Дағдарысқа қарсы стратегия


1. Дағдарысқа қарсы басқаруда стратегияның мәні.
2. Дағдарысқа қарсы стратегияны жүзеге асыруды ұйымдастыру.
3. ҚОРЫТЫНДЫ
4. ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Қазақстандық экономиканың нарықтық қатынастарға өту жылдарында көптеген кәсіпорындар мен ұйымдар қаржылық-шаруашылық қызметпен байланысты проблемаларға кезігіп, төлем қабілетсіздік жағдайына тап болды, сондықтан ұйымдағы дағдарысқа қарсы стратегияны әзірлеу аса маңызды рөлге ие болып отыр.
Мәселенің өзектілігі. Қазақстанның экономикалық дағдарысы – бұл көп аспектілі құбылыс, қарама-қайшылықтар кешенінің көрінісі; оның алдын-алуының дайын рецепті жоқ, сондықтан ұйымның дағдарысқа қарсы стратегиясын, жаңа тәсілдерді, және тұжырымдамаларды қайта қарастыру қажет.
Жалпы дағдарыстың барлық себептері өзара тығыз байланысты және себеп-салдарлы байланыстар кешенін білдіреді. Мұндай проблемалар кешенін өндірісті дамыту мақсатымен шешу екі бағыттағы шараларды жүзеге асыруды болжайды: біріншісі - мұндай қиын проблемалардың қолданбалы және теориялық сұрақтарын шешудің негізіндегі мемлекеттің экономикалық жүйелерін ұйымдастыру бойынша ұзақ мерзімді құрылымдық сипаттағы шараларды кіріктіреді. Шаралардың екінші бағыты дағдарысты ахуалда және инвестициялардың жоқ жағдайына тап болған кәсіпорындарға жеделдетілген, бірақ қатаң басқарылатын әсер ету сипатына ие. Экономикадағы жағдай экстремалдылықтың белгілерін иемденіп, қазіргі кездегі әлеуеттің елеулі бөлігінің ысырап мүмкіндігінің өсуіне байланысты олардың өміршеңдігін және әрі қарай дамуын қамтамасыз ету қажет.
Кәсіпорынның өміршеңдігі үшін нарықтық сфера оның бәсекеге қабілеттілігін талап етеді, ол мыналардан көрінеді: өндірістік ресурстарды тиімді пайдаланудан, инвестицияларды тартудан, икемділікті, жұмылдырылғыштықты және нақты пайданы алуды көтеруден.
Өндіріске бағытталған инвестициялардың кенет қысқару және экономикалық дербес шаруашылық субъектілердің инновациялық белсенділігіне мемлекеттің әсер ету мүмкіндектерінің тарылу жағдайында мемлекеттік қолдаудың бірінші кезектегі объектісі болып табылатын нақты жобалармен қатар, технологиялық дамудың стратегиялық басымдылықтарын таңдаудың жауапкершілігі өседі. Мемлекеттік деңгейде мұндай таңдауды әдістемелік және ақпараттық қамтамасыз ету үшін кәсіпорын жағдайын қаржылық-экономикалық болжау және мониторинг жүйесі қажет, ал бұл өз кезегінде шаруашылық субъектінің әлеуетін экономикалық бағалауға, дағдарысты құбылыстардың алдын-алуға және кәсіпорынның бұдан да жоғарғы даму деңгейіне шығару бойынша шараларды әзірлеуге мүмкіндік береді.
1. Аубакирова Г.М. Антикризисное управление – основа оздоровления промышленных предприятий: Авт. РК. – Алматы, 2001.
2. Антикризисное управление: Учебник / Под ред. Э.М. Короткова. – М.: ИНФРА-М, 2001.
3. Основы антикризисного управления предприятиями: Учебник / Под ред. Н.Н. Кожевникова. – М.: Издательский центр «Академия», 2005.
4. Мухамбетов Т.И., Нукушев А.Г. Банкротство и антикризисное управление предприятием: Учебное пособие. – Алматы, 2000.
5. Антикризисный менеджмент. Учебник / Под ред. А.Г. Грязновой – М.: Тандем, ЭКМОС,1999.
6. Антикризисное управление предприятиями и банками: Учебное пособие/ Под ред. Г.К. Таня и Г.Б. Юна. – М.: Дело, 2001.
7. Барлинов В.А.. Антикризисное управление. – М.: НД ФБК – Пресс, 2002.
8. Бобылева А .З. Стратегия и механизмы антикризисного управления организацией. – М.: Университетский гуманитарный лицей, 2003.
9. Кошкин В.И. Антикризисное управление. – М.: ИНФРА – М, 2000.
10. Антикризисное управление: от банкротства к финансовому оздоровлению / Под ред. Г.П. Иванова. М., 1995.
11. Стратегия и тактика антикризисного управления фирмой / Под ред. А..П. Градова и Б.И. Кузина. Санкт – Петербург, 1996.
12. Экономическая стратегия фирмы / Под ред. А .П. Градова. – СПб: Спец.Лит. 2003.
13. Оценка бизнеса / Под ред. А .Г. Грязновой, М.А. Федотовой: М.: Финансы и статистика, 2004.
14. Антикризисное управление: Модульная программа для менеджеров. Модуль 11: М.: ИНФРА – М, 1999.
15. Дюсембаев К.Ш. Сб. научн. Трудов, Ч – 1. Анализ финансового положения предприятия. Алматы: Экономика, 1999.
16. Анализ хозяйственной деятельности в промышленности: Учебник / И.А. Богдановская, Г.Г. Виноградов, О.Ф. Моргун и др.: Под общ. ред. В.И. Стражева. – Минск: Высшая школа, 1995.
17. Ефимова О.В. Как анализировать финансовое положение предприятия. – «Бизнес-школа», Интел-Синтез, 1994.
18. Ковалев В.В. Финансовый анализ: Управление капиталом. Выбор инвестиций. Анализ отчетности. – М.: Финансы и статистика, 1995.
19. Ермаков В.А. Как организовать свой малый бизнес. – Алматы, 2002.
20. Как делать бизнес в Казахстане. А.Т. Кендирбаева. – Алматы, 1996.

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 24 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге




Жоспар

1. Дағдарысқа қарсы басқаруда стратегияның мәні.
2. Дағдарысқа қарсы стратегияны жүзеге асыруды ұйымдастыру.
3. ҚОРЫТЫНДЫ
4. ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

КІРІСПЕ
Қазақстандық экономиканың нарықтық қатынастарға өту жылдарында көптеген
кәсіпорындар мен ұйымдар қаржылық-шаруашылық қызметпен байланысты
проблемаларға кезігіп, төлем қабілетсіздік жағдайына тап болды, сондықтан
ұйымдағы дағдарысқа қарсы стратегияны әзірлеу аса маңызды рөлге ие болып
отыр.
Мәселенің өзектілігі. Қазақстанның экономикалық дағдарысы – бұл көп
аспектілі құбылыс, қарама-қайшылықтар кешенінің көрінісі; оның алдын-
алуының дайын рецепті жоқ, сондықтан ұйымның дағдарысқа қарсы стратегиясын,
жаңа тәсілдерді, және тұжырымдамаларды қайта қарастыру қажет.
Жалпы дағдарыстың барлық себептері өзара тығыз байланысты және себеп-
салдарлы байланыстар кешенін білдіреді. Мұндай проблемалар кешенін
өндірісті дамыту мақсатымен шешу екі бағыттағы шараларды жүзеге асыруды
болжайды: біріншісі - мұндай қиын проблемалардың қолданбалы және теориялық
сұрақтарын шешудің негізіндегі мемлекеттің экономикалық жүйелерін
ұйымдастыру бойынша ұзақ мерзімді құрылымдық сипаттағы шараларды
кіріктіреді. Шаралардың екінші бағыты дағдарысты ахуалда және
инвестициялардың жоқ жағдайына тап болған кәсіпорындарға жеделдетілген,
бірақ қатаң басқарылатын әсер ету сипатына ие. Экономикадағы жағдай
экстремалдылықтың белгілерін иемденіп, қазіргі кездегі әлеуеттің елеулі
бөлігінің ысырап мүмкіндігінің өсуіне байланысты олардың өміршеңдігін және
әрі қарай дамуын қамтамасыз ету қажет.
Кәсіпорынның өміршеңдігі үшін нарықтық сфера оның бәсекеге
қабілеттілігін талап етеді, ол мыналардан көрінеді: өндірістік ресурстарды
тиімді пайдаланудан, инвестицияларды тартудан, икемділікті,
жұмылдырылғыштықты және нақты пайданы алуды көтеруден.
Өндіріске бағытталған инвестициялардың кенет қысқару және экономикалық
дербес шаруашылық субъектілердің инновациялық белсенділігіне мемлекеттің
әсер ету мүмкіндектерінің тарылу жағдайында мемлекеттік қолдаудың бірінші
кезектегі объектісі болып табылатын нақты жобалармен қатар, технологиялық
дамудың стратегиялық басымдылықтарын таңдаудың жауапкершілігі өседі.
Мемлекеттік деңгейде мұндай таңдауды әдістемелік және ақпараттық қамтамасыз
ету үшін кәсіпорын жағдайын қаржылық-экономикалық болжау және мониторинг
жүйесі қажет, ал бұл өз кезегінде шаруашылық субъектінің әлеуетін
экономикалық бағалауға, дағдарысты құбылыстардың алдын-алуға және
кәсіпорынның бұдан да жоғарғы даму деңгейіне шығару бойынша шараларды
әзірлеуге мүмкіндік береді.

1. Дағдарысқа қарсы басқаруда стратегияның мәні
Қатаң бәсекелестік жағдайда шаруашылық жүргізудің нарықтық нысаны
шаруашылық жүргізудің жеке субъектілердің дәрменсіздігіне немесе олардың
уақытша төлем қабілетсіздігіне алып келді. Мысалы, статистиканың
мәліметтері бойынша, ҚР-да терең экономикалық дағдарыстың нәтижесінде
залалды кәсіпорындардың саны 80%-ды құрайды. Мұның нәтижесінде
Қазақстандағы төленбеген төлемдер өте үлкен шамаға жетті, ал бұл өз
кезегінде баспа-бас айырбас мәміленің үлкен көлеміне алып келді. Алайда,
экономиканың тұрақтану жағдайында елде мұндай кәсіпорындардың болмауын
күтпеген жөн. Мысалы, АҚШ-та жаңадан құрылған шағын және орта
кәсіпорындардың 50%-ы өздерінің қызметін бір жылдың ішінде тоқтатады.
Сонымен қатар заңмен танылған банкроттар бар-жоғы барлық кәсіпорындар
санының 1%-ын құрайды. Жоғарыда айтылғандар дағдарысқа қарсы басқару
бойынша тұрақты жұмыстар жүргізу қажеттігі туралы қорытынды жасауға
мүмкіндік туғызады.
Неліктен алғашқы кезде қолайлы болған кәсіпорындар төлем қабілетсіздік
жағдайға ұшырайды? Теория көрсетіп және тәжірибе растап тұрғандай, қазіргі
жағдайда төлем қабілеттілігінің бұзылуы кәсіпорын стратегиясының сыртқы
орта жағдайларының өзгерістеріне сәйкес келмеуінен пайда болады.
Осыдан 30 жыл бұрын кәсіпорынды басқару тәжірибесінде стратегиялық
қағидалар болмаған. Тек 60-70-інші жылдарда басқарудың жаңа әдістері және
сонымен қатар стратегиялық басқару термині пайда болды. Бұл ең алдымен
бизнестің сыртқы ортасының өзгеруімен байланысты. (Сурет 1)
Кез келген жағдайда өзгерістерге дайындалып үлгермейтін кәсіпорынды
дағдарысты деп есептеуге болады. Мұндай жағдайға ұшырамау үшін кәсіпорынның
экономикасы дағдарысқа тап болған себептерін уақытында түсіну керек және
қиындықтардың (қаржылық қиындықтар) сыртқы көріністеріне дейін шаралар
қолдану қажет.

Aз өзгермелі сыртқы орта

Өзгермелі сыртқы орта ,
өзгерістер болмашы,бірақ
білінетін

Тез өзгермелі сыртқы орта,
кенет және білінбейтін өзгерістер

Тұтынушы

Сурет 1.Ұйымның және басқару қағидаларының эволюциясы
Дағдарысты жағдайда болған қазақстандық кәсіпорындарда жүргізілген
зерттеулер кәсіпорынның дағдарысқа ұшырайтын себептер кешенін айқындады.
Оларды екі топқа бөлуге болады:
1. Сыртқы факторлар, олар кәсіпорынға байланысты емес немесе
кәсіпорынға аз - маз дәрежеде әсер етуі мүмкін (Кесте 1).
2. Дағдарыстың ішкі факторлары, олар кәсіпорын қызметінің
нәтижесінде пайда болады және оларға мыналар жатады:
1) нашар басқару;
2) жеткіліксіз қаржылық бақылау;
3) маркетинг аумағындағы жеткіліксіз күш-жігер;
4) сәтсіз сатып алулар және қосылулар;
5) өндірісті (операцияларды) әлсіз басқару;
6) сауда-өндірістік қызметтің шамадан тыс кеңеюі;
7) ірі жобаларға жеткіліксіз есептелген салымдар.
Енді оларды толық қарастырайық:
1. Нашар басқару. С.Слаттер (1984) оның бес негізгі көрсеткіштерін
анықтаған:
- өктемшілік (авторитарлық);
- тиімді қадағалаушы комиссияның болмауының барысында компанияның
басқарма төрағасының және атқарушы директорының қызметтерін біріктіру;
- тиімсіз директорлар кеңесі;
- қызметтің негізгі бағыттарын басқарушылармен ескермеу;
- топ-менеджерлерде басқарушылық дағдылардың жеткіліксіздігі.
2. Жеткіліксіз қаржылық бақылау. Шығындар, сметалар, ақша қаражаттың
қозғалысы және тағы басқалар туралы мәліметтерді беретін.

1 кесте - Дағдарысты дамудың сыртқы факторларын талдау
Факторлар Дағдарысты факторлардың Мүмкін болатын салдары
көрінісі
Ұлттық экономиканыңҮкімет банк пайызының Несиенің қымбаттауы,
жағдайы мөлшерлемесін, ақша массасын,шығындардың өсуі
салықтарды реттеу арқылы
экономикалық саясаттың
нашарлау салдарын тегістеуге
тырысады
Саяси факторлар Мемлекеттің кәсіпкерлік Инвестициялық ахуалдың
қызметке тыйым салуы немесе нашарлауы, елден
шектемелі сипатына көзқарасы;капиталдың әкетілімі
үкімет қызметінің
тұрақсыздығы және т.б.
Құқықтық факторлар Монополияға қарсы реттеудің Өнімге бағаны көтеру
жеткіліксіздігі; сыртқы есебінен
экономикалық қызметті монополист-кәсіпорындар
шектеулі реттеу; заң шығарушымен пайданы көтеру;
базаның дамымауы өндірістің құлдырауы;
қажетті заң шығарушы
базаның болмауы; сыртқы
нарыққа шығудың
қиындықтары
Әлеуметтік Дәстүрлер, өмірлік Басшылықтың төмен
факторлар құндылықтар; экономиканың деңгейі; ысырапқорлыққа
әкімшілік-жоспарлы тартымдылық;
менталитеті; қаржыны басқару қылмыстылық, жемқорлық
дағдыларының болмауы;
мәдениеттің жоғары емес
деңгейі
Технологиялық Мемлекеттің ғылымға және Технологиялық тоқырау;
факторлар техникаға шығындары; төмен өнімнің жоғары өзіндік
техникалық деңгей құны және төмен сапасы;
кәсіпорындардың
бәсекеге жарамдылығының
және өнімділігінің
төмен деңгейі
Сатып алушылар мен Түсімдердің өсуінің жай Төленбеген төлемнің
жабдықтаушылардың қарқыны; өнім, шикізат өсуі; өнім сапасының
өзара жеткізілімінің кідірісі және өндіріс көлемінің
қарым-қатынасы төмендеуі


- ақпарат жүйесінің әлсіздігі құлдырауға мүмкіндік туғызады.
Слаттер жалпы төрт мәселені айқындады:
1) ұсынылатын ақпаратты қате немесе сәйкессіз түрде беретін
басқарушылық есептің сәтсіз әзірленген жүйесі;
2) нақты алынған ақпаратты әлсіз қолдану;
3) бақылауға кедергі жасайтын ұйымның сәтсіз құрылымы;
4) үстеме шығындарды бөлудің нашар жүйесі.
3. Маркетинг аумағындағы жеткіліксіз күш-жігер. Мұндай жағдай
өткізудің сәтсіз құрастырылған жоспары барысында, оның тұжырымдамасының
болмауынан, нарықты зерттеу бойынша ақпараттың жеткіліксіздігінен және тағы
басқа жағдайда пайда болуы мүмкін.
4. Сәтсіз сатып алулар және қосылулар. Сатып алу саясатын жүргізетін
компаниялар қайтарымдарды ала алмаулары мүмкін, ал ол өз кезегінде жылдам
құлдырауға мүмкіндік туғызады. Мұндай жағдай сатып алулар компанияның
негізгі қызметімен байланысты болмағанда және синергияны қамтамасыз
етпегенде болуы ықтимал.
5. Өндірісті (операцияларды) әлсіз басқару. Құлдырау сатысындағы
компаниялар өздерінің өндірістік қызметіндегі мәселелермен жиі кездеседі.
Сондай-ақ олар шығындардың тиімсіз құрылымына ие болуы мүмкін. Ал бұл нашар
қызмет қатынастары, өндірістің тиімсіз әдістері немесе жұмысшылардың әлсіз
дайындықтарынан болуы мүмкін.
6. Сауда-өндірістік қызметтің шамадан тыс кеңеюі. Көптеген кішігірім
компаниялар операциялардың шамадан тыс кеңею мәселесінен азап шегеді.
7. Ірі жобаларға жеткіліксіз есептелген салымдар. Ірі жобаларға
үлкен қаражатты инвестициялау жиі пайдалылықтың төмендеуіне немесе
банкротқа алып келеді. Ірі жоба (мұндайға жаңа өнімге немесе үдеріске
елеулі күрделі қаржы жұмсалымы, маркетинг аумағындағы кең ауқымды
компаниялар және тағы басқалар жатады) компания қаражатының елеулі сомасын
талап етеді.
Кәсіпорын қызметінің нәтижесінде пайда болған ішкі факторлар
дағдарыстың себебі болуы мүмкін. Ішкі факторлар сыртқы факторлардың іс-
әрекетін күшейтетінін зерттеулер растады. Қазақстандық кәсіпорындарда
экономикалық дағдарыстың ішкі себептерін соңғы екі жылдағы сату көлемінің
ұлғаюынан немесе азаюынан көруге болады.
Егер өнімді сатуда ешқандай мәселе болмаса, онда оның себебі өнімнің
өзінде емес, айналым қаражатының айналымдылығында. Егер айналымдылық аз
болса, мәселе өндірістік циклдың үлкен ұзақтығымен байланысты болады және
циклдың әлсіз буынын айқындау керек. Ол жіберілген тауар төлемінің кідірісі
болуы мүмкін. Ондағы дағдарыстың себебі тауарды сатудың шарт талаптарымен
бағаны бақылау және баға саясатымен байланысты болады (мысалы, тауар
жеткізілімі алдын-ала төлемсіз жүзеге асырылады). Жоғары бағалар өндірістің
жоғарғы шығындарымен баланысты болуы мүмкін. Онда тауар өндірісіне
жұмсалған шығындардың өзгеру серпінін және олардың өсу себептерін анықтау
керек.
Қаражаттың үлкен айналымдылығы арқылы экономикалық дағдарыстың себебі
тауардың пайдалылығында тұжырымдалады. Егер сату көлемі азайса, себебін
өнімді өткізуден іздеу қажет. Бұдан кейінгі сұрақтар дайын өткізілмеген
өнім қорларының болуымен, тауардың тұтыну қасиетімен, баға саясаты және
тауардың жылжу және өткізу жүйесімен байланысты болады.
Жоғарыда айтылғандардың негізінде дағдарыстан шығу, оны тудырған
себептерді жоюмен байланысты болады, ал бұл шығысты жоспарлау үдерісін
дағдарысқа қарсы басқарудағы стратегия және тактика деп атауға болады.
Экономиканың дағдарысты жағдайы, өнеркәсіптік өндіріс көлемінің
төмендеуі, өзара төленбеген төлемдердің өсуі, айналым қаражатының
жеткіліксіздігі кәсіпорындарда дағдарысқа қарсы басқарудың стратегиясын
әзірлеудің қажеттілігін ескертеді, бұл жерде екі маңызды методологиялық
аспектілер қарастырылады:
1) дағдарысқа қарсы басқарудың мәнін бейнелеу;
2) кәсіпорындарда ерекше беталыстарды бөлу.
Дағдарысқа қарсы басқару объективті және субъективті сипатты себептер
бойынша пайда болатын кәсіпорынның дағдарысты жағдайын жеңу үдерісі болып
саналады.
Дағдарысқа қарсы басқару келесідей бағыттар бойынша жүргізіледі:
• шаруашылық қызметтегі басым тәсілдемелерді бөлу, яғни іскерлік
белсенділіктің жоғарылауына мүмкіндік туғызатын өзіне тән өсудің
нүктелері;
• ресурстық қамтамасыз етуді негізді болжау;
• атқарылатын жұмыстың сандық және сапалық белгілерін бағалауды, және де
кәсіпорында жүргізілетін әрекеттерге түзетулерді енгізу мүмкіндіктерін
анықтау.
Дағдарысқа қарсы басқаруды жүзеге асыру барысында келесідей бағыттарды
бөліп көрсетуге болады:
1. Қабылданатын шешімдерді атқаруды жан-жақты бақылау базасындағы
басқару, бұл жерде дағдарысты жағдайдағы кәсіпорынның қызметі пайда болған
уақиғаларды жұмыспен өтеуге бағытталған, яғни кәсіпорынның жылдам
бейімделуі қамтамасыз етіледі. Менеджментте қабылданған дәстүрлі көзқарасқа
сәйкес кәсіпорынның мақсаты болып өміршеңдік табылады деп есептейміз. Оның
ең негізгі өзіндік ерекшелігі болып - өзгермелі сыртқы жағдайларға
бейімделу (өткізімнің төмендеуі, жаңа технологияның пайда болуы және т.б.)
табылады.
2. Өзгерістерді болжау негізіндегі басқару, бұл стратегиялық
жоспарлау көмегімен жүзеге асырылады. Дағдарысқа қарсы басқару жүйесінде
стратегиялық жоспарлау стратегиялық мақсаттарды анықтау үдерісі ретінде
және келесідей жағдайлардың барысында, оларға жету жолдарын орындауды
түсіндіреді: шығарылатын өнімнің сұрыпталымын жүйелі түрде жаңарту;
кәсіпорынды дүркіндік қайта ұйымдастыру; пайданың және сату көлемінің
мүмкін төмендеуі. Бәсекелестік күрестің нәтижесі ретінде стратегиялық
жоспарлау өндірістік қызметтің негізделген болжамын құруға, тұтынушылармен
тиімді кері байланысты қамтамасыз етуге, персоналдың белсенді қызмет етуге
жоғарғы дайындығына, және де айналымның және өндірістің шығындарын
қысқартуға мүмкіндік береді.
3. Оперативті шешімнің негізіндегі басқару, соның ішінде
стратегиялық мақсаттарға жету үшін тез арада араласуды талап ететін апаттық
және басқа да жағдайларда. Мұндай басқарудың негізгі әдістері болып
ұйымдастырушылық өзгерістер табылады, соның ішінде құрылымды жетілдіру,
жұмысшыларды қайта дайындау және оларды алмастыру, яғни стратегиялық
мақсаттарға жетудің қажетті шарты ретінде сыртқы ортаның динамикасына
сәйкес ұйымды өзгерту. [2]
Қазіргі кезде экономикалық өсудің критерийлері бойынша стратегияның
сыныпталуы кең қолданылады:
❖ шоғырландырылған өсу стратегиясы – жаңа өнімді шығаруды немесе
жетілдіруді болжайды, және де нарықтағы кәсіпорынның жағдайын
жақсарту мүмкіндіктерін немесе жаңа нарыққа өтуді қарастырады;
❖ біріктірілген өсу стратегиясы – меншікті сатып алу есебінен
экономикалық өсуді, және де жаңа өндірістік құрылымдарды құруды
қамтамасыз етеді;
❖ әртараптандырылған өсу стратегиясы – кәсіпорын нақты нарықта,
белгілі бір саланың шеңберінде, белгіленген тауарлармен әрі қарай
дамымаған жағдайда жүзеге асырылады;
❖ өндірісті қысқарту стратегиясы, немесе жою стратегиясы, -
кәсіпорын күш-қуатты қайта топтастыруды, құрылымдық қайта құруды
немесе жоюды қажетсінгенде жүзеге асырады.
Алғашқы екі стратегияны жүзеге асыру барысында саланың ішіндегі
кәсіпорынның жағдайы өзгереді. Банкротқа ұшырау тетігінің негізгі идеясы
болып, пайдалылығы төмен өндірісті жою табылады. Жою стратегиясы кәсіпорын
әрі қарай бизнесті жүргізе алмаған жағдайда, өндірістің толығымен тұқырту
үдерісін көрсетеді.
Кәсіпорын қызметін талдау барысында, жағдайдың пайда болу келешегін
бағалауда стратегияның төрт түрінің сапалы ара қатынасын қарастыру маңызды
болып саналады. Қарастырылған сыныпталуда стратегияның алғашқы үш түрі
ілгерішілдікке бағытталған қызметті бейнелейді. Оның нысандары болып
нарықтағы жағдайды жақсарту, саладағы жағдайды күшейту, басқа тауарлар
нарығына көшу немесе олардың құрамдастырымы. Берілген стратегия түрлері
үшін кәсіпорынның және менеджердің мінез-құлығының міндетті шарты сипатты,
ол – негізгі қызмет аумағындағы белсенділік, яғни нарықтағы жағдайды
тұрақтандырудың жаңа тәсілдерін іздеу. Сонымен қатар, екі негізгі бағыт
бойынша жағдайдың тұрақты жақсаруы болжанады: келесі стратегиялық орағыту
үшін меншікті қаражаттың жинақталу қарқынын ұлғайту немесе тұтынушылардың
тұрақты категорияларымен байланысты тереңдету және нарықтағы өзіндік
жағдайды жақсарту. Бұдан басқа тауарларды өндірудегі техниканың және
ғылымның жетістігін жеделдетіп меңгеру үшін және коммерциялық нәтижені алу
үшін жаңа әзірлемелерге тұрақты бақылауды қамтамасыз ету қажет.
Дамудың сапалы факторларының бірі болып, өндірісті қысқарту немесе жою
стратегиясы табылады. Берілген стратегия жиі өндіріске немесе жеке
тауарларға таралады және кәсіпорынды қайта құрумен байланысты. Бұл түсінік
пайдалылығы төмен өндірістен кәсіпорынды босату үдерісімен және ертеректе
қарастырылған үш стратегияның біреуін жүзеге асыруды қамтамасыз ететін
жеделдетірілген перспективалық даму үшін әлуетті құрумен теңбе-тең.
Таза күйінде жою өте сирек қолданылады. Тұқырту үдерісі және
шаруашылықты жүргізудің нарықтық жүйесі өзара байланысты. Мұндай басқару
тұрақты дамуды қамтамасыз ету үшін менеджермен орындалатын төрт стратегияны
нысаналылық құрамдастыру ретінде елестетуге болады. Менеджменттің өнері
сыртқы ортаның өзгерістеріне, олардың даму болжамына (маркетингке), және де
кәсіпорынның басқарушылық мүмкіндіктеріне сәйкес стратегиялардың мұндай
композицияларын құруда тұжырымдалады. Осындай үдерістерді бағалаудың
қателігі, менеджердің жеткіліксіз кәсіпқойлығы тұрақты даму үдерісінің
басқарылмаушылығына, жойылма үдерістердің ретсіздігіне және жою
стратегиясының даму стратегиясына қарағанда басымдылығына алып келеді, ал
бұның нәтижесі болып банкротқа ұшырау табылады. Басқа сөзбен айтқанда,
банкротқа ұшырау қарастырылған стратегиялар терминдерінде бұл – кәсіпорын
қызметінде даму стратегиясының әрекет ету саласының қысқару есебінен жою
стратегиясының үлес салмағының ұлғаюы.
Кәсіпорынды басқару әлеуметтік-экономикалық жүйені қаланатын жағдайға
нысаналылық аудару үдерісі ретінде елестете отырып, бұл жағдайды даму -
жою координаттарында анықтаймыз (Сурет 2).

А

Сурет 2. Кәсіпорын жағдайының ауысуы.
1 – 4- жағдайлар; А – ғаламдық стратегияның өзгеру нүктесі.
Жағдай 1 – белсенді даму: нарықтың жаңа секторындағы жағдай үшін күрес,
нарықтағы белсенді мінез-құлық, өзінің тұтынушылары үшін бәсекелік
күрестегі жетістік. Бұл жағдай даму стратегияның жоғарғы үлес салмағымен
және жою стратегияның төменгі үлес салмағымен сипатталады.
Жағдай 2 – тұрақты даму: нарықтағы тұрақты жағдай. Даму стратегиясы жою
стратегиясымен келісілген, яғни пайдалылығы жоғары өндірістің кеңеюі
қатарлас жүреді және ол пайдалылығы төмен өндірісті жоюмен үйлестірілген.
Жағдай 3 – қайта құрылымдау: қаржылық, материалды, технологиялық және
басқарушылық ресурстарды қайта топтастыру, олардың келешекті нарықта
шоғырлануы, тұтынушылармен тереңдетілген жұмыс және жаңа тауарлық
қатарларға көшу. Мұндай жағдайда бірінші жағдайда бейнеленетін нарықтағы
белсенді мінез-құлық үшін әлует құрылады. Қайта құрылымдаудың мақсаттары
мен бағыттары бір жағынан – маркетингтік зерттеулермен, екінші жағынан –
стратегиялық менеджменттің міндеттерімен анықталады. Бұл жағдайда жою
стратегиясы басым болады, ал даму стратегиясы төменгі үлес салмағымен
сипатталады.
Жағдай 4 – банкротқа ұшырау: нарықтағы жайғасымды жоғалтудың
басқарылмайтын үдерістері, тұтынушылармен қарым-қатынастың күрт құлдырауы,
өткізімнің кенет нашарлауы, қызметтің (венчурлық жобалар) жаңа бағыттарын
игеруге жеткіліксіз қаржы-қаражат. Мұндай жағдай даму стратегиясының үлесі
нөлге дейін біржолы қысқару барысында жою стратегия үлесінің кенет
ұлғаюымен сипатталады, яғни кәсіпорын қызметін анықтайтын барлық үдерістер
белсенділігін тоқтатады, әлсіз жүреді немесе мүлдем тоқтатылады.
Кәсіпорын жағдайында жүргізілген талдау дағдарысқа қарсы басқарудағы
негізгі мәселені тұжырымдауға мүмкіндік туғызады. Бұл 1 – 2 – 3 – 4
жағдайларының тізбекті ауысымдарының тұрақты үдерістерінің ұйымдастырылуы.
Басқарудың қиындығы сыртқы ортаның әсерімен анықталады, мұның есебімен
берілген үдерістің тұрақтылығын қамтамасыз ету қажет. Шаруашылықты
жүргізудің нарықтық жүйесінде сыртқы ортаның ерекшеліктері болып мыналар
табылады:
➢ ұйымның қызметіне әсер ететін оның факторларының өзара
байланыстылығы;
➢ ұйымның факторларының санына және қиындығына әсер етуі (олардың
нұсқалығы);
➢ оның өзгерістер жылдамдығы ретінде түсінілетін ортаның ептілігі;
➢ кәсіпорынның нақты факторлар туралы ақпарат көлемінің функциясы
ретінде қарастырылатын анықталмағандық.
Кәсіпорынның үш жағдайының біреуінің тұрақтылығын менеджер
менеджменттің, жекелей алғанда маркетингтің стратегиясын дұрыс таңдап және
оны тізбекті түрде жүзеге асыру арқылы қамтамасыз етеді. Басқару үдерісінің
тұрақты балансын қолдау, өнім-тауар стратегиясын жүзеге асырудың қажетті
шарты болып табылады. Менеджердің міндеті факторларды бағалау жағдайының
жетімсіздігімен, көрсетілген үдерістер балансына жетпеушілік 1 – 3
жағдайлардың банкротқа ұшырау жағдайына ауысуына мүмкіндік туғызумен
шиеленіседі.
Тұрақты даму жағдайының қайта құрылымдау жағдайына ауысуды басқару
ерекше зейінді және кәсіпқойлықты талап етеді. Кәсіпорынды жағдай 3-ке
көшірудің тәсілдері және нысандары туралы шешімді менеджер анықталмағандық
жағдайында қабылдайды, демек, банкротқа ұшырау жағдайына тап болу
ықтималдылығы өте жоғары. 3-ші суретте жағдай 3-ке өту туралы шешімді
қабылдау А ғаламдық стратегияның өзгеру нүктесімен көрсетілген. Мұндай атау
осы стратегияны жоғарыда қарастырылған және көбірек техникалық мазмұнымен
ерекшеленетін төрт стратегияның ішінен бөліп көрсетуге мүмкіндік береді.
Көрсетілген нүкте, сонымен қатар стратегиялық иілгіштік нүктесі,
ғаламдық стратегияның өзгеру нүктесі және түрлендіру нүктесі деп те
аталады. Берілген нүкте кәсіпорынның дамуында мінез-құлық сызығының жай
өзгерісі жеткіліксіз болғанда, менеджердің басқарылатын бизнес туралы
елесін өзгерту керектігін көрсететін, және де әрі қарай немен айналысу
керектігін анықтайтын мезет. Ұстанымпаздық мезет болып, осы нүктеге түсе
отырып, кәсіпорын тым күшейіп (қайта құрылымдау және дайындық арқылы
нарықтың жаңа секторына және жаңа бизнеске шыға отырып) оны өте алуы немесе
күйреуге ұшырауы саналады.
Осы нүктемен байланысты кәсіпорынның дамуы үшін нарықтың әр түрлі
секторындағы жағдаят факторларының алуан түрлілігін талдау, ғылыми
ашылымдардың және технологиялардың серпіні, қоғам дамуын болжау маңызды
болып табылады. Бірақ, ең бастысы – менеджердің түйсігі, оның кәсіпорын
дамуының бағытын таңдау барысында нарықтық жағдаяттың өзгеруін болжай білу
саналады. Қайта құрылымдауды басқару, және де нарықтың жаңа секторындағы
өзіндік қатысуын кеңейту – бұл бизнестің дамуының жаңа стратегиясын
таңдаудың салдары. [3]
Егер менеджерлердің ынтасы, олардың тапқырлығы кәсіпорынның нарықтағы
өміршеңдігін қамтамасыз етсе, онда оның қызметін ретке келтіреді, оны
нәтижелі етіп стратегиямен жұмыс істеудің белгілі бір қағидалар жинағы
жасайды. Олардың негізгілерін атап өтейік:
1. Кәсіпорынның стратегиялық менеджменті нарықтық артықшылыққа
тәуелді тауар өндірісіне бағдарланады.
2. Стратегия пәрменділігінің белгісі ретінде өндірістің серпіні
көрсетіледі.
3. Экономикалық өсу шығарылатын немесе жаңа өнімді құруды жетілдіру,
мүлікті сатып алу, жеткізушілердің жұмысына және бөлу жүйесіне
бақылауды қамтамасыз ету арқылы қамсыздандырылады.
4. Өндірісті қысқарту көлемі құрылымды қайта құру немесе кәсіпорынды
жою барысында жүзеге асырылады.
Нарықтық экономикасы дамыған елдердегі фирмалардың даму тәжірибесі
тиімді стратегияларды қалыптастырудың келесідей бағыттарын көрсетеді:
➢ өндіріс көлемінің тұрақты өсу қарқыны жаңа енгізілімнің
(инновациялық үдерістің) есебінен қамтамасыз етіледі;
➢ нарықтың жоғарғы үлесіне тиімді жарнама, әсершіл тауарлар
қозғалысының арнасын қолдану және тауар сипаттамасының бірегейлігі
арқылы жетуге болады;
➢ нарықтың кең бағдарлануы барысында шығындарды төмендетуді және
аймақтық-аумақтық аспектідегі саралауды қамтамасыз ету керек;
➢ нарықтың жеке (айрықшалықты) сегментіне бағдарлану барысында ең
негізгі стратегиялық бағыт болып маркетингті тиімді басқару
табылады;
➢ нарықтағы бәсекелестік жайғасым, көп жағдайда, бейөндірістік
шығыстардың серпінін және нарықтық баға саясатын анықтайды.
Стратегиялық менеджменттің сызба нұсқасы өзінің мазмұны бойынша
сызықтық болып табылады. Кәсіпорын қызметін стратегиялық жоспарлауды
ұйымдастырудың отандық тәжірибесін талдау, осы сызбанұсқаны практикада
жүзеге асырған кездегі нысаны кәсіпорынның өзіндік ерекшелігіне байланысты
екенін көрсетеді. Сонымен қатар, кәсіпорындардың жеке тәжірибесі
қазақстандық нарықтың тұрлаусыздығы барысында стратегиялық менеджменттің
пәрменділігінің көтерілуі тек жоспарлы тәртіпті түрлендіру арқылы мүмкін
болуын көрсетеді. Бұл жерде 3 - суретте келтірілген сызбанұсқа бойынша
өзара байланысты төрт блоктың қосарлас жүзеге асырылуына көшу туралы сөз
болып жатыр.

Сурет 3. Стратегиялық менеджменттің сызықтық емес үдерісі.

Мұндай сызба нұсқа стратегиялық басқаруды сызықтық емес ұйымдастыру деп
аталады. Оның негізгі тағайындалуы – стратегиялық басқарудың сапасын көтеру
болып табылады. Ал негізгі құралы – кәсіпорынның ішкі ортасының сыртқы
өзгерістерімен (заңды және кездейсоқ) келісуі болып табылады. Батыстың
үдемелі фирмаларының тәжірибесі мұндай тәсіл сыртқы ортаның тұрлаусыздық
жағдайындағы ұйымның сызықтық сызбанұсқасының елеулі басымдылығын
көрсетеді. Басқаша айтқанда, стратегиялық менеджмент үдерісін ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Дағдарысқа қарсы басқару стратегиясы
Кәсіпорынның дағдарысқа қарсы басқару
Дағдарысқа қарсы басқару
Кәсіпорындағы дағдарысқа қарсы басқару
Кәсіпорынды дағдарысқа қарсы басқару
Кәсіпорынның дағдарысқа қарсы басқаруы
Корпорацияны дағдарысқа қарсы басқару стратегиясы
Кәсіпорынның дағдарысқа қарсы басқаруының мәні
Корпорация қаржысын дағдарысқа қарсы басқару
Дағдарысқа қарсы эканомикалық саясат бағыттары
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь