Айқын газетінде сұхбат жанрының берілуі

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3.5 бб

НЕГІЗГІ БӨЛІМ


І ТАРАУ
«Айқын» газетіндегі «Ақ сөйле!» айдарының тақырыптық, проблемалық ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 6.23 бб

ІІ ТАРАУ

«Ақ сөйле!» айдарында журналист, қаламгерлердің
азаматтық позициясының көрінуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... 24.36 бб

ІІІ ТАРАУ
Қоғамдық пікір қалыптастырудағы «Ақ сөйле!» айдарының
рөлі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 37.45 бб

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 46.47 бб

СІЛТЕМЕЛЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 48 б

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 49 б
Қазақ журналистикасы өтпелі кезеңді бастан кешіріп отыр. Бұның тек еліміздегі демократиялық жаңарулар мен нарықтық экономика үрдістері ғана емес, бұқаралық ақпарат құралдарындағы ауқымды өзгерістерге де байланысты туындап жатқан дәуір сабақтастығы екендігі даусыз. Ең маңыздысы – халықаралық деңгейдегі әлем журналистикасы жаңа кезеңге көшуде. Оның бірнеше себептері бар. Біріншіден, журналистиканың қызметіне кең мүмкіндіктер ашатын жаңа ақпараттық технологиялар өсіп келеді. БАҚ заман ағымына ілесіп, шапшаңдығымен, жеделділігімен жаңашыл сипат алып отыр. Екіншіден, ақпарат алу, тарату ауқымы кеңеюде, спутниктік технология әлемнің кез-келген түкпірінен жедел хабар алуға мүмкіндік беруде. Үшіншіден, әрі ең бастысы, ауқымды құрылымдардың қалыптасуымен, жаңа ақпарат технологиялардың дамуымен қатар, аз ғана қауымның мүддесін қамдаған шағын ақпарат құрылымдары пайда болуда. Яғни, халықтың белгілі бір топтарына хабар тарататын бұқаралық коммуникациялар кең өріс алып келеді. Дүниежүзілік ақпарат әлемінде болып жатқан осынау өзгерістер сөз жоқ, қазақ баспасөзіне де өз ықпалын тигізіп отыр. Заман ағысы, уақыт үрдісі енгізіп жатқан жаңалықтар ендігі сәтте қазақ журналистеріне дағдылы жайбасар қалыптан айырылып, жаңаша ойлауды, қайсыбір тосын жайды дәл тауып, лайықты түйін жасауды, тіпті, алда болар беймәлім өзгерістерге дайын отыруды талап етуде.
Қазір әлемдік ақпарат құралдарында «ақпараттың еркін ағымы» деген теория дәуірлеп тұр. Ол қағиданың мәні мынаған келіп саяды: адам баласы – жарық дүниенің иесі. Ол әлемдегі жаңалық атаулыдан хабардар болуы керек. Сондықтан, ақпаратқа шекара қойылмауы тиіс. Ақпарат – сол мемлекеттің идеялық айнасы. Ұстанған бағыт, бағдар, саяси ауқым, экономикалық тұрақтылық алдымен ақпарат көздері арқылы жалпақ әлемге тарайды. Осы ретте қазақ баспасөзі бірінші беделге ие болуы тиіс.
Журналистика – хабар таратып, насихат жүргізудің, БАҚ арқылы өмірдегі жаңалықтар мен оқиғалар, болмыс құбылыстар жөнінде жұртшылыққа мағұлмат беріп, пікір айтатын публицистің қоғамдық қызметінің түрі. Журналистика – бірнеше мекемелер жүйесінен тұратын ерекше әлеуметтік институт. Сондықтан да, журналистика – қоғамның өзекті ақпараттарымен жұмыс істеп, баспасөз арқылы тарататын қызметі бар мамандық.
Әлем таныған қазақ елі тәуелсіздікке оңай жете қойған жоқ. Қай кезде де дәуір тамырын дөп басып отыратын публицистиканың мұндағы үлесі орасан зор. Қай журналист болмасын алдымен ол – өз заманынның, өз ортасының перзенті. Сондықтан да ол тек өз дәуірінің шындығын ғана шығармаларына арқау етеді. Халқының мәдени, рухани өмірінің дәрежесін сол уақыт өлшемімен бағалайды. Өзі өмір сүрген кезеңдегі қоғамның даму заңдылықтары мен халқының қадір-қасиетін өткен тарихымен таразылап барып, қаншалықты деңгейге көтерілгенін, жетістігі мен кемшілігін салмақтайды. Сол арқылы өткен дәуірдің бағдарын барлап, өзі өмір сүрген кезеңінің қыры-сырына қанығып, болашаққа болжам жасайды.
1. Назарбаев Н.Ә. Қазақстанның егеменді мемлекет ретінде қалыптасуы мен дамуының старегиясы. – Алматы: Дәуір, –1992.
2. Байтұрсынов А. Шығармалар. – Алматы: Жазушы, –1989.
3. Амандосов Т. Совет журналистикасының теориясы мен практикасы. –Алматы, 1978.
4. Омашұлы Н. Жол үстінде – журналист. – Алматы: Атамұра, 1999.
5. Бекхожин Х. Қазақ баспасөзі тарихының очеркі. –Алматы: Мектеп, 1981.
6. Барманкулов М. Журналистика для всех. –Алматы: Қазақстан, 1979.
7. Сәрсенбаев А. Новое информационное пространсво республики Казахстан: проблемы и перспективы. – Алматы, 1998.-С.200
8. Жақып Б. Қазақ публицистикасының қалыптасу, даму жолдары.
– Алматы, 1998.
9. Қозыбаев С. Төртінші майдан. –Алматы: Жалын, 1983.
10. Засурский Я.Н. Основные понятия теории журналистики. –Москва: МГУ, –1993.
11. Силантьев А.В. Четвертая власть СМИ. – М.: –1991.
        
        Әл-Фараби  атындағы Қазақ ұлттық университеті
Журналистика факультеті
Мерзімді баспасөз кафедрасы
Абдикалиева Гүлжан
«АЙҚЫН ГАЗЕТІНДЕ СҰХБАТ ЖАНРЫНЫҢ БЕРІЛУІ»
(2006-2008жж.)
Жоғарғы оқу ... ... ... ... ... – журналистика
Ғылыми жетекшісі – Жақсылықбаева Р.С., филол. ғ.к., доцент
Ресми сарапшысы –
Мерзімді баспасөз кафедрасының
2009 жылғы ............................мәжілісінде
талқыланып, қорғауға жіберілді.
Кафедра ... ... ... Ш.Ы. ... ... ... сараптауына қабылданды.
Диплом қорғау күні: 2009 жылғы мамыр
Комиссия хатшысы...............................
Алматы, 2009
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
............................................................................
.... 3-5 ... ... ... ... «Ақ ... айдарының тақырыптық, проблемалық
ерекшелігі ..................................................... 6-23 бб
ІІ ... ... ... ... ... позициясының көрінуі .................................... 24-36
бб
ІІІ ТАРАУ
Қоғамдық пікір қалыптастырудағы «Ақ ... ... 37-45 ... ... ... ... ӘДЕБИЕТТЕР ....................................... 49 б
КІРІСПЕ
Қазақ журналистикасы өтпелі кезеңді ... ... ... Бұның тек
еліміздегі демократиялық жаңарулар мен нарықтық ... ... ... бұқаралық ақпарат құралдарындағы ауқымды өзгерістерге де ... ... ... ... ... ... Ең ...
халықаралық деңгейдегі әлем журналистикасы жаңа ... ... ... ... бар. ... журналистиканың қызметіне кең
мүмкіндіктер ашатын жаңа ақпараттық технологиялар өсіп келеді. БАҚ ... ... ... ... ... ... алып ... ақпарат алу, тарату ауқымы кеңеюде, спутниктік технология
әлемнің кез-келген түкпірінен ... ... ... ... ... әрі ең бастысы, ауқымды ... ... ... ... ... ... аз ғана ... мүддесін қамдаған
шағын ақпарат құрылымдары пайда ... ... ... ... бір
топтарына хабар тарататын бұқаралық коммуникациялар кең өріс алып келеді.
Дүниежүзілік ақпарат әлемінде болып жатқан осынау өзгерістер сөз жоқ, ... де өз ... ... ... ... ... ... үрдісі енгізіп
жатқан жаңалықтар ендігі сәтте қазақ журналистеріне ... ... ... ... ... қайсыбір тосын жайды дәл тауып, лайықты
түйін жасауды, тіпті, алда болар беймәлім өзгерістерге дайын отыруды талап
етуде.
Қазір ... ... ... ... ... ағымы» деген
теория дәуірлеп тұр. Ол қағиданың мәні мынаған келіп саяды: адам баласы ... ... ... Ол ... ... ... ... болуы керек.
Сондықтан, ақпаратқа шекара қойылмауы тиіс. Ақпарат – сол ... ... ... ... ... саяси ауқым, экономикалық
тұрақтылық алдымен ақпарат көздері арқылы жалпақ әлемге тарайды. Осы ... ... ... ... ие болуы тиіс.
Журналистика – хабар таратып, насихат жүргізудің, БАҚ ... ... мен ... болмыс құбылыстар жөнінде жұртшылыққа
мағұлмат беріп, пікір ... ... ... ... ... – бірнеше мекемелер жүйесінен тұратын ерекше ... ... да, ... – қоғамның өзекті ақпараттарымен жұмыс
істеп, баспасөз ... ... ... бар ... ... ... елі тәуелсіздікке оңай жете қойған жоқ. Қай кезде
де дәуір тамырын дөп басып отыратын ... ... ... орасан
зор. Қай журналист болмасын алдымен ол – өз ... өз ... ... да ол тек өз ... ... ғана ... ... Халқының мәдени, рухани өмірінің дәрежесін сол уақыт өлшемімен
бағалайды. Өзі өмір сүрген кезеңдегі қоғамның даму ... ... ... ... тарихымен таразылап барып, қаншалықты
деңгейге көтерілгенін, жетістігі мен ... ... Сол ... ... ... барлап, өзі өмір сүрген кезеңінің ... ... ... ... ... ... жаңғырта жеткізуде, бүгінгі заман талабына лайық
байлам жасауда әркім әрқалай ... ... ... ... ... ... ... тұрғыдан баға беруге ұмтылса, әдебиетші көркем туындылары
арқылы үлес қосады. Ал журналист дәуір дауылпазы ... ... ... ашып ... жөн көреді. Ол заманды жалаң суреттеп,
оқиғаны тізіп шығушы емес, елдің тіршілік, қам-қарекетімен етене ... ... ... әр қырынан үңіле зерттеп, танымдық сырын, қоғамдық
мәнін терең ашып көрсетуді мұрат тұтады. Коммунистік ... ... ... сөз жоқ, республиканы қоғамдық-саяси және ... ... ... әкелді. Ғасырға жуық уақыт бойы бір жақты, үстем
идеология мүддесі тұрғысында бағаланып келген публицистикаға ... ... ... ... ... яғни ... басылған сөздің оқырманға әсер етуі
тұрғысынан алғанда, мұндай сан алуан басылымдардың қатар өмір сүруі – ... ... бұл ... ... ... құралының ақпарат ағынындағы
дербес орны мен рөлін нақты анықтап алуына әсер етіп ... ... ... ... ... тұра ... – шындық. Қоғамдағы
ақпарат ұйымының ... мен ... сол ... ... ... ... мәдени-әлеуметтік жағдайлар мен құбылыстар аясынан
шығады. Ал, ... ... ... ... сөз ... ... ... мәртебесі өсе түсетіні – табиғи жағдай. Қоғам үшін ... ... ... ... орнықтыратын, оқырманды нақты іс пен
қимылға ... ... ... ... Әлбетте, публицистиканың
құқықтық мемлекет құру ... ... ... Республикасының
«Баспасөз және басқа да бұқаралық ақпарат құралдары туралы» Заңның ... ... ... ... отыруға тиіс. Сондықтан да, Бұқаралық
ақпарат құралдары дегеніміз – ... ... ... ... алып, оларды
халыққа арнайы техникалық құралдар арқылы ашық әрі ... ... ... институттардың бірі. Әлеуметтік қоғамның рухани өмірін қалыптастыруда
БАҚ маңызды рөл ... ... ... ... ... толықтырып,
қоғамдағы саяси, әлеуметтік, ағартушылық, танымдық т.с.с. әр саланы қамтып,
көсемсөздің атасы Ахмет Байтұрсынов айтқандай «Халықтың көзі, ... ... ... ... ... баспасөзінің бүгінгі бет-бейнесі шүкір көңілге
қонымды деп айтуға болады. Бүгінде ... ... ... ... орны бар, ... ... ... жоқтап, мұңын мұңдап жүрген іргелі
басылымдар өте көп.
Бүгінгі қазақ баспасөзінің ішінде қоғамдық пікірдің ұйтқысына айналып
жүрген ... ... «Ана ... ... ... «Жас қазақ»
газеттерінің қатарына сөзсіз «Айқын» газеті де жатқызылады. Өйткені,
«Айқын» газетінде ... ... бар ... жиі ... ... ... қатар, елдік мүдде, жерді қорғау, теңсіздікті болдырмау,
ұлттық тарих, әдебиет пен ... ... жаңа ... сипаттағы
көзқарасты қалыптастыру тәрізді мәселелерде өзіндік ... ... ... бар басылымға айналып отырғандығы қуантады. Осы ретте біз
диплом жұмысымыздың ... ... ... ... ... ... алуды жөн көрдік. Өйткені, ... ... ... ... ... келе жатқан «Айқын» газетінің «Ақ сөйле!» ... ... ... ... ... және рухани өмірдің
шынайы шындық фактілерінен көрінуі бүгінгі оқырман сұранысын толығымен ... ... ... осы ... ... сұхбаттардың әрқайсысында
ұлттық сипаттың басым болуының өзі бізді осы тақырыпты алуымызға себепкер
болды.
«Айқын» ... ... ... ... атты ... ... негізгі үш тараудан, сілтемелер және әдебиеттер ... ... ... ... ... ... «Ақ сөйле!» айдарының
тақырыптық, проблемалық ерекшелігі» деп аталады. Бұл тарауда ... ... ... ... ... «Ақ ... айдары материалдардың
тақырыптық, мазмұндық, проблемалық ерекшеліктеріне нақты фактілер ... ... ... «Ақ ... ... журналист, қаламгерлердің
азаматтық позициясының көрінуі» атты екінші тарауында басылымда қызмет ... ... ... ... баға ... ... айқындаймыз. Олардың өздеріне тән ерекшеліктерін жарияланған
материалдары арқылы ... ... ... ... «Ақ сөйле!» айдарының рөлі» атты үшінші тарауында «Айқын»
газетінің «Ақ сөйле!» ... ... мәні мен ... ... ... ... негізгі мақсаттары мен міндеттері
айтылып, екі ... ... ... ... газетіндегі «Ақ сөйле!» айдарының тақырыптық, проблемалық
ерекшелігі
Соңғы зерттеулердің нәтижесінде ұлттық баспасөз тарихының сонау көне
дәуірлердегі ежелгі түрік ... ... ... көз ... ... ... ата-бабаларымыз бұқаралық
ақпарат таратудың әдіс-тәсілдерін меңгеріп, өркениетке ... ... қол ... ... бола ... Тарихи
жәдігерлеріміз «Күлтегін», «Тоныкөк» сияқты ... ... ... ... ... ... мен ... белгілері ақпараттың
алғашқы үлгілерін қалыптастырды. Сондай-ақ, кеңестік ... ... ... ... ... ... ... Ғаспрәлінің 35 жыл бойы
үздіксіз жарық көріп тұрған «Тәржіман» (1883-1918) газетінің қазақ халқы
үшін де ... ... ... ... айта ... жөн. ... ... татарлармен бірігіп шығарған «Пікір» (1905-1907) газеті
де төл баспасөзіміздің тарихын қалыптастыруға айрықша үлес ... ... ... ... дейінгі орыс мерзімді басылымдарындағы
қазақ тақырыбы және баспасөз тарихы коммунистік идеологияның қатаң ... ... ... Қазақстан өз алдына тәуелсіздік алғанға дейін
шынайы түрде зерттелмей келді. Әйтсе де, ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ... ... ... ... ... ... ... қалған екен деген пікір тумаса керек.
Қазақ зерттеушілерінің арасында алғаш рет ... және ... ... ... қалам тербеген көрнекті көсемсөзші Ахмет
Байтұрсыновтың «Қазақ» газетінің оқырмандарына ... ... ... ... ... ... сол жылы мың бір жүз жетпіс үш есімді газет
пен журналдар шыққан екен. Оның бір мың үш жүз ... ... рус ... жүз ... ... ... тілде», - деген деректер бар [1]. ... даму ... ... ... қарастырған Қ. Бекхожин, Б.
Кенжебаев, Т. Қожакеев, Т.Амандосов сияқты ғалым-зерттеушілер Коммунистік
партияның ... ... ... ... ... сұрапыл талаптарынан
қаймықпай, ретін тауып көптеген құнды еңбектер қалдырғандары ерлікке ... деп ... ... ... дәуір кезінде «ұжымдық үгітші, ұжымдық насихатшы және
ұжымдық ұйымдастырушы» деп аталған бұрынғы кезең ... ... ... ... ... ... ... өткен біршама
уақыт ішінде бұқаралық ақпарат құралдарының сыры мен сипаты, бағыты ... ... ... келе ... ... мен қағидалары күрт
өзгерді.
Мұндай өзгерістер алдымен қоғамдық-саяси ... жаңа ... оған тың ... ... құру ... ... кезеңнің бастан
кешірмеген қитұрқы құбылыстары да ықпал етпей ... ... ... бір ... ... ... ... орнына жаңаша
құрылған, әлемдік журналистика мен ұлттық басылымдар тәжірибесін тірек
етуге бейім ... ... ... ... ... қол ... ... ғана қазақ
журналистикасының өткен тарихының «ақтаңдақ» тұстары қайта ашылып, кезінде
«ұлтшыл» ... ... ... ... «Қазақ», «Алаш», «Сарыарқа», «Ұран»,
«Бірлік туы», «Жас ... ... ... ... көрген А.
Байтұрсынұлы, М. Дулатұлы, Ә.Бөкейхан, М. ... ... ... ... Х. ... С. Қожанұлы, Н. Төреқұлұы, Т.
Шонанұлы сынды қазақ халқының бір топ ... ... ... ... ... ... мақалалары ғылыми айналымға түсіп, өзінің
тиісті бағаларын алып та үлгерді. Сондықтан біз төл ... ... тас ... ... ... ... ХІХ ... екінші
жартысындағы сапалық түрлері («Түркістан уалаятының газеті», ... ... ... мен 1991 жылдан басталатын тәуелсіздік
жылдарынан бүгінгі ... ... ... ... төрт ... ... ... деп таптық.
Профессор Қ. Бекхожин қазақ баспасөзінің тарихын екі дәуірге ... ... ... Ә. ... та ... ... дәл осылай
қарастырады. Бұл жөнінде профессор Ә.Ыдырысов: «1870-1917 жылдар аралығында
шығып тұрған газеттер мен журналдар – қазақ ... ... ... ... ... ... ... сәйкес келді. Сондықтан ол халықты
шын мәнінде біртұтас ұлт етіп ... ... ... да, ... ... ... Табиғаты жағынан – балаң күйде, ұйымдық жағынан
негізсіз, сипаты ...... ... екі ... ... тұрақсыз,
жалпысөзді болды», - деп жазады [2].
Қазақ журналистикасының екінші дәуірі бұл – «Қазан төңкерісі» ... 1917 ... ... 1985 ... ... 80 мыңға жуық ... ... ... Бұл аралықта қазақ қоғамы, қазақ
халқы үшін билеудің түр-түсі ... ... ... ... Сөз,
баспасөз бостандығы бар! делінгенімен, іс жүзінде «баспасөз – партиялық
құрал» деп сол нұсқауға негізделді.
Қазақ ... ... ... деп 1985-1991 аралығы мен
тәуелсіздік алған жылдан бастап бүгінгі күн ... ... ... ... ... «Социалистік Қазақстан», «Лениншіл жас» газеттерінің
қатарына «Алматы ақшамы» (1988), ... (1988), ... (1989), ... (1990), ... кеңесі» (1990), «Денсаулық» журналы (1990), «Азия»
(1991), «Ақ босаға» (1991), ... (1991), ... ... ... тілі мен әдебиеті» (1991) деп ... ... ... таныған қазақ елі тәуелсіздікке оңай жете қойған жоқ. Қай ... ... ... дөп ... ... ... ... үлесі орасан
зор. Қай журналист болмасын алдымен ол – өз ... өз ... ... да ол тек өз ... шындығын ғана шығармаларына
арқау етеді. Халқының мәдени, рухани өмірінің дәрежесін сол уақыт өлшемімен
бағалайды. Өзі өмір ... ... ... даму ... ... қадір-қасиетін өткен тарихымен ... ... ... ... жетістігі мен кемшілігін салмақтайды. Сол ... ... ... ... өзі өмір ... ... ... болашаққа болжам жасайды.
Әр дәуір келбетін жаңғырта жеткізуде, бүгінгі заман талабына лайық
байлам ... ... ... ... ... ... Мәселен, тарихшы дәуір
талғамына тарихи тұрғыдан баға беруге ұмтылса, ... ... ... үлес ... Ал ... ... дауылпазы публицистика тілімен
шындықтың шырайын ашып көрсеткенді жөн көреді. Ол заманды жалаң суреттеп,
оқиғаны тізіп ... ... ... тіршілік, қам-қарекетімен етене араласа
отырып, ... ... әр ... ... ... ... ... қоғамдық
мәнін терең ашып көрсетуді мұрат тұтады. Коммунистік идеологияның саяси
сахнадан ... сөз жоқ, ... ... және ... ... ... ... Ғасырға жуық уақыт бойы бір жақты, үстем
идеология мүддесі тұрғысында бағаланып келген ... ... ... ... заманғы жағдайда, яғни тасқа басылған сөздің оқырманға әсер етуі
тұрғысынан алғанда, мұндай сан алуан басылымдардың қатар өмір сүруі – ... ... бұл ... әрбір баспасөз құралының ақпарат ағынындағы
дербес орны мен рөлін ... ... ... әсер етіп ... Негізінен
алғанда, баспасөздің қоғамнан тысқары тұра алмайтыны – ... ... ... ... мен ... сол ... ... отырған нақты
саяси-экономикалық, мәдени-әлеуметтік жағдайлар мен құбылыстар аясынан
шығады. Ал, қоғам ... ... ... сөз өнерінің публицистика сияқты
саласының мәртебесі өсе түсетіні – ... ... ... үшін ... ... ... пікірлерді орнықтыратын, оқырманды нақты іс пен
қимылға шақыратын публицистика екені белгілі.
Жариялылықтың ... ... ... ... саяси партиялар
мен қозғалыстардың да өз баспасөзі көріне бастады. Мысалы, ... ... ... ... ... т.б. ... өз мүддесі тұрғысынан түрлі бағыттарда үгіт-насихат жұмыстарын
жүргізді. Бұдан кейінгі 1991 жылы Қазақстан тәуелсіздік ... ... ... және ... ... ... ... А. Байтұрсынұлының
редакторлығымен 1913 жылы жарық көрген «Қазақ» газетіне рухтас «Қазақ үні»
(1994) жеке меншік газеті шыға ... ... ... ... ... (1994), ... (1995), ... елі» (1995) сияқты
жаңа газеттер толықтырды. Оқырман қауымды «Айқын», «Жас қазақ», «Дала ... ... ... легі ... ... ... ... жаңа ұлттық идеологиялық бағдарламасы
қалыптастыру үшін ... ... ... жағынан дамыды.
Осы тұста республикалық қоғамдық-саяси «Айқын» газетінің орны ерекше.
Ол – тұрақты ... ... ... келе ... ... газет. Басылым
оқырмандардың көңілін ақпаратты жедел беруімен, күнделікті шығуымен тапты.
Республикалық қоғамдық-саяси «Айқын» ... ... ... ... «Ақ, ... «Спорт» сынды тұрақты айдарларында
Айгүл Аханбайқызы, Құбаш Сағидолла, ... ... ... ... ... ... ... Ғалым Сүлеймен, Нұрболат Аманжол
т.с.с. жас ... ... ... болады.
«Айқын» газетіндегі «Ақ сөйле!» айдарына тұрақты ... ... ... қатарынан саясаткерлермен сұхбат құратын ... ... ... ... ... ... ... Жұмабайқызы және
Айбатыр Сейтақ және тағы басқалар. Газеттің «Ақ сөйле!» ... ... ... ... ... Онда салмақты, дәлелді пікірлер беріледі.
Сондықтан да болар айқындықтар «Ақ ... ... ... етіп ... ... ... Енді сол сұхбат берушілер пікірлеріне құлақ түрсек.
Газет бетінде 2006 жылдан бері жарық көрген «Ақ ... ... ... ... ... ... ... қоғам қайраткері Мұрат
Әуезов, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері, ақын ... ҚР ... ... ... ... жазушы Төлен Әбдік, тарихшы
Тұрсын Жұртбай, ақын Темірбек Медетбек ... ... ... ... ... жылдың желтоқсан айында «Ақ сөйленің» 13 саны шыққанын ескерсек,
онда біз қарастыратын екі жылда неше ақ ... ... ... ... екі ... жарық көрген «Ақ сөйленің» тақырыптарын талдай
келе былай жіктеуге болады:
– саяси тақырыптағы сұхбаттар;
... ... ... ... ... және ... ... сұхбаттар;
өнер тақырыбындағы сұхбаттар, т.с.с.
«Айқын» газетінің тақырып пен айдар қоюының өзі ... Осы ... ... ... отырған «Айқын» газетінің «Ақ ... ... ... ... ... «Ақ сөйле!» айдары материалдарында
экономикалық, әлеуметтік-саяси және рухани өмірдің шындық ... ой ... ... ... ... ... ... түрде жан
жақты баға беру, сөйтіп, ұлттық мүддеге сай келетін міндеттерді орындауға
бағытталған қоғамдық пікірді ... ... ... ... ... газет айдарының қандай да бір қоғамдық пікірде ... ... ... ... ... оқырман көңілінен шығып отырғандығы даусыз.
Бүгінгі журналист міндетінің өзі халықтың ойынан шығып, ... ... ету ... ... аян. ... ... ұжымы бір ғана «Ақ сөйле!»
айдары арқылы өз мақсатына жетіп ... ... ... Осы ... ... ... ... өтсек.
Сұхбат (интервью) – ағылшын сөзі, әңгіме, әңгімелесу ... Оның жанр ... ...... ... пен насихат
құралдары өкілінің не баспсөзде жариялау, не ... мен ... ... ... бір ... мәні бар ... ... мемлекет, қоғам, саясат,
ғылым, мәдениет қайраткерімен жүргізген әңгімесі. Сұхбаттың мақсаты –
қоғамдық ... зор бір ... ... ... ... ... соған
қатысы бар, өзі араласқан беделді де ... ... ... ... ... Бұл ... өзі ... салғаннан
гөрі, сенімді де ықпалды болады.
Қазіргі кезде сұхбат ең жиі ... ... де ... ... ... БАҚ қызметі негізінен ақпараттық сипат ... бұл ... ... ролі зор. ... ... ... ... берілген: «Интервью – газетте журналистің қандай да бір адаммен
белгілі тақырыптағы әңгімесін ... алуы ... ... Бұл ... ... немесе диалог түрінде болады. Теледидар ... ... де ... ... ... отырған әңгімелесуші адамды ... ... ... ... ... теледидар көрермендерімен
байланыс жасайды...» [3].
Сұхбатқа ... Т.С. ... ... ... ... еді: ... өмірдің өзі ұсынып отырған қоғамдық маңызы бар мәселе ... ... бір ... ... біледі, немесе сол мәселе жөнінде
одан түсініктеме алады, онымен сөйлеседі, осыларды өңдеп, ... ... осы ... сай жазылған материал газеттің хабар жанрының бір түрі
– интервью болып табылады» [4]. Сұхбатты ... ... ... ... ... ... қолдан» алғандай болады, хабар-жаңалықты белгілі
бір саланың маманы жария еткен кезде жұртшылық оған ... ... ... ... ол жөнінде профессор Т.Қ. Қожакеев өзінің
«Жас тілшілер серігі» атты кітабында былай жазған: «Интервьюдің мақсаты –
қоғамдық ... зор бір ... ... тың бастама, қызықты құбылыс
жөніндегі соған қатысы бар, өзі араласқан беделді де ... ... ... ... ... [5]. ... түрлеріне
келсек, профессор Т.С.Амандосов өзінің кітабында оның төрт түрін көрсеткен
еді: «Интервьюдің әңгіме түрі. ... ... бір ... ... ... ... жауап алады. Сол жөнінде ол ... ... ... кездесу көбінесе жайдары жағдайда, екі адамның жай
ғана әңгімелесуі жағдайында өтеді. Журналист фактілерін ... ... ... ... бір мақсатқа бағыштап, бір арнамен, бір тақырыптың
аумағында жазып шығады. Әңгіменің соңында ... ... ... ... ... қойылады.
«Интервьюдің сұрақ-жауап түрі. Интервьюдің бұл түрі ... боп ... ... сұрақ та, берілгенжауап та, кей жағдайда, ... Кей ... ... қысқартылып жарияланады. Енді бірді, берілген
сұрақ та, жауап та қысқартылып жасалуы мүмкін.
«Интервью – ... ... бұл ... ... ... ... ... қандай жағдайда кездесті, оның көңіл-күйі қандай,
міне, осы жайларды суреттеп ... ... ... ... ... органдары қоғамдық
мәні бар мәселелерге, немесе, бұқараның назарын аударып отырған мәселелерге
нақты жауап алу үшін күні бұрын ... ... оны ... ... анкетаның сұрақтарына жауап алғаннан кейін анкета бойынша берілген
сұрақты да, оған берілген бірнеше адамның жауаптарын қатар ... ... ... Т. ... болса, «Жас тілшілер серігі» атты
кітабында сұхбатты хабарлама және ... ... екі ... бөліп, оның
өз ішінде әрқайсысының бірнеше түрін ажыратып көрсетеді. ... ...... Бұл ... ... беруші арасында
алма-кезек сөйлесуі, яғни диалог түрінде ... ... ... ... оған ... беріп отырады.
Интервью – монологта редакцияның, не оның жеке өкілінің нақты ... ... ... ... ... бір қайраткерден, маманнан өтінгендігі,
немесе нендей сұрақтарға жауап беруді сұрағандығы материал ... де, ... соң әлгі ... ... ... ... ... соның монологы ретінде жарияланады.
Хабарлама интервьюдің мазмұндама түрінде журналист әңгімелесушінің
айтқандарын түгел баяндап, жариялап жатпайды. ... тоқ ... ... ғана ... айта ... яғни интервью-мазмұндамада
әңгіменің есебі-отчеты ретінде көрініс табады.
Профессор Т. ... ... ... ... ... ...... өткеннен елес беру, шегініс арқылы
бұрынғы кейбір жайттарды, ортаны, атмосфераны еске алу, ... ... ... ... ... ашу орын ... ... көрінісінде бірнеше газет, журнал,
радио, телевизия өкілдері бір саланың бір немесе бірнеше ... ... ... ... кезекпен сұрақ қояды, әңгімелесушілер оған
жауап айтады, білгісі келген мәселелеріне түсінік, комментарий береді.
Дөңгелек ... ... ... ... бір ... ... көптеген өкілі бір жерге шақырылады, бас қосады. Журналист әлгі
проблема туралы солардың бәріне ... ... ... да, ол ... өз ... ... өтінеді...
Ал түсіндірмелі интервьюдің анкета түрінде сұрақтар жарияланып
таратылып, жауаптар жазбаша беріледі» [7].
Журналист әр уақытта ... ... ... ... ... ... ештеңе де біле алмайсың. Ал жаңалықсыз,
жаңа фактілерсіз, жаңа ... ... ... ... сүре ... ... сұхбатты корреспонденция, мақала, очерк немесе
фельетон т.б. жазу үшін алады. Күн тәртібіне қойылған ... өзі ... ... мәні бар ... ... ... белгілі бір адамның ой-
пікірін біледі, немесе сол мәселе жөнінде одан түсініктеме ... ... ... ... өңдеп, қорытып жазады. Міне, осы талаптарға сай
жазылған ... ... ... бір түрі – ... болып табылады.
Журналист қоғам қайраткерлерімен немесе белгілі бір ... ... ... сан алуан мәселелер жөнінде әңгімелесіп, пікір алысады.
Әрине, бұл әңгімелер мен пікірдің ... ... ... ... ... үшін ... мен қоғамдық-саяси мәні зор болуға тиіс. Әңгіме болып
отырған мәселенің мән-жайын жақсы білетін, ... ... ... ... ... сұхбат алу ақпарат құралдары үшін өте бағалы нәрсе болып
саналады.
Газет материалдарының ... ... өте ... ал ... ... ... түсінікті болуы баспасөздің негізгі міндетіне – ... аса ... ... ... Бұл ... газеттің үлкенді-кішілі
жанрларының бәріне бірдей түгел қойылатын ортақ ... Бұл ... ... ... ... ең ... ... қызметкерлерінің тақырыпты
таңдай білуіне байланысты. Тақырып таңдаудың өзі өмір мектебінен туады,
тақырып өмірдің өзі ... идея ... ... ... және
әлеуметтік мәні зор, қазіргі таңдағы өте бір маңызды мәселені ... ... ... ол, ... ... ... таңдай білу деген сөз – дәл нақ ... ... ... аударып, барынша қызықтыра түсетін өмір фактісі туралы
әңгімелеу, белгілі бір мәселені көтере ... ... өз ... өз
талабынан туғанда ғана әрі ұғымды, әрі жарасымды ... ... ... өте ... ... өмір ... дер кезінде жауап беруге тиісті де,
тақырып таңдаған журналист уақыт талабынан қатты есептесіп, ... ... ... ... ... ... Е. ... «Тақырыптың тууы» деген өзінің
кітабында тақырып ... ... ... ... ... ... В. Голубев: «Тақырып мен үшін ... ... ... ... ... - десе, журналист С. Буныковтың
пікірінше ... ... ... ... ... Тақырыпты
іздеу деген сөз – көрген-білгенің туралы, ... не ... ... ... ... ... сөз. Одан әрі қарай ой тексеру деген –
жұмысты ... ... Бұл ... енді оның ... ... бұл ... нәрсеңді талдаудан, суреттеуден нақтылық, түсініктілік үні кеп
шығады» ... ... ... «Ақ ... ... саяси тақырыпта
алынған сұхбаттарға тоқталып өтсек. Журналист Кәмшат Тасболатованың «Нұр
Отан» ХДП-ның ... ... ... жүргізген сұхбатында келешекте
Қазақстанның ұстанымдары Еуропаға қарай ... ма, әлде ... ... ... ма? – деген көп қазақтың көкейінде жүрген мәселе төңірегінде ой
қозғайды. Саясаткер ... ... ... ... ... ойлар айтылғанымен
де, ешкім де бір нәрсені жоққа шығара алмас: жоғары серпінмен бе, ... ... бе, ... ... біз ... стандарттарға біртіндеп
аяқ басып келе жатырмыз. Бұл – уақыттың талабы. Қазақстан ЕЫҚҰ-ның төрағасы
ретінде Еуропаға ... ма, әлде ... ... ... ма дегенге
өз басым бәрі керісінше болады деп үміттенемін. ... ... ... ... ... ... оппозиция өкілдері мен сарапшылар қатты
сын айтты. «Бұл мүмкін ... ... ... ... ол ... әкеліп соғады» дегендей ойлар айтылған ... ... ... ... ... ... бастамаларды
қолдау керек. Себебі қалай болса да, бұл бастамалар ... ... сол ... ... ... ... - ... еді. Біз
көріп отырмыз ғой, қалай болса да алға жылжушылық бар. Естеріңізде болса,
төрт-бес жыл ... ... ... ... реформалар жайлы ... ... мен ... ... де мұны ... ... де
болар, бірақ қоғамдық дисскуциялар кезінде ресми билік тарапынан ... ... ... ... ... ... ... бәріміздің
көзіміз жетіп отыр: ЕЫҚҰ-ға төрағалық ету бастамасының ... ... мен ... ... ... Егер де бұрындары біз «саяси
реформалар керек пе, жоқ па» деген даулассақ, енді бұл ... ... ... ... ... ... деп ... өзін талқылап
жатырмыз. Сондықтан бұл қайткенде де оң процесс.
Журналист Кәмшат Тасболатованың Президент жанындағы адам
құқықтары жөніндегі комиссия ... ... ... ... Тұрсыновтан алған сұхбаты негізінен Қазақстанның ЕЫҚҰ-ға төрағалық
қарсаңында Қазақстан билігі «Сайлау туралы», ... ... ... ... ... ... өзгерістер мен саяси реформалар жайында өрбісе де,
әлемнің 12 елінде елшілік қызметте болған азаматтан адам ... ... ел ... ... ... берілген. Ал, қазақ баспасөзі мен қазақ
тілі жайында қойылған сұраққа ... ... ... төмендегідей: «Қазір
қай елді алсаңыз да, бәрі де жергілікті ана тілдерінде сөйлейтіні белгілі.
Бұл – мемлекеттіліктің ... ... тіл ... үлкен мән берілуі
керек. Бүгінде республика аймақтарындағы қай дүкенге кірсеңіз де, ... ... деп ... Мен ... «өз ... ... ... беремін. Германияда бәрі немісше сөйлейді. Венгиярда француздар мен
итальяндар көп тұрады. Бірақ бәрі де өз ана ... ... ... ... ... ... ... тілінсіз дүкенге кіру қиын. Француз
сатушыларына ағылшынша ... ... ... қайтарады».
Экономикасы мен демократиясын үлгі еткіміз келетін ... ана ... ... үйренсек артық болмас.
Орыс жазушысы М. Горькийдің: «Әрбір дерек сан жүздеген жіптермен
шырмалған түйіндердің қосындысы, яғни, рухани ой, ... ... қаны мен ... ... ... Әр ... өмірмен тамырлас келеді», -деген
пікірі журналистердің нағыз қыз қайнаған өміріндегі ... ... ... ... ... жанында жүрген мамандардан алынған сұхбатта
керісінше, өзіндік пікір, өткірлік бар. ... ... ... ... ... тұрғаны болса керек. Мысал келтірейік, Т. Рысқұлов атындағы
Қазақ ұлттық ... ... ... ... ... ... ... ғылыми тұрғыдан алғанда мемлекеттің ақшаны
сырттан іздеуімен ... деп ... елең ... ... ... ... ипотекалық нарықтан басталған жоқ. ... ... ... жатыр. Біріншісі – Американың сыртқы
экономикалық саясаты. Екінші – ... ... ... саясаты.
Үшінші – Американың басқа мемлекеттермен экономикалық қарым-қатынасы. Соңғы
кездері Американың сыртқы саясаты көптеген алдыңғы ... және ... келе ... мемлекеттердің наразылығын туғызды. Оның ішінде Қытай да
кезінде Америкаға оң көзбен қараған жоқ. Мысалы, Билл ... ... ... кездері Қытай өзінің Америкамен теріс сальдосына ренжіп, өз
юанын девальвация жасағысы ... ... ... девальвация жасайды» деген
күннің ертесінде Билл Клинтон Қытайға ұшып ... ... ... ... ... импортына үлкен соққы тигізетін еді. Өйткені
Американы ... ...... ... отырған – Қытай, тіпті
бүкіл әлемдегі трансұлттық брендтердің барлығы Қытайдың территориясына
орналасып, ... ... ... ... ... өндіруді, басқа да қызмет
түрлерін халыққа ұсынуды әбден дәстүрге айналдырған.
«АҚШ-тың өзге ... ... ... ... ашуы да ... алып ... ... шығын емес пе?» деген журналист сауалынан
жай ғана ... ... ... ... ... ... ... сұхбаттардан АҚШ, Европаға қатысты өткір сыни пікірлер мен
тұжырымдарды ... ... ... Одағы құлағаннан кейін Америкада
сыртқы саясатты үлкен бір ... ... ... ... ... ... әскери күшпен, экономикалық қуаттылығымен КСРО ғана ... ... Ол ... ... ... де Америка сыртқы саясатын соғыс
әскери саясатын ешкіммен санаспай жүргізе ... ... ... ... ... ... соғыс ашуы. Бұл соғыстың бәрі Америка экономикасына
салмағын түсірмей ... ... ... ... ... ... ... миллиард доллар» деген ресми мәлімет бар. Бұл – ресми ... ... ... Ал біз ... ... ... шығындары қаншама?!
Бүгінгі таңда Америка экономикасы баяулай бастады. Бұл – осы ... Бұл елде ... ... ... ... ... байқалып
отыр. Егер мемлекеттік бюджеттің бәрі әскери шығындарды қаржыландыруға
кететін ... ... ... ... ... ... жұмсайтын бюджеттің үлес салмағы азаяды. Осының бәрі келді де
Американың экономикасын бүгінгі таңдағы қиындыққа ... ... ... ... ... ... Бұл Америка экономикасына тікелей ... ... ... ... ... ... Джозеф Стиглицтің
есебі бойынша Ирактағы соғыстың құны 3 ... ... тең ... ... Ирактағы соғыстың болған уақытына бөлсеңіз жыл сайын қаншама
қаржыны Америка өз ... ... ... жұмсауы мәжбүр болғанына көз
жеткізуге болады. Мұның барлығы АҚШ ... ... ... ... әкеп ... экономикасы саясатына тікелей тәуелді. Бірақ ... ... ... «Ақ ... тереңінен сұхбат бермесе де,
біздің экономистердің ... ... ... ... ашық әрі батыл
пікірлер айтуы айдардың мәнін аша түсті деп ойлаймыз. Олар ... да ... ...... пен Парламенттегі күнделікті жаңалықты халыққа ... ... қана ... онда қаралып жатқан мәселелерге өз ... ... ... құнды. Сонымен қатар, қазақ баспасөзінде бұған
дейін ешқашан жазылмай ... тың ... ... ұруы ... ... ... түсті. Осындай ерекшеліктері арқылы ... ... ... ... ... ... ... зор беделге, үлкен таралымға ие болып ... ... ... ... ... жоқ өзгешелігі – әр нөмір сайын «Ақ
сөйле!» айдарымен берілетін көлемді ... ... ... ... ... «Ақ сөйле!» деп тұрғанда ақтарылмайтын адам болмайды,
мейлі ол әкім немесе министр болсын, өзіне берілген мүмкіндікті ... бір ... ... ... ... Сондай шынайы дүниелер
барысында күрделі мәселелердің күрмеуін тарқатар жолдар да ... ... ... сан ... ... ұлттық болмыс, ел имиджін
қалыптастыру және дамуымыздың өзге елмен салыстырмалы ... ... жиі ... ... пен сұхбат беруші бір ... Яғни ... ... ... ... ... ... келетіндігі көрініп тұр. Мәселен, журналист Төреғали Тәженовтың
шығыстанушы ғалым Ислам Жеменейден алған сұхбатын қарастырайық. ... ... ... ... ... ... ... «қазақи» ұғымы
тұралы, қазақи болмысты қалай қалыптастыруға болады деген сынды сұрақтарға
жауап іздейді. Бұл ретте өзге ... ... ... ... ... ... ... бірігіп жауап іздейді. «Біз қазаққа қатысты
шығыстануды ... екі ... ... ... ... Бұл орайда
айтарым, ең алдымен біздің төл тарихымызға қатысты тың дерек, мағлұматтар
Шың-Машында, яғни Қытайда, Үндістанда ... ... ... шығысында.
Араб, парсы көне тілінде қазақ тайпаларына қатысты бұрын ... ... тың ... бар және ... Шәкәрім, Мәшһүр Жүсіп сияқты
ғұлама ойшылдарымыз біздің әдебиетіміздің шығыс әдебиетімен ... ... ... ... ... пен қазақ әдебиеттерінің
ұқсастықтарын, шығыс әдебиетінің қазақ мәдениетіне берген ... ... ... да көз жүгіртіп кетеді де, бұл ... де ... ... «Мен аға буын, жас буын ғалымдырын ... ... ... тұрған жоқ. КСРО 1949 жылдан бастап шығыс пен байланысқа тыйым
салған еді.Соның өзінде Шығысқа деген іңкәрлігімізді ... ... ... ... шығыстану тікелей жаңа сатыға қадам басты. Керекті
деректерді түпнұсқадан аудара ... ... мен ... и ... ... ... тікелей қазақшаға тәржімаладым. Оның редакциясын
Әбсаттар қажы Дербісәлі ... Биыл ... ... ... ... дастаны да қазақ тілінде жарық көрді», -дей келе
кемшіліктерді де айта кетеді. «Тәуелсіздіктен ... ... жаңа ... ... ... мемлекеттік мүддемізге сай деректерді өз зердемізден
өткізе бастадық. Бұрын шет елдік шығыстанушы ... ... ... ... Солардың жазып кеткенін сәл өзгертіп, өзімізге бейімдеумен
шектелдік. Мәселен, ... ... ... Ол ... ... ... ... өзіміздің төл тарихымыздың шыққанына не жетсін», - деп, қазақтың
намысына тиетін пікірлер арқылы ойын сабақтай білген. Бұл да бір ... ... ... ... ... ... гөрі парсы
мәдениетінің элементтері әлдеқайда ... ... бір ғана ... деген сынды сауалдармен журналист те сұхбатқа өзіндік дайындықпен
келгендігін аңғартады. «Мыңдаған ... ... ... ... ... ата жауы ... мойындап отыр. Мойындауға мәжбүр. Осының ... ... ... ... тиетін сұрақтарды қадап-қадап, Иран
мен Қазақстанды салыстыру арқылы оқырман үшін ... ашық ... ... ... айдарында жарияланған мақалалардың қырық пайызы «қазақ»
ұғымы, ұлт саясатына ... ... ... ... жүрек
түпкірімізде жүрген «қазақ елі», «қазақстандық азамат» ұғымдары туралы елге
белгілі бірнеше азаматтардан сұхбат алынған. Мәселен осы ... ... ... ... ... ... ... елдері Ираннан рухани
тұтастықты қамтамасыз етуде көп сабақ алуда. Елді ұйытататын тіл, ... ... ... ... ... американдық қара нәсілдердің өмір
сүру салты сондағы ақ нәсілділерге ... ... ... ... ... жоғары «американдық» қоғам жасады. Иран да солай. Ал енді ... ... ... ... ... ... ... саяси күші,
экономикалық басқаруы т.б. жүйелері сақадай сай ма? Басқа ұлт өкілдерін
қазақи ... ... ... ... ... ... - деп
елді өзге мемлекеттердің келбеті, ішкі саясаты мен салыстыра отырып тұшымды
пікір айтады.
Журналист Кәмшат Тасболатова ... ... ... қорының төрағасы Нұрлан Әмірқұловпен жүргізген сұхбатында: «Бұл
мәселелер өз шешімін табуы тиіс. ... ... өз ... ... ... ... кезінде Осман империясын құрды. Ал Ататүрік келіп, түрік
еліне «түрік ие-Түркие» деп атау ... Бұл ...... өз ... ... сөз. ... біз өзіміздің жерімізді «Қазақие» деп атағанда ел
боламыз», - деген пікірлер төңірегінде ой ... ұлт» ... ... «Ақ ... ... қоғамға әр
салада белгілі бірнеше адамдар осылайша сан түрлі ... ... Бірі ... кері көзқарас білдіріп, «елдегi мемлекет құраушы ұлт – қазақтар, бұл
идея ... ... ... шауып, қазiргi басым мәдениет орыс ... ... ... ... ... негiзiнде мемлекеттiк тiлдiң ... ... ... деп ... енді бір сұхбат берушілер: «қазақстандық»
сөзiнiң негiзiнде «қазақ» сөзi бар, бұл ... ұлт ... ... етеді. Орыс тiлi түрлi салалардың ... ... ... аясы ... - деп өз ... ... «Айқын»
газетінің «Ақ сөйле!» айдарында қонаққа келген тұлғалардың осындай ... ... ... де ... ... деп ойлаймын. Себебі, бұл
материалдарды оқып, салыстыра отырып, бiздегi ұлттық саясат әлi бiр ... ... ... Оған ... қазақ мәдениетiне басымдық бере
алмаған, елде екi түрлi ұлттық ... ... ... те, ... саяси
құқығын билiктен жөндi талап ете алмай отырған қоғам да кiнәлi ... ... ... ... «Мемлекет баянды болу үшін бір тілділік пен ... ... ету ... Егер тіл мен дін бір ... ... ... - ... «Ақ сөйле!» айдарындағы кез-келген сұхбат беруші
«мемлекеттің ... ... ... ... ... ... ... Және ол жауаптар әр түрлі: мәселен «бір ... ... ... ... Қазақстан үшін бір дінділік саясатына көшу үшін қандай дін
ұстануы ... ... ... ... іздесек, жауаптың түрлілігіне ... ... ... Жеменей: «Дінге де, тілге де біз екі
тұрғыдан қарауымыз керек. орыс ... ... ... ... тұрғыдан өз
тілін, мәдениетін сақтауға құқылы. Бірақ біз бұған мемлекеттік ... ... ... қой. ... бір дін, бір тіл ... ... керек.
қазіргі жағдайда біз үшін Ислам дінін негізге ... ... ... жөн»- деп, қазақтың дамуы, рухының көтерілуі Илахи дін
Исламға бой түзеуінде ... ... ... «Мен ... ... ... бет бұрып жатырмын. Неге біздің рухымыз тез құлазып
кетті? Мәселен, жапондар 100% ... ... ... ... синтоизм деген ата-бабаларынан келе жатқан дінді тастамады», -
деген ой айтады. ... да ... сөзі ... ... бір ... бір жағадан бас шығара алмауы – пікірлерінің бір-бірінен мүлдем
алшақтығынан ба деп ... «Ақ ... ... ... жәй ғана ... ... оқырмандарға ұсынумен шектелмейді. Газет беттерінен журналист пен
сұхбат берушінің кәдімгідей ... ... көре ... ... кей ... жәй ғана жауап алып қанағаттана қоймай, сұрақты
одан әрі дамытып, ... ... ... де ... ... Мәселен,
«Айқын» газетінің 2007 жылғы 1 тамызында журналист Кәмшат Тасболатованың
Нұрлан Әмірқұловпен ... «Өз ... ... ... алдағы 50
жылдың жоспарын ойлайсыз» атты сұхбатында: «Біздің дініміз ғылыммен сәйкес
сәйкес болуы керек. Қазір «физика Бога» ... ... ... ... ... айтуынша, вакуум деген – Құдай деген сөз. Ғалымдардың ... ... бет ... ... ХХІ ... діннің керегі жоқ, өйткені
ғылымның өзі дінге ... Біз ... ... біз ешқашан да фанатик
болған жоқпыз. Көшпенділер ер ... ... Ол ... бойы ... ... ... Аруақ деген әрбір көшпендінің жүрегінде ... ... ... түбі бір: ... да, христиандықтың да. ... ...... ... ... ... аспен ат» дейді. Біз өте
данышпан халықпыз. Қылышпен адамды жеңу мүмкін еместігін ... ... ... ... ... керек. Мәселен, араб елінде терактілер
көп болады, ... ... ... ... ... ... алды, «Хамас»
пен «Фатх» топтары соғысып жатыр. Бұл – ата-бабаны сыйламау. Ал неге ... ... біз ... ... ... білеміз. Бізде шежіре,
дастан дегендей мұрағаттар дін аман қалды. ... ... кім ... ... ... ... Біз де іштейөз орнымызды білеміз, ұлы жүз, кіші
жүз деп. Ал арабтарда мұндай жоқ. ... ... ... ... ... қырып жатыр. Қазіргі таңдағы әрекеттер Мұхаммед ... ... ... ... ... өз ... дін ғұламалары дінді
қылышпен таратуды мақсат еткен. Ал қазіргі ХХІ ғасырда әр адам еркін. Оған
күшпен ... таңа ... - деп ... ... ... арқылы
тартымды әңгімеге ұластыра біледі.
Мәселен, журналист Кәмшат ... тағы бір ... ... ... ... бен ... бір-бірімен түйіспейтен
әр саладан алынған терминдер көп кездеседі. Жалпы, интеллигент болу деген
сөз өзгелерге түсініксіз ой айтып, ... ... ме, әлде ойға ... айтып, данышпан болу ма?»,- деп, қызық сұрақ ... ... ... ... оның ... ... ... итермелейді. Осылайша сұхбат
беруші оқырман алдында ұятты болып қалмас үшін, өзін ... ... Міне осы ... оның ... тағы бір шикі ... ... ... тақырыпты барынша құбылтқанын байқаймыз. Мысалы, ... құра ... ... бастамаңызбен шыққан «Тюркское возрождение»
кітабы өз оқырманын ... деп ... ба? ... тілі тым ... - деп ... өз сыни ... білдірсе, енді бір жерінде:
«Неліктен ... бен ... дені орыс ... ... ... ... ... ғой», - деп тіл мәселесін де ... ... да ... деп, ... ... ... ... сөйлеп, қазақ
тілінің деңгейін жоғарылатса деп жатырмыз. Сонда кей ... ... біле ... Орыс ... ... жазуы көңілге кірбің ұялатады.
Журналист Кәмшат Тасболатқызы да осы ... ... ... ... ... ғалым былай дейді: «Мен бес жасыма дейін қазақша сөйледім. ... ... ... ... мектеп бітірдім. ҚазМУ-ды да орыс ... ... ... ... ... мемлекетімізді құрсақ, күллі әлем
тілімізді сыйлап, қазақ тілін білуге ұмтылады. ... тілі – ... тіл. ... бір ... ... ... ... бар?!
Көшпенділер жазу мәдениетін емес, ауыз сөз мәдениетін ... ... Яғни ... қара ... көп көңіл бөлген еді. Сол сөздің
ішінде өз философиясын, ойын енгізе білген. Әрине біз ... ана ... ... ... ... ... Бірақ біз түркі әлемі біріксек, бір
тілге келсек ой бар ... ... ... ... ... үшін ... ортақ әліппе керек. бүгінде біз орысша еңбек жазсақ, бәрі де оқиды.
Ал қазақша ... да, ... ... ... - ... ... ... Малайзиядағы Қазақстанның елшісінен
алынған сұхбатты қарастырсақ. Бұл ретте ... ... ... ... өзі өте ... болып тұр. Себебі Малайзия Қазақстанға өте ұқсас
ел. Малайзия да Қазақстан сияқты көп ... ірі көп ... ... ... ... ... қалыптастыру үшін Малазия үкіметі әр
түрлі ұлттардың бейбіт өмір сүруін қамтамасыз ету ... ... ... ... Бұл ... ... ... «Малайзиялықтар
бас аяғы 10 жыл ішінде құрып бара жатқан малай тілін ... ... ... Осы орайда олар ішкі қарсылықтарға қарсы қалай ... ... ... ... «Шын ... Малайзия көпжылдық колонниялық
тәртіп кезінде жолғарғы ... алу, ... ... ... иелен уүшін
ағылшын тілін білу қажет еді. ... ... ... ... ... үкіметі қылмысқа мерзімде малай тілін ... ... ... ... жеткізді. Мемлекеттік тұрғындардың малай тіліне
байыпты өтуі үшін 10-жылдық бейімделу кезеңі қарастырылды. Бұл уақыт ішінде
малай емес адамдар ... ... ... тиіс еді. Сонымен қатар елдің
конституциясы осы ... ... ... ... ... ... ... кепілдік берді. Мемлекеттік тілдің мәртебесін өсіру
жолындағы бірінші қадам ретінде ... ... орта ... ... тілі ... ... 1967 ... Білім туралы заңын айтуға болады.
Үкімет ұлттық мектептерді қаржыландыруды арттырып, малай мектептеріне
сапасы жоғары мұғалемдерді дайындауға аса көңіл бөлді. ... орай ... мен ... ... ... ... педагогикалық институттар ашты.
Мемлекеттік қызмет атқарушылар ерекше қадағаланды. Үкімет ... ... ... ... ... тілді дамытудағы тілді дамытудағы
шараларды қолданды. ... ... емес ... ... ... Олар үшін ... ... көтермемен қызметте өсу сияқты
ынталандырулар қолданылды», - деп, қойнауы Қазақстанның билік басыдағылары
үшін ... ... ... ... ... ... әу бастан жер
қойнауы байлықтарына кенде, көмірсуьек қоры жоқ ел. Сонда алдыңғы қатардағы
елдерге шығу үшін бұл ел қай ... иек ... ... деп, ... ... болса да, әлі де дамушы мемлекеттер қатарынан қол үзіп қала алмай
отырған ... үшін ... ... ... ... ... ... тек осылай елдің сыртқы саясаты, рухани болмысы
ғана емес, ... ... ішкі ... да ... Әрине әркім өз
еліндегі аймақтардың тыныс тіршілігі туралы ақпарат алғысы келетіні сөзсіз.
Бұл ... «Ақ ... ... ... облыс әкімдерімен де сұхбат
құрған. Бұл да ... игі ... ... әкімдермен болған
сұхбаттардың 2007- жылғы пайыздық көрсеткішіне келер болсақ – ... жылы ... ... ... ... Семей және Қарағанды
облыстарының әкімдерінен алынған. Аталған материалдардың ішінен, Тұрсын
Кәлимованың ... ... ... Бергей Рысқалиевтан алған сұхбатын
қарастырайық. Күні бүгінге ... ... елді ... ашық ... ... жер асты ... да пайдалануда. Артизандық ... ... ... жөндеусіз жұмыс жасауы және жеткілікті қаржыландырудың
болмауы елді мекендерде таза ауыз ... ... ... ... ... ... қандай шара қолданудасыздар деген сауалға:
«Әкім болған заматтан-ақ біз үшін сын ... ... ... кенішінде
жергілікті және жұмысшылар ... ... орын ... Шет елдік
инвесторларға қатал талап қойыла бастады. әйтсе де сол ... ... өз ... ... ... бере ... ... жергілікті жұмысшылардың жалақысын көтеруге аса ... ... ... ... ... ... үшін ... қаражатты
бүгінге дейін бермей келеді», - деп облыс қызметкерлері мен ... ... ... мен мүдделерін қорғауды қамтамасыз ету
ісіндегі кемшіліктерді де сұрап қоятын.
Әрине, бұл ... ... тек ... ... іздеп отыру
керек деген ой тумауы керек. Дегенмен де, «Ақ ... ... ... әр сұхбатында адамды толғандыратын сұрақ қойып, оған толық жауап
алады. Әсіресе, мәдени қайраткердердің ... ... ... оқылады.
Мысалы, журналист Зейнел Жекейұпының ... ... ... ... ... ... ... алған сұхбаты. қарастырсақ.
Жалын жұтып мұз шайнаған жастық шағында өнерге керемет ... ... ... бел ортасында жүрген азаматпен қабағын қырау басқан қарт
кезінде әңгімелесе отырып, көп шындықты білуге ... Абай ... ... ... сыйлығы берілгенде бас тартқан, 82- жастағы суретші
әрі ... ... ... ... былайша ағынан жарылып әңгіме
айтады: «Жалпы мен қызық ... ... ... ... ... ... және мемлекеттік сыйлықтарды беретін комитет болды. Мен сол
комитеттің Қазақстаннан ... ... ... ... ең жасы ... Абай ... Лениндік сыйлыққа ұсынылды. Комитет мүшелері –
кеңес одағына белгілі адамдар. Абай ... ... ... ... ... отырысқа шығарды. Мен сол жердемін. Өз туындым
талқыға түскелі жатыр. Сондықтан мен ... ... ... ... ... сөз ... «мен ... өз туындымды талқылаудан алып
тастауларыңызды сұраймын» дедім. Бәрі жалт қарады. «Неге?» деді ... «мен ... ... ... ойлаған еңбегімді әлі жасаған
жоқпын. Дәл ... ... ... ... туындым дүниеге келмей қалады-
ау деген қорқыныш та бар. Сондықтан менің туындымды ... ... ... ... Әлі ... ... Уланова басын ұзақ
шайқап отырып қалды. Өкініп отырғаны бірден көзге түсті. Бірақ мен Лениндік
сыйлықтан бас ... ... ... ... лауреаты болып
кетсем, мақтанып кететін шығармын. Жұмыс істей алмай қалармын. Сол атақтың
маған керегі не?» ... ойға ... ... ... ... ... деп ... өткеннен сыр шертіп, баршамызға әдебиет пен тарих арқылы
етене таныс жандардың күнделікті тіршіліктегі ... да ашып ... қарт ... ... алу – тек ... ой ... өткізе беру емес
қой . Жасы үлкеннің ақылын тыңдап, көзқарасын білу де бір ғанибет емес пе?!
Әсіресе соңғы ... ... ... ... мен жаңа ... теңге
туралы білікті маман иесінің көзқарасы қызық-ақ. Журналист Зейнел Жәкейұлы
бұл мәселені де қозғап назардан тыс қалдырмаған. ... ... ... тұрғысында: «Қоғамда өтірік, қиянат көбейді, тойымсыздық асқынды.
Біреуге қарап: қампиған ... ... ... мәз ... ... ... айтпайсың, өйткені, ол адамның өресі – сол», - деп аға
буын ретінде өз пайымын ... ... ... ... бар сұхбаттар
жиі жарияланып тұрса, нұр үстіне нұр болар еді.
«Айқын» газетіндегі «Ақ сөйле!» ... ... ... атты ... ... ... келгенде, газет журналистері ... ... ... ... оқырмандарға ұсынумен шектелмейді. Газет
беттерінен журналист пен сұхбат берушінің ... ... ... ... ... ... кей ... жәй ғана жауап алып
қанағаттана ... ... одан әрі ... ... ... ... аңғартып отырады. Бұл газет журналистерінің мол ізденісін, тапқырлығын
аңғартаса керек.
ІІ ТАРАУ
«Ақ сөйле!» айдарында журналист, қаламгерлердің
азаматтық позициясының көрінуі
Журналист – ... ... Жұрт одан ... байсалды пікір,
салиқалы сөз күтеді. Публицистиканың бұрынғы стилі баяндау болса, қазір ол
терең талдауға бет түзеді. Қай мәселені алса да ... ... ... ... Бұл – заманның жаңа, жақсы нышаны. ... ... ... ... тура айта ... мінез тапты. Қуанарлығы, газеттер
бірінің жасқаншақтап, не өресі ... ... айта ... ... Түп
төркіні ұраннан өрбитін сылдыр сөздің уақыты озғанын ұқтық.
Қарт журналист Ә. Қарағұловтың: «Журналист қаншама көп білсе де, ол ... әлі ... ... ... ... кездеспей тұрмайды.
Мұндайларды әбден біліп ... ... ... жазу ...... ... ... қармалау деген сөз», - деген пікірі
журналистің өзіне жауапкершілікті жоғары қоя білу қажеттігін, алып ... ... болу ... ... түскен сияқты.
Публицист өзінің шығармашылық ісінде шығармасының мазмұнды, ... ... ... ... ... ... жасау үшін фактіге
сүйенеді. Сондықтан публицист шығармаларында факті шешуші роль ... ... ... өзі ... ... ... құбылысты іс жүзінде және
өмірде болған мәліметтер деп ... ... ... ... ешбір
шығарма болмайтыны сияқты, ... ... ... ... да ... ... және өмір құбылыстарын зерттеп, білуде
шыншыл болғаны парыз. 1. Кез ... ... ... ... ... білу қажет. 2. Фактінің қажетті тұсын және маңыздылығын білдіру.
3. Фактінің орын алу ... ... 4. ... ... ... әрекетті білдіру.
Публицист нақты фактілерді көріп қана қоймай, оған баға бере білуі,
оның өмірдегі қоғамдық-саяси мәніне терең үңіле білуі, ... тек ... ғана ... ... оны ... өсу, ... ... үстінде
көрсете білуі керек. Журналист шеберлігі дегеніміз – ... ... ... ... зерттеп, жетік бейнелеу.
Журналистің өмірі – шығармашылық шеберліктен тұратын күрделі
процесс. ... ол ... ... ... жаңа ... ... жаңа дүниелерді ашып, халыққа таратуды талап етері
сөзсіз. Жалпы, шығармашылық шеберлікте ... ... ... мен ... ... қажет екені белгілі. Осының бәрі ... ... ... ... ... ... шығармашылық шеберлік жайын қандай да болмасын
заңдардың шегімен тұйықтаудың ... ... де ... Мақаланы қандай
әдістермен жазу, сондай-ақ, оны газетке қалай беруді ғана ... ақ ... ... ... “былай жаз!” деген нұсқау да, әмір де ... ол өз ... мен ... ... ... ... әдеби шолушысы, «Болашақтың» түлегі, ... ... ... ... ... ... ... көзге түседі. Газеттің 2008 жылдың 12 ... № 941 ... ... ... ... атты ... жарық көріпті.
Автор «Еуразия 2007» халықаралық кинофестивалінде «Шұға» фильміне қазылар
алқасы арнайы жүлде бергендігін, фильм Л.Толстойдың ... ... ... ... ... айта ... ... пікір білдіреді: «Бұл –
қазақ киносындағы үлкен құбылыс, үлкен табыс. Көрермен күткен трагедия жоқ
болуы ... ... ... кинода трагедия бар. Көрермен асықпай, зер
салып қараса, кинодан көптеген ... ... ... ... ... жаңа қазақтардың бейнесі өте сәтті берілген».
Осылардың ішінде ... ... ... ... бірнеше
мақалаларын атап өтуімізге болады. Мәселен, «Айқын» газетінің 2007 жылғы 12
желтоқсандағы № 228 санында Құбаш ... ... ... ... ... талдап көрелік. Автор мақаласына өзек ... ... ... ...... ... ... шақырылымына
сайлаудың өтуі. Сайлауда Ресей Федерациясының Президенті В. Путин баптаған
«Біртұтас ... ... 64,24 ... ... ... Мемлекеттік Думадағы 311
мандатты ойып алмақ болғанына қынжылыс білдірген автор «Путин тұрмақ, сары
орысты ата ... ... ... ... ... көз ашпаған
«қызуқанды» шешендердің астанасы – Грозный ... ... ... қызу
қолдап, 99 пайыз дауыс берген. Бұл – ... ... ... ... ... мен губерниялар «Біртұтас Ресейді жақтады. Шет жұрттағы
Ресейліктердің 67 пайызы да Путин партиясына үміт ... - дей ... ... ... одыраңдаған олигархтарды тықсыртып қана ... ... асау ... ... ... Путиннің қарсыласы, шахматтан
әлемнің бұрынғы чемпионы Гарри Каспаров саясат тақтасында пешкі құрлы жүріс
жасай ... мат ... - деп ... Президенті В. Путиннің саясатын
асқан шеберлікпен көрсетіп, батыл ... ... ... ... сыңайлы, Өйткені тек экономикалық қана емес, саяси әкімшілік
басқару ... ... ... ... ... ... ... көрші
елдердің саяси жүйесі, стратегиясы мен даму жолдары ұқсас. Өз кезегінде
Қазақстан жолы орыс ... ... ... ... ... Батыстың көп гөй-
гөйін құлағына қыстырған да жоқ. Ормандай көп орыс та Батыс демократиясынан
гөрі Путиннің ... ... қош ... ... қандай болса да,
дәргейіне құлдық ұру орыстың қанына сіңген қасиет. Дума ... ... ... ... пен қара пиар ... жемісін берді», - деп
өзіндік саяси ... ... ... ... ... бұл ... ой ... сөз
бостандығын жалынды жасқа тән батылдығын, ... ... ... Жас ... халықаралық мәселелерге көзқарасы, жазу стилі
қалыптасып үлгергендігі қуантады. Қ. Сағидоллаұлы «Айқын» ... ... 18 ... ... № 195 ... ... бір шенеунікке қанша қаржы
жұмсайды?» атты мақаласында ... 15 ... ... 103 ... ... мемлекеттік қызметкер екенін тілге тиек етіп, оларға
бюджеттен қанша қаржы жұмсалатынына жауап ... ... ... ... ... директоры», - дей келіп, ... ... ... ... қызмет өтіліне сәйкес 80-90 мың теңгенің
айналасында екенін, сыйақы т.б. жеңілдіктерді ... 1000 ... ... алатынын жазады. «Сонда ... ... ... 80 мың ... үйдей «Тойота Данд Крузерлері» кімнің есебінен
бөлініп отыр? Бір «Ланд Крузердің» құны 9 миллион 760 мың ... Ал ... 25 литр ... ... дәу «темір тұлпардың» жүріп-
тұруы үшін бір айға 120 мың ... яғни тура 1000 ... ... ... Жә,
әріге бармай-ақ, осы жерден аялдап қарайықшы, сонымен қанша болды дейсіз
ғой? Астапыралла, ... ... ... ... ... ... шығыны
тура 10 млн. 230 мың тенге! Бұл департамент директорының мемлекет ... ... ... ... Және ... ... іліккені ғана», - деп
шенеуніктердің айлық жалақысы қымбат шетелдік ... ... ... ... ... жоғарыда көрсетілген жалақымен сатып алу мүмкін
еместігін айтады. Сөз арасында ... ... де ... ... ... ... ... шенеуніктерге бюждет есебінен
қымбат көлік, өзге де бағалы дүние-мүлік алуға тыйым ... ... ... ... ... бар еді. Әкімқаралар жоғары жақтың
рұқсатынсыз қымбат көлік міне алмайтын. ... бұл ... аяқ асты ... ... ... жарыса қымбат көлік мініп, дүние-мүлік жиды».
Автордың айтар ойының астарында ... ... ... аз,
бірақ олардың қызметі мен игілігіне бөлінетін шығын ... ... баса айту ... ... сияқты. Сондай-ақ, мемлекеттік
қызметшілердің жалақысын көбейту мақсатында санын ... ... және ... ... ... өте маңызды екендігін ерекше
атап өтеді.
Құбаш Сағидоллаұлының «Айқын» ... 2007 ... 16 ... ... пен ... атты жаңа ... жарық көрген «Бұл мәжілістен ақпарат алу
неге қиын?», 2008 жылдың 24 қаңтар күнгі № 949 ... ... ... ... ... 2008 ... 31 ... күнгі № 950 санындағы «Жаһанды
жайлаған жемқорлық» атты мақалалары да ... ... ... ... Өйткені бүгінгі күнгі өзекті мәселелерге қалам тарта отырып, өзіндік
пікірін нақты мәліметтерге сүйене отырып талдайды. Әсіресе, соңғы ... ... ... фактілер бәрімізді ойландырып тастайды.
Мәселен, «Қазақстанның әлеуметтанушылары мен саясаттанушылары қауымдастығы
былтырғы сауалнама қорытындысы бойынша ... ... ... ... ... ішкі ... әділет, қаржы, білім және ғылым, денсаулық
сақтау ведомостволарын жатқызған. Заң бұзушылық бар жерде жазалау бар. ... ... ... ... құқық қорғау органының өкілдері
– 191, әділет саласының ... – 134, ... ... ... ... сот орындаушылары – 34, судьялар – 29, қаржы полициясы – 18 ... ... ... жол ... Бұған қоса осы қылмыстардың 8-і
Ұлттық қауіпсіздік комитетіне, 3-уі прокуратура органдарына ... ... арды ... ... ... ... жемқорларды тәубеге келтірген
көрсеткіш емес»,-дей келіп, «дегенмен Елбасының сыбайлас ... ... ... ... ... ... ең бастысы, сең қозғалды»,- деп
ой түйеді.
Мақала авторының көтерген мәселесі орынды. Өйткені, Қазақстанның ТМД
бойынша ең ... ... 1998 жылы ... жемқорлыққа қарсы күрес
туралы» заңды, сонымен бірге 2006-2010 ... ... ... күрес туралы мемлекеттік бағдарлама қабылдағаны ... ... ... ... өмір сүру ... ... ... газетінің жас журналистерінің бірі – Кәмшат Тасболатова. ... ... келе ... ... ... ... 18 қазан
2007 жылғы № 195 санында жарияланған «Рахат пен ... ... ... атты ... ... ... ... барған сапарынан
кейін жазылған. Автор ә дегеннен-ақ тақырыпшаны «Венада 300 қазақ ... 301» деп ... ... ... ... ... ... Қазақстан елшілігінің қызметкерлері экс-басшылары туралы сөз
етуді ұнатпайды екен, біз оны ... ... ... ... ... сияқты Рахат елесінің кезіп жүргенін түсіндік. Бізді
интернет-кафелерде «Оу, Казахстан, Борат» деп қарсы ... ... ... ойға жетелейді», - деп Рахатқа деген ренішін оқырманға ... да ... ... қатар К.Тасболатова Р. Әлиевтің ... ... ... келіп-кететінін, қай дүкеннен киінетініне ... Тек ... ... ... шектелмеген ол Венадағы қазақтар
туралы да ақпарат алмақ болып, Венадағы қазақ ... ... әрі ... ... ... ... ... Ондағы
қазақтардың рухани жағдайын жазады. Жас журналист осы ... ... ... астыртын қозғап, оқырмандарға ой салады. Мақаланы
оқып отырған ... ... ... ... ... ... ... болары
сөзсіз. Бұл журналистің кәсіби шеберлікке шыңдалу ... ... ...... ... ... ... оның арқауы шындық.
Публицистиканың нысаны – өмір, негізгі нысаны – адам. Ол қандай ... да, ол ... ... ... да адамның еңбегі, оның еңбек
көрсеткіштері, адамдар арасындағы қарым-қатынастар, ... ... тағы ... ... ... болып отырады. Осы тұста Кәмшат
Тасболатованың ... ... 2007 ... 6 ... ...... ... «Қазақтар туралы қағытпа: мадақ па, мазақ па?» атты
мақаласында жаңа ... ... ... ... ... әзіл-
қалжыңдардың шектен шыққан ... ... ... ... ... ... ... айтылып, интернетте жарияланған
анекдоттарға шолу ... ... ... мәселелерді қозғай отырып,
нақты мысалдар келтіреді. Автор келтірген анекдоттарды оқып ... ... ... үйіріледі. Кәмшат шама-шарқына қарай анекдоттардың ... ... Ол ... ... өз ... бар ... ... қазір қолда бар анекдоттардың көбі өзге елдердегі әзіл-
әңгімелердің көшірмесі екендігін, ... ... ... деңгейде болуын, анекдоттың халқымызды мазақтайтын емес,
мадақтайтын құралға айналуы идеологиялық саясаттың бір пұшпағы болуы ... ашып ... ... ... ... ... бір ... мұсылман ғарышкері кім еді?» (Айқын газеті, 8 қараша, 2007 ... ... ... ... ... «Орыс және батыс басылымдары ғарышқа
ұшқан қазақ ғарышкерлерін ... ... күні ... ... ... ... ұшқандығын жазып жүр. Олар – 1985 жылы алғаш рет ... Сауд ... ... ... бен ... мен 2006 жылы ... тұңғыш мұсылман әйелі Ануше Ансари. Үшіншісі – малайзиялық Мұзафар
Шүкір. Мұзафар ... ... ... рет ... ... өзімен бірге халал
тағамдарын алып барған мұсылман ретінде тарихта қалатын шығар». Осылайша ой
қозғаған журналист тұтастай алғанда, күні ... ... ... 9 ... ... ... жас журналистерінің бірі Кәмшат Тасболатованың
мақалаларында тың идеялар, тосын ... бар. ... ... қолдануының
арқасында Рахат пен Боратты, анекдот кейіпкеріне айналған жаңа қазақтар мен
өзге ұлттарды ұтымды байланыстырады.
«Айқын» алғаш жарыққа ... ... ... ... ... ... қоғамдағы қалт еткен құбылысты назардан тыс қалдырған емес. Әрине,
бүгінде ақпараттық технологияның көз ілеспес ... ... ... ... ... ... мол ... БАҚ-тың беделінің артуына
ықпал жасады. Бұл ... ... ... ... ... ... шаң жұқпайтын интернет пен телевизиямен бәсекеге түсіп,
оқырман сұранысына ие болу кез келген газеттің маңдайына ... ... ... – осы ... ... бере ғана қоймай, отандық баспасөздің
заманауи үлгісін қалыптастыра алған ... Ескі ... ... жаңа ... ... ... шұғыл ақпараттар газетті әлемдік
журналистика стандарттарына ... ... бас ... ... ... ... – сөз
керек. Ойлы сөз. Нәрлі сөз. Әрлі сөз. ... ...... ... ... сөздің де базары. Сол базардағы «Айқынның» сөзі де, өзі де өтімді
болсын дейміз. «Бір адам от ... мың адам ... ... ... ... әр сөзіне мыңдаған адам жылынса дейміз», - деп ағынан жарылады.
Экономика, саясат, әлеумет, мәдениет туралы ... ... ... ... деп соққан азаматтардың жүрегін жылытпай қоймас материалдар
жариялайтын «Ақ сөйле!» тіптен ерекше. ... ... ... ... шыға білген айдар, 2008 жылы да өзінің алған бағытынан ... одан ... ... ... ... ... ... дүниелер қазақ басылымдарының ... да бар. ... «Ақ ... айдарындағы журналистер мәселені
жеріне жеткізе саралайды. Бір ... ... ... ... десе ... Ал ... ... қазіргі күнге дейін мәнін жоғалтқан емес.
«Елең еткізер сөз, ерекше сөз, ... ой ... сөз» ... мағынаға
сиятын құнды дүниелер ұсынылып тұрғанын байқаймыз. 2007-жылғы материалдар
талдап өткеніміздей ел ... ... ... ... ... дүниелер екенін анық байқауға болады. Ал 2008 жылы таңдалған
тақырыптар негізінен қоғаммен кіндіктесіп жататын ... ... ... күн
тәртібінде жиі көтерілетін мәселелер туралы жариялайтынын аңғарамыз.
Қазіргі баспасөз негізінен таза ... мән ... ғой. 2008 ... да дәл сол ... ... ... отырып шолу ыңғайындағы
сараптамалар ... ... «Ақ ... ... бір ... күрестің
айнасына айналғандай. Сұхбат берушілер саяси оқиғаларға шолу жасайды, өз
ойларын ... ... ... бір кеме суға батып кетсе де, соған
түсініктеме беруге тырысады. Сол ... ... ... ... көреді. Мысалы, журналист Ғалым Сүлейменнің «Ракурс» экономикалық
зерттеу ... ... Ораз ... ... ... алып ... тез ... қарқынмен жасау керек» ... атты ... ... ... ... ... ... журналист Құбаш Сағидоллаұлының философия ғылымдарының докторы,
профессор ... ... ... ... ... ... » деген осы
айдардағы сұхбатында «Қазақстандық ұлт» мәселесі туралы мәселе көтереді.
Сұхбат барысында: «Көп адамдар ... ұлт, ... ... ... ұғымдарды
жете түсініп, ара-жігін ажырата бермейді. Этнос– қоғам мүшелерінің шығу
тегіне қарай топтасқан этникалық түбі бір ... ... Ал ... ұғымы
ХVІІІ ғасырдың аяғында пайда болған анықтауыш, саяси түсінік. Оның этноспен
байланысы бар. Бірақ мүлде басқа ұғым. Мысалы, Франция, ... ... ... болды. Алайда оларда этникалық принцип алдыңғы қатарға шыққан
жоқ. Олар этникалық емес, саяси принцип ... ... Ол ... ... Мысалы, ХVІІ ғасырдан бері тоқтаусыз ағылып жатқан мигранттардың
отаны қырық құрау ... ... ... бір ұлт ... ... саяси принциптер – либералды идеология, азаматтық қоғам,
демократиялық ... Сол ... ... ... ... ... ... болды... Менің де айтайын деп отырғаным
сол, коммунистік идеология ұзақ мерзімді біріктіруші фактор бола ... ... ... ұстап тұрды. Ал либералды идеология біріктіруге
қабілетті болып шықты. Ол өз ... ... ... ... ... Яғни Америка ұлты – саяси ұлт. Осыған ұқсас жағдай Францияда да орын
алған. Ала-құла ұлттар жайлаған Францияда – ... ұлт ... ... ... ... ... ұрпағы француз азаматтығын еш кедергісіз
алады. Кім болсаң да, француз азаматы болып сіңіп кете бересің. ... ... ... ... ... яғни ... ... төңірегіне топтасу арқылы жүзеге асуы тиіс», - деген тамаша пікірлер
білдіріледі.
Демек, көпэтникалы Қазақстанда азаматтық және ... ... ... ... « ... ұлт» құру ісі ... ... береді деп
ойлаймыз. Азаматтық ұлт деп жүргеніміз – қазақстандық ұлт, бұл өз ... ... ... ұлтының маңайына топтаспақ. Бұл жерде екі ... бар. ...... ... тұратын барлық ұлт
өкілдерінің ... ... ... ... ... ... ... да сындырмайтын» компромистік бағытты өрбіп отыр.
Тәуелсіздік алған ... ... ... ... ... мен ... ... бөлінушілігі қатар жүріп, елдің бірлігіне қауіп төндіре
жаздады. Сондықтан Нұрсұлтан ... «ұлт құру ... ... ... тұрақтылықты қамтамасыз етуге мүдделі болды. Бұл саясат өз ... ... ... ... ... сенімін нығайтып, елімізге
инвестиция құйды. Сол арқылы экономикалық өсуге қол жеткіздік. Дегенмен
Қазақстанда ұлтты қалыптастыру ... ... ... ... ... ... ... Біздегі азаматтық ұлтты қалыптастыру ... ... ... ... ... ... ұғымы мүлде
ескерілмейтін болса, бізде этнос ұғымының әжептәуір салмағы бар ... ... 6 ... ... ... ... ... көптеп
тартуға түбегейлі қарсымын» ... ... ... ... ... ... Олимпиада біткен бойда Ауыр атлетика бойынша
республикалық ... ... ... директоры Бекен
Бекмұхамбетовтан алынған болатын. Сұхбат барысында қарапайым ... бола ... ... ... ... ... пен саясат
және спортшылардың жетістігі мен өзге елдердің спортшылары мен ... ... ... ... ... туралы жан жақты
әңгіме қозғалады.
«Ақ сөйле!» айдарында қоғамға белгілі, ... ... ... ... ... да бірнеше сұхбаттар жарияланған. Мәселен, журналист
Мақпал Қаратайқызының кезінде Жамбыл облысының ... бір ... ал ... ... (расында да да қарапайым ба?) халықтың
біріне айналған Амалбек Тшаннан ... ... осы ... ... ... тиіп жүр» ... ... жарық көрді. Журналист
ә дегеннен: «Амалбек аға, сіз қазір қайда жүрсіз? Ел мүддесі қайда қалды?
Халықтың қамын ... ... ... ... бірі ... ... ... халық көкейінде жүрген сауалдарды алға тартады. Сұхбат беруші
әңгіме барысында өзі ... ... ... ... ... ... сыр ... қана қоймайды сонымен қатар, ... ... ... ... ... көргем. Интернет беттері мен бірнеше
басылымдарда сізді қаралаған материалдардан аяқ алып ... ... ... ... ... ... бірнеше материалдарды көзім шалып
сенер-сенбесімді ... ... ... сіздің сыбайлас, жемқорлықпен
жалғасып, қазына мүлкін жымқырды, үлкен махинациялар жасады, қылмыстық
топтармен қатысы бар деп ... ... не ... ... сауалдарына
жауап беріп, өзі туралы өзге де ... ... ... ... ... «Ақ ... айдарында дін мәселесіне байланысты
сұхбаттар 2007 жылмен салыстырғанда 2008 жылы көптеп ... ... ... басқа жұрттың баспасөзінде қазақтар туралы не жазылып
жатқанына назар аударған.
Ахмет Байтұрсынов: «Газет халықтың көзі, құлағы һәм тілі» деп айтқаны
белгілі. ... ... ... ...... халықтың ойын
кең әрі ауқымды жеткізіп отырған, өзіндік қайталанбас дәстүрі бар ... ... ... ... ... ел ... болып жатқан сан ... ... ... ... басылымның басқалардан көш
ілгері келе жатқандығын аңғаруға болады. Мұнда басылатын ... ... ... ал ... дәл әрі ... ... тез
арада оқырманға жеткізілетіндігі көңілімізден шықты.
Басылымның ең бірінші бетінен көретініміз «Ақ ... ... ... ... ... ... ... өкілдерінің ой-пікірі анық,
әрі оқырманға түсінікті тілде беріліп отырады. ... ... ... жаңалықтары, қызықты сан қилы ... ... ... ел ... бүгіні мен ертеңі жайлы берілген сұхбаттар оқырман
көңілінен шығары анық. Мұнда қызмет істейтін ... ... ... ... ... ... ... қылқаламынан шыққан
туындыларынан байқауға болады.
Бірақ 2007- 2008 жылдардағы материалдар да ... ... ... ... нұсқаған, тәуелсіздік жолындағы күресте ту ұстаған
тарихи тұлғаларымыз туралы, аталы жұртымыздың, айбынды ... ... ... ... мейлінше аз. Бәлкім бұл ... ... ... ... ... ... болар деп жорамалдадым.
Әйтпесе елді аралағанда байқаймыз, тіпті қазақ жастарының арасында Абайдың,
Шәкәрімнің кім ... ... ... ... жаңалықтарымен, шындықты шыңғырта айту арқылы жалпақ жұрттың
жүрегінің төрінен орын алған ... ... ... ... ... ... Басылымның біржақтылықтан жаңылғысы келмейтін ... ... ... ... ғана ... ... бар мен жоқты салыстыра
отырып, жақсылыққа бастаушылық жолдан ... ... «Ақ ... ... ... ... тіпті күрделі мәселелердің күрмеуін
тарқатар жолдар да ... ... ... ... да ... ... түйіні тарқатылып, жұрт жете түсінбей жүрген көп мәселенің анық-
қанығы талдана отырып, жазылады. Ал ... пен өнер ... ... ... ... пікірлер айтылды деу қиын. Барлығының пікірі
қазақстанның ақсаған тұсын шетел тәжірибесіне сүйеніп түзеу. Одан ... ... ... ... ... ... пікірлер мүлдем жоқ деуге
болады. Сондықтан да бұл ... ... ... да мына ... ... оның ... шетел журналистикасы туралы пікірлер бар.
Аталмыш айдарында саясаттың маңында ... ... ... көбі есеп беру үлгісінде. Шетел мәселесі қозғалса да ... үлгі ... ғана ... ... «Ақ ... саяси салада жүрген
азаматтардан алынған сұхбаттарында Ресей мен Грузия, АҚШ пен ... ... ... мен ... жоқ десе де болады. Бұл тақырыптар
басқа айдарларда ақпарат, болмаса мақала түрінде берілгенмен, ... ... ... ... де ... ... ... Қазақ елінің Төтенше және Өкілетті елшісі Орман
Нұрбаевпен болған сұхбатта да жауаптар ... ... ... ... ... тұрады. Бірақ соған қарамастан журналистің «Моңғолиядағы саяси
сарапшылар мен БАҚ өкілдері Қазақ ... ... ... бағалады?» -
деген сауалы назарды аударады. Моңғолияның ... ... және ... құралдарының Елбасымыздың мемлекеттік сапарына берген бағасы оң.
Моңғолия – аграрлы ел, Қазақ тарапынан ... ... ... ... ең ... ... ... бірге еріп келген делегацияның жоғары
деңгейіне, «Бизнес-форумға» қатысқан қазақстандық іскерлер ... ... мен ... ... назар аударды. Орыс тілінде шығатын күнделікті
саяси-қоғамдық «Монголия ... ... өз ... ... ... Н. ... Моңғолия екі мақсатпен келді:
біріншіден, ... ... ... сайлаудың нәтижесінде, орын алған
қарсы акциядан кейін Моңғолияның ішкі саяси ... ... ... ... ... жоғары, толығымен ... ... ... байлықтарын игеру секторында Қазақстанның орын
алуына ықпал ету», - деп ... ... ... БАҚ беттері: «Президент Н. Назарбаев
қазақстандық инвесторларға Моңғолия пайдалы қазба ресурстарына қол ... ... ... ... ... құю жолын ашты. ... ... ... ен орындарын игеру процессінде
тәжірибе алмасуға ... Бұл істі ... ... ... ... бар» ... ... ретінде мамандар мен журналистер «Қазақстан ірі
державалар (Ресей мен Қытай) арасында талас ... ... ... ... ... ... Моңғолияның тау-кен ресурстарына қол жеткізуді
көздеп отыр» ... ... да ... жоқ. ... Елбасымыздың
Моңғолияға мемлекеттік сапарын моңғолдық БАҚ, саяси ... оң ... ... ... ... бағалады деуге әбден болады». Түсінікті
моңғолиялық журналистердің біздің ел ... ... ... ... ... ... ... пікірі қайда? Сұхбаттың сұрақ
пен жауапты тұратыны белгілі, жауап мардымды болуы үшін ... да ... ... ... Бұл ... ... ... айтар аз ғана сынымыз.
2008 жылдың 11 қыркүйегіндегі журналист Кәмшат Тасболатқызының
«Азаттық» ... ... ... ... Едіге Мағауиннен алған
сұхбатында ... ... ... ... ... ... Азаттық
радиосы төңірегінде болғанымен Едіге Мағауиннің «Би-би-си»-дің қазақ бөлімі
мен «Азаттықтың» Батыс журналистикасына сай ... ... ... ... ... ... ортақ мақсатты көздегені болмаса,
көтерген жүк екі басқа дер едім» деген сөздерінен көп ... ... ... Батыс журналистикасына сай нақтылық, бейтараптылық деген не?
Нақтылықтың қазақ журналистикасында ... ... ... рас. ... ... да тұспалмен дауды басқан. Сондықтан біздегі «қызым саған
айтам, келінім сен тыңда» ... ... ... бар. Ал ... ... болсақ, қазақ БАҚ-ның не үкіметке, не оппазицияға жұмыс
істейтіні түсінікті. Осы жағдай оқырмандардың кейде ... ... ... 2008 жылғы 28 тамызында жарық көрген ... ... ... келе ... атты ... ... ... арналған бағдарламалар сап тиылды. Үкіметтің
шешімімен бұдан былай елдегі ұлттық ... ... ... көрсетілмейді. Дәрігерлердің айтуы бойынша, телевизия балған
нәрестелердің ақыл-ойын лезде арбап, ойлау жүйесіне кері әсер етіп ... ... ... ... ... ... ауыр ... тап болатыны
анықталды», - деген мәліметтер көрсетілген. АҚШ-та жүргізілген 70-ке ... ... ... бала ... мен ... ... ... Мәселен, барселонада 3 жеткіншек теледидар көре сала,
жасалған трюктерді қайталауға бел буады. ... ... екі ... лента байлап, өтіп бара жатқан мотациклистің тамағн кесіп
кеткенін қызықтап ... Ал ... ... ... ... көз ... Ал
келесі бір жағдай Лондонда орын ... Алты ... екі ... ... жеғіп алу үшін көршінің үйін ... ... ... ... үйді ең ... ... қиратуы
керек еді. Валенсияда 20 жасар азамат черепашка-нинзя болып ... ... ... ... ... ... және олардың қыздарын
бауыздап кеткен. Осло, Нью-Иорк... осы секілді оқиғалар дүниежүзінде
көптерп ... ... ... ... ең ... ... ... зорлық-зомбылықпен мемлекеттік тыйымдадың
көмегімен күресті. Енді міне ... ... ... ... көруге
тыйым салу қажет деуде. Сонау «кәрі құлақтан» жеткен хабардың тек Ресейге
ғана емес, бір ұшы ... де ... бар ... ... болмаса керек.
Түрік БАҚ-тарының қыр-сырын іштей жақсы білетін ... ... үні» ... ... редакциясының тілшісі
Торғын Сұлтанқызы «Айқынға» сұхбат берген еді. ... ... ... ... ... ... қандай баға
бересіз? Қазақстан БАҚ-тарына бұл ... нені ... ... ... жауаптары мынадай: «Түркиядан технология, құрал-жабдықтармен
жұмыс, тікелей эфирді ... ... ... ... ... ... өте ... деңгейде.
Түркияда өзге де ұлт өкілдерінің БАҚ-тары Қазақстандағыдай көп емес.
Болашақта «ТРТ» мемлекеттік телеарнасы туралы арнайы заң ... ... ... ... ... көлемінде диаспора БАҚ-тарының дамуы
да қолға алынуы ... ... ... ... көрсеткіші ретінде
әр түрлі ұлт өкілдерінің басылымдары көптеп шығып тұрса, мұнда тек ... ірі ... бар. ... этникалық топтардың БАҚ-тары атымен жоқ.
Жоғарыда атап өткеніміздей «Ақ сөйле!» айдарында шетел мәселесі азды-
көпті қозғалғанымен шетел ... аз ... Оның ... ... ... ... «Дидар» қосымшасында
айтылатындықтан болса ... ... де ... бар материалдарды саралай
келе мынадай қорытындыға келуге болады. Экономика саласынан басқа ... ... ... ... ... мәселесі тек қана ақпарат
түрінде ғана берілген. ... ... ... ... ... қаржы дағдарысымен қалай күресіп жатыр. Дағдарыстың
туындауындағы ... ... мен ... ... ... ... жауап алынған. Сұрақ қоюшы экономист болмаса да, ... ... ... ... ... ... биік ... белсенділігімен, көзқарасымен, ойлау ... ... ... ... ... ... телегей терең парасат әлемімен, интеллектуальдық
ізденісімен, әділдік пен адалдыққа құштарлығымен, халықтық ... сөз ... ... ұлы ... қызмет етуімен, әлеуметтік
мақсат-мұрат биіктігімен, патриоттық идеялар молдығымен, шындыққа ... ... ... ... ... «Айқын» газетінің тілі таза, ойы ... сөзі ... «Ақ ... ... ... көрген сұхбаттардың ауқымы өте кең.
Қай сұхбатта болса да ұлт ... ... ... биік ... ... Газеттің «Ақ сөйле!» айдарында журналистер қолтаңбасындағы
ерекшеліктері:
1) Газет журналистерінде барлаушыға тән – ... ... ... ... ... – жан ... жүрек қозғар пікір. Сондықтан да,
газет журналистері өздерінің құнды әрі батыл алынған сұхбаттары ... ... ... ... ... Әр ... ... отырған бағыты мен өзіндік стилі бар. Бұл
газеттің ажарын одан сайын аша түсетін тәрізді.
«Ізденіссіз – өмір тұл» ... ... ... ... жолы – ... ... газет – өлі газет. ... ... сөзі – ... ... ... сөзі – бір ... ... газетінің елге,
халыққа берері әлі алда. Газетте журналистердің ... ... әлі де ... жас ... ... сөзсіз. Бұл алда
«Айқынның» бас редакторы мен қарамағындағы журналистердің мол ізденісі мен
талпынысының нәтижесінен көрінері хақ.
ІІІ ... ... ... «Ақ сөйле!» айдарының рөлі
Публицистика – ақиқат өмірдің сырлы суреті, оның ... ... ... – өмір, негізгі нысаны – адам. Публицистикаға, ол
қандай шығарма болса да, ол қандай ... ... да ... ... ... ... адамдар арасындағы қарым-қатынастар, қоғамдық-саяси
өмір және тағы басқа мәселелер арқау болып отырады. ... ... ... орны ... екендігін мойындамауға болмайды. Ол
оқырмандарға өміріміздің шындығын жеткізеді, халқымыздың күреске толы ... өмір ... ... оны ... Халықты алда тұрған
жаңа міндеттерді ... ... ... қоғамдық-саяси санасын
қалыптастыруға көмектеседі.
Публицистиканың өзі бізді қоршаған ... ... оның ... ... ... ... ... күнделікті жүзеге асырылып жатқан
істерді, өмір шындығын бейнелей ... ... ... ... ... ... де ... ықпалын тигізіп отырады. Баспасөз
теориясын зерттеуші ғалым Т. ... ... ... ... ... ... және ұйымдастырушылық жұмыстары арқылы ... ... бір үлес ... өзінің шығармасы арқылы көпшілік назарын
аударып, сол мәселенің төңірегінде ... ... - деп ... [9].
Сондықтан да, публицист – өз заманының, өз дәуірінің аса маңызды қоғамдық-
саяси көзқарасын жедел ... ... оны ... шабытпен бейнелеуші.
Қазіргі кездегі журналист, ең алдымен, ... ... ... ... жауапты, жұтршылыққа қызмет етіп, ақпаратпен қамтамасыз
етеді. Азаматтардың ақпарат алу құқығын қамтамасыз ету – ... ... ... Яғни, мемлекеттік, қоғамдық маңызы бар зор оқиғалар жөнінде
дер кезінде толық ақпарат беру болып табылады.
Жалпы, шығармашылық және ... ...... ... ... ... бірі ... табылады. Алайда баспасөздегі
шығармашылық шеберлік жайын қандай да бір ... ... ... ... ... де ... Әр журналистің объективтілік шындығын
дұрыс талдап, ... оның ... ... сабақтастығын,
заңдылықтары мен қайшылықтарын ғылыми тұрғыдан танып-біліп, ашып ... ғана ... ... бағаланады. Журналистің бір-екі материалын
ғана оқып, ол керемет жазады, оның шығармашылығы ... ... ... қарабайыр деген қорытындыға келу асығыс айтылған пікір болар еді.
Материалды жазу ... ... көп ... ... ... Яғни,
журналистің жазу өнеріне деген қабілетінің деңгейі осы тұста байқалады. Бес
саусақ бірдей ... ... ... ... ... ... ... болса, енді біреулерінің қабілеті немесе қызығушылығы бар. Бірақ
бұл нағыз мәселе шешетін нәрсе десек, біржақты ... ... ... ... ... ... дүниелеріне қарап, «оның қасында
менің жазғаным ештеңе емес-ау», - деген ойға ... ... де ... көш жүре түзелетіндігін естен шығармаған абзал.
Қазіргідей қоғамдық өзгерістер тұсында журналистикада да ... жаңа ... ... ... Енді бұрынғыша ескі стильде жазу
мүлдем өзгеше сипатта жүзеге асырылуда. Сондықтан жаңаша ізденудің ... ... өзі алға ... отыр. Осы ретте бүгінгі ... ... көз ... бақылау, байқау қажет екендігі
түсінікті. Қазіргі ... ... ... ... ... ... жүйелі пікірлер қорыту қажет.
Негізінде, рухани дем беретін, тыңдарманды елең ... ... ... материалдар баспасөз беттерінде жиі көтерілуі
керек. Елбасымыз ... ... өзі ... ... ... ... құралдарының міндетті түрде болатынын
мәлімдемесінде атап өтті: ... ... ... құралдары
жалпыұлттық мүдделерді шынайы жеткізуші бола алады және солай болуға тиіс
те, олар ... ... ... ... әрі ... ... қоғам құру жөніндегі стратегиялық міндетімізді жүзеге асыру
ісінде өздеріне лайықты ... ... ... ... ... кезеңді бастан кешіріп отыр. Бұның тек
еліміздегі демократиялық жаңарулар мен нарықтық экономика үрдістері ғана
емес, бұқаралық ... ... ... ... де байланысты
туындап жатқан дәуір сабақтастығы екендігі даусыз. Ең ... ... ... әлем ... жаңа ... ... ... себептері бар. Біріншіден, журналистиканың қызметіне кең
мүмкіндіктер ашатын жаңа ... ... өсіп ... БАҚ ... ... ... ... жаңашыл сипат алып отыр.
Екіншіден, ақпарат алу, ... ... ... ... технология
әлемнің кез-келген түкпірінен жедел хабар ... ... ... әрі ең ... ... ... қалыптасуымен, жаңа
ақпарат технологиялардың дамуымен қатар, аз ғана қауымның мүддесін қамдаған
шағын ... ... ... болуда. Яғни, халықтың белгілі бір
топтарына ... ... ... ... кең өріс алып ... ақпарат әлемінде болып жатқан осынау өзгерістер сөз жоқ, ... де өз ... ... ... ... ... ... үрдісі енгізіп
жатқан жаңалықтар ендігі ... ... ... ... жайбасар
қалыптан айырылып, жаңаша ойлауды, қайсыбір тосын жайды дәл ... ... ... ... алда ... ... ... дайын отыруды талап
етуде.
Әлеуметтік қоғамның рухани ... ... ... ақпарат
құралдары мен насихат маңызды рөл атқарады. Қоғамдық пікірді зерттеуде оның
қалыптасуының факторлық субъектілері мен талаптарын ғана ... ... ... ... де ... жөн. ... ... негіз бола алады:
1. Әлеуметтік ақпарат ... бір ... ... жағдайларынан
көрініс табады.
2. Әлеуметтік ақпаратқа адамның қызығушылықтары мен қажеттілігі және тағы
басқалар тән.
Елімізде сөз ... ... ... мен ... ... мүмкіндігі қамтамасыз етілген қазіргі шақта адамзаттың санасына
адамдардың жауапкершілігін арттыруға, ... ... ... ... ... білуге, басшылық бағытқа тәрбиелеуге ақпарат
құралдарының тигізіп отырған ықпалы зор.
Кез келген мәселеге ... ... ... ... ... көтерумен ғана байланысты емес, бұл ... ... ... ... ... ... ... өтеу керек.
Қандай да бір мәселе жөніне байланысты ақпараттандыру дәрежесін көтеріп,
қоғамға оның маңыздылығын ... ... ... ақпарат құралдары
ақпаратты өзекті етіп, көпшілік көңілін аударта алады. Бұл ... ... ... ... мен жедел тапсырмаларына
қатысты.
Қоғамдық пікірді ... оның ... ... ... ... мінез-құлқы бар пікірлермен байланысты: тарату,
интенсивтік, ... ... ... ... бір ... ... дәрежедегі интенсивті қоғамдық қатынастарды сипаттайды – жағымды
пікірден бірден жағымсыз пікірге. Қоғамдық пікірдің тұрақтылығына бұқаралық
ақпарат ... ... ... ... ... ... арқылы
әлеуметтік оқиғаларға байланысы үнемі, әрі тұрақты ... ... ... ... ... ... Баспасөз қызметі туралы отандық
журналистика теоретиктерінің бірі Темірбек ... ... ... ... шығармашылық әдіс, түрі жағынан да халыққа ұғымды, ұнамды,
солардың талап-талғамына лайықты етіп ... ... ... ... жұрт ... жол ... етіп ... - деп жазады [10].
Бұқаралық ақпарат құралдарының бақылау қызметі қоғамдық пікір мен
ойларға және заңға сүйене ... ... ... ... БАҚ бұл ... ... зерттеулер мен тексерулерге, баспасөз беттерінде
жарияланған мақалаларға, ... ... ... ... ... өкілдеріне байланысты жүзеге асырады. Қоғамдық пікір бұқараның
ойлау қабілетіне әсер ететін ақпаратпен ... ... ... ... түрде
таңдап алынған және мақсатты ақпарат адамның көзқарасын ... ... ... ие. Қоғамдық пікір қоғам талаптарына сай ... ... ... ... ... пікірді білдіріп қана қоймай
оның қалыптасуын да қамтамасыз ... ... бір ... ... бар ... ... ... қоғамдық пікірді қалыптастыруға
болады. Ол үшін төмендегідей жағдайды қамтамасыз ету ... ... ... байланысты ақпарат беруді көбейту;
2. Мәселенің маңызы мен мәніне қоғамның зейінін аудару қажет;
3. Белгілі бір дүниетанымдық деңгейде олардың ... ... ... жөн. Ол үшін ... ... ... ... керек.
Соңғы жылдары ұлттық бейнесін көрсетіп келе жатқан бұқаралық
ақпарат құралдары қоғамдық құбылыстарға баға беріп, оқырманмен ашық ... ... ... ... шындығын арқау етіп бүгінгі күнгі
мәселелерге зерттеу ... Қ. ... ... ... ... ... ... иелері жүріп, әділ сарапшы болған.
Заманға, өз дәуіріне жедел үн ... ... ... журналистің саяси ойлау
мәдениеті жоғары болуы қоғам дамуына өз ықпал-әсерін тигізері айдан анық»
[11].
Баспасөз ... ... ... жеке ... ... ... көлденең тартып, «айттым бітті, кестім үзілді» міндетін ұстанатын
кеудемсоқ ... жиі ... ... бар. ... да бір ... абсолютті шындыққа сай келе бермейтінін естен шығарып аламыз. Бұл
ұжымдық ... мен ... ... ... ... ... ең
тиімдісін таңдауда айрықша маңызға ие. Осы орайда «Айқын» ... ... ... ... ... салыстыру, салмақтау, барлық
жетістіктері мен кемшіліктерін таразылау қажеттігі туындайды.
Газеттегі айдарлар – шапкалар мен бас ... бір ... ... жеке ... ... орналасқан жолдар. «Айдар – бас
тақырып үстінен берілетін ... Ол ... ... бір бөлімін немесе
ұзақ мерзімге созылатын науқанды көрсетеді» [12]. ... ... ... материалдарға, сондай-ақ жүйелі түрде жарияланып
тұратын кезеңдік материалдарға ... ... ... ... ... ... мен ... өте кең қолданылып жүр. Олар: тұрақты,
уақытша, арнаулы болып бөлінеді. Ондағы тұрақты айдарлар мен ... ... ... «Ақ ...... ... жұрт ... оқитын айдар.
Тұрақтылардың қатарына оқырмандарға газеттер мен ... ... ... орын ... ... және ұзақ уақыт бойы басылып
келе жатқан айдарлар жатады. Айдардың бас тақырыптан, ... ... ... – онша ... емес және тақырып жөнінде тек жалпылама
мағлұмат беруінде. Алайда, ... тек ... рөл ... деп ... болмас еді. Сонымен қатар, ол басқа да өте пайдалы қызмет атқарады ... ... ... ... аса ... тақырыбын көрсететін
материалдарға аударады.
«Айқын» газетінің 2008 жылдың 24 мамырындағы «Ақ ... ... ... ... ақын Темірхан Медетбекпен жүргізілген
«Біздің зиялы қауымды жағымпаздық дерті ... ... атты ... ... үшін ... өте зор. Олай ... ең басты себеп, бүгінгі
заман шындығын дөп басып, зиялы адамдар арасында айқын көрініп ... ... ... ... ... ... ақын ... Медетбек
бүгінгі зиялы қауымның ара-жігін былай ажыратып береді: ... ... ... ... түсініп жүр. Мәселе – ... ... ... ... да зиялы қауым деп түсінеді. Зиялы қауым дегеніңіз –
көзі ашық, білімдар, бүкіләлемдік ... ... бар, ... ой ... ... ... Тағы бір айта кетерлігі, кейбір ... ... ... ... бәрі ... мүмкін. Ол ақылды, арлы, білімді,
өткір бола тұра, өте қу адам делік. Өзінің бойындағы ілім-білімін ... ... тек ... жеке ... ... ... ұлтқа қарсы
пайдаланады. Мұндайларды зиялы деуге болмайды. Бұлар – қоғамға өте ... Олар ... ... ... өзге ... ... ... Сұхбат барысында ел тірегі рухани құндылықтарымыз ... Бұл ... ... ... қанағаттандыратын ұтымды жауап.
Ақын Темірхан Медетбектің: «Қоғамды жайлаған келеңсіздіктер ... ... бәсі ... ... ... ... тұрып
іргесі мығым ел боламыз деудің өзі қиындау. Тіліміз бен дініміз, діліміз
бен салт-санамыз әр қазақтың тірегі ... ... ... ... ... шағырағында береке болмайды. Ал үлкен мемлекеттің ... ... ... ... ... үшін біз қазақы құндылықтарымызды ұрпақтан-
ұрпаққа аманат етіп, жеткізіп отыруымыз қажет», - [13] деген ұтымды ... ... ... ... ... ... ... ойлардың жалғасы іспеттес 2008 жылдың 2 шілдесіндегі
«Ақ сөйленің» «Қазақ Шығыстың шәркейін, ... ... ... ... де ... ... құра ... деген сұхбатын атап өтсек
болады. Жазушы Тұрсын Жұрбаевпен журналист Сейсен ... ... ... қазақ мемлекетінің келер болашағына «Алаш идеясының»
қажеттілігін айтады. ... ... Алаш ... ... бес ... ... ... олар жер мәселесі; қазақ жерінің
байлықтары қазақ елінің меншігінде болуы тиіс; ... ... ... уыс жүн ең ... ... ... үстіне тоқыма болып киілуі керек;
қазақ мемлекетінің даму бағытында өзінің ... ... ана тілі ... ... тәуелсіз ғылымға, салт-дәстүрімізге негізделген білім ... ... ... ... ... «Ақ сөйледе» көтеріліп
отырған ұлт мәселесі бүгінгі қоғамдық ... ... ... ... зиялы қауым тұрғысында: «Біздің зиялы қауымның басы әлі бірігіп
болған жоқ. ... ... ... Сол ойды ... ... ... ... Зиялының бәрінде жеке-жеке күңкіл бар, бірігіп үн қату деген
жоқ. Біздің зиялылар ... ... ... енді бірі ... ... жоқ», - дейді [14].
Журналистің жаңаша ойлау машығы қоғам мүшелерінің ұстанып отырған
азаматтық ... ... ... ... ... ... ... құралы болып табылатын бұқаралық ақпарат құралдары ақыл-ойын, ... ... ғана ... ... ... оны қалыптастырушы да. Қоғамдық ой-
пікір қалыптастыратын ... бен сөз ... ... ... ... ... ... етеді. Газет-журналдардағы әр
сөздің, айтылған ойдың астары көпшілікке түсінікті әрі олардың ... ... ... ... 2008 ... 1 ... «Ақ сөйле!» айдарында
Қарлығаш Зарыққанқызының жазушы-драматург, Дүниежүзі қазақтары қауымдастығы
төралқа төрағасының орынбасары ... ... ... ... ... ... ... көрінгісі келетіндер көбейіп барады» атты
сұхбаты жарық көрді. Сұхбатта ... ұлт ... ... ... ... ... ... қазақтың ұшан-теңіз проблемасының ішінен тілі
мен мәдениетіне қатысты ... ... ... Сұтанәлі Балғабаев
қазақ халқының ұлттық жағдайын, ... ... айта ... ұлт ... өз ойын былай білдіреді: «Біз барлығымыз
қазақстандық ұлт атанып, Қазақстанда тұратын өзге ұлттар ... тілі ... ... ... ... ... ұлт ... қарсы
емеспін. Турасын айтқанда, қазақстандық ұлт төңірегіндегі әңгіме қазақтың
бас пайдасына шешілуі тиіс. ... ... ... ұтылып жататындай жағдай
қалыптасса, онда қазақстандық ұлт атануға мен түбегейлі ... Бұл ... ... ... ... керек» [15].
«Ақ сөйле!» айдарында жарық көрген бұл сұхбаттың алдыңғы жарияланған
сұхбаттардан бір ... ... ... ... әр ... сай «Ұлт ... хақында...», «Қазақтың тілі,
мәдениеті жайында...», «Халықтың тұрмыс-тіршілігі турасында», «Шеттегі
қандастарымыз жайлы» деп ... ... ... ... үшін ... ... әр ойы ... берілгендігі қуантады. Бүгінгі қазақтың
тұрмыс-тіршілігіне қатысты жазушы ойы мынадай: «Ұлттың бағы жану үшін ... ... өзі ие ... ... ... еңбек етуді үйренуі тиіс. Нақ
қазіргідей шашармандық халықты өрге сүйремейді. Нарық – тер ... ... бағы ... кезең. Мәселен, көршілес Қытайда Тұрфан деген
жер бар. Айдаладағы шөл дала. Бір қылтанақ өспейді. Ал сол ... ... су ... егін ... күн көріс қамын ойластырып жатыр. ... ... шөл ... ... ... ... ... бар кемшілік
сол ұлан-ғайыр жеріміздің байлығын ұқсата ... ... ... ... тәуелсіздік алуы, дамудың демократиялық зайырлы, ... құру ... ... сөз бостандығының толғақты ... ... ... ... ... ... азаматтарға өзінің
саяси көзқарасы мен ой-пікірлерін еш бүкпесіз ... ... ... алу және оны ... ... де ... ерекшеленеді.
Осылайша қоғам өмірінде сөз бостандығы мен ... ... ... ... ақпарат құралдары ықпалды күш ретінде алға шықты. Бұрынғыдай
әміршіл-әкімгерлік жүйенің айтқанымен жүріп, ... ... ... ... ... қоғамдық пікірдің қожасына айналды. Мұндай
жағдайда саясат, ... ... ... және ұлттық мүдде, рухани,
мәдени, әлеуметтік өмірдің қай саласы ... ... ... бағынып, БАҚ
шын мәнінде «төртінші» билікке айналары белгілі. Мемлекеттік билік,
атқарушы ... те ... ... ... ... да, қаламаса да БАҚ
арқылы ғана ... ... ... ... сұхбат жанры «Ашық әңгіме» айдарында көрінеді.
«Ашық әңгіменің» өзіне тән өзгешелігі мынадай сипаттан көрінеді:
Біріншіден, кез-келген сұхбат тақырыбының ... ашу үшін ... ... ... толғаныс беріледі;
Екіншіден, журналист сұрақтары ұтымды дайындалғандықтан бірден көзге
түседі;
Үшіншіден, сұхбаттасушының фотосуреті беріледі, ... ... беру ... газеттің өзіндік пішінін арттырып отырады;
Төртіншіден, сұхбат соңында авторлық қорытынды жасалады.
«Жас Алаш» газетінің «Ашық әңгіме» айдары да ... ... ... ... ... ... ... толы өмірін, шындығын,
көлеңкелі тұстарын ақиқат тұрғысынан саралап, оқырманға ... ... ... ... ... ... орны ... екендігін
мойындамауға болмайды. Ол оқырмандарға ... ... ... күреске толы өткен тарихын, өмір тәжірибелерін байыптап, оны
насихаттайды. Халықты алда тұрған жаңа міндеттерді ... ... ... ... қалыптастыруға көмектеседі.
Журналист шеберлігі қай кезде де ... дара ... Ол ... ... ... табады. Сыншы П.А. Вяземскийдің: «Шындық
халықтың ... ... ... болу ... ... шуақ ... кемінде отыз
жыл уақыт керек. Осы аралықта ол санада жаңғырып, селқостар мен ... ... ... ... ... ... да екі ... қатар тууы, бәрібір ақиқатқа жақын пікірді алып шығады», - [16]
деген пікірі қазір де өз ... ... ... сияқты. Қазіргі ақиқаттың
өзі де, міне, осы оймен астасып жатқандай. ... ... ... ... ... және ... құрылымдардың тұрақсыздығы бәрі-
бәрі бір-біріне қарама-қарсы екі жақты пікірлердің тууына себепші болады.
Ал екі жақты ... ... ... ... алу да ... Орыс сыншысы ақиқатқа жетудің ... қиын ... ... дәл сол ... баспасөз, радио және теледидардың бүгінгідей
қуатты құрал бола алатынын аңғармаған болса керек.
«Айқын» газетінің 2008 ... 28 ... ... көрген «Ақ сөйле!»
айдарында журналист Бекжан Қиқымовтың ... ... ... да ... ... АЭС салынуы керек» атты ... ... ... мәселелері қозғалып, алдағы міндеттеріне
бағыт-бағдар сілтеген. Мәселен, журналистің алда энергетикалық тапшылық
болуы мүмкін бе? - ... ... орай ... Фазылхан Бәйімбетов былай
дейді: «Біздің ... бір ... ... ... ... ... ең кемі
төрт-бес АЭС қажет. ... ... ... дүниежүзілік қаржы
дағдарысы жағдайының өзінде қарқынды дамуын тоқтатқан жоқ. ... ... сала ... ... айта ... ... ... аралға орналасқан және
сол арқылы дамыған ... 54 АЭС ... ... тұр. ... ... ... 59 АЭС ... беруде. Егер атом ... ... ... ... ... осы ... ... мөлшерде станса салар
ма еді? Ендеше біздің бүкіл ... ... ... ... ... таза да
арзан қуат көзінен құралақан қалуымыз дұрыс емес. ... ... ... нақты жауап - осы» [17].
Бүгінде бұл мәселе орынды көтеріліп отыр. Шын мәнінде бізде дәл ... ... ... ... оқу ... жоқ. Қазақстандық мамандар
даярлау ісі жөнінде: «Қазақтар шын мәнінде ХХІ ... ... ... ... Менделеев кестесінде бар элементтердің барлығы табанымыздың
астында жатыр. Оны өндіріп, ... ... ... да бар. ... ... ... ... қазақтар әлдеқашан меңгерген. Ғарышты
игеруге де Қазақстан ғылымы күні бүгін дайын. Тек қана бізде жетпей тұрғаны
сол ғылымымызды бір ... ... ... ... ... ... күйінде шығару ісі», - деген пікір білдіріледі. Сұхбат
барысында ... ... ... инвесторлар, индустриалдық-
инновациялық бағдарлама ... ... ... ... ... ... яғни тәуелсіздік алған соң ... ... ... ... атқарар ақпараттық, коммуникативтік, танымдық,
қоғамдық пікір туғызу арқылы мемлекеттік билікке ықпал ету функциялары анық
байқала ... ... ... ... бір дәрежеде, жоғарыға
жалтақтамай, өз пікірлері мен көзқарастарын тура айта алатын халге ... ... ... сылдыр сөздің уақыты артта қалды. Оның үстіне
оқырман да зәрулік пен нақтылыққа зер ... биік ... ... ... ... ... ... мен тәрбиелеуден басқа адамдарды сендіре де
алады. Сендіру үрдісінде баспасөздің мақсаты нақты құбылысқа деген тұрақты
сенімді ... ... ... ... демократиялық елімізде баспасөздің қоғамдағы рөлі елеулі
өзгеріске ... Ол ... ... ғана ... ... ... ой ... сараптаушысы және қоғамдық ой-пікірді қалыптастырушы
да болып отыр. Біз қарастырып отырған қазіргі қазақ баспасөзі, оның ішінде
«Айқын» ... де ... ... ... ... болып жатқан оқиғалардың ... ... ... дер ... ... қоғамдық пікір туғыза отырып, сол
проблемалардың дұрыс шешілуіне мұрындық болып келеді. «Айқын» газеті жалпы,
қазіргі ... ... ... мемлекет тәуелсіздігінің нығаюы мен
көркеюі жолында үлкен рөл атқаруда. Әсіресе, ұлттық тіл мен жер ... ... ... ... ... ... майданында
бітіспес күрес жүргізу ісінде ... ... ... ... ... ... ... қатарына қосылу жолында бірқатар
демократиялық бостандықтар жарияланды. Журналистер үшін ... ... ... ... ... берілді. Егер бұрын журналистер
үгітші, насихатшы және ұйымдастырушы деп ... оның ... ... ... ... ... коммунистік идеологияны уағыздау болса, енді
журналистің басты парызы – ақпарат тарату деп саналады. Демократия деңгейі
жоғары ... ... ... Қазақстан журналистикасының да
абзал борышы – ... дер ... ... қамтамасыз ету, сол арқылы
азаматтардың ... ... ... көмектесу. Қазіргі кезде
басылымдар таралымы сұранысқа тікелей байланысты, сондықтан әрбір мерзімді
басылым оқырманды қызықтыратын, ... ... неше ... ... ... ... ... үшін қатаң бәсеке кезінде этикалық
талаптардың жолда қалу жағдайлары жоқ емес. Журналист ... ... мен жеке ... ... ... «Айқын» газетінде сұхбат жанрының берілуі» атты ... ... ... «Ақ ... ... ... ерекшелігі» атты бірінші тарауында осы айдарда жарық көрген
бірнеше сұхбаттарды талдай ... ... ... мен ... ... ... біршама тоқталып өттік.
Диплом жұмысының «Ақ сөйле!» айдарында журналист, ... ... ... атты ... ... ... ... етіп
жүрген журналистердің жазбагерлік ерекшеліктеріне баға беріп, өзіндік
қолтаңбаларын, өздеріне тән ерекшеліктерін ... ... ... ... мен ... өзімізше баға бердік.
Ал, жұмысымыздың «Қоғамдық пікір қалыптастырудағы «Ақ сөйле!» ... атты ... ... «Айқын» газетінің «Ақ сөйле!» айдарының
қоғамдық мәні мен ... ... ... сұхбаттарың берілу
ерекшеліктеріне тоқталдық. Осы айдарда берілген сұхбаттардың көпшілігі өз
ортасында үлкен ... ... ие ... ... да, ... өзі сол есімдердің үлгілі істері мен жақсылықтарын кейінгі
жастарға үлгі ету, көтеріп отырған мәселесінен ... ой ... ... ... оның ... ... ... сипаты мен мазмұны,
пішіні мен түрі жағынан кеңес дәуіріндегіден онша өзгере қоймаған ... ... оны ... ... жаңа талап қойып отыр. Бүгінгі XXI ғасырдың
талғампаз оқырмандары журналистердің жазу ... мен ... ... ... ... ... күнгі басылым материалдары «БАҚ халыққа қызмет ету
керек» екенін уақыт ағымында ... ... ... ... ... да осы ... ... баспасөздер екені белгілі.
Сондықтан, оқырман санасына әсер ететін, жаңа заман ағымымен ілесіп ... ... жас ... қолтаңбасының орны ерекше. Сөз соңында,
«Айқын» газетіндегі сұхбат жанрындағы материалдар оқырман ... ... ... тақырыптармен бірге, оқырман үшін өзекті ... ... ... екен ... ... ... ... «Айқын» газетінің «Ақ сөйле!» айдары оқырмана қажетті
идеяларды көтере отырып, қазіргі заманғы әлеуметтік ... ... ... ... Айдарда қоғамдағы әлеуметтік-экономикалық жағдай, ұлттық
идея, қоғамдық-саяси мәселелер жан жақты көтеріліп, ... ... жол ... ... ... ... ... өзіне аударып
отырған мәселелерге батыл да байыпты пікірлерімен жауап беріп отырған
«Айқынның» «Ақ ... ... әлі де ... ... мол дер ... Өйткені,
халық тағдырын ағынан жарыла айту үшін де, елдік пен ерлік ... ... ... ... үшін де, ... даладағы тіршіліктің
шырмалған түйіндерін шешу үшін де, жұртшылықтың сауатын ашып, білім ... ... ... өз ... озық ... ... шығару үшін де
бұқаралық баспасөз, өресі биік өміршең сөз ауадай қажет.
Сілтемелер көрсеткіші:
1. Қазақ газеті. 1913, № ... ... Ә. ... ... ... мен даму ... Хабаршысы, журналистика сериясы. 2005. №2.
3. Бекниязов Т. Журналистиканың терминдері мен ұғымдары. –Алматы: Қазақ
университеті, 2006. 108 б.
4. Богданов Н.Г., ... Б.А. ... ... ... ... б/.
5. Амандосов Т.С. Қазақ Совет баспасөзінің жанрлары. ... ... 55 ... ... Т.Қ. Жас ... ... –Алматы: Рауан. 1991. 64 б.
7. Амандосов Т.С. Қазақ Совет баспасөзінің жанрлары. –Алматы: Мектеп.
1968. 57-60 бб.
8. Амандосов Т. ...... үні. ... ... 10 б.
9. Қожакеев Т.Қ. Жас тілшілер серігі. – ... ... 1991. 14 ... ... С. ... және журналист. –Алматы, 2000. 37 б.
11. Зарыққанқызы Қ. ... ... ... ... ... ... алды ... 24 мамыр 2008.
12. Әмірбекұлы С. Қазақ Шығыстың шәркейін, Еуропаның етігін кимей-ақ, өз
саптамасымен де ұлттық ... құра ... ... 2 ... ... ... С. Рождение темы. –М.: Госполиздат, 1960. с 9.
14. Зарыққанқызы Қ. Болмайтын ... ... ... ... ... ... көбейіп барады // Айқын, 1 қараша 2008.
15. Вяземский П.А. ... и ... ... ... ... –С. 127.
16. Қиқымов Б. Қандай да қарсылықтарға ... АЭС ... ... ... 28 ... ... ... тізімі:
1. Назарбаев Н.Ә. Қазақстанның егеменді мемлекет ретінде қалыптасуы мен
дамуының старегиясы. – Алматы: Дәуір, ... ... А. ...... ... –1989.
3. Амандосов Т. Совет журналистикасының теориясы мен практикасы. –Алматы,
1978.
4. Омашұлы Н. Жол ......... ... ... ... Х. ... баспасөзі тарихының очеркі. –Алматы: Мектеп, 1981.
6. Барманкулов М. ... для ... ... Қазақстан, 1979.
7. Сәрсенбаев А. Новое информационное пространсво республики Казахстан:
проблемы и перспективы. – ... ... ... Б. ... ... қалыптасу, даму жолдары.
– Алматы, 1998.
9. Қозыбаев С. Төртінші ... ... ... ... ... Я.Н. ... ... теории журналистики. –Москва: МГУ,
–1993.
11. Силантьев А.В. Четвертая власть СМИ. – М.: –1991.

Пән: Журналистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 58 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бейімбет Майлиннің өмірі мен шығармашылығы14 бет
БҰҰ9 бет
«Қазақ» газетінің шығу тарихы4 бет
Грамматикалық мағына және оның түрлері11 бет
Дулатов Міржақып3 бет
Ж. Аймауытұлы поэзиясы11 бет
Жарық көздері6 бет
Функцияның берілу тәсілдері3 бет
«Айқын» басылымы: тақырып және талғам49 бет
«Ана тілі» газетінде термин мәселесінің жазылуы64 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь