандықтан 30 пайызға дейін үнемделеді.
Қоршаған ортаның экологиялық жағдайына зиян ... ... ... суды ... ... ... ... және өнімділігі
жоғары бидай өсіру егін шаруашылығының алдына қойған мақсаты.
Ғылыми-зерттеу жұмыстың мақсаты-жаңа мексика ... ... ... ... ... өсу жағдайында морфо-анатомиялық
құрылысын өнімділік мүмкіншілігімен ... ... 1. ... себу әдісімен өсірілген, жыртылмаған жерге егілген
күздік бидайдың сортының морфологиялық-анатомиялық құрылысын ... ... ... ... жыртылған жерге егілген күздік
бидайдың морфологиялық-анатомиялық құрылысы ерекшеліктерін анықтау;
3. Күздік бидайдың өнімділік ... ... ... түрде зерттеу.
Ғылыми жаңалығы: Жаңа технологиямен өсірілген ... ... ... ... байланыстырылып
Қазақстанда бірінші рет зерттеліп отыр.
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
І КҮЗДІК БИДАЙДЫҢ ӨНІМДІЛІГІНЕ ЖӘНЕ ... ... ... ... ... ... ... сипаттама
Бидай Қазақстанда мәдени өсімдіктер ішінде ең маңыздысы, ол Қазақстан
Республикасындағы дәнді дақылдар баланс көлемінің 20%-ын ... ... ... ... және ... ... суарылатын жерлерде
бидай өсірудің жаңа тәсілдерін қолдану жаңа ... ... ... ... ... ... жер және су ... қолдануға, топырақтың құнарлығын арттыруға, оны сақтауға және
қоршаған ортаны қорғауға үлесін ... ... - ... ең ... ... дақыл, 148 елдің негізгі азық
– түлігі болып табылады. Бүкіл дақылдар ... 60%-ы ... ... ... ... ... мен көмірсулар, витаминдер А, В, В,
В, РР, С, Е, ... ... және ... да ... ... дәні
құрамында бар. Бидай белогындағы амин қышқылдары құрамы үйлесімді және
организмге сіңімді ... ...... тұқымдасына жататын аса ... ... ... 6 түрі ... ... Польша бидайы, көже бидайы, жұмсақ
бидай, қатты бидай, көбен бидай) өседі, жабайы ... ... ... 40-130 см, ... ...... ... Сабағы қуыс,
жұмыр, жапырағы таспа тәрізді, сағағы сабағын орай орналасқан. Гүл шоғыры –
күрделі масақ, оның ... 2 ... ... ... ... ал ... ... 3-5 гүлдері болады. Масақтың пішіні ұршық
тәрізді, түсі ақ, қызғылт, кейде қара, ішінде қылтанағы болады. ... ... ... ... ... бар, беті ... дән. Бидайдың түрлері
түршелерге бөлінеді, ал әрбір түрше сорттардан тұрады. Қазақстанда ... және ... ... өсіріледі. Жұмсақ бидайдың (T.aestivum) масағы да
жұмсақ, дәні жұмыр әрі жылтыр, сабағы ... Оның ... ... ... ол нәрлі және жоғары сапалы болып саналады, құрамында 16%-дай
белок болады, жылтырлығы 70%, дән уызы ... әрі ... ... ... ... егіс ... ... бөлігін алып жатыр.
Табиғаттың әр ... ... ... өсу ... жоғары болуына
байланысты оны көптеген аймақтарда өсіреді. Бидайдың ... ... нан, ... ... ... ... өнеркәсібінде кең пайдаланады.
Әсіресе, Қазақстанның Батыс, Орталық, Шығыс аудандарында өсетін жұмсақ
бидай өте ... ... ... ... ... (T.durum) дәні ірі,
сопақша, жылтыр. Оның дәнінде 24% ... бар, ... ... ... ... және ... ... бірақ жұмсақ бидайға қарағанда наны онша
көтерілмейді. Жұмсақ және ... ... ... және ... ... ... ... көктемде, күздік бидай күзде ... Егіс ... ... ... ... күздік бидай бірінші орын ... ... ... ... ... ... облыстарында
өсіріледі, оның тұқымы 12-14° С жылылықта ... ... ... ... ... суды көп ... ... әрі топырақтың құнарлығын
қалайды. ... ... ... ... топырақтарда, тың жерлерде
жақсы өседі. Қазақстанда күздік бидайдың көп тараған сорттары ерте ... 15”, ... ... ... ... т.б. ... ... және күздік бидайдан
мол өнім алу үшін олардың ... ... аз, қуаң ... ... ... немесе таза сүдігерге (парға) егілген жөн. Бұл ... ... бір жыл ... ... жылы бір жылдық немесе көп жылдық
шөп ... ... ... тек адам үшін ғана ... сонымен қатар мал үшін де
бағалы азық. Ол құрама жем өнеркәсібі үшін негізгі компонент болып ... ... ... ... ... ... маңыздысы және ең көп
тарағаны күздік бидай, 1965 жылы оның егіс көлемі 50,4 млн ... ... ... егіс ... 39,4 ... ... ... бидайдың әсіресе
шығыс аудандарында егілетіндердің дәні белокқа бай келеді (20 ... және одан да көп) және оның ... ... ... ... біздің еліміздің барлық территориясында дерлік
өсіріледі. Дүние жүзі ... ... ... ... ... да ... ... екі түрі – жұмсақ және кәдімгі қатты бидай
егіледі. Қатты бидай өзінің дәнінің жоғары ... оның ... ... ... Ең ... сорт – ... сортының дәнінде
24,5% белок болады, ол мөлдір, шыны ... ... ... ... ... ... ... мен макарон дайындауға кеңінен пайдаланады, сондай-ақ
ұн дайындау мен нан ... ... ... ... ... араластыру
үшін қолданылады.
Қатты бидайдың зор артықшылығы – ол ... ... ... және
аурулар мен зиянкестерге (датқа, ақ ұнтаққа, ... ... ... қарсы жақсы күресе алады. Жұмсақ бидаймен салыстырғанда қатты
күздік бидай топырақ пен климатқа, ... ... ... ... ... Ол ... құрғақтығына онша төзімді емес, бірақ
ауаның құрғақшылығы мен жоғары температураға төзімді ... ... ... және сұлы ... аз керек ететін қысқы суыққа төзімділігімен ... ... ... ... белгілі. Ерте пісетін күздік дақылдар
тұқымы – 1-3°-та өнеді, ал 4-5°-та көктері ... ... ... ... ... төзімді келеді. Өніп-өсу кезеңінде аязға төзімділігі
төмендейді, гүлдену және ... пісу ... бұл ... 2-3°
суықтықтың өзі де қауіпті болады. Ерте пісетін күздік егін біршама ылғал
сүйгіш. Өнімнің құрғақ массасының (дән мен ... бір ... ... ... ... оған ... тамыр жүйелерімен топырақтан ылғал
алу арқылы 400-500 ц су жұмсалады. Бұл топыраққа ... мен оны ... ... агротехникалық әдістердің өте тиімді екенін дәлелдейді
[8].
Суармалы егіске егілген күздік бидай минералдық тыңайтқышты ... гөрі ... ... Қазақстанның сұр және қоңыр топырақты
егісінде минералдық тыңайтқыштар ... ... ... ... ... әр гектарға 5 центнерден 14 центнерге дейін артады [9].
Жұмсақ бидай экологиялық тұрғыдан неғұрлым ... ... ... ... Ол алуан түрлі климат жағдайларына бейімделе алады,
сондықтан да жер шарының ... ... ... ... ... ... өнімінің мөлшері жағынан және дәнінің сапалығы
жөнінен басқа дақылдардан басым түседі. Еліміздің ... ... ... ... ... ... ... аймақтарында күздік бидай егісі 95%,
ол ТМД бойынша 39,9 млн га жерге егіледі.
Шет елдердегі күздік бидай егістігінің ... ... (10 ... ... және ... (4 млн гектар) егіледі. Жаздық бидайдың
негізгі ерекшелігі – оның ... ... ... ... ... жай өсетіндігі. Сондықтан егістікті баптаудағы негізгі
мақсат оның тамыр жүйесінің өсуіне қолайлы жағдай жасау болып саналады.
Күздік ... ... ... ... есеппен 12% белок (ең көп алғанда
25,8%), қатты бидайда – 13,8% углевод және 1,7% ... ... ... ... ... және ... өсірілетін астық дәндердегі
белок көрсеткіші 17-18% дейін көтеріліп, құрғақшылық ... 20-21%, ... да ... ... ... ... ... әр гектарынан алынатын орташа өнім -
12,2 ц ... ... 46 ... ... Қорған облысының Ақкөл сынау
учаскесінде – 53 ц, ... ... ... сорт ... ... ... пісетін сортының жұмсақ бидайынан 46,6 ц өнім алынып отыр. Сондықтан
қара және күлгін-қоңыр сортаңдау топырақтарға егілгенде, ... ... ... ... ... бидайдан тұрақты және жоғары өнім
алынады. Оралдың Сібір мен Қазақстанның ... ... жел ... ... егін сабақтарын сақтап, аудармай жырту арқылы, ал
механикалық құрамы жеңіл топырақты жерлерді - ... ... ... ... ... ... ... өнім ... ... ... аса ... ... бар.
Бидай дәні – аса құнарлы да қуатты азық, оны сақтау да қиын ... ... ... ... тасып жеткізу де оңай және оны өңдеп алуан түрлі өнім
алуға болады.
Европадағы елдерде және ТМД ... ... ... ... 35% ... алынады. Адам организмі үшін қажетті белоктар мен
углеводтардың жарымына жуығын, минеральдық ... және ... ... бидай өнімі береді [13,14].
2. Күздік бидайдың морфологиялық құрылысы
Астық тұқымдасы (Poaceae) ішінде басқа туыстарға ... ... L.) ... айрықшаланады. Ол көптеген ... ... ... мен ... ... ... барлық түрлері
біржылдық шөптесін өсімдіктер. Тамыр жүйесі мейлінше тармақталған шашақ
тамырлы. Ұрықтан ... ... ... және ... түйінінен дамыған
қосалқы тамырлар шашақ тамыр ... ... ... ... ... ... ... 1,5-2м-ден аса тереңдікте дамуы
мүмкін[15,16].
Бидайдың толық қалыптасқан сабағы түзу, иілімді, жұмыр пішінді, ... ... ... 5-7 буынаралықтан тұрады. Сабағының ұзындығы түрге,
сортқа, өсу жағдайына байланысты әртүрлі, 50-ден 200 см. ... ... ... ... қабілетті: түптену түйініндегі бүршіктен ... ... ... жапырағы қынаптан және жапырақ тақтасынан тұрады. Қынаптан
тақтаға өтетін жерде жұқа түссіз қабықша-тілше деп ... ... ... ... да, ... ... ... кедергі жасайды. Жапырақ
қынабының негізінде түтікті құлақша орналасқан, ол сабақты орай ... ... ... ... ... онша үлкен емес, түктері жиі.
Бидай өсімдігі түп жапырақтарын және сабақтық жапырақтар түзеді. ... ... ... 7-ден 12-ге ... жапырақ түзеді. Түптенуі өте
жоғары өсімдік вегетация кезеңінде 100 жапыраққа дейін түзуі мүмкін[19,20].
Гүл шоғыры – масақ, ол ... және ... ... ... ... ... буынында бір-бірден масақша орналасқан. Масақша ... ... бір ... ... ... ... Әр гүлде екі
гүлдік қабыршақ болады – төменгі (сыртқы) және ... ... ... ... ... бар ... ... шығады. Гүл
қабыршағында түйін екі қауырсынды аналықтан және үш аталықтан ... екі ... ... ... ...... ... дән деп аталады Дәннің мөлшері түрге,
сортқа және өсіп жетілуіне байланысты: ұзындығы 4-8 мм-ге дейін, ені ... ... 1,5-3,5 ... ... ... Бір ... ... өсу
жағдайына және сортық ерекшеліктерге байланысты 15-тен 88 мг-ға дейін болуы
мүмкін. ... ... ... дәні ... ... және қабықтан
тұрады. Дәннің 77-84%-н эндосперм, 2-4%-н ұрық, 14-20%-н алейронды қабық
қабаты құрайды /5-10/. ... дәні екі ... ... және ... ... ... аналықтың қабырғасынан дамыған үш қабықттан
тұрады – ... ... және ... Ұзын ... ... яғни ... ұшынан кішкене айдарша дамиды.
Тұқымдық қабық тұқым бүршік қабырғасынан дамып, жемістік ... ... Ол да үш ... ... ... (су ... ... және гиалинді (бөртетін). Жемістік және тұқымдық ... ... ... ... ... ... ... сақтайды[22].
Қабық астында, дәннің төменгі бөлігінде ұрық ... ... ... ұрық ... ол ... ... тән ... бұзылуы нәтижесінен[23].
Ұрық-алғашқы ұрық тамырлардан, ұрықтық өркеннен, колеоптильден,
эпибластан және эндоспермді ұрықтан ... ... ... тұрады.
Қалқанша астық тұқымдастардағы жалғыз тұқымжарнақ. Бидай дәнінің 95%
қоректік заттары эндоспермде жиналған. ... ... ... ... сыртқы қабаты қабыққа қабыса орналасқан – алейронды, ішкі бөлігі –
ұнтақты. Алейронды қабат бір қатар ірі ... ... ... ... ... өзгереді. Алейронды қабаттан кейін эндоспермнің ұнтақты бөлігі
орналасқан, оның клеткалары ірі, өте жұқа қабықты[24].
Егіске бидайдың жұмсақ және ... ... ... Екі ... ... ... ... және күздік формалары бар. Бір туыстықта болғанымен
қатты және жұмсақ бидайлар арасында бірнеше морфологиялық ... ... бар. ... ... экологиялық жағынан бейімділік қасиеті
басым түрге ... Ол ... ... жағдайларға бейімделгендіктен
бүкіл жер шарының барлық континенттерінде өсірледі. Жұмсақ бидай үлкен
экологиялық ... ... ... ... еліміздің тек солтүстік
аудандарында егілетін болса, ал жұмсақ ... ... ... ... ... ... қар ... тұрақты болатын, қысы жылы оңтүстік
аудандарға тән болса, жаздық бидай континентальды климатты барлық ... ... ... ... ... ... ... алынады.
Тамыры. Бидай өсімдігінің тамыры екі түрлі болады. Тұқым өніп
шыққанда жас ... ұрық ... ... ... ... ... ... әдетте бесеу, колеоптильдік тамырлар біреу-екеу болады, буын
тамырларының саны ауа райына, топырақ ... ... өте ... Ұрық ... ... да жіңішке, диаметрлері бірдей, бүйір
тармақтары бар және олар ... ... ... бойы ... ... тамырының негізі дәнде астық тұқымдастар ... ... ... ... жұбы - ... ... басы мен орта
кезеңінде, екінші жұбы- сүттеніп пісудің соңы мен ... ... ... ... ... ... ... мен соңында
колеоптильдік тамырдың меристемалық ошақтары оқшалауланады. Буын ... ... ... бидайдың 1-4 жапырақтары, ... ... ... ... ... ... ... Тамыр жүйесі жалпы
алғанда жаздық бидайда тұқым көктеп шыққаннан кейін 30-40 күн ... ... ... 50-60 күн ... соң толық қалыптасады.
Барынша тармақталған шашақ тамыр системасы жан-жағына 15-25 см
қашықтыққа дейін жайылып, жаздық ... ... 60-90 см ... және
күздік бидайда 200 см дейін тереңдеп өсе алады. Тамырдың тармақталу ... ... ... ... ... асты ... ... пен
аэрацияға, сонымен қатар тыңайтқыштың қолдануына байланысты. Едәуір терең
бойлап өсетін алғашқы тамырға қарағанда кейінгі тамырлар ... ... ... заттармен қамтамасыз етумен қатар, белгілі дәрежеде оған
тірек болады да, ... ... ... ... ... үш ... байқалады. Тамырдың ұшындағы
неғұрлым жас бөлігінде тамыры түктері ... Одан ... жас, ... өсуі ... ... ... оны қалың тамыр түктері жауып
жатады. Үшінші - ерте тозданған клеткалар аймағында да ... ... ... су ... барынша арттырады, сондықтан екінші аймақ
физиологиялық тұрғыдан алып қарағанда ең активті аймақ болып саналады.
Дала ... ... және ... ... ... ... ролі климаттық жағдайларға байланысты және ол ... ... ... ... ... ... тұтасымен алғанда
ұрық тамырларының арқасында қалыптасады, ал неғұрлым ылғалды жылдары ... ... ролі арта ... Агрофонды жақсарту, суару
тамырлардың астық түсімін қалыптастырудағы ... ... ... ... сорттарында бір яруста көптеген буын тамырлары
болады, ярустар саны аз ... ... буын ... көп ... өсу ... жоғары болады.
Сабағы (сабаны). Сабақ дегеніміз - бидайдың өнім түзуге қатысатын
мүшелерін көтеріп ... ... осі. ... ... ... ... өркендерінің, қосалқы тамырдың қалыптасуына тікелей ... ... ... ... ... ... айналымын қамтамасыз
ететін өткізгіш тканьдер орналасады. Дән байлау кезінде пайдаланатын қор
заттары да сабақта ... Ол ... ... ... ... заттардың түзілуіне қатысады.
Бидайдың сабағы тік өседі, цилиндр пішінді келеді, ол буындар ... ... ... ... беті тегіс, қалыпты өскен сабақ буындар мен
буын аралықтарынан ... ... ... ... жер ... 5-6 буыны
болады: буын аралығы сабақтың ... ... ... ... ... ... ... буын аралығынан өсе бастайды да, кейінгілеріне тарала
береді, мұндай екінші буын ... өсу ... ... буын ... - ... басып озады және т.с.с. Сонымен, барлық астық
тұқымдастар секілді ... ... тән ... - онда ... ... ... Олар әрбір буын аралығының ... буын ... ... буын аралығы төменгі буын аралығынан 6-12 есе ұзын
болады.
Бидайдың ... ... буын ... қуыс ... ... олардың іші толы болады. Алайда кейбір сорттарда буын аралықтарының
да іші бітеу келеді.
Өсімдіктің ... ... ... ... негізге
байланысты, бірақ көп ретте сыртқы орта жағдайына да ... ... ... ... ... өте зор ... бар, өйткені ол
дақылды жинау әдісі мен оның ауыр-жеңілдігі соған да байланысты ... ... оның ... ... ... қалуына да қатысы бар. Жерге құлап
жатып қалмайтын көптеген сорттардың аласа әрі ... ... ... фазасында негізгі сабақпен бірге жанама өркендер де жетіледі.
Негізгі сабақта буындардың екі тобы болады: жер асты ... және ... ... буындары. Күздік бидайда 8 негізгі буын болады. Төменгі ... ... 3-4 ... ... ... ... Бидайда
колеоптиль мен бірінші негізгі жапырақ (эпикотиль) арасында ... ... ол буын ... ... ұзарып, негізгі буынды жер бетіне
жақындата түседі.
Негізгі жапырақтың бүршіктерінен түптену өркендері өсіп ... ... ... құрылысы негізгі сабақтың құрылысына
ұқсас, яғни ... да ... ... және сабақ буындары мен
жапырақтары болады. Жанама өркендерде негізгі сабаққа қарағанда ... ... Олар ... ... ... ... бірінші негізгі буынның
өркенінде - екеуі кем болады және т.с.с. Екінші ... ... ... тәртіппен үшінші қатардың ... ал ... ... өркендерін түзе алады және т.с.с. Түптену фазасында ... мен ... ... ... өсе ... ... ғана ... көрінетін фаза - сабақ шығару басталып, сабақ ... ... ... ... ... ... өсуін
күшейтіп, буын аралықтарын ажыратады. Әдетте негізгі ... ... ... жетіледі. Жоғарғы жапырақтан масақ шыға бастау сәтінде
өсімдік үшінші фаза - масақтану фазасына ... ... пен ... өсу ... ... және бұл ... олардың өсуі толық дерлік
тоқталады.
Жапырағы. Жапырақ бидайдың негізгі ассимиляциялаушы ... ... ... және ... ... қынаптан тұрады. Негізгі жапырақтар
сабақта екі қатар болып орналасады. Әр жапырақ ... ... және ... ... 1800 ... ... ... қынап сабақтың төменгі 2\3 бөлігін жауып тұрады, ал қолайсыз
жағдайларда ... ... ... ... ... ... ... буынға дейін
бойлап бөлінген.
Жапырақ тақтасына сызықты және параллель ... тән, бұл ... ... ... ... Жапырақтың үстіңгі бетінде бірқатар
бойлық қырлар пайда болады, олар өткізгіш ... ... ... ... ... ... жүйке тақтаның астыңғы бетінен
көрініп тұрады. Тақтаның екі ... де ... ... устьицелер
астыңғы бетіне қарағанда үстіңгі бетінде көбірек болады. Жапырақ тақтасының
төменгі бетінде қыр болмайды және ол ... ... ... әдетте
едәуір тегіс келеді.
Жапырақ тақтасы мен қынаптың түйісетін найза тәрізді ... ... ... ... екі жағынан да еркін қамтиды.
Жарғақты өскін (тілше) де ... ... мен ... ... ... жұқа ... ... табылады.
Жаздық бидайдың негізгі өркенінен 7-8 жапырақ шығады. Күздік ... ... 13-14 ... ... өседі. Жапырақтардың көпшілігі өскін
пайда болған соң қалыптасады.
Жаздық бидайда жапырақ тіршілігінің жалпы ұзақтығы 49-78 ... ... ... жапырақтар тіршілігінің тоқтауы редукциялық бөліну
нәтижесінде пайда ... төрт ...... ... ... бидайдан – масақ өзегінің сегментациясынан басталады.
Күздік дақылдар жапырақтарының ерекшелігі. Күздік бидайдың қалыптасу
процесі жаздық бидайға қарағанда едәуір күрделі ... ... өніп ... соң ... ... ... (3-4) ... негіздері көбірек (8-10) қалыптасады. Сондықтан жапырақ
қатарының түзілуі 30 күнге дейін созылады. Әдеттегі себу мерзімінде
барлық жапырақ ... ... ... қалыптасады;
- жапырақтардың дамуы қыста уақытша тоқталады. Көктемде эмбриондық
және интерполярлық ... ... ... ... вегетация кезеңінде негізгі сабақтың 1-7 жапырақтарының өсуі
аяқталады. Олардың бәрі де ... ... ... Басқа жапырақтар өсуін тоқтатып көктемгі өсу кезінде
қоректендіруге қатысады;
- өскін пайда болғаннан ... ... ... ... ... ұзақ мерзім қызмет атқарады. Төртінші
жапырақтан бастап соңғы жапыраққа ... ... ... ... арта ... ал жаздық бидайда мұндай қасиет
болмайды;
- әр түрлі ярустар жапырақтарының эмбриондық кезеңі 12 ... ... ... ... ... ярус ... ... өте ұзақ болуы олардың қыстап шығуымен байланысты;
- жапырақтар өсуінің жалпы ұзындығы жаздық бидайға қарағанда көпке
созылады. Жоғарғы ярустар ... өсуі 60-70 ... ... әр ... ... жапырақтарының интерполярлық меристемалары
қызметінің ... ... ... ... ... ... ұзақ болуы ортаңғы ярустар жапырақтарынан
байқалады.
Активті жасыл жапырақтардың сырқы аумағы гүлдеу - ... ... ... ... ең жоғарғы шегіне жетеді де, одан соң ... ... күрт ... ... беті өзінің әбден жетілу кезінде
суармалы жағдайда өсетін сорттарда 45-50 ... ал ... ... ... ... өсетін сорттарда екі есе дерлік артады.
Әсіресе дәннің сүттеніп пісу ... күрт ... ... ... интенсивті сорттар жапырақтарының активті беті жартылай интенсивті
және экстенсивті сорттардан 6-8 есе ... ... ... ... ... ... ... де арттырады (А.Н. Васина).
Біртұтас фотосинтездеуші система ретінде ... күн ... оны ... үшін ... ... мен ... қалыптасуы
егістіктің құрылымен, атап айтқанда, оның оптикалық тығыздығы секілді аса
маңызды белгілермен байланысты. Оптикалық тығыздық ... ... ... бағалануына және жапырақ тақталарының сабаққа орналасу
көлбеулігі бұрышына, фитомасса элементтері – жапырақ тақталарының, ... ... ... және ... ... ... биіктігі мен жиілігіне байланысты болады (Росс, 1975).
Масағы мен дәнегі. Дақыл түптене бастаған кезде масақ қалыптасады.
Бидайдың ...... ... ... ... ... өсуіне қарай
масақ қалыптасады да, ... ... ... ... Оның негізгі
қылтанағы (өзегі) – иректелген, тіс тәрізді ол бірқатар ... ... буын ... ... әрбір буын аралығы түбіне қарай тарылып, ұш жағына кеңейеді.
Масақ жетілмеген, түрі өзгерген өркенге ... ... ... H.T., 1945). ... ... – қондырма масақ. Масақшада ... ... гүл ... ... гүл ... рудименттік мүше. Әр масақ
бүйірінен бір-екі масақ қауызымен оранған, ал ... ... ... және ... ... бар. ... ішіне үш аталық және екі ауызды аналық орналасқан.
Гүлдің ең түбінде шағын екі пленка – ... ... ... ... ... гүл ... ... болған соң лодикул созады. Тозаңқаптың
пішіні жебеге ұқсайды: оның ... ... ... ... ... және гүл ... хлорофильді ткані, түтік шоғы және
устьицелері болады. Сондықтан олар ... және ... ... ... ала гүлдеу процесі басталады. Ең алдымен масақтың
ортаңғы бөлігінің гүлдері, одан соң төменгі және ... ... ... ... ... ең ... шегіне жетіп, сарғаяды, ал
бұл кезде аналық та жайылып өседі.
Бидай масағы өзінің пішіні, ... ені және ... ... әр ... Олардың ұршық, түйреуіш, призма, цилиндр тәрізді және
басқа да пішінділері кездеседі.
Бидай негізінен ... ... ... ... айқас
тозаңдануы да мүмкін, кейбір сорттарда аукроссинг 4 процентке ... ... да ... ... ... дәнегі ұсақ, құрғақ келеді, оның жылтыр да жұқа және жеміс
табы (перикарпийі) бар өзі бір ... ... ... ... Ол ... және ... тұрады.
Дәнек қабықшасы бірігіп өскен жеміс қабы және тұқым қауызы ... ... қабы төрт ... ... ... ... ... сорты мен өсу жағдайына байланысты
өзгеріп отырады. Солтүстіктегі агроэкологиялық топтарға ... ... ... Ірі ... ... едәуір қалың болады.
Тұқым қауызы үстіңгі және астыңғы қабаттан тұрады. Үстіңгі ... ... ... екі ... ... ... қатар қабықшасы
жұқа, ұзарған, түссіз немесе сарғыштау ... ал ... ... ... ... ... ... Қызыл дәнді бидайларды астыңғы
қабат клеткаларының ... түс ... ... ... ... қызыл-қоңыр
пигменті болады, ал дәнді бидайда бұл қатар сары түске ... ... ... ... ... және крахмалды заттар
түзетін екі тканьнен тұрады. Алейрон қабаты тікелей дән ... ... ... да, ... тәрізді қалың қабырғалы клеткалардың бір
қатарынан тұрады. Оларда күңгірт түске ... ... ... ... ... ... ... крахмал мүлде болмайды.
Ұрық дәнек бөлігінің кемінде 1 ∕6 -інен 1 ∕ 4 –іне дейінгі және ... көп ... ... Ол эндоспермнен ерте жетіледі және ... ... ... ... күйінде де қалыпты шамасына жетеді. Ұрық дәнектің
сырт жағына бұрыш жасай орналасады. Тамыршаның ұшы ... ... ... гүл түбіне бекінетін жапырақшасының үстіңгі жағынан сәл шығып
тұрады. ... ... ... ... және ... болады.
Бүршік сабақтың (эпикотиль) өте қысқа бөлігінен және 2-4 жапырақшадан
тұрады. Бірінші жапырақ (колеоптиль) қалған жапырақтарды қоршаған. Ол ... ұшы ... де ... тысқа (қалпақшаға) айналады да, соның жәрдемімен
жас ... ... ... ... жеңіп шығады[27].
1.3 Күздік бидайдың анатомиялық құрылысы
Бидайдың толық қалыптасқан сабағы түзу, иілімді, жұмыр пішінді, ортасы
қуыс ... ... ... ... беті ... ... келеді. Сабақ
буындардан және буынаралықтардан тұрады. К.Эзау астық ... үш ... ... эпидермальды, негізгі және өткізгіш [8,11].
Даражарнақты өсімдіктер сабағында да, ... ... ... ... жақсы байқалады. Эпидерма – кәдімгі осы ұлпаға тән құрылысқа ие,
бірақ олардың клетка қабықшалары сүректелген, ал ... ... ... ... өте ... ... құрамында негізінен паренхима болуына байланысты, ... ұлпа ... ... ... сирек кездеседі, көп
жағдайда алғашқы қабықта склеренхима дамиды. Алғашқы қабықтың ең ... ... ол ... ... ... ... Перицикл барлығында
кездесе бермейді, мысалы ол пияздың жерүсті сабағында көп ... ... ... Даражарнақтылардың көпшілік өкілдерінде
өзек жоқ.
Даражарнақтылар сабағында талшықты өткізгіш шоқтары ... ... ... ... элементтердің шығу тегі – прокамбий.
Сабақтың шеткі аудандарында біршама меристемалық қасиеті бар ... ... да, ... ... ... негізгі паренхиманы
қалыптастырады. Ал енді бір клеткалар тобы – ... ... ... ... ... ... бастама береді. Шоқтардың ксилема бөлігі
тек трахеидтерден ғана тұрады. ... ... ... жағдайда бірыңғай, клеткалары куб немесе әрқилы пішінді, домалақ
болып келеді. Жапырақ мезофиліндегі талшықты өткізгіш шоқтар ... оның ... ... және ... ... склеренхималық қынапшамен,
ал ұсақтары арнайы ішкі және ... ... ... ... клеткаларының кейбір талшықты өткізгіш шоқтары тұсында, ірі будақ
клеткалар тобы ... бұл ... ... ... ... өкілдері
жапырағына тән. Мысалы, кейбір өсімдіктердің шөл және шөлейтті ... ... ... ... ... ... Ал енді
жаң–бырдан соң топырақта ылғал жеткілікті болған ... ... ... ... ... жазылады. Жапырақ тақтасының бұл сияқты
ширатылуы мен ... ... ... ... өзгеруіне байланысты.
Астық тұқымдастар жапырағындағы устьицелердің орналасуы да өзгеше, олар
жоғары бетінде көп болады. ... ... ... ... ... ... яғни түтіктің ішінде қалады да, ... ... ... ... су ... ... ... кіші және үлкен өткізгіш шоқ болып ... ... ... ... ... орналасқан. Негізгі ұлпада үлкен өткізгіш
шоқтар шеңбер ... ... ... ... ... ... ... 3-тен 5-ке дейін түтіктер кіреді, ... ... ... ... ... ... ... орнына қуыс пайда
болады. Өткізгіш шоқтар склеренхималық ... ... ... ... ... ... және оның ... орналасуына және
буынаралыққа байланысты. Жоғары буынаралықпен ... ... ... ... саны ... ... үшін ... рольді түтікті – талшықты шоқтар ... ... ... ... [10,13].
Бидай сабағының буынаралықтарының өсуін зерттей отырып, ... J.1921), ... ... ... және жапырақ қынапшасынан
параллель өтетінін тапты [11,14]. Бидай сабағының буынаралықтарының ... ал ... ... ... ... ... ... өткізгіш шоқтар саны аз [12,15].
3. Күздік бидайдың өнімділігіне экологиялық факторлардың әсері
Себу ... мен оның ...... ... ... ... факторлар
болып табылады. Ауыл шаруашылығында себу мөлшерінің қолайлысын таңдап алу
және мерзімінің дұрыс уақытын білу ... ... ... ... ... ... себу мөлшері әсерін тигізеді, ал жиналған
масақтың ... ... ... рольді себу мерзімі атқарады. Бұл факторлар
жалпы түсімнің 82%-н қамтамасыз етеді [37-38,62].
Күздік бидайдың егілгеннен кейін даму ... ... ... егу
тереңдігі оның өсуіне әсер ететіндігі анықталды. Егер топырақтың жоғарғы
бетінің ылғалдығы ... ... онда егу ... 3-4 см ... өте ... өз уақытында жер бетіне өскіннің толық, қалыпты шығуына және белсенді
түптенуге, түптену түйінінің дұрыс тереңдікте болуына және ... ... ... ... ... Ал, топырақ беті өте құрғақ жағдайда, егу
тереңдігі 5-8 см болуы керек [39-40]. Күздік бидайдың өсуіне, ... ... ... себу ... мен ... ... қарастырғанда, себу
жиілігі өте тығыз болғанда бір шаршы метрде (1м²) ... саны ... ... ... тақтасының ауданы аз болатындығы, ал, азоттың
мөлшері жоғары ... себу ... ... ... ... ... және
дәннің түсімділігі артатындығын анықталды [41-42,63].
Бидайдың өнімділігіне әсіресе әсер ететін фактордың бірі – алғы егіс.
Алғы ... ... ... ең ... қара пар ... ең ... ... орны, аңыз болып келеді [43]. Күздік бидайдың түсімділігі жағынан
қарама-қарсы ... ... ... ... ... ... дәннің түсімділігін ұлғайтумен нақты
корреляция болатын белгілер ... және ... ... барысында
олар селекцияда маңызды болуы мүмкін [44,64].
Күздік бидайдың орташа және кеш пісетін сорттарымен салыстырғанда ерте
пісетін, орта бойлы ... ... ... бірінші
жартысында фотосинтездік таза түсімділіктің жоғарғы деңгейімен сипатталады.
Кезең ұзақтығының ұлғаюы масақтану – ... ... ... де
фотосинтездік потенциялын жоғарылатады және ол дәннің өнімділігін арттырады
[45,65]. Даму барысында ... ... ... ... ... байланысады, 1000 дәңнің салмағының масақтағы
дәндер санымен оң корреляцияда болатындығы және ... ... ... ... болатындығы байқалды [46,66].
Суыққа шыдамдылығын, жапырылуғы төзімділігін және өнімділігін бағалау
үшін Ленинград ауыл ... ... ... ... селекцияда қолдануға болатын түсімділікке және жапырылуға әсер
ететін модельдер белгіленіп ... ... қосу ... мен оны қосу ... ... ... дәннің сапасына әсер етеді. Көктемгі кезеңде азоттық қорек өнімділікті
арттырса, ал түтіктену және масақ жиану ... азот ... ... ... ... [48].
Бидайдың онтогенез ерекшеліктері агротехникалық шаралар жүргізу
процесінде шешім қабылдау үшін ... ... ... ... ... ... жағдайында, белгілі ... ... ... және ... ... ... ... моделінде ғана ең көп айырмашылық байқалады [49].
Анацкий В.Ф. жүргізген зерттеулер бойынша күздік бидайдың қылқанақты
Мироновя сорты аз ... қара ... ... себу жиілігі мен
мерзімінде, асбұршақтан және ... ... ... Ең ... өнім ... ... себу жиілігі гектарына 6 млн. Дән себілгенде және ... ... ... Себу ... ... 5 млн дән ... мерзімінің қолайлысы қыркүйектің ... ... ал ... ... ... себу жиілігін гектарына 6 млн дәнге дейін
жоғарлату керек екендігі анықталды [50].
Әртүрлі өсу ... ... ... ... ... және ... төзімділігі зерттелді. Кеш егілген
жағдайда өскінге үлкен ... және ... ... тән ... ... ... алу белсенділігі және фотосинтездік
көмірсу алмасуда ферменттер активті жоғары [51].
Өнімділікті ... ... ... себу жиілігі және тыңайтқыштың
әртүрлі мөлшерінде өсірілген күздік бидай қарастырылды. Себу ... 4,0 – 4,5 млн дән ... ... ... жоғарылату өнімді
өркендер санының көбеюіне әкеледі. Сондықтан тыңайтқыш мөлшеері N P K ... ... ... 4,0 – 4,5 млн дән ... ... өнім ... бар [52].
Сонымен қатар, көптеген зерттеулер бойынша өнімділіктің ең ... себу ... ... 4,0 -4,5-5 млн дән ... ... жоғары мөлшерінде, себу мерзімі қыркүйектің бірінші ... және алғы егіс қара пар ... ... ... ... қосу ... дән түсімділігіне және өнімділіктің
құрам бөліктеріне әсерін тигізеді. Ерте көктемде N ... ... ... өсу ... өте тығыз болады. Мезгілінде тыңайтқыш қосу
сабақтың ұзын болуын қамтамасыз ... ... N ... ... жеке ... ... қалыптасуына мүмкіншілік туғызатындығы
ескерілуі қажет [54].
Жиі егістегі күздік бидайдың морфологиялық жағынан әртүрлі өсімдіктер
арасындағы конкуренция ... ... ... ... дән ... ... және 1000 ... салмағы өлшенеді. Көлеңкеде өскен
өсімдіктердің бір шаршы метрде масақтар саны мен ... ... саны ... ... [55].
Өсімдіктің түптенуге қабілеттілігі – өсімдіктің негізгі факторы және
күздік ... ... ... ... ... ... [56].
Күздік бидайдың түптену ... ... ... ... дәндердің және кейбір сорттардың өнімділік
құрылымының қалыптасуына әсер ететіндігі ... ... ... ... ... ... топырақтық және агротехникалық
факторларға (себу мерзімі, жиілігі, егу ... және азот ... ... [57]. Москвада әртүрлі бидай түрлеріне жүргізілген
зерттеулер нәтижесінде бидай сабағының ... ... ... ... ... Масақтағы масақшалар саны
масақтағы гүлдер және масақтағы дәндер ... оң ... ... ... ... мен ... ... және қоршаған генотип-орта
әректтестігінің күздік бидайдың өнімділігіне әсері анықталды. Қыстап шығу
мен өнімділік арасында ... ... ... ... ... ... шығу ... жылдары суыққа төзімсіз қысқы ... ең көп өнім ... олар ... ... ... ... ұзын
сабақты сорттардан асып түсті [59].
Сыртқы орта факторларының әртүрлілігіне байланысты жұмсақ бидайдың
құрылымдық көрсеткіштері және өнімділігі ... ... N ... және ... ... дәннің саны және салмағы есептелініп
тыңайтқыштың ... ... ... ... өркен санының артуына, яғни
түптенудің белсенділігіне әсерін тигізетіндігі анықталды [60].
Тыңайтқышты шамадан тыс көп мөлшерде қосу кері ... ... ... ... ... ... тиімді қолдануға
мүмкіндік береді [61].
Егістік жағдайында вегетация ... және ... ... ... сорттар зерттелді. Пісіп жетілгенде дән саны және ... ... ... ... буын саны, түтікті ұлпаның ауданы және флоэманың
кесінді ауданы (масақтың астында 2 см) мен масақтағы дән саны ... ... ... дән ... мен ... ... көлденең
кесіндісінің ауданы мен флоэманың арасында корреляция r-0,51 және ... [62]. ... ... ... ... ... ... өте
сирек егісте өнімді өркендер санының аз ... ... ... ... [63].
Азот тыңайтқышының жоғары мөлшері бидай сабағының ұзындығының артуына,
өнімділктің жоғарылауына әсер ететіндігі байқалды ... N ... ... ... ... ... ... қарқындылығына, устьица өткізгіштігіне, жапырақтың
су потенциалына әсер етеді [65].
Сорт және ... ... және ... ... өнім алу, себілетін
сортқа байланысты. Сондықтан күздік бидайдың өскенде ... ... ... қарай өнімін молайта ... ... ... ... Алмалы т.б. сортарын сепкен жөн.
Жер көлемі үлкен шаруашылықтарда интенсивті әдіспен өсірілетін сорттар
саны екіден кем ... жөн. ... ... ... ... ... ... себу кондициясына жеткізілген 1000 тұқымның салмағы 40-50 г,
ал өсу күші -80%-тен кем болмауға тиіс.
Себу ... ... ... мен ... ... тұқымды
дымқылды әдіспен (әр 1 т ... 10 л су ... ... ... тур ... (2 кг тур-5 кг ... 75% ... (2,5-3
кг) қосу арқылы улайды.
Алғы дақыл. Интенсивті технология арқылы өсірілетін күздік дақылдар,
ылғалды көп жинайтын-көп ... ... ... дәнді бұршақтардан, не бір
жылдық шөптерден ... ал ... ... ... таза ... ... өңдеу жүйесі. Күздік дақылдарға арналған жерді өңдеудегі басты
мақсат - себілген тұқымның уақытында және бірқалыпты өніп ... ... ... ... үшін ... ... ... әзірлеу, сондай-
ақ ауру мен зиянкестердің және егістегі арамшөптердің аз ... ... ... дақылға әзірлеудегі агротехникалық жұмыстар сол жердің
топырағына, ауа райына, және алғы дақылға сәйкес жүргізіледі. Осыған ... ... ... ... ... ... жартылай аспалы 7-
9 корпусты полугпен ... ... ... бар ... ... ... қопсытылған қабатында көлемі 1-ден 5 см топырақ
түйіршіктері 80 % кем болғаны, ал ... 10 см ... ... ... дұрыс.
Тұқым себу. Күздік дақылдар тұқымын әрбір жеке аймақтың ... ... ... ... ... мерзімде себеді. Ал себу мөлшері осы
дақылдың өнімді мол ... ... ... ... сай
жүргізіледі.
Күздік дақылдарды себу сеялканың бірнеше тұқым сепкіштерін жабу
арқылы, жал ... ... із (жол) ... Сонда
егістіктің 5-7% жері тұқым себілместен ашық қалады.
Көптеген ғылыми-зерттеу ... ... ... ... ... ... қолданылмауға тиіс. Бірақ ... ... тау ... ... ... ... ... де мүмкін.
Тыңайтқыштардың берілу мөлшері. Дақылдан алынатын өнім ... ... ... қорына қарай және өсімдіктің ос тыңайтқыштарды
қанша қажет ететіндігімен анықталады.
Азот тыңайтқыштарын тек ... ... ... ... күзгі
тексеру кезінде анықталған азот мөлшерінің ... ... ... ... 20% тұқым себер алдында сіңірген жөн. Алғашқы
қоректендіруді көктемде түптнеу, екіншісін-түтікті ... ... ... ... алғашқы қоректендіргенде азоттың-30%,
екіншісінде-50 ендіреді, бірақ гектарына 80 кг ... етіп ... ... ... алдында, азот тыңайтқышы ... ... оның ... мөлшерінің 1/3, ал екіншісінде 2/3 береді.
Топырақтағы тез кебетін құрғақ жерлерде азот тыңайтқышының 50% алғашқы
қоректендіргенде тамыр жанына тұқым сеялкаларын ... ... ... ... ... ... ... арттыру үшін әр гектарға 40 кг
азот беріледі.
Егіс зиянкестері, аурулары және ... ... ... және ... да ... қорғайтын химиялық
қосылыстармен өңдеу ОПШ-15, ПОМ-630 бүріккіштерімен ... ... ... 1 кг 40% 2,4 Д амин ... 0,2кг ... 1,2 кг 40% диален дайындалып, күздік дақылдардың түптенуі ... ... 150-200 л дәрі ... жұмасалады.
Ауруларға қарсы гектарына 0,25 кг 25 % беайлетон, 0,3 кг 50% фундозол
дайындалып, түптену мен гүлдену ... ... ... ... ... гектарына 0,2-0,4 кг 30% метафос,
0,28-0,6 кг 40% рогор инсектицидтерімен өңделген.
Жатып қалмауы үшін күздік бидай егісінде гектарына 4 кг 60% тур, ... ... 2 кг ... М ... (ретордантар дегеніміз
өсімдік сабақтарының ұзаруына жол ... ... ... сабақтардың жатып
қалуға икемділігін азайтатын химиялық қосылыстар) ... ... ... ... ... ору. Піскен егінді жинау әдісін таңдап алу, оның жалпы
жағдайына және ауа ... ... ... байланысты. Өсірілген
өнімді жинау дәннің толық ... ... ... ... ... ... кезінде, ылғалдылығы 30-35% болғанда, бөлектеп ору ... ... дән ... болмау үшін комбайнды мұқият бітеп, кем-
кетіктерін реттеген жөн. Дәнді тазалау, кептіру және сорттау ... ... ... ... ... мен әдістері
2.1 Зерттеу объектілері
Зерттеуге Егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми ... ... ... ... ... сорты алынды.
Алмалы сорты. Алмалы ... ... ... сорты Қазақ НИИ
шаруашылығында ... ішкі ... ... ... шығарылды және
кезекті гибридті популяциядан индивидуальды сұрыптау арқылы Болгарлық үлгі
6268/50431 мен ... бір ... ... ... ... Р.А. Оразалиев, А.С.Жангазиев, Б.С. Калибаев, ... 2002 ... ... ... ... ... эритросперумның (nigrasistatum-
erutrosterum) бір түрі. Масақтары ұзынша келген (11-12 см), тік ... ... (18-20 ... ... 10 см ... қысқа масақтың ұзындығына тең келеді, олардың ... ... ... ... ... бірге төменгі масақтары үшкірленген.
Бұл сорттың генотиптік ең ... ... бірі ... қара
түсті болуы, ол әрқашан анық байқалмайды (сұр түсті) және эритроспермумның
бір түрі ... ... ... қара ... және ... интенсивті
байқалуы топырақ климат жағдайлары мен қоректенудің минералды ... Бұл ... ... ... ... ... болатынына байланысты.
Масақты қабыршықтары жұмыртқа тәрізді, әлсіз неврациямен көрсетілген.
Төменгі масақшаларындағы иығы қисық иректелген жоғарырағы тік, ... ... 0,5-1,5 см, ... ... 2-3 см ... Дәні ... қызыл дәннің негізі әлсіз түктенген, 1000 дәннің салмағы 47-54 г.
Шаруашылықтық құнды белгілері. Бұл сорт пісуі ... ... ... ... ... ... Прогресс сортынан 34 күннен кейін піседі.
Алмалы сорты жоғары потенциалды өнімділігімен және ... ... 1999 және 2000 ... сорт ... ... бойынша Алмалы сорты 14 сорт участкелерінің 8-нен
бірінші орын алған, екі сорт учаскелерінен ... ... ал ... және ... орын алған.
Алмалы сорты сары тат (стандартқа қарсы зақымдау 1-5 пайыз, шыны
тәріздіге-24-50-79 пайыз) қоздырғыштарына ... ... ... ... даққа және септориозға 5-10 %, 10-25% қарсы
Ұн және нан ... ... ... шикі ... ... ... ұнның энергиясы 288 дж, нанның көлемі 8503 мм. Нан ... ... ... ... ... облысында суғарылатын, суғарылмайтын
жерлерге, сонымен қатар богарларға егу үшін пайдалануға жіберілген.
Егемен сорты. T.aestivum, graecum. селекционды №2902. Шығу ... BHR ... ... авторлары Нүрпейісов И.А, Уразалиев Р.А.
1996-1998 жылдары СИММИТ, туыс аралық питомнигінен сұрыптау жолы
арқылы ... ... ... сорт ... ... Өндірістік
коорперативтері Алматы облысының ″Үмбеталы″, ″Панфилов″,″Қонаевтар″.
Өнімді – КСИ-де 3 жылда ... ... ... ... ... ц/га 22%. ... сорт ... жоғарғы (максимальды) өнімділігі-
63,3 ц/га, 4,0 млн /гп мөлшері және N180P90 ... ... ... ... ... және қатты қара күйе жоғарғы тұрақтылығы (2/10),
орташа тұрақтылығы (тат) ... ... ... қара күйе ... ... ... ... бойынша – филлер.
2.2 Зерттеу әдістері
Бидайды жалға себу тәсілі, яғни жаңа Мексика технологиясы Қазақстанда
2000 ... бері ... ... сондай-ақ Алматы облысында да
қолданылуда. Арнайы техникалар жасалынып жергілікті жерлерде сынақтан өтіп,
қазіргі ... ... ... Жаңа ... ... ... ... шаруашылығы ғылыми өндірістік орталығында өсірілген Алмалы
сортына тәжірибе жүргізілді. Жалдап себуде, 20 см жал, ... ені ... себу ... 110 кг ... алғы егіс соя, ... жағдайда, жаңа жалдап себу әдісі бойынша жыртылмаған жерде
өсірілген.
2- вариант: себу ... 110 кг ... алғы егіс соя, ... жағдайда, жаңа жалдап себу әдісі бойынша жыртылған ... ... ... себу жиілігі 110 кг гектарына, алғы егіс
соя, ... ... ... дәстүрлі әдіс бойынша қатарлап
себілген, жыртылған жерде өсірілген.
Түтіктену ... ... ... ... әр ... ... ... буынаралықтарының өсуін анықтау үшін ұзындықтары
өлшеніп, сонымен қатар масақтың ұзындығы мен ... ... ... ... мен ені ... ... есептелді. Зерттелген
күздік бидайдың әр варианттары бойынша 3 ... ... 1м2 ... саны ... ... ... орташа саны анықталып, 1000
дәннің салмағы өлшеніп формула бойынша биологиялық өнімділік есептелініп
шығарылды.
Түтіктену не ... ... ... 18 ... әр вариант
бойынша белгіленіп буынаралықтың өсуін анықтау үшін ұзындықтары өлшеніп,
сонымен қатар масақтың ... мен ... ... ... ... ... ... белгіленген өсімдіктер жиналып алынып, олардың
әрбір буынаралықтары белгіленіп, ортаңғы ... ... ... ... ... ... ... су, глицерин, спирт 1:1:1
қатынасында. Көлденең кесінділер қолмен, яғни лезвиямен жасалды. ... ... ... препараттар дайындалды.
Жаңа технологиямен зерттелген жаздық бидайдың әр варианттары бойынша
бір шаршы метрден (1м) өнімді ... саны ... ... ... саны ... 1000 дәннің салмағы өлшеніп формула
бойынша биологиялық өнімділік есептелініп ... ... ... ... түсірілді.
Тамырдың өсуі мен дамуын зерттеу, лабораториялық жағдайда Петри
табақшаларында өсіріліп ... ... өне ... ... саны мен ... ... ... өсу динамикасы бақыланды.
Тамырдың құрылысын жан-жақты зерттеу үшін: оның ену тереңдігін, таралуын
қарастыру үшін ... ... ... М.С. ... [14] ... ... бастап, түптену, түтіктену, масақтану, гүлдену және толық пісіп
жетілгенге дейін тамырдың өсуі мен даму ... ... ... ... әр тәулікте 70% спиртке фиксациялап, тұқымның ұзынынан
кесіндісін қарастырып, ұрықтық ... ... ... ... ... ... ... жаздық бидайдың әр
варианттары ... бір ... ... (1м) ... өркендер саны
есептеліп, масақтағы дәндердің орташа саны ... 1000 ... ... формула бойынша биологиялық өнімділік ... ... ... үшін ... Г.Н. әдісі [15-16] қолданылды.
ІІІ. ЗЕРТТЕУ НӘТИЖЕЛЕРІ
3.1 Жалға себу әдісімен өсірілген, ... ... ... ... ... ... бидай өсімдігінің тіршілік әрекеттерін терең түсіну үшін ең алдымен
оның морфологиялық құрылысының қалыптасу ерекшеліктерін білу ... Ол ... ... ортамен күрделі қарым-қатынасын, ортаның өзгеруіне сай
бидайдың жауап реакцияларын терең зерттеу керек.
Алмалы ... ... ... ... варианттарда
қарастырғанда, барлық өсу жағдайында сабақ 5 буынаралықтан ... ... ... ... өсу арқылы, 1-вариантта:
бірінші буынаралықтың ұзындығы 2,7±1,08см, 2-ші буынаралықтың ұзындығы ... 0,8см, 3-ші ... ... 9,6 ± 1,62см, 4-ші ... 20 ± 2,6, 5-ші ... ... ... тең ... ... ... яғни төменнен жоғарылаған сайын буынаралықтардың
ұзындықтары артып отыратындығы нақтыланды. 1-вариантта, яғни ... ... ... ... ... ... өсімдігінің биіктігі-75,84±1,3
см, 2-вариантта, яғни жыртылған жалдап себілген жағдайда биіктігі ... 3- ... ... яғни ... ... ... ... биіктігі-
81,6±1,5 см болғандығы анықталды. 3-вариантта бидай өсімдігінің ұзындығы
басқа варианттармен салыстырғанда биік екені ... ... ... ... ... көлеңке түсіретіндіктен, бәсекелесіп өсу
нәтижесінде ұзындығы артқандығы байқалды. ... өсу ... ... ... ... келтірілген.
1-сурет
Ескерту: 1-вариант: жыртылмаған, жалдап себілген. 2- вариант: жыртылған,
жалдап себілген. 3-вариант: бақылау варианты, ... ... ... ... анықтау үшін, жаңа технологиямен
зерттелген күздік бидайдың әр варианттары ... 3 ... ... ... өнімді өркендер саны есептелініп, масақтағы дәндердің орташа саны
анықталып, 1000 ... ... ... ... бойынша биологиялық
өнімділік есептелінді. Әртүрлі жағдайда ... ... ... ... 1 ... ... ... 9,74±0,2 см
болғанда, масақтағы масақшалар саны 20±0,5, масақтағы дәндер саны-41,1±0,1,
1000 дәннің салмағы-47,82±0,07 г ... 2 ... ... ... см , ... масақшалар саны 17,8±0,3, масақтағы дәндер саны-
32,1±0,5, 1000 ... ... г-ға ... ... 3 ... ... ... 9,3±0,7 см , масақтағы масақшалар саны 16±0,7,
масақтағы дәндер саны-28,2±0,8, 1000 ... ... г-ға ... ... 1 ... яғни ... ... себілген Алмалы
сортында түптену коэффициенті 4,67±0,1 жоғары болуына орай өнімді өркендер
саны 298±6,0 артқан, сәйкесінше ... ... 56,8 ц/га ... 2 ... жалдап себілген жағдайда өнімділігі 36,6
ц/га, ал бақылау вариантында түптену коэффициенті ... ... ... ... өркендер саны 225,8±5 кеміген, ... ... 25,7 ц/га ... ... ... өсу ... ... бидай сорты жапырағының морфологиялық құрылысын зерттеу нәтижесінде,
төменнен жоғары барлық жапырақтың ұзындығы мен енін өлшеп, ... ... ... ... бойынша жалау жапырақтың ... ... ... ... см2, ... ... см2 ... Cалыстырып
қарастырғанда, өнімділігі жоғары болған 1- варианттың жалау ... ... ... ... ... ... жоғары болғандығы
айқындалды (2-сурет). Жалау жапырақтың ауданы өнімділікпен оң корреляцияда
болатындығы белгілі, неғұрлым жапырақ ... ... ... ... ... үлкейеді, фотосинтез қарқынды жүретін болса, ... ... ... ... бидайдың жалау жапырағының өнімділікке әсері
жоғары ... ... ... ... ... оны ... жалдап себу технологиясы бойынша өсірілген Алмалы сорты ... ... ... ... ... ... ... жалдап себу нәтижесінде Алмалы сортының өнімділігі
жоғары (56,8 ц/га) болғандығы анықталды, 2-вариант бойынша жыртылған жерге
жалдап ... ... ... өнімділігі 36,6 ц/га, ал бақылау вариантында
Алмалы сортында өнімділік өте ... ... ... Жаңа ... күздік бидай өнімділігі жоғары болу себебі, ... ... күн ... ... ... ... ... болғандықтан
суды үнемді және толық пайдалануға мүмкіншілік туады, соның нәтижесінде
түптену өнімділігі 4,67±0,1-ге жоғарылап, сәйкесінше ... ... ... ... ... ... ... болған 1-варианттың жалау
жапырағының ауданы 15,5±1,4 см2 үлкен болса, өнімділігі төмен ... ... ... ... см2 кішірейгені айқындалды.
Жыртылмаған жерде өнімділік жоғары болуының келесі себебі, топырақта
алғы егістен қалған ... ... ... ... ... байытып,
топырақтың құнарлығын арттыруға әсерін тигізеді. Біздің ... ... осы өсу ... ... ... болып
табылғандықтан, өндіріске жыртпай, жалдап себу тәсілі ұсынылады.
Қазіргі уақытта топырақ құнарлығын ... суды ... ... ... ... пайдалану қоршаған ортаның экологиялық жағдайын
жақсартуға бірден-бір ықпалын тигізетіні ... ... ... жаңа ... ... осы жағдайларды ескеруге
міндеттіміз.
3.2 Мексика технологиясымен өсірілген, жыртылған
жерге егілген күздік бидайдың морфологиялық-анатомиялық
құрылысы ерекшеліктері
Алмалы ... ... ... әртүрлі варианттарда
қарастырғанда, толық пісіп жетілу кезеңінде барлық 5 буынаралықтың ортаңғы
бөлігінің ... ... ... ... жаңа ... себу
әдісі бойынша жыртылмаған жерде өсірілген жағдайда: бірінші буынаралықтың
көлденең ... ... ... ... саны 8 ±0,3,
өткізгіш шоқтың жалпы саны 56 ±2,6, паренхима ... ... саны ... ... ... клеткалары 7 ± 0,8 қатар, жалпы өткізгіш
шоқтары 53±2,1, ... ... 13±1,2 ... ... ... ... саны 6±0,5, өткізгіш шоқтың жалпы саны
50±1,7, паренхима ... 10±2,3 ... 4-ші ... ... қатар саны 5±0,7, өткізгіш шоқтың жалпы саны 49 ±1,8,
паренхима клеткаларының ... саны 6±1,5; ... ... ... ... 4±0,3 ... өткізгіш шоқтың жалпы
саны 52±1,3, паренхима клеткаларының ... саны ... ... ... ... қарай склеренхима клеткаларының қатар
саны және паренхималық клеткалар қатары кемитіндігі бақыланды. ... ... ... кіші ... ... саны ... сайын саны артатындығы, ал, ірі өткізгіш шоқтардың ... ... ... ... ... ... саны ... қарай азаяды, бірақ біркелкі емес, мәселен 1-буынаралықта 56 болса,
4-буынаралықта 49-ға тең, ал, ... ... ... яғни ... тең ... ... (1 ... яғни жыртылған жалдап себілген жағдайда, толық пісіп
жетілу кезеңінде барлық буынаралықтарының ішкі құрылысының ерекшеліктері (2-
кестеде) берілген. ... ... ... ... саны 7
±1,1 болса, 5-ші буынаралықта 5 ±1,4-ке дейін ... ... ... саны 1-буынаралықта 64 ±2,3 болса, ... ... ... ал ... ... ... 9 ±2,1 ... құраса, 5-
буынаралықта 6 ± 1,8 қатардан тұрады.
3-бақылау вариантында, яғни қатарлап себілген ... ... ... ... ... 5 ... ортаңғы бөлігінің анатомиялық
құрылысы анықталды, сандық мәліметтері (3-кестеде) ... ... ... ... ... ... 5±1,1 ... 5-буынаралықта склеренхима қатар саны 4 ±1,4-ке азайғаны байқалды.
Өткізгіш шоқтардың жалпы саны ... 46 ±2,3 ... ... дейін кемігендігі айқындалды. Паренхималық қатар клеткалар саны
1-буынаралықта 8 ... ... ... ... 6 ± ... ... және ... ... ... саны ... ... қарай кемитіндігі, ал, өткізгіш шоқтардың
саны, керісінше ... ... ... ... ... ... ... Алмалы сортының 3-буынаралығының анатомиялық
көрсеткіштері: кіші өткізгіш шоқтың ауданы, ірі ... ... ... ... ірі паренхима клеткасының ауданы, ірі өткізгіш шоқ ауданы
есептелініп, 1 суретте келтірілді. Суреттен ... ... ... ... ... ... 1-вариантта жоғары мәнді
көрсетеді. Жаңа Мексика технологиясымен өсірілген 1-2 ... ... ... ... ... ... ... Яғни,
жаңа технологиямен өсірілген варианттардағы анатомиялық көрсеткіштер ... ... ... Алмалы сортының сабағының анатомиялық құрылысын ... ... ... ... ортаңғы буынаралық 3-буынаралықтың
сандық мәліметтері салыстырмалы түрде зерттелді (4-кесте). 3-буынаралықтың
анатомиялық ерекшеліктерін салыстыру ... ... ... сандық мәліметтері жоғары екендігі айқындалды.
Зерттеу жүргізу нәтижесінде, ... ... ... ... ... сортының өнімділігі жоғары (56,8 ц/га) болғандығы
анықталған, 2-вариант ... ... ... ... егілген Алмалы
сортының өнімділігі 36,6 ц/га, ал ... ... ... сортында
өнімділік өте төмен (25,7ц/га) болған.
Қорытындылай келгенде, өнімділігі ... ... (56,8 ... ... ... ... ... сандық көрсеткіштері
склеренхима клеткаларының қатар саны-6± 0,5, өткізгіш шоқтар ... ... ... ... ... 2,3 жоғары болғандығын атап өту
керек. Сондай-ақ ... ... ... ... сабақтың 3-
буынаралығының анатомиялық құрылысындағы склеренхима клеткаларының қатар
саны-4± 1,8, өткізгіш ... ... 0,5, ... ... қатар
саны да 7± 2,3 төмен көрсеткіштерді көрсетті.
Сондықтан, зерттеу нәтижесінде ... ... ... ... ... ... Мексика технологиясымен өсірілген жағдайларда
өнімділікпен оң корреляция ... ... ... ... ... айқындалды. Әсіресе, 1-2 варианттарда жаңа технологияны
қолданғанда, ... ... ... ... ... ... те ... артқан деп қорытындылауға болады.
3.3 Күздік бидайдың өнімділік мүмкіншілігін
бақылау вариантымен салыстырмалы
түрде зерттеу нәтижесі
Қорытынды
Жаңа ... себу ... ... ... ... ... әртүрлі
варианттарда қарастырылып, зерттеу нәтижесінде төмендегідей ... ... ... себу ... Алмалы сортының өнімділігі
жоғары (56,8 ц/га) болғандығы анықталды, 2-вариант бойынша жыртылған жерге
жалдап егілген Алмалы сортының өнімділігі 36,6 ц/га, ал ... ... ... ... өте төмен (25,7ц/га) болды. Жаңа технологиямен
өсірілген күздік бидай ... ... болу ... ... ... күн ... жақсы түседі, арықпен суарылатын болғандықтан
суды үнемді және толық пайдалануға мүмкіншілік ... ... ... ... ... ... ... өнімді өркендер саны
289,2±6-ге артқан.
Cалыстырып қарастырғанда, өнімділігі ... ... ... ... ... ... см2 үлкен болса, өнімділігі төмен 3-вариантта
жалау жапырақ ауданы 11,7±1,2 см2 кішірейгені айқындалды.
Жыртылмаған жерде өнімділік жоғары ... ... ... ... ... қалған өсімдк қалдықтары топырақты қоректік заттармен байытып,
топырақтың құнарлығын ... ... ... ... ... ... осы өсу жағдайларының тиімділігін анықтау ... ... ... ... себу ... ... уақытта топырақ құнарлығын арттыру, суды үнемдеу, табиғат
ресурстарын ... ... ... ... ... ... жағдайын
жақсартуға бірден-бір ықпалын тигізетіні ... ... ... жаңа технологияны ендіргенде осы ... ... ... ... сортының сабағының анатомиялық құрылысын терең
зерттеу барысында, 3-вариант бойынша, ... ... ... ... ... ... ... (4-кесте). 3-буынаралықтың
анатомиялық ерекшеліктерін салыстыру нәтижесінде, 1-вариантта анатомиялық
көрсеткіштердің сандық мәліметтері жоғары екендігі айқындалды.
Зерттеу ... ... ... ... ... ... ... сортының өнімділігі жоғары (56,8 ц/га) болғандығы
анықталған, 2-вариант ... ... ... ... егілген Алмалы
сортының өнімділігі 36,6 ц/га, ал бақылау ... ... ... өте ... (25,7ц/га) болған.
Қорытындылай келгенде, өнімділігі жоғары 1-варианттағы (56,8 ц/га)
сабақтың ортаңғы бөлігінің анатомиялық белгілерінің сандық ... ... ... ... 0,5, ... ... ... 1,7,
паренхима клеткаларының қатар саны-10± 2,3 жоғары болғандығын атап ... ... ... ... ... (25,7ц/га) сабақтың 3-
буынаралығының анатомиялық құрылысындағы ... ... ... 1,8, ... ... ... 0,5, паренхима клеткаларының қатар
саны да 7± 2,3 төмен көрсеткіштерді көрсетті.
Сондықтан, зерттеу нәтижесінде ... ... ... ... екендігі бақыланды. Мексика технологиясымен өсірілген ... оң ... ... белгілердің сандық көрсеткіштері жоғары
болғандығы айқындалды. Әсіресе, 1-2 ... жаңа ... ... анатомиялық көрсеткіштері неғұрлым жоғары болса,
өнімділік те ... ... деп ... ... ӘДЕБИЕТТТЕР ТІЗІМІ
1. Селекционные достижения Казахстана-Алматы, «Бастау», 2001г.
2. Воробьев И.Факторы устойчивого ... ... ... №7, ... ... Р.А. и др. Комплексная программа селекции агроэкотипов озимой
пшеницы-«ОПАКС» Алматы, Кайнар, 1980г.
4. Масанобу Фунуока ... ... ... ... в ... 2008г. ... А. ... « По мексиканской технологии» 19.07.2003г.
6. Е. Палогута «Михаил Юхима ... ... ... ... ... ... ... районированных в Центральной Азии сортов пшеницы и ячменя, GTZ-
СИММИТ, Алматы-2003
8. Качество зерна пшеницы в Центральной ... ... ... ... Р.А. Қазақстан бидайы.-Алматы: Қайнар,1984-203бет
10. Уразалиев Р.А. Производство пшеницы в ... ЦАР. ... сети по ... ... ... и ... №3 ... 2003г.
11. ПолымбетоваФ.А., Мамонов Л.К., Әбиев С.Ә. Қазақстанның жаздық бидайы.
–Алматы: Ғылым, 1991ж.
12. А. ... ... ... ... 27.06. 2003г.
13. Н.Ягур. На гребне урожая//Село и агропромышленный комплекс// 23-08-
2003г.
14. Слямова ... ... ... ... бидай сорттары мен
буын–дарының және колекциялық үлгілерінің негізгі ... ... ... қатты қаракүйеге) беріктігі. Алматы-2005 4-5бет.
15. К.Н.Жайлыбай. Жаздық бидай. Алматы – 2006. Бастау 5-27беттер
16. Қазақстан ұлттық энциклопедиясы. Алматы – 1999. 2 том 321-322 ... ... ... ... ... – 1984. ... 3-17 ... Н.Степанов, А.Н.Киселев. Аграномия негіздері. Мектеп баспасы. Алматы-
1971.260-271беттер.
19. К.Иманғазиев. Егіншілікте тыңайтқыш қолдану жүйесі. Қайнар- 1970. 186-
194 ... ... ... ... ... және ... ... 1988 46-66беттер.
21. Эзау К. Анатомия семенных растений.-Москва: Мир,1980-Т.1.2.-558бет.
22. Н.М.Мухидинов, Ә.Б.Бегемов, С.С.Айдосова. Өсімдіктер морфологиясы және
анатомиясы. 2003ж
23. Шалыт М.С. ... ... ... и ... ... ... растений и растительных сообществ// Полевая геобатаника-Москва:
Наука,-1972.-Т.2. 169-489бет
24. Зайцев Г.Н. ... в ... ... - Моква:
1990-239бет.
25. Доспехов Б.А. ... ... ... ... ... ... В.А. ... яровой пшеницы.- Москва: Колос, 1980.-208с
27. Садомсков Е.И. Анатомическая диагностика ... ... ... и их ... в ... ... к судебной ботанике.- Алма-Ата: 1967.-271с.
ТҮЙІН
Диплом жұмысында жаңа технологиямен өсірілген ... ... ... ... ... ... ... әсері анықталды.
РЕЗЮМЕ
В дипломной работы было определено влияние экологических факторов на
морфо-анатомические строение, сорта ... ... по ... ... ... factors was ... in the of Diploma ... morph-anatomical structure, such sort as Almaly fielded on new
technology.
-----------------------

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 38 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жаңа технологиямен өсірілген күздік бидайдың морфо – анатомиялық құрылымына экологиялық факторлардың әсері39 бет
Жаңа технологиямен өсірілген күздік бидайдың морфо – анатомиялық құрылымына экологиялық факторлардың әсері туралы53 бет
"Анатомиялық терминдердің латын тілінде дәріптелуі"4 бет
"Дәннің құрылымы мен оның анатомиялық бөліктерінің микроқұрылымының технологиялық маңызы"9 бет
Chenopodiaceae Vent тұқымдасының Climacoptera B. туысы C.lanata өсімдігінің түрінің морфологиялық және анатомиялық ерекшеліктері31 бет
Convolvulaceae vent. Тұқымдасының дәрілік түрлері өкілдерінің морфо-анатомиялық ерекшеліктері36 бет
In vitro жағдайында стевиядан оқшауланып алынған жапырақ экспланттарының каллусогенез және морфогенез ерекшеліктері35 бет
«Тан» сериясы сусындарының микрофлорасына морфо-биохимиялық сипаттама беру36 бет
Абиотикалық факторлардың ағзаларға әсері.4 бет
Адам денесінің морфологиялық белгілері. Пропорциясы, дене бітімі, келбеті3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь