Оқу әдістемелік кешені «Құрылыстағы бухгалтерлік есеп» пәнінен


Курстың басты мақсаты: – «Құрылыстағы бухгалтерлік есеп» жоғары оқу орындарында оқитын білімгерлерге бухгалтерлік есептің негізін таныстыруға арналған бірқатар тақырыптардың құрылымынан тұрады. Курстың басты мақсаты – бухгалтерлік есеп және аудит мамандығы бойынша білім алып. Күрделі құрылыс халық шаруашылығының маңызды саласы бола отырып, материалдық өндірістің дамуына, өндірістік күштердің орналасуына және болашақта инвестициялық процестерді басқаруды жетілдіруге шешуші әсер етеді. Күрделі құрылыстың негізгі міндеті өндірістік және өндірістік емес мақсаттағы негізгі қорларды жаңғырту және тез жаңарту болып саналады.

1. ЖҰМЫСТЫҚ ОҚУ БАҒДАРЛАМАСЫ (СИЛЛАБУС)
1.1. ОҚУ ПӘНІНІҢ МІНЕЗДЕМЕСІ

Пәннің пререквизиттері: Білімгер нақты курсты оқып білуі үшін, келесі пәндерден базалық білімі болуы қажет: Бухгалтерлік есеп принциптері, Қаржылық есеп-1, Қаржылық есеп-2, Қаржылық және басқару талдау.
Курстың басты мақсаты Құрылыс негізінен, тапсырыс берушімен келісім шарт негізінде мемлекеттік емес мердігерлік ұйымдар арқылы жүзеге асырылады. Тұрғын үй құрылысында негізінен жеке тұлғалар мен тұрғындар қатынасқа түседі. Тапсырыс берушілер мен мердігерлік ұйымдар арасында байланыс 11 «Құрылыс келісім шарттары» қаржылық есептің халықаралық стандарты (ҚЕХС) негізінде құрылады. Құрылыстың сапасын және тиімділігін жоғарылату бойынша міндеттердің орындалуына ұйымның қаржылық-шаруашылық қызметін бақылау және басқарудың маңызды ақпараттық базасы (негізі) ретінде бухгалтерлік
Курс саясаты
- Студент білу керек- бухгалтерлік есеп жүйесі, бухгалтерлік есептің концепциялары мен принциптері, шоттар жүйесі мен екі жақты жазу, актив, міндеттеме және кәсіпорынның меншікті капиталы туралы түсінік түсініктері болуды көздейді.
- Студент істей білу керек- күн сайын сабақта өткен тақырыптар бойынша қортынды жасап және шаруашылық есепте корреспонденция құра білу, оқу процесінде белсенділік таныту.
- Студент дағдылыққа үйрене білу- студент өз бетінше әр тақырыпқа байланысты құжаттарды ажырата білу және оның қай уақытта қолданылатын, құжатқа байланысты шешімдер қабылдауды және қортынды жасай білуге дағдылану.

Дәріс жинағы
1 Тақырып. КҮРДЕЛІ ҚҰРЫЛЫС

1.1 Күрделі құрылыстың мазмұны және оны ұйымдастыру.
1.2 Мердігерлік құрылысты ұйымдастыру
1.3 Құрылыс өндірісі технологиясының ерекшеліктері
1.4 Құрылыс өндірісіндегі бухгалтерлік есептің міндеттері
1.5 Құрылыс-монтаж жұмыстарының өзіндік құндарына қосылатын шығындардың құрамы мен жіктемесі

Күрделі құрылыс – жаңа кәсіпорындар салуға, қызмет істеп тұрған өндірістік және өндірістік емес саладағы кәсіпорындарды кеңейтуге, қайта қалпына келтіруге, техникалық жарақтандыруға арналған материалдық өндіріс саласының бірі болып табылады.
1. Бернер Д. Директ-костинг Мюнхен, Минск: Экономика, 1993
2. Би Вандер Вил. Управленческий учет (с элементами финансового учета) М.Инфра-1997
3. Дэвид Мидлтон. Бухгалтерский учет и прянятие финансовых решений. (Перевод с англ. Под ред.член-корр РАН И.И.Елисеевой) М.Аудит,Издательское объединение «Юнити», 1997
4. Друри К. Введение в управленческий и производственный учет (Перевод англ.Под ред Н.Д. Эрнашвили) М. Аудит, Юнити, 1989
5. Друри К. Введение в управленческий и производственный учет М.Аудит, 1994
6. Карпова Т.П. Управленческий учет М.Аудит Юнити, 1998
7. Кеулимжаев К.К. Корреспонденция счетов хозяйственных операций по Генеральному плану счетов бухгалтерского учета финансово-хозяйственной деятельности субъектов. Алматы, Бмко, 2000
8. Ластовецкий В.Е. Учет и затрат по фактором производства и центром ответственности. М. Финансы и статистика, 1992.
9. Нидлз Б. И др. Принципы бухгалтерского учета М. Фин. и статистка, 1996
10. Николаева С.А. Особенности уета и затрат в условиях рынка: система «Директ-костинг». Финансы и статистика, 1992
11. Радостовец В.К., Шмидт О.И. Учет и затрат на производство и калькулирование себестоимости продукции, работ и услуг. Алматы, Издательский дом «Бико», 1998.
12. Радостовец В.В., Шмидт О.И. «Теория и отраслевые особенности бухгалтерского учета» Алматы, «Центраудит», 2000.
13. Сатубалдин С.С. Учет и затрат на производство в промышленности США. М.Фин и статистика, 1980
14. Тулегенов Э.Т., Олохтоново Э.А. Нормативный метод учета и затрат на производство. М Фин. и статистика, 1989
15. Ткач В.И., Ткач М.В. Международная система учета и отчетности М.Фин и стат. 1994.
16. Ткач В.И., Ткач М.В. Управленческий учет: Международный опыт, М:Финансы и стат., 1994.
17. Управленческий учет – пособие, разработанные на основе стандартов бухгалтерского учета.Алматы, ЮСАИД КАРАНА, 1999.
18. Хорнгрен Ч.Т., Фостер ДЖ. Бухгалтерский учет: Управленческий аспект М.Фин. и статистика 2000
19. Хорнгрен Ч.Т., Фостер ДЖ. Бухгалтерский учет: Управленческий аспект М.Фин и статистика. 1995
20. Энтони Р. Рис Д. Учет: ситуации и примеры. М:Фин и статистика 1996
21. Яругова А. Управленчесий учет: опыт экономически развитых стран. М: Финансы и статистика, 1991.

Пән: Бухгалтерлік іс
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 197 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1000 теңге




АЛМАТЫ ЭКОНОМИКА ЖӘНЕ СТАТИСТИКА АКАДЕМИЯСЫ

ЕСЕП ЖӘНЕ АУДИТ КАФЕДРАСЫ

ОҚУ ӘДІСТЕМЕЛІК КЕШЕНІ

Құрылыстағы бухгалтерлік есеп пәнінен
050508 Есеп және аудит мамандығы студенттеріне арналған

Алматы 2008ж

Курстың басты мақсаты: – Құрылыстағы бухгалтерлік есеп жоғары
оқу орындарында оқитын білімгерлерге бухгалтерлік есептің негізін
таныстыруға арналған бірқатар тақырыптардың құрылымынан тұрады. Курстың
басты мақсаты – бухгалтерлік есеп және аудит мамандығы бойынша білім алып.
Күрделі құрылыс халық шаруашылығының маңызды саласы бола отырып,
материалдық өндірістің дамуына, өндірістік күштердің орналасуына және
болашақта инвестициялық процестерді басқаруды жетілдіруге шешуші әсер
етеді. Күрделі құрылыстың негізгі міндеті өндірістік және өндірістік емес
мақсаттағы негізгі қорларды жаңғырту және тез жаңарту болып саналады.

1. ЖҰМЫСТЫҚ ОҚУ БАҒДАРЛАМАСЫ (СИЛЛАБУС)

1.1. ОҚУ ПӘНІНІҢ МІНЕЗДЕМЕСІ

Пәннің пререквизиттері: Білімгер нақты курсты оқып білуі үшін, келесі
пәндерден базалық білімі болуы қажет: Бухгалтерлік есеп принциптері,
Қаржылық есеп-1, Қаржылық есеп-2, Қаржылық және басқару талдау.
Курстың басты мақсаты Құрылыс негізінен, тапсырыс берушімен келісім
шарт негізінде мемлекеттік емес мердігерлік ұйымдар арқылы жүзеге
асырылады. Тұрғын үй құрылысында негізінен жеке тұлғалар мен тұрғындар
қатынасқа түседі. Тапсырыс берушілер мен мердігерлік ұйымдар арасында
байланыс 11 Құрылыс келісім шарттары қаржылық есептің халықаралық
стандарты (ҚЕХС) негізінде құрылады. Құрылыстың сапасын және тиімділігін
жоғарылату бойынша міндеттердің орындалуына ұйымның қаржылық-шаруашылық
қызметін бақылау және басқарудың маңызды ақпараттық базасы (негізі)
ретінде бухгалтерлік
Курс саясаты
- Студент білу керек- бухгалтерлік есеп жүйесі, бухгалтерлік есептің
концепциялары мен принциптері, шоттар жүйесі мен екі жақты жазу,
актив, міндеттеме және кәсіпорынның меншікті капиталы туралы
түсінік түсініктері болуды көздейді.
- Студент істей білу керек- күн сайын сабақта өткен тақырыптар
бойынша қортынды жасап және шаруашылық есепте корреспонденция құра
білу, оқу процесінде белсенділік таныту.
- Студент дағдылыққа үйрене білу- студент өз бетінше әр тақырыпқа
байланысты құжаттарды ажырата білу және оның қай уақытта
қолданылатын, құжатқа байланысты шешімдер қабылдауды және қортынды
жасай білуге дағдылану.

Дәріс жинағы
1 Тақырып. КҮРДЕЛІ ҚҰРЫЛЫС

1. Күрделі құрылыстың мазмұны және оны ұйымдастыру.
2. Мердігерлік құрылысты ұйымдастыру
1.3 Құрылыс өндірісі технологиясының ерекшеліктері
1.4 Құрылыс өндірісіндегі бухгалтерлік есептің міндеттері
1.5 Құрылыс-монтаж жұмыстарының өзіндік құндарына қосылатын шығындардың
құрамы мен жіктемесі

Күрделі құрылыс – жаңа кәсіпорындар салуға, қызмет істеп тұрған
өндірістік және өндірістік емес саладағы кәсіпорындарды кеңейтуге, қайта
қалпына келтіруге, техникалық жарақтандыруға арналған материалдық өндіріс
саласының бірі болып табылады.
Құрылысты жүзеге асырудың ең көп тараған әдістерінің түрлері болып
мердігерлік, шаруашылық және шаруашылық-мердігерлік (аралас) әдістер
саналады. Құрылысты жүзеге асырудың ең жетілген түрі - мердігерлік әдіс,
мұнда тапсырыс берушімен жасасқан келісім шарт бойынша мердігерлік ұйым
келісім шартта көрсетілген объектінің құрылысын уақытында және жобалау-
сметалық құжаттарға сәйкес салуға және тапсыруға міндетті болады.
Құрылыстың шаруашылық әдіс бойынша барлық құрылыс-монтаж жұмыстарын
құрылыс учаскілері, жөндеу-құрылыстық цехтар немесе ұйымның басқа да
құрылымдық бөлімшелері өткізеді.
Өндірістің шаруашылық әдісі кезінде арнайы құрылыстық немесе монтаждық-
технологиялық жұмыстарды орындау үшін кәсіпорын тікелей мердігерлік келісім
шарт бойынша субмердігерлік-монтаждық және мамандандырылған ұйымдарды
тартады. Жалпы құрылыстық жұмыстар қажет болған жағдайда бір мезгілде
шаруашылық және мердігерлік (тікелей келісім шарт бойынша) әдістер арқылы
(аралас әдіс) қатар жүргізіледі.
Құрылысты жүзеге асырудың негізгі қатысушылары болып:
( тапсырыс берушілер – жаңа құрылысты салуды, ғимараттар мен құрылыс-
жайларды және басқа да объектілерді кеңейтуді, қалпына келтіруді, жаңартуды
және техникалық жаңартуды ұйымдастыратын, тапсырыс беретін, қаржыландыратын
және бақылайтын ұйымдар мен мекемелер.
( жобалау ұйымдары – тапсырыс беруші - салушының тапсырысы бойынша жаңа
құрылысты салуға, ғимараттар мен құрылыс-жайларды және басқа да
объектілерді кеңейтуге, қалпына келтіруге, жаңартуға және техникалық
жаңартуға жобалық-сметалық, техникалық және басқа да құжаттарды дайындайды.
( ғылыми-зерттеу ұйымдары – нақты тапсырыс беруші-салушылардың
тапсырысы бойынша құрылыс-монтаж ұйымының жұмыстарының және құрылыс-жайлары
мен жергілікті жердің ерекшіліктерін есепке ала отырып, жаңа және қызмет
істеп тұрған құрылыстық, технологияларды дайындау мақсатында ғылыми-зерттеу
жұмыстарын жүргізеді.

1.2.Мердігерлік құрылысты ұйымдастыру

Мердігерлік құрылыс-монтаж ұйымдары тапсырыс берушімен жасақан келісім
шарт бойынша ұйымдар мен объектілердің құрылысын жүзеге асыру үшін кешенді
жұмыстарды орындайды. Мердігерлік келісім шарт тапсырыс беруші мен бас
мердігерлік ұйымдардың арасындағы байланыстарды зерттейді. Келісім шарт
жасасу кезінде мердігерлік құрылыс ұйымы тапсырыс берушіден объектінің
жобалық-сметалық құжаттарын алады, оның негізінде құрылыс-монтаж жұмыстарын
орындаудың тәртібі, көлемі, мерзімі және құрылыстың келісім бағасы
көрсетіледі.
Келісім бағаға құрылыс-монтаж жұмыстарының сметалық құны, мердігердің
қызметіне байланысты тапсырыс беруші төлейтін жұмыстар мен шығындардың
бөлігі (материалдар құндарының айырмасы, көп жылғы еңбегі үшін төлемдер,
жұмысшыларды тасымалдау шығындары, аккордтық еңбек ақы, жұмыстың жоғарғы
қарқынына байланысты вахталық әдіспен жұмыстарды ұйымдаcтыру және басқа да
шығындар, сонымен қатар ұйымның жаңа құрылыстарды игеруге байланысты
жұмыстары; құрылыс-монтаж жұмыстарының құнына қосылатын жоспарланбаған
жұмыстар мен шығындарға жалпы резервтегі қаражаттардың бөлігі және таға
басқа да шығындар) жатады. Мердігерлік құрылыс келісім шартының нақты
бекітілген және ашық бағамен екі түрі болады.
Нақты бекітілген бағамен мердігерлік құрылыс келісім шарты бойынша екі
жақ құрылыс жұмыстарының тұрақты бағасына (құнына) немесе өзгермелі баға
бойынша орындалған жұмыс бірлігіне бекітілген құнына келісімге келеді.
Ашық бағамен келісім шарт бойынша мердігерге орындаған құрылыс
жұмыстарына тікелей байланысты нақты шығындар және келісілген сыйақы
мөлшері қоса төленеді.
Мердігерлік келісім шарт бойынша кірістерге мыналар қосылады:
а) құрылыс жұмыстарының бастапқы келісім құны;
б) келісім шарттың өзгеруіне байласты кірістер, талаптар бойынша
кірістер және кіріс әкелетін жағдайда сыйақы түріндегі төлемдер.
Мердігерлік құрылыс келісім шартының өзгерісі – келісім шарт бойынша
бұл кірістің жоғарылауына немесе төмендеуіне ықпал ететін жұмыстың көлемін,
құрылымын және орындалу мерзімін өзгерту жөніндегі тапсырыс берушінің
бұйрығы.
Талаптар бойынша кірістер – бұл келісім бағаға енгізілмеген қосымша
шығындардың орнын толтыру үшін мердігердің тапсырыс берушіден алуға тиісті
сомалары.
Сыйақы төлемдері – келісім шартта көрсетілген мөлшерлеме (норма)
орындалғаны немесе артық орындалғаны үшін мердігерге төленетін қосымша
сомалар.
Мердігерлік келісім шарт бойынша шығындарға төмендегілер қосылуға
тиісті:
а) осы келісім шартқа байланысты тікелей шығындар;
б) мердігерлік келісім шарт бойынша таратылатын және келісім шарттың
құнына қосылатын жалпы құрылыстық жұмыстармен байланысты үстеме шығындар;
в) мердігерлік құрылыс келісім шартының шарттары бойынша тапсырыс
берушімен төленетін қосымша шығындар.
Егер мердігерлік құрылыс шартының шарттарында келісілген болса,
тапсырыс берушімен төленетін шығындардың құрамына жалпы және әкімшілік
шығындардың кейбір түрлері қосылуы мүмкін.
Күрделі құрылыс кезінде бас мердігерлік құрылыс-монтаж ұйымдары
өздеріне көмек ретінде мамандандырылған субмердігерлік құрылыс-монтаж
ұйымдарын, қосалқы ұйымдарды, кешенді тресттер мен басқармаларды, құрылыс
механизацияларының трестері мен басқармаларын шақырады.
Бас мердігерлер субмердігерлік ұйымдарды құрылыс жұмыстарының белгілі
бір түрлерін орындауға, фундамент салуға, су өткізгіш желілерін,
канализация құбырларын өткізуге, электромонтаж, жарықтандыру, жылыту
жұмыстарын орындауға шақырады.
Бас мердігер мен субмердігердің арасындағы өзара байланыстар бас
мердігер мен тапсырыс берушінің арасындағы келісім шарттың негізінде
жасалған келісім шартпен рәсімделеді. Субмердігерлік келісім шарт бойынша
тапсырыс беруші болып бас мердігер саналады. Субмердігерлер орындаған
жұмыстарды бас мердігерлер қабылдап, содан соң құрылысы аяқталған
объектінің (орындалған жұмыстардың) жалпы құрамымен тапсырыс берушіге
тапсырады.
Құрылыс ұйымдарының құрамында әртүрлі қосалқы (көмекші) өндірістер мен
қызмет көрсетуші шаруашылықтар болуы мүмкін. Бір қосалқы (көмекші)
өндірістер құрылыс үшін құрылыс материалдары мен жартылай фабрикаттарды
(тас, қиыршық тас, құм және басқа да материалдарды шығару бойынша
карьералар, ағаш өңдеу шеберханалары, бетон және темір бетон құрылғыларын,
бөлшектерді дайындаушы зауыттар, кірпіш зауыттар және т.б.) өндіру, қайта
өңдеу шығару және дайындаумен айналысады.
Кейбір қосалқы (көмекші) өндірістер құрылысты қажетті электр
энергиясымен, бумен және т.б. (электр станциясы, бу айдағыш құрылғылар,
жөндеу шеберханалары, көлік ұйымдары және т.б.) қамтамасыз етеді.

1.3 Құрылыс өндірісі технологиясының ерекшеліктері

Құрылыс өндірісінің технологиялық ерекшеліктері шаруашылық
субъектілерінің талдамалық (аналитикалық) және жиынтық (синтетикалық)
есебіне елеулі әсер етеді.
Құрылыс өнімі тікелей жерге байланысты болады. Құрылыс барысында
дайындалған өнім орнында қалады да, ал құрылыс техникалары жаңа
объектілерге көшіріледі. Жұмысшы күшін және құрылыс техникаларын жаңа
орындарға көшіру қосымша шығындарды қажет етеді. Кейбір шығындар (құрылыс
машиналары мен механизмдерін демонтаждау, монтаждау) есепте алдын ала
жинақталып, тиісті мерзімі және объектілері бойынша таратылып (бөлініп)
отырылады.
Құрылыс өндірісінде өнімнің бір өлшемін дайындау үшін бірнеше есепті
мерзімді құрайтын ұзақ уақыт қажет болады.
Өндірістің басқа түрлеріне қарағанда құрылыс өндірісінде өндіріс
процесінің үздіксіздігін және бірнеше объектілерде бір уақытта жұмыстардың
қатар жүргізілуін қалыптастыратын аяқталмаған құрылыс көп болады. Құрылыс
процесіне жергілікті жердің өзгермелі метеорологиялық жағдайларында
жұмыстардың ашық жерлерде орындалуы үлкен әсер етеді.
Құрылыс-монтаж жұмыстарын қыс мезгілінде орындау үшін бухгалтерлік есеп
шоттарында көрсетілуге тиісті қосымша материалдық шығындар, сонымен қатар
жылу, электр энергиясы қажет болады.
Құрылыс орындарында ашық сақтауда көп мөлшерде материалдар (кірпіш,
құм, қиыршықтасты құм, қиыршықтас және т.б.) болады. Материалдардың ұзақ
уақыт бойы ашық жерлерде сақталуы метеорологиялық жағдайлардың әсерінен
олардың тұтыну құндарының жойылуына әкеліп соқтырады.
Ай бойы ашық сақтаудағы материалдар құжаттарды рәсімдеусіз жұмсалады.
Олардың ай сайын нақты жұмсалғанын анықтау үшін ашық сақтаудағы
материалдарға түгендеу жүргізіледі, ол өз алдына қосымша уақытты қажет
етеді.
Кейбір жағдайда құрылыс жұмыстары көлік құралдары жете алмайтын, электр
желілеріне жақын жерлерде жүргізіледі.
Құрылыс жұмыстары сонымен қатар, күрделі өндіріс байланыстарымен де
ерекшеленеді. Құрылыс алаңдарында бір уақытта жалпы құрылыстық,
мамандандырылған, іске қосу және басқа да жұмыстар қатар жүргізіледі.
Өндірістің технологиялық процесі бас мердігердің жетекшілігімен жүзеге
асырылады. Құрылыста бас мердігердің, субмердігерледің қатысуы бухгалтерлік
есепте көрсетілуге тиісті күрделі өзара байланыс жүйелерінің қалыптасуына
әкеліп соқтырады.
Құрылыс өндірісіндегі бағалардың айырмашылығы есептің ұйымдастырылуына
әсер етеді, себебі, нормативтік құжаттардың қалыптасуы мен пайдалануын
күрделендіреді. Бұлардың барлығы құрылыс өндірісіндегі шығындар есебін
ұйымдастыруға әсер етеді.
1.4 Құрылыс өндірісіндегі бухгалтерлік есептің міндеттері

Құрылыс өндірісіндегі бухгалтерлік есептің негізігі міндеттері болып
мыналар саналады:
- пайдананылған материалдық ресурстарды, жұмысшылардың еңбек шығынын,
құрылыс машиналары мен техникаларының қызметтерін дер кезінде, дұрыс және
толық құжаттау, құжат айналымының сызбасына сәйкес мәліметтерді уақытында
есепте көрсету үшін құжаттарды есеп бөліміне тапсыру;
- құрылыс-монтаж жұмыстарына жұмсалған шығындарды құрылыс объектілеріне
байланысты калькуляция баптары бойынша дұрыс және уақытында көрсету;
- материалдық, еңбек және қаржылық ресурстардың нормаларының сақталуын
бақылау, нақты шығындардың нормадан ауытқуларын және оларды болашақта
болдырмау үшін себептерін анықтау.
- бригаданың, бөлімшелердің және учаскілердің қызмет нәтижелері мен
өнімнің өзіндік құндарын төмендету резервтерін анықтау және олардың есебін
ұйымдастыру;
- орындалған құрылыс-монтаж жұмыстары мен аяқталмаған өндіріс көлемін
анықтау;
- қаржылық, статискалық есептерді құру үшін және өндірісті талдау мен
бақылау үшін мәліметтерді қалыптастыру.

1.5 Құрылыс-монтаж жұмыстарының өзіндік құндарына қосылатын шығындардың
құрамы мен жіктемесі

Құрылыс-монтаж жұмыстарының өзіндік құн құрамына құрылыс жұмыстарымен
байланысты шығындар қосылады. Олар экономикалық элементі және калькуляция
баптары бойынша топтастырылады. Экономикалық элементі бойынша шығындар деп
өндіріс процесіндегі рөлі және экономикалық мазмұнына байланысты бір типті
жұмсалған шығындарды айтамыз. Шығындарды элементтері бойынша жіктеу өзіндік
құнды төмендетудің негізгі резервтерін анықтау үшін, жоспарлы өзіндік құнды
жоспардың басқа бөлімдерімен салыстыру үшін, айналым құралдарының
айналымдылық көрсеткіштерін талдау кезінде өте қажет болады. Басқарудың
жоғарғы органдарында шығындарды элементтеріне қарай жіктелуін сала түрлері
бойынша шығындардың құрылымын анықтауға және жалпы сала бойынша ұлттық
табысты анықтау үшін пайдаланады.
Құрылыста шығындарды элементтері бойынша мынадай тәртіппен
топтастырады:
1. Материалдық шығындар;
2. Еңбек ақы шығындарды
3. Сақтандыруға аудырымдар;
4. Негізгі құралдардың тозуы;
5. Басқа да шығындар.
Материалдық шығындар элементіне құрылыс-монтаж жұмыстарын орындау
кезінде, соның ішінде құрылыс машиналары мен механизмдерін пайдалану
кезінде материалдарға, құрылыс тетіктері мен бөлшектеріне, отынға, электр
энергиясына, буға, суға (қосалқы, көмекші және қызмет көрсетуші
шаруашылықтардың өнімдері мен қызметтерін қоса алғанда) шығындар жатады.
Еңбек ақы шығындары элементіне құрылыс-монтаж жұмыстарындағы, құрылыс
машиналары мен механизмдерін басқаудағы жұмысшылардың (соның ішінде штатта
тұрмаған), сонымен қатар әкімшілік-шаруашылық жұмысшылардың, ведомоствалық
күзетшілердің еңбек ақылары жатады.
Сақтандыруға аудырымдар еңбек ақыдан бекітілген норма бойынша Еңбек
ақы шығындары элементі бойынша көрсетілетін әлеуметтік қажеттілікке
аудырымдар.
Басқа да шығындар элементінде жоғарыда аталған шығын элементтеріне
жатпайтын шығындар көрсетіледі:
- мехнизация басқармалары орындаған қызметтер үшін төлемдер, машиналар
мен механизмдерді, ғмираттар мен құрылыс-жайларды пайдаланғаны үшін жалдау
ақылары;
- жалпы пайдаланудағы транспортты (материалдарды жеткізуден басқалары),
сонымен қатар құрылыс алаңдарында тасымалдаумен айналысатын көлік
құралдарын қоса алғанда құрылыс ұйымдарының көліктерін пайдаланғаны үшін
төлемдер;
- іс – сапар шығындары;
- жоспарлы шығындарды үнемдегені үшін шаруашылық бригадаларға төленген
сыйақылар;
- жоғарғы ұйымдарды ұстау шығындары;
- өрт сөндіру, әскери, күзет қызметтері үшін төлемдер.
Құрылыста құрылыс өнімдерінің сметасын жасау, жоспарлау және өзіндік
құнды анықтау үшін шығындарды мына баптары бойынша жіктейді:
1. Материалдар;
2. Жұмысшылардың негізгі еңбек ақылары;
3. Құрылыс машиналары мен механизмдерін пайдалану шығындары;
4. Үстеме шығындар.
Смета мен жоспардың бір біріне сәйкес келуін қамтамасзы ету үшін,
біздің ойымзша құрылыс-монтаж жұмыстарының нақты шығындарының есебін осы
баптар бойынша жүргізген дұрыс деп есептейміз.
Құрылыс-монтаж жұмытарына қосылатын шығындар белгілі бір тәртіптер
бойынша жіктеледі, яғни, калькуляцияланатын объектіге қосылуына байланысты
шығындар тікелей және жанамаға бөлінеді.
Тікелей шығындарға калькуляцияланатын объектінің немесе жұмыстың
өзіндік құнына алғашқы құжаттардың негізінде тікелей қосылатын шығындар
жатады. Оларға құрылыс материалдары, құрылғылар мен бөлшектер, құрылыс
өндірісі жұмысшыларының негізгі еңбек ақылары, құрылыс машиналары мен
механизмдерін пайдалану шығындары және басқалары.
Жанама шығындарға бірнеше өнім өндіру немесе жұмыс орындаумен
байланысты шығындар жатады. Олар калькуляцияланатын объектінің өзіндік
құндарына белгілі бір базалар арқылы есептеудің нәтижесінде қосылады.
Мердігерлік құрылыс ұйымдарында мұндай шығындарға үстеме шығындарды
жатқызады.
Есепті мерзімге бөлу тәртібіне байланысты шығындар ағымдағы және
болашақ кезең шығыстары болып бөлінеді. Ағымдағы шығындарға шығындардың
болған уақытында өнімнің өзіндік құнына қосылатын шығындар жатады. Болашақ
кезең шығындары алдын ала 3431620, 2920 Алдағы кезеңдердің шығыстары
шотында жинақталып, белгілі бір уақыт аралығында өзіндік құнға қосылып
отырылады. Шығындар бұлай бөлу оларды өзіндік құнға дұрыс және дер кезінде
шығару үшін және орындалған жұмыстардың өзіндік құндарын дұрыс анықтау үшін
қажет.

Бақылау сұрақтары:

1. Құрылысты жүзеге асырушылар болып кімдер табылады?
2. Нақты бекітілген бағамен мердігерлік келісім шарт бойынша кіріс қалай
анықталады?
3. Ашық бағамен мердігерлік келісім шарт бойынша кірістердің құрамы?
4. Шығындардың элементтері және калькуляция баптары бойынша жіктелуінде
қандай айырмашылықтар бар?
5. Құрылыс өндірісі технологиясы мен оны ұйымдастырудың қандай ерешеліктері
бар?
1. Тақырып . НЕГІЗГІ ҚҰРАЛДАРДЫҢ ЕСЕБІ
2.1 Негізгі құралдар, олардың жіктелуі және бағалануы
2.2 Негізгі құралдардың қозғалысының есебі
2.3 Негізгі құралдардың тозу есебі
2.4 Негізгі құралдарды қайта бағалау
2.7 Негізгі құралдарды түгендеу
2.1.1 Негізгі құралдардың түсінігі
Негізгі құралдар кәсіпкерлік қызметтің әртүрлі саласындағы қызмет
істейтін ұйымдардың активтерінің негізгі бөлігін құрайды. Негізгі
құралдарға материалдық, яғни материалдық-заттық формасы бар активтер
жатады, мысалға жылжымайтын мүлік (жер, ғимараттар мен құрылыс-жайлар және
жермен байланысты басқа да объектілер), машиналар мен құрылғылар, көлік
құралдары және т.б., яғни төмендегі талаптарға жауап беретіндер:
- өнімдер (жұмыстар мен қызметтер) өндіруге, тауарларды жеткізуге,
басқа ұйымдарға жалға беруге немесе әкімшілік және шаруашылық мақсатарға
пайдалануға арналған;
- бір жылдан артық пайдаланылатын;
- сатып алушыларға қайта сатуға жатпайтындар.
Негізгі құралдар ұзақ мерзім пайдаланылатын сипатқа ие болады. Негізгі
құралдарды пайдаланудың сандық бағалануы олардың пайдалану мерзімімен
анықталады. Негізгі құралдардың пайдалану мерзімі ұйымның осы объектіні
болжамды пайдалану мерзімі немесе осы объектіні пайдалану арқылы ұйымның
өндіретін өнімінің мөлшері немесе орындайтын жұмыстары мен қызметтерінің
көлемі болып саналады. Негізгі құралдар объектісінің пайдалану мерзімінің
мерзімдік немесе натуралдық өлшемін таңдап алу, объектінің функционалдық
жарамдылығына, яғни оның экономикалық пайда әкелу мүмкіндігіне байланысты
болады.

2.1.2 Негізгі құралдар есебінің міндеттері
Негізгі құралдардың бухгалтерлік есебі есепте негізгі құралдардың
түсуін, алғашқы мойындалуын (признание), ішкі орын ауыстыруын,
амортизацияның (тозуының) есептелуін, кейінгі шығындардың есебін, сату
бойынша нәтиженің есебі мен басқа да шығыстарды құжатпен рәсімдеуді,
сонымен қатар дер кезінде және толық көрсетуді қамтамасыз ету қажет.
Сонымен бірге негізгі құралдар есебінің міндеті болып негізгі
құралдардың артық шыққанын, пайдаланбағанын және тиімсіз пайдалануын
анықтап, олардың сақталуын қамтамасыз ету қажет.

2.1.3 Негізгі құралдар есебінің бірліктері
Негізгі құралдар есебінің бірлігі болып мүліктік объект, яғни өзінің
барлық құрылымдары мен құрылғылары бар аяқталған құрылыс, заттар немесе
заттардың кешені саналады. Мүліктік объектілер жай (бірліктік) және бірнеше
заттардан тұратын күрделі болып бөлінеді. Бір негізгі құралдар объектісінің
екіншісінен айырмашылығы олардың атқаратын қызметтеріне және әртүрлі
пайдалану мерзіміне байланысты болады.
Кей жағдайларда активтердің кейбір түрлерін, мысалы шаблондарды,
құрылғылар мен штамптарды біріктіріп, негізгі құралдардың жалпы құнына
қосуға болады.
Сонымен қатар қызмет көрсетудегі қосалқы бөлшектер мен құрылғыларды
тауарлық-материалдық шығындар ретінде есептеп, оларды пайдалану уақытына
байланысты есептен шығарады. Егер ұйым ірі қосалқы бөлшектер мен
агрегаттарды бір мерзімнен артық пайдаланатын болса, онда оларды негізгі
құралдар ретінде жіктеуге болады. Ал егер ірі қосалқы бөлшектер мен
агрегаттар тек бір объектіге ғана қызмет көрсетіп және олардың пайдалану
мерзімі ретсіз болатын болса, олар негізгі құралдардың бөлек объектісі
болып саналып және олардың пайдалану мерзімінен аспайтын уақытқа тозу
есептеледі.
Белгілі бір жағдайларда активтерге байланысты жалпы шығындардың сомасын
құрамдас бөліктерге бөліп, әрбір бөлімді бөлек есептеу қажет болады. Бұл
осы объектінің құрамдас бөліктерінің пайдалану мерзімі әртүрлі болса немесе
әрбір бөліктерді пайдаланудан пайда әртүрлі бағыттар бойынша алынатын болса
және тозуды есептеу нормалары мен әдістері әртүрлі болған жағдайда қажет
болады. Мысалы, ұшақ және оның қозғалтқыштары, егер олардың пайдалану
мерзімдері әртүрлі болатын болса, бөлек тозатын активтер ретінде есепте
көрсетілуі керек.

2.1.4 Негізгі құралдардың жіктемесі
Негізгі құралдар келесі топтар мен топтамаларға жіктеледі.
Жер (жер учаскілері). Есеп бірлігі болып меншік құқығындағы немесе
тұрақты пайдалану құқығындағы жекелеген жер учаскілері саналады.
Ғимараттар (цех, шеберхана корпустары, тұрғын-үй ғимараттары және басқа
да өндірістік, әкімшілік-шаруашылық, әлеуметтік-тұрмыстық мақсаттағы
архитекторлық-құрылыс объектілері). Бұл топта есеп бірлігі болып өзіндік
шаруашылық мақсаттағы әрбір бөлек тұрған ғимараттар мен құрылыс-жайлар
саналады (қоймалар, гараждар және т.б.). Ғимараттар тобының есеп бірлігі
құрамына оны толық пайдалану үшін қажетті барлық коммуникациялар (жылыту
жүйелері, жарық, желдеткіш, су және газбен жабдықтау, ішкі телефон және
сигнализация, лифті шаруашылығы) жатады.
Құрылыс-жайлар (мұнай және газ құбырлары, шахта бағаналары, автокөлік
жолдары, көпірлер мен су құбырлары), яғни өндіріс процесінің техникалық
және жалпы функцияларын орындау үшін арналған инженерлік-құрылыс
объектілері. Есептің бірлігі болып барлық құрылымдық құрылғылары бар әрбір
бөлек құрылыс-жайлар саналады.
Беріліс құралдары (электр желілері, траснмиссиялар, құбыр жолдары, жылу
желілері, газ желілері және т.б.), яғни электр, жылу, механикалық
энергияларды жеткізуші машиналардан жұмыс машиналарына, сонымен қатар бір
есеп бір есеп бірліктерінен екінші есеп бірліктеріне сұйық және газ
күйіндегі заттарды тасымалдау үшін арналған объектілердің жиынтығы.
Машиналар мен құрылғылар, олар келесі топтарға бөлінеді:
а) күш машиналары мен құрылғылары (атом реакторлары, қазандар, бу күш
трасформаторлары, ішкі өрт құрылғылары), яғни электр, жылу энергияларын
өндіретін және оларды механикалық энергияға айналдыратын машина-
генераторлар және машина-қозғалтқыштар. Машиналар мен құрылғылар тобы
бойынша есеп бірлігіне, осы машиналар мен құрылғылардың құрамына жататын
құрылымдар мен құрылғылар жатады;
б) жұмыс машиналары мен құрылғылар (станоктар, аппараттар, әртүрлі
мақсаттағы агрегаттар). Жиынтығында бұл құрылғылар өнім өндірісі процесінде
еңбек құралдарын механикалық, термиялық, (термический), химиялық және басқа
да технологиялық қозғалысқа келтіруге арналған;
в) пайдаланудағы техникалардың жұмысын өлшеу, өндіріс процесін реттеу,
шикізаттар мен материалдардың, дайын өнімдердің, орындалған жұмыстардың
сапасын, ауаның ылғалдылық деңгейін, дыбыстардың әсерін, сонымен қатар
басқа да санитарлық-гигиеналық жағдайларды анықтау үшін қолданылатын
өлшеуші - реттеуші және зертханалық құрылғылар мен құрылымдар (манометрлер,
таразылар, дозаторлар, диспетчерлік бақылау үшін құрылғылар, дабыл
құрылғылары, зауыт және ғылыми-зерттеу зертханаларының құрылғылары,
микроскоптар, термостаттар және т.б.). Өлшеуші және реттеуші құрылғылардың
мүліктік объектілер ерекшелігі ретінде олардың өзіндік маңызы бар және
басқа объектілердің құрамы болып саналмайтындығында;
г) компьтерлік техника (электрондық-есептегіш, басқарушы және балама
машиналар, сандық есептегіш машиналардың барлық түрлері мен жүйелері);
д) басқа да машиналар мен құрылғылар – жоғарыдағы жіктемеге жатпайтын
басқа да машиналар мен аппараттар және құрылғылар.
Көлік құралдары адамдардың қозғалысын және жүктер мен басқа да
заттардың тасымалын қамтамасыз ететін қозғалыс құралдары.
Басқалары:
а) құрылғылар (электр тескіштер, бұзу балғалары және басқалары) – қол
еңбегі кезінде немесе машиналардың қызметтерін күшейту үшін оларға
бекітілген негізгі құралдар;
б) өндірістік құрылғылар мен оның құрамдас бөліктері (бөшкелер,
дүңгіршектер мен мүліктік ыдыстық заттар) – жұмыс кезінде өндірістік
операцияларды жеңілдету үшін қолданылады;
в) әкімшілік және шаруашылық мақсаттағы заттар (столдар, шкафтар және
басқа да мүліктер, кілемдер, шамшырақтар және т.б.);
г) жұмыс және өнім малы (жылқы, сиырлар және т.б.). Бұл топтағы есеп
объектісі болып әрбір жоғары жастағы малдар саналады.
д) көп жылғы көшеттер (көгалдандырғыш, декоративтік, өнім беретін
көшеттер және т.б.);
е) басқа да негізгі құралдар (кітапхана қорлары, мұражай құндылықтары,
жалдағы негізгі құралдар үшін күрделі шығындар, қару-жарақтар, қызмет
бағытындағы иттер және басқалары).
Негізгі құралдарды пайдалану деңгейіне байланысты есепте пайдаланудағы,
пайдаланудан тыс және қодағы деп бөледі. Пайдалану тәртібіне қарай
өндірістк және өндірістік емес (әкімшілік, әлеуметтік саладағы негізгі
құралдар және т.б.). Сонымен қатар, бухгалтерлік есепте негізгі құралдар
меншікті, яғни ұйымның меншігіндегі, жалдағы, яғни ақылы уақытша
пайдаланудағы болып бөлінеді.

2.1.5 Негізгі құралдарды мойындау (тану)
Негізгі құралдар есебінің негізгі элементі болып олардың мойындалуы,
яғни бухгалтерлік балансқа енгізу үшін негізгі құралдар объектісін есепке
қабылдауды білдіреді. Негзігі құралдарға қатысты активтерді мойындаудың
жылпы шарттары қолданылады. Олар бір уақытта екі шарттың орындалуын
қарастырады:
- осы активтермен байланысты ұйым болашақта экономикалық табыс алатыны
жөнінде жоғары сенімнің болуы;
- активтердің бастапқы құнын бағалау сенімділігі.
Ұйымның экономикалық табыс алу деңгейінің ықтималдылығын бағалау
оларды алғашқы мойындау сәтіндегі фактілерді есепке ала отырып, жүргізілуі
керек.
Объектілерді сатып алу кезінде олардың бастапқы құндарының сенімді
бағалануы берілетін объектілердің құндарының негізінде анықталады.
Объектілерді ұйымның өз күшімен салу кезінде оларды сенімді бағалау үшін
құрылыс процесінде материалдарды сатып алу, еңбек ақы төлеу және басқа да
операциялардың негізінде жүргізілуі мүмкін.
2.1.6 Негізгі құралдарды бағалаудың түрлері
Есепте және есеп беруде негізгі құралдарды көрсету үшін бағалаудың
келесі түрлері қолданылады: бастапқы құн, әділ құн, баланстық құн, ағымдағы
құн, орын толтыру құны, амортизациялық құн.
Бастапқы құн – активтерді сатып алу, салу кезінде оларға төленген ақша
қаражаттары мен олардың баламалары немесе басқа да орын толтырудың дұрыс
құндары.
Баланстық (қалдық) құн – негізгі құралдардың жинақталған тозу құндарын
шегеріп тастағандағы баланста мойындалған құны.
Әділ нарықтық құн (сату құны) – тәуелсіз жақтардың арасында негізгі
құралдардың объектісіне байланысты мәміле жасасу кезінде төленетін ақша
қаражаттарының сомасына тең болады.
Жою құны – ұйымның негізгі құралдарды пайдалану мерзімі аяқталған соң
оларды жоюға байланысты шығындарды шегеріп тастағандағы анықтаған таза
сомасы. Атап өту қажет, активтердің жойылу құны тікелей өлшеу арқылы емес
шама (балама) көрсеткіштері негізінде есептелгендіктен, есепті болып
саналады.
Амортизациялық құн – негізгі құралдардың жойылу құнын шегеріп
тастағандағы қаржылық есеп беруде бастапқы құнның орнына көрсетілетін
активтердің бастапқы құнын немесе басқа да бағаларын көрсетеді.
Ағымдағы құн – осы уақытты активтерді сатып алуға жұмсалатын ақша
қаржаттарының немесе олардың баламаларының сомасы.
Негізгі құралдар объектісін мойындау кезінде олардың бастапқы құндары
есепке алыну қажет. Төлем арқылы сатып алынған негізгі құралдардың
бастапқы құны импорттық кеден баждарын және сатып алу үшін орны
толтырылмаған салықтарды, сонымен қатар объектіні жұмыс жағдайына келтіру
үшін қажетті шығындарды қоса алғандағы сатып алу бағасынан тұрады.
Ұйымның өзі дайындаған негізгі құралдардың бастапқы құндарына
құрылыспен байланысты барлық жұмсалған шығындар, яғни материалдар, еңбек
ақы, үстеме шығындардың үлесі, архитекторлар мен заңгерлерге төлемдер,
құрылыс кезіндегі сақтандыру шығындары енгізіледі. Мұндай жағдайда құрылыс
объектісін салу үшін несие пайыздары олардың бастапқы құндарына енгізіледі.
Жерді, ғимараттар мен құрылыс жайларды олардың әрбіреуінің бағыты
бойынша пайдалану мақсаты үшін бір бүтін ретінде сатып алу кезінде осы
объектілердің бастапқы құндарын бөлу қажет, себебі ғимараттар мен құрылыс
жайлар шектеулі пайдалану мерзіміне ие бола отырып, тозуға ұшырайды. Жер
амортизацияланбайды, себебі оның құны төмендемейді деп есептелінеді және
өндіріс процесі кезінде тозбайды. Егер осындай жағдайда пайдалануға тек жер
арналған болып, ал ғимараттар мен құрылыс-жайлар жойылуға жататын болса,
онда құн арасындағы бөлу жүргізілмейді және сатып алынған объекті болып жер
саналады. Жою (снос, ығыстыру) бойынша шығындар жою кезінде объектіні
тұтастай немесе оның бөліктерін сатудан түскен түсімдерді шегеріп
тастағанда жердің бастапқы құнымен есептеледі.
Негізгі құралдар объектісінің бастапқы құны былай аныталады:
- құрылытайшылардың жарғылық қорға салым ретінде салған негізгі
құралдары – құрылытайшылар арасындағы келісілген баға бойынша;
- негізгі құралдарды ұйымның өзі дайындаса немесе төлем арқылы сатып
алынса – нақты жұмсалған шығындардың сомасы бойынша;
- негізгі құралдарды заңда немесе жеке тұлғалардан әншейін алған кезде-
эксперттік жолмен немесе қабылдау тапсыру актісінің мәліметі бойынша.

2.2 Негізгі құралдардың қозғалысының есебі

Ұйымның бухгалтериясында (есеп бөлімінде) негізгі құралдардың есебі
мүліктік объектілер шегінде сыныпталу топтары бойынша жүргізіледі. Мүліктік
объекті дегеніміз осы объектіге тиісті барлық құралдары мен бұйымдарын қоса
алғандағы аяқталған құрылғы, заттар немесе заттардың кешені. Негізгі
құралдардың сыныпталу топтары бойынша мүліктік объектілері ретінде мыналар
саналады:
а) ғимараттар бойынша – олардың ішкі құрылғыларын қоса алғандағы жеке
ғимарат (жылу жүйесі, су-газ құбырғылары, канализация, желдеткіш
құрылғылар) және аула құылыстары;
б) құрылыс-жайлар бойынша – органикалық (мүшелік) бүтінін құрайтын
құрылығларымен дараланған жеке құрылыс-жайлар (мысалы, тірегіштерімен,
кіреберіс және жақын жүру құырлығылармен көпірлер);
в) беріліс құрылғылары бойынша – ғимараттар мен құрылыс-жайлардың
құрамдас бөліктері болып табылмайтын дараланған жеке құрылғылар;
г) күш машиналары мен жабдықтары бойынша – іргетас және барлық
құралдары мен бұйымдарын, сондай-ақ жеке қоршауларын қоса алғандағы жеке
күш машиналары;
д) жұмыс машиналары мен өндірістік құрылғылар бойынша – барлық
бұйымдары мен құрылғыларын, іргетасын, жеке қоршауларын қоса алғандағы жеке
станок және аппарат,
е) көлік құралдары бойынша – тиісті бұйымдары мен құрылғыларын қоса
алғандағы көлік құралдарының жеке объектісі (мысалы, қосымша камерасы және
дөңгелек қабымен доңғалақты, жинақ құрылғыларын қоса алғандағы жүк
автокөлігі);
ж) құрал - саймандар мен құрал – жабдықтар бойынша – қандай да бір
инвентарлық объектінің құрамдас бөлігі болып табылмайтын, өзіндік пайдалану
бағыты бар жеке зат.
Негізгі құралдардың сақталуын қамтамасыз ету үшін әрбір мүліктік
объектіге тиісті нөмір беріледі. Объектіге берілген мүліктік нөмір осы
объектіге және алғашқы құжаттарға қойылады да ол объектінің ұйымда қызмет
ету мерзімі бойы сақталады. Негізгі құралдардың объектісі тізбектік-
сериялық жүйе бойынша нөмірленеді. Мүліктік нөмір темір жетондар бекіту,
сыр жағу, белгі қою және т.б. белгілер белгіленеді. Темір жол көлік
құралдарының объектілерінің (электровоз, тепловоз, локомотивтердің)
мүліктік номірлері болып дайындалған зауыттардың қойған нөмірлері, ал
автокөлік, тракторлар мен тіркемелердің нөмірлері болып мемлекеттік
автоинспекцияның берген белгілері саналады. Егер объекті жойылатын болса,
онда оның нөмірі жаңадан түскен объектілерге берілмейді.
Негізгі құралдардың есебінде Қазақстан Республикасының заңдылықтары
немесе мемлекеттік өкімет органдары бекіткен келесідей алғашқы есеп
құжаттары қолданылады:
1) негізгі құралдарды қабылдау-тапсыру актісі (НҚ-1);
2) жөнделген, қалпына келтірілген, жаңартылған объектілерді қабылдау-
тапсыру актісі (НҚ-2);
3) негізгі құралдарды шығару актісі (НҚ-3);
4) автокөлік құралдарын шығару актісі (НҚ-4);
5) негізгі құралдар есебінің мүліктік карточкасы (НҚ-5);
6) негізгі құралдар есебі бойынша мүліктік карточкалардың тізімі
(НҚ 6);
7) негізгі құралдар қозғалысы есебінің карточкасы (НҚ-7);
8) жалдағы (ұзақ мерзімді жалдағы) негізгі құралдар есебінің
карточкасы (НҚ-8);
9) материалдық-жауапты тұлға бойынша негізгі құралдардың мүліктік
тізімі (НҚ-9) (тұрған жерлері және пайдалануы бойынша) – негізгі
құралдардың тұрған жерлеріне байланысты объектілік есепті жүргізу
үшін қолданылады.
Негізгі құралдардың түсуі қабылдау-тапсыру актісімен рәсімделеді.
Акті әрбір объектіге толтырылады және осы объектіге тиісті техникалық
құжаттар тіркеліп, есеп бөлімінде мүліктік карточка ашылғаннан кейін
ұйымдағы пайдалану орны бойынша тиісті бөлімге беріледі. Негізгі құралдарды
қабылдау-тапсыру актісі объектіні қабылдаушы және тапсырушы жақтармен
пайдалану уақытын, дайындалу мерімін және бастапқы құны көрсетіліп
толтырылады.
Негізгі құралдардың есебін олардың жіктемелік топтары, әрбір объекті
түрлері және орны бойынша анықтау мүмкін болатындай етіп ұйымдастыру қажет.
Бұл негізгі құралдардың карточкалары арқылы (негізгі құралдар есебінің
мүліктік карточкасы) жүргізілетін талдамалық есебі және негізгі құралдар
есебінің шоттары бойынша синтетикалық есебімен қамтамасыз етіледі. Мүліктік
карточка әрбір объектіге немесе объектілердің топтарына алғашқы
құжаттардың, техникалық төлқұжаттардың және басқа да құжаттардың негізінде
ашылады. Толтырылған мүліктік карточкалар негізгі құралдардың жіктемелік
топтары бойынша арнайы тізімге тіркеледі.
Ағымдағы және қаржылық жалдағы негізгі құралдарға мүліктік карточка
ашылмайды. Олардың талдамалық есебі үшін негізгі құралдарды жалға беру
актісіне тіркелген жалға беруші берген карточканың көшірмесі қолданылады.
Объектіні қайта қалпына келтіру кезінде, құрылысын аяқтаған кезде немесе
толықтай құралдағанда (құрастырғанда) жаңадан карточка ашылады.
Тізімге тіркелген карточкалар негізгі құралдардың карточкалар ұясына
орналастырылады. Ұяшықта негізгі құралдар жіктемелік топтары бойынша, ал
оның ішінде орналасу жерлері бойынша топтастырылады. Қызмет істемейтін
негізгі құралдардың карточкалары бөлек топтастырылады.
Негізгі құралдардың пайдалану орындарында (цехтарда, бөлімдерде)
тізімін, яғни негізгі құралдардың мүліктік тізімдемесін (орналасу және
пайдалану жерлері бойынша) жүргізеді және онда пайдаланудағы негізгі
құралдар туралы қысқаша сипаттама беріледі.
Түскен, шыққан және ұйымның ішінде орын ауыстырған негізгі құралдар
бойынша мүліктік карточкаларды тиісті жазулардан кейін айдың соңына дейін
орналастырмай, бөлек сақтайды. Бұны карточкалардың негізінде негізгі
құралдарға амортизация есептеу үшін жасайды.
Айдың соңында осы ай үшін жазылған жазулармен карточкалар негізгі
құралдардың жіктемелік белгілері бойынша топтастырылады. Әрбір негізгі
құралдардың түрлеріне қарай олардың түскені және шыққаны бойынша айналымдар
жинақталып, негізгі құралдардың қозғалысы есебінің карточкасына жазылады.
Бұл карточка жылдың басында бір жылға ашылады.
Алдыменен бұл карточкада 1 қаңтарға негізгі құралдардың түлері бойынша
нақты бары көрсетіледі. Содан соң ай сайын ай ішіндегі айналымдарды
жазғаннан кейін келесі айдың 1 күніне негізгі құралдардың нақты барын
анықтап, жазып отырады.
Топтастырылған карточкалардың мәліметтері негізінде негізгі құралдар
қозғалысының айналым ведомостісін жасайды және оның қорытындысы Бас
кітаптің қортындысымен салыстырылып, негізгі құралдардың нақты бары және
қозғалысы жөніндегі есептемені жасау үшін негіз болып саналады.
Негізгі құралдардың ұйым шегінде бір цехтан немесе бөлімшеден
басқаларына орын ауыстырылуы осы бөлімнің (бас механиктің, бас технологтің
және т.б.) тапсырмасы бойынша жүзеге асырылады және оған негізгі құралдарды
ішкі орын ауыстыру жүкқұжаты (накладнойы) толтырылады. Қордағы негізгі
құралдары пайдалануға немесе бір цехтан екінші цехқа, бір бөлімшеден басқа
бөлімшеге беру кезінде жүкқұжат екі данамен жазылып беріледі. Есеп бөлімі
бірінші дананың негізінде мүліктік карточкаға жазу жасап, оны негізгі
құралдардың жаңадан орналасу немесе пайдалану жері бойынша қайтадан қояды.
Тапсырушы екінші дананың негізінде мүліктік тізімдемеге негізгі құралдардың
шығуы жөнінде белгі қояды.
Бухгалтерлік есепте негізгі құралдар субъектілердің қаржылық-
шаруашылық қызметінің бухгалтерлік есеп шоттары жоспарының 1 Айналымнан
тыс активтер бөлімінің 2400 Негізгі құралдар бөлімшесінде есепке
алынады. Оның құрамына келесі шоттар кіреді: Жер, Ғимараттар мен құрылыс
жайлар, Машиналар мен құрылғылар, беріліс құралдары, Көлік құралдары,
Басқалары, Аяқталмаған құрылыс.
Қаржылық есептемелерін ҚЕХС-на сәйкес ұйымдастыратын ұйымдар негізгі
құралдар есебін 2310 Жылжымайтын мүліккке инвестициялар, 2400 Негізгі
құралдар, 2510 Өсімдіктер, 2520 Жануарлар, 2610 Барлау және бағалау
активтері шоттарында жүргізеді.
Бұл бөлімнің шоттары ұйымның меншікті пайдалануындағы шаруашылық
жүргізу немесе жедел басқаруындағы, ұзақ мерзімді жалдағы, негізгі
құралдардың нақты бары, қозғалысы, сонымен қатар аяқталмаған құрылыс
жөніндегі мәліметтерді жинақтауға арналған.
Негізгі құралдарға тиісті шоттардың дебетінде негізгі құралдардың
бастапқы құндарымен түсу кезінде келесі шоттармен корреспонденциясы
көрсетіледі:
- 2930 Аяқталмаған құрылыс - ұйымның шаруашылық әдісімен салынған
негізгі құралдардың пайдалануға берілуі;
- 1060 Өзге ақша қаражаттары, 1030 Ағымдағы банктік шоттардағы
ақша қаражаты, 1010 Кассадағы ақша қаражаты, 3310 Жеткізушілер мен
мердігерлерге қысқа мерзімді берешек, 3390 Өзге де қысқа мерзімді
кредиторлық берешек - төлем арқылы заңды және жеке тұлғалардан негізгі
құралдарды сатып алу кезінде;
- 5110 Төленбеген капитал - негізгі құралдар объектісін
құрылытайшылардың жарғылық қорға салған салымдары;
- 6230 Мемлекеттік субсидиялардан алынған кірістер немесе 6280
Өзге де кірістер - басқа да заңды және жеке тұлғалардан негізгі
құралдарды әншейін алу кезінде;
Негізгі құралдарды ұзақ мерзімді жалға алу кезінде 2400 Негізгі
құралдар шотының дебетімен 4150 Жалдау бойынша ұзақ мерзімді берешек
шоттарының кредиті корреспонденцияланады.

2.3 Негізгі құралдардың тозу есебі
2.3.1 Негізгі құралдардың тозуы және амортизациясының түсінігі
Негізгі құралдар ұзақ мерзім өндіріс процесіне қатыса отырып,
біртіндеп тозуға ұшырайды. Тозу бұл – негізгі құралдардың физикалық және
моральдық сипаты жағынан жойылуы.
Физикалық тозу – незгізгі құралдарды пайдалану кезінде және сыртқы
факторлардың әсерінен пайда болады.
Моральдық тозу – ғылым мен техниканың жаңа талаптарына активтердің
сәйкес келмеу процесі.
Негізгі құралдардың амортизациясы – негізгі құралдардың тозу
сомаларының дайындалған өнімнің (орындалған жұмыстардың) құндарына немесе
кезең шығындарына біртіндеп апарылу процесі. Амортизация жер учаскілеріне,
өнім малдарына, кітапхана қорларына есептелінбейді. Активтерге амортизация
олар пайдалануға жарамды кезінен бастап шыққан дейін, актив ұзақ уақыт бойы
қызметте болмаса да есептелінеді.
Амортизацияланатын құн негізгі құралдардың бастапқы құндары мен
оларды есепке алу кезінде анықталған болжамды жойылу құндары арасындағы
(пайдалану мерзімінің соңында жоюдан алынған қосалқы бөлшектер, сынықтар,
қалдықтар) айырма арқылы анықталады. Амортизациялық аударымдар әрбір есепті
мерзімде шығын ретінде мойындалады.
Негізгі құралдарға амортизациялық аударымдарды есептеу үшін олардың
қызмет ету ұзақтығы маңызды рөл атқарады.
Объектінің қызмет ету ұзақтығы ұйымның осы объектіні пайдалану
болжамын есепке ала отырп анықталады. Көп жағдайда объектінің болжамды
пайдалылығы тек қана оның функционалдық пайдалығына қарай нормативтік
көрсеткішіне байланысты емес (қуаттылығы, физикалық өнімділігі), сонымен
қатар негізгі құралдардың моральдыө тозуына да байланысты болады.
Негізгі құралдар объектісінің болжамды қызмет ету ұзақтығы жиелі
кезеңде қайта қаралып отырылуы тиіс. Негізгі құралдардың қызмет ету
ұзақтығын өзгертудің мақсаты - ұйымның қызмет жағдайының өзгерісіне
байланысты негізгі құралдарды пайдаланудың нәтижесінде кірістер мен
шығындардың арақатынасының дұрыстығын сақтап қалу болып саналады.
Объектінің пайдалы қызмет ету мерзімін өзгертудің нәтижесі ағымда және
болашақ мерзімде осы объектінің амортизациялық деңгейіне әсер етеді, ал
өткен мерзімдегі жинақталған амортизация өзгертілмейді.

2.3.2 Амортизацияны есептеу әдістері
Амортизацияны есептеу кезінде ұйым төмендегі әдістерді қолдана алады:
а) бірқалыпты (түзу сызықты) есептеу әдісі;
б) құнды орындалған жұмыстардың көлеміне пропорционалды шығару әдісі
(өндірістік әдіс);
в) жеделдетілген әдіс:
- азайып отыратын қалдық әдісі;
- кумулятивтік әдіс.
Негізгі құралдардың әрбір түріне әртүрлі әдістерді қолдануға болады.
Ұйымның таңдап алған амортизацияны есептеу әдісі есеп саясатымен анықталып,
бір есепті мерзімнен екінші есепті мерзімге дейін қолданылуы тиіс.
Тікелей сызықты есептеу әдісі – объектінің функционалдық пайдалылығы
оның пайдалы қызмет ету ұзақтығына байланысты емес, пайдалану уақытына
байланысты болады және ол пайдалы қызмет ету ұзақтығында өзгеріссіз қалады.
Амортизация объектінің қызмет ету ұзақтығында оның амортизациялатын құнын
тең бөлу арқылы жүргізіледі. Мұндай әдіс бойынша амортизацияның жылдық
нормасы және жылдық сомасы пайдалы қызмет ету ұзақтығында тұрақты болып
қалады да, жинақталған амортизация көбейіп, объектінің баланстық құны тең
үлеспен азайып отырады.
1 мысалы: Ұйым бастапқы құны 50 000 теңге болатын құрылғы сатып алды,
он екі жыл пайдаланудан кейін оның болжамды жойылу құны - 5000 теңге. Осы
мәліметтердің нәтижесінде жыл сайынғы амортизация сомасы былай анықталады:

50 000 теңге – 5000 теңге
——————————— = 3 750 теңге.
12 жыл
Негізгі құралдардың қызмет ету ұзақтығы, жойылу құны сияқты қажет
болған жағдайда негізгі құралдардың жағдайын жоғарылату үшін жұмсалған
шығындарды, сонымен қатар технологиялық өзгерістер мен тұтыну нарығындағы
өзгерістерді, қызмет ету ұзақтығын қысқартуға әкелетін шаруашылық
қызметінің өзгеріс нәтижесін есепке ала отырып, қайтадан қаралуы мүмкін.
2 мысал: Сатып алынған ғимараттың бастапқы құны 98 000 теңге, жойылу
құны – 8000 теңге, қызмет ету ұзақтығы – 30 жыл. Құнды бір қалыпты әдіс
арқылы есептен шығару кезінде амортизациялық аударымның сомасы мынаған тең
болады:

98 000 теңге – 8000 теңге
——————————— = 3 000 теңге.
30 жыл

Қызмет ету ұзақтығы 12 жыл болған кезде жинақталған амортизация 36000
теңгені құрайды. 12 жылдан кейін шаруашылық қызмет түрінің өзгеруіне
байланысты қызмет ету ұзақтығы және жойылу құны қайтадан қаралды: қалған
қызмет ету ұзақтығы 8 жыл (яғни барлығы 20 жыл), жойылу құны - 10 000
теңге. Нақтыланған мәліметтердің негізінде қалған 10 жылға жыл сайынғы
амортизациялық аударым мынаны құрайды:

98 000 теңге – 36 000 теңге – 10 000 теңге
——————————————————— = 6 500 теңге.
8 жыл

Дайындалған өнімнің (орындалған жұмыстың) көлеміне пропорционалды
шығару әдісі объектінің функционалдық пайдалылығы уақытқа байланысты емес,
оны пайдаланудың нәтижесіне негізделеді. Осыған байланысты қызмет ету
ұзақтығы ұйымның осы объектіні пайдаланудың нәтижесінде өндіретін өнімнің
саны немесе орындайтын қызметтің көлемімен анықталады. Бұл әдісті пайдалану
кезінді амортизация объектінің амортизацияланатын сомасын қызмет ету
ұзақтығы кезінде өндірген өнімнің көлеміне пропорциналды бөлу арқылы
есептеледі. Жылдық амортизация сомасы жылдын жылға өзгеше болуы мүкін.
Өндірілген өнімнің санына байланысты жинақталған амортизация көбейеді де,
баланстық құн төмендейді.
3 мысал: Техникалық төлқұжатқа сәйкес көшірме құрылғысы 500 000
көшірме басып шығаруы немесе 10 000 сағат жұмыс істеуі керек. Құрылғының
бастапқы құны – 12 000 теңге, жойылу құны – 1000 теңге. Осы мәліметтердің
нәтижесінде амортизациялық норма былай анықталады:

а) 12 000 теңге - 1 000 теңге
———————————— = 0,022 теңгекөшірме;
500 000 көшірме

б) 12 000 теңге - 1 000 теңге
———————————— = 1,10 теңгесағат;
10 000 сағат

Есепті мерзім ішінде көшірме құрылғысы арқылы 110 000 көшірме
жасалды, ал құрылғының жұмыс істеген уақыты 1900 сағат. Әрбір жағдайда
жылдық амортизациялық аударым мынаған тең болады:
0,022 ( 110 000 = 2 420 теңге;
1,10 ( 1 900 = 2 090 теңге.
Тәжірибеде ұйым негізгі құралдар объектісінің өндірістік қуаттылығын
сипаттайтын көрсеткіштердің бірін таңдап алуы қажет.
Азайып отыратын қалдық әдісі – негізгі құралдардың пайдалылығы мен
өнімділігі соңғы пайдалану кезеңге қарағанда алғашқы пайдалану кезеңдерінде
едәуір жоғары болатындығымен түсіндіріледі. Бұл объектінің тез моральдық
тозуға ұшырауына немесе қызмет ету кезеңнің соңында техникалық қызмет
көрсетуге және жөндеуге жұмсалған шығындардың шамадан тыс жоғарылауына
байланысты болады. Шығындар мен кірістердің арасындағы арақатынасты
қамтамасыз ету үшін объектінің амортизациясы әрбір ағымдағы мерзімде
болашақ мерзімге қарағанда жоғары болуы тиіс. Бұл әдіс кезінде амортизация
нормасы амортизацияланатын құнға емес, өткен мерзімнің соңындағы объектінің
баланстық құнына қолданылады. Соған байланысты қалдық құнын азайту үшін
қажетті шамамен шектелетін соңғы жылды қоспағанда, тозуды есептеген кезде
жойылу құны есепке алынбайды. Азайып отыратын қалдық әдісі қолдану кезінде
амортизацияның шектелген нормасы барлық уақытта қалдық құнға қолданылады.
4 мысал: Бірқалыпты әдіспен амортизациялық аударымның қарапайым
нормасы – 20 %, жеделдетілген амортизация үшін 2 еселенген коэфициентін
есепке алған жағдайда амортизация нормасы 40 % және ол қалдық құнға
шектелген (қатаң) мөлшерлеме болып есептеледі. Мұндай жағдайда бастапқы
құны 100000 теңге, жойылу құны 10000 теңге болатын құрылғының жыл сайынғы
амортизациялық аударымы мынаған тең болады:

1 кесте – Түзу сызықты әдіс бойынша амортизациялық аударымды есептеу

Қызмет ету Бастапқы құны, тгАмортизация Қалдық құны
мерзімі нормасы
1-ші жыл 100 000 40 000 60 000
(40%×100000)
2-ші жыл ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Әлеуметтану пәнінен оқу-әдістемелік кешені
Халықаралық экономика пәнінен оқу-әдістемелік кешені
Қаржы құқығы пәнінен оқу - әдістемелік кешені
«Персоналды басқару» пәнінен оқу-әдістемелік кешені
«Инженерлік графика I» пәнінен оқу әдістемелік кешені
«Жалпы фитопатология» пәнінен оқу – әдістемелік кешені
Құрылыстағы бухгалтерлік есепті ұйымдастыру
«Статистика» пәнінің оқу әдістемелік кешені
«Стандарттау» пәнінен оқу-әдістемелік материалдар
Құрылыстағы бухгалтерлік есепті ұйымдастыру
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь