Ақша жүйесі туралы ақпарат

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
І.тарау. Ақшаның мәні және қызметтері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.1.Ақшаның пайда болуы және жаратылысы ... ... ... ... ... ... ... ...
1.2.Ақшаның экономикалық мәні, қызметтері және түрлері ... ...
1.3.Ақшаның қажеттілігі және оның экономикалық маңызы ... .

ІІ.тарау.Ақша жүйесі және оның негізгі элементтері ... ... ... ... ...
2.1.Ақша жүйесінің сипаттамасы және оның даму тарихы ... ... .
2.2.Ақша жүйесінің негізгі элементтері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

ІІІ.тарау.Ақша табиғатының ерекшеліктері және теңгенің қазіргі
жағдайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
3.1.Қазақстан теңгесі туралы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
Ақша – адамзаттың ойлап тапқан керемет өнертапқыштығының бір куәсі деуге болады. Біздің заманымызда ақша көптеген адамдар үшін өмірдің негізгі мәні болып отыр. Адамдар ақшалай табыс табу үшін өзінің барлық уақытын сарп етуге дайын.
Ақша – бәріміздің де сұранымдарымызды қанағаттандырудың ортақ символы іспеттес қоғамдағы әмбебап құрал. Сондықтан көпшілігіміздің бай болғымыз немесе қолдағы ақшамыз нені қажет етсек соған жететіндей болса деген арманымыз бар. Ауызекі тілмен айтар болсақ «бай» болғымыз келеді.
Егерде адам өзінің ақшаға деген көзқарасын белгілі бір ретке келтірмесе ақшаның қажеттілігі мүлде орасан зор болуы мұмкін. Ақшасы жоқ адамның қолы да қысқа болып өз бойындағы қасиеттерді, мүмкіндіктерді, өмірге деген құштарлықты мейлінше жетілдіре алмайды. Адамның ойын, мақсатыніске асыруға қыруар қаражаты болуы шарт. Ақша деген өлшемі болмаса, ақшаны қажетті мөлшермен алмаса, онда адам біртіндеп ақшаның құлына айналады да, өз келбетін жоғалтады.
Бай мен кедей адамның көзге ұратындай айырмашылығы жоқ. Бай адамдарға Құдай берген бас, екі қолы мен аяқ біздің бәрімізде де бар. Бірақ олардың негізгі басымдылығы екі құлақтың ортасында орналасқан мида жатыр. Олар қаншалықты ұтылып, өмірден тепкі көріп жатса, да мойынсынбайды, өйткені олар өте рухты жандар. Қайтпас қайсарлық пен тәуекелге бейім болуы байларды көпшіліктен оқшауландыра түседі. Әрине бұл күнделікті күйбең өмірде тырбанып еңбек етіп, ақшасын айлықтан айлыққа әрең жеткізіп жүргендерге ұнай қоймайтыны бесенеден белгілі.
Біреулері бай болуды мақсат етіп іске кіріссе, енді біреулері тәуелсіздік ті мақсат тұтып ақшалы болуға тырысады.
Бұлардың барлығы қаражатты көбейтіп, пайда табуды көздейтіні анық, дегенмен түпкі мақсаттары әрқайсысында әртүрлі.
Айтпақшы, реті келгенде бай адам мен дәулетті адамның айырмашылығы жөнінде айта кеткен жөн. Дәулетті адам айналасындағы адамдарға шапағаты тиіп, көпшілікпен араласып, әрдайым беделі жоғары деңгейде болады. Олар ақщаның ғана қадірін біліп қана қоймай, адамдар арақатынасына аса көп көңіл бөледі. Байлар жомарт болады. Алу үшін беру керек, бермесең ештеңе де ала алмайсың. Эндрю Карнеги: «Қайырсыз байлық – қорлық өліммен тең», - деп өзінің қалған өмірін байлығын үлестіруге арнады...
Ал ендігі мәселе осынау байлықтың көзі болып табылатын ақша ұғымы жөнінде жалғастырайық.
1. Сейтқасымов Г.С., Ақша, несие, банктер. Алматы, 2001.
2. Саниев М.С. Ақша, несие, банктер. Алматы, 2001.
3. Мақыш С.Б. Ақша айналысы және несие, Алматы, 2004.
4. Көшенова Б. Ақша, несие, банктер, валюта қатынастары, Алматы, 2000.
5. Әубәкіров Я., Нәрібаев Н., Есқалиев М. Экономикалық теория негіздері. Оқулық. Алматы, 1998.
6. Әубәкіров Я.Ә., Байжұмаев Б.Б., Жақыпова Ф.Н., Табеев Т.П. Экономикалық теория. «Қазақ университеті». Алматы, 1999.
7. Ахмедьярова М.В., Амирова А.У. Экономикалық теория. (экономикалық мамандықтарға арналған тірек конспектілері). Қазақстан - Британ техникалық университеті баспасы. Алматы 2003.
8. Мәуленова С.С., Бекмолдин С.Қ., Құдайбергенов Е.Қ. Экономикалық теория. Алматы, 2004.
9. Шеденов Ө.Қ., Сағындықов Е.Н. Ақтөбе Мемлекеттік университеті, 2004.
        
        Кіріспе
‎ ‏Ақша‭ ‬– адамзаттың ойлап тапқан керемет өнертапқыштығының бір ... ... ... ... ... ақша көптеген адамдар үшін өмірдің негізгі мәні болып отыр.‭ ‬Адамдар ақшалай ... табу үшін ... ... ... сарп ... ... ‏Ақша‭ ‬– бәріміздің де сұранымдарымызды қанағаттандырудың ортақ символы іспеттес қоғамдағы әмбебап құрал.‭ ‬Сондықтан ... бай ... ... қолдағы ақшамыз нені қажет етсек соған жететіндей болса деген арманымыз бар.‭ ‬Ауызекі тілмен айтар болсақ‭ «‬бай‭»‬ болғымыз келеді.‭
Егерде адам ... ... ... ... ... бір ретке келтірмесе ақшаның қажеттілігі мүлде орасан зор болуы мұмкін.‎ ‏Ақшасы жоқ адамның қолы да ... ... өз ... қасиеттерді,‭ ‬мүмкіндіктерді,‭ ‬өмірге деген құштарлықты мейлінше жетілдіре алмайды.‭ ‬Адамның ойын,‭ ‬мақсатыніске асыруға қыруар қаражаты болуы ... ... ... өлшемі болмаса,‭ ‬ақшаны қажетті мөлшермен алмаса,‭ ‬онда адам біртіндеп ақшаның құлына айналады да,‭ ‬өз ... ... ... мен ... адамның‭ ‬көзге ұратындай айырмашылығы жоқ.‭ ‬Бай адамдарға Құдай берген бас,‭ ‬екі қолы мен аяқ біздің ... де ... ... олардың негізгі басымдылығы екі құлақтың ортасында орналасқан мида жатыр.‭ ‬Олар қаншалықты ұтылып,‭ ‬өмірден тепкі көріп жатса,‭ ‬да мойынсынбайды,‭ ... олар өте ... ... ‬Қайтпас қайсарлық пен тәуекелге бейім болуы байларды көпшіліктен оқшауландыра түседі.‭ ‬Әрине бұл күнделікті күйбең өмірде тырбанып еңбек етіп,‭ ‬ақшасын айлықтан ... әрең ... ... ұнай ... ... ... ‏Біреулері бай болуды мақсат етіп іске кіріссе,‭ ‬енді біреулері ... ті ... ... ... ... тырысады.
Бұлардың барлығы қаражатты көбейтіп,‭ ‬пайда табуды көздейтіні анық,‭ ... ... ... ... ... ... ... келгенде бай адам мен дәулетті адамның айырмашылығы жөнінде айта кеткен жөн.‭ ‬Дәулетті адам айналасындағы адамдарға шапағаты ... ... ... ... ... ... ... болады.‭ ‬Олар ақщаның ғана қадірін біліп қана қоймай,‭ ‬адамдар арақатынасына аса көп көңіл бөледі.‭ ‬Байлар жомарт ... ... үшін беру ... ... ... де ала ... ... Карнеги:‭ «‬Қайырсыз байлық‭ ‬– қорлық өліммен тең‭»‬,‭ ‬-‭ ‬деп өзінің қалған өмірін байлығын үлестіруге арнады...
‎ ‏Ал ... ... ... ... көзі ... табылатын ақша ұғымы жөнінде жалғастырайық.

І-тарау.‭ ‬Ақшаның мәні және қызметтері
1.1.Ақшаның пайда ... және ... ... ... ... ... ‬7‭ ‬ғасырға жатқызады.‭ ‬Бұл кездерде өмір сүрген тайпаларда белгілі‭ ... ... ... ... пайда болды.‭ ‬Ол затты олар басқа затқа алмастыра алды.‭ ‬Көбінесе ... ... ... ... ... ... ... пайдаланды.‭ ‬Менің ойымша зат ақша ретінде белгілену үшін ол ең ... ... мен ... алушылар арасында‭ ‬қолдау табу керек.‭
Ақша қоғамның өзімен анықталады.‎ ‏Қоғамның айыбас ретінде қабылдацтынның бәрі де ақша деп танылады.‭
Ақшаны пайда болу ... екі ... ... ... ‬– рационалистік,‭ ‬екіншісі‭ ‬– эволюциялық.
‎ ‏Рационалистік тұжырымдама бойынша ақша ... ... ... ... ... ортақ бірліктің қажеттігіне байланысты келісім болғандығымен түсіндіреді.‭ ‬Аристотель өзінің‭ «‬Никомахтың этикасы‭»‬ атты жұмысында былай деп жазады:‭ «‬Айырбасқа қатысатын барлық заттың ... ‬не ... ... ... ... ... үшін белгілі шарттылыққа негізделген бірлік болуы қажет‭»‬.
... ... сай ақша ... ... ... ... ‬ұзақ тауарлық айырбас барысында тауарлар әлемінің арасынан ақша роліне‭ ‬барынша лайықты болған тауарды жеке-дара бөлініп шығуынан басталады.‭ ... ... ... эволюциялық тұжырымдамасын біршама толығырақ қарастырайық.
... ... ... қауымдық құрылысы жағдайында бір қауым өз тұтынуынан ауысқан өзінің қандай да болсын еңбек өнімін анда-санда кездейсоқ кездескенде ... бір ... ... ... ‬Сонда,‭ ‬адам еңбегінің нәтижесі‭ ‬-‭ ‬өнім‭ (‬зат‭)‬.‭ ‬Ал оны өндірушілердің белгілі бір ... ... ... ... ‬– тауар.‭ ‬Тауар дегеніміз сату-сатып алу жолымен айырбасқа түскен еңбек өнімі,‭ ‬немесе тауар‭ ‬– ... ... ... ... ... ... ең ... өндірушінің басқа өнімдерге айырбастау мақсатымен жасалған еңбек өнімі түрінде айырбас кезінде,‭ ‬яки нарықта көрінеді.‭ ... өнім ... ... ... үшін ... ... еңбек өнімі тауар сипатын алмайды.‭ ‬Мәселен,‭ ‬етікші өзі тіккен етікті пайдаланса,‭ ... ол ... ... ‬тұтыну заты.‭
Бірақ кез келген зат тауар бола алмайды.‎ ‏Егер нақты еңбектің нәтижесі‭ ‬– тұтыну құны өз сатып‭ ... ... ... оны ... ... оны ... ... уақыт босқа кеткен уақыт болғаны да,‭ ‬зат тауар түрінде ие бола амағаны,‭ ... ол ... ... ... ‬Тауардың басқа адамдардың қажетін қанағаттандыратын қасиеті тауардың тұтыну құны‭ ‬болады,‭ ‬яғни тауардың қоғамдық‭ ‬тұтыну құны‭ ‬болып табылады.‭ ‬Тұтыну құны ... ... өз ... ... ... ... тауарына айырбастау арқылы басқа адамдардың қажетін өтейді.‭ ‬Тауардың басқа тауарға айырбасталу қасиетін оның‭ ... ... ... ... ... ... тауарлар сатылғанда ғана ілесе жүретін бағалық көрсеткіш айқын көрсетеді.‭ ‬Сонымен тауардың тұтыну құны ... ... ... ... ... ... да,‭ ‬ал басқа тауарларға айырбасталу қасиетінен айырбас құны ... ... ... ... құны ретінде тұтыну құнын алатын құрал болады.‭ ‬Айырбас құны,‭ ‬яғни тұтыну құндары айырбасталуының пропорциясы,‭ ‬ло-құнның ... ... ... ... ... ‏Ақшаның пайда болуы туралы концепциялар
... ... ... ... ... ... зат құн бола алмайды.‭ ‬Себебі адам еңбегі жұмсалмаған заттардың құны жоқ.‭ ‬Мысалы,‭ ‬өңделмеген тың жер,‭ ‬өзендер мен теңіздер,‭ ‬жабайы жемістер,‭ ... ... құн ... не‭? ... дегеніміз‭ ‬– тауар‭ ‬өндіргенде жұсалатын еңбек жиынтығы Қоғам дамының негізі‭ ‬– еңбек.‭ ‬Сондықтан,‭ ‬тауарға сіңген қоғамдық ... ... құны ... ... бір жағынан,‭ ‬ал екінші жағынан еңбек шығындары өдігінен өнімді құн ете алмайды.‭ ... ... ... бола ма‭? ... құны ... үшін ... ... қоғамдық жағдай болуы қажет‭ ‬– ол тауар ... ... ... қатынастар,‭ ‬оның ішінде айырбас қатынастары болуы шарт.‭ ‬Ол тек тауар өндірушілердің ғана қатынастары.‭ ‬Айырбас кезінде олардың белгілі бір ... ... ... ... кезінде,‭ ‬яғни айырбас құны арқылы көрінеді.‭ ‬Тауарлардың құнын зертханада физикалық,‭ ‬ия болмаса сипатта‭ ‬–талдау жасап байқауға ... ... тек ... ... ... ‬айырбас кезінде байқауға болады.‭ ‬Сөйтіп‭ ‬құн деген заттың қоғамдық қасиеті.
... ‬– ... ... ... негізі‭ ‬– адам еңбегі.‭ ‬Құн еңбектің‭ ‬нәтижесі,‭ ‬еңбек ... ... ... адамзат тарихында‭
Көптен бар.‭ ‬Ал оның теориясының негізін қалаушылар ХVІІ ... ... ... ... ‬ХІХ ғасырда өмір сүрген шотландық А.Смит,‭ ‬ХІХ ғасырдағы ағылшын бизнесмені Д.Рикардо болды.‭ ‬Ал ... ... ... ... ... ХІХ ғ.‭ ... ... ‬Ол тауарға жұмсалатын еңбектің екі жақты сипатын,‭ ‬яғни белгілі бір тұтыну құнын жасайтын нақты еңбекті ашып,‭ ‬оны жан-жақты ... ... екі ... ‬– ... құны‭ ‬мен құнының‭ ‬– қайшылықтары болғанымен,‭ ‬ол ажырағысыз ... ... ... ... ішкі ... қандай жағдайда шешіледі деген сұраққа жауап іздестірейік.‎ ‏Қоғамдық еңбек,‭ ‬яғни басқалар үшін еңбек ету қоғам ... ... ... ... ‬Алғашқы қауымда да,‭ ‬патриархаттық отбасында да адамдар өз күш-қуатын жұмсай отырып,‭ ‬өз отбасына қажетті өнім шығарып,‭ ... ... ... ... ... құн ... ... жоқ.‭ ‬Себебі тауар пайда болған жоқ,‭ ‬яғни еңбек өнімдері айырбасқа түскен жоқ.‭ ‬Тауар болу үшін өнімнің басқа бір өнімге ... ... ол ... ... алу ... ... ... оны тұқтыну құны және құн етеді.‭ ‬Өйткені,‭ ‬егер өнім‭ (‬зат‭) ... ... ... құны ... ... ... керек болғаны.‭ ‬Бұл біріншіден.‭ ‬Екіншіден,‭ ‬оның құнының бар екені дәлелденгені.‭ ‬Міне дәл‭ ‬сатып алу-сату жағдайында‭ (‬нарықта‭) ‬ауардың ішкі ұарама-қайшылықтары шешіледі.‭ ... ... ... бар ... ... шықты:
Ұзақ сақталатындығы.
‎ ‏Ақша ретінде сақталғыштығы төмен ... алу ... ... ... ... шығарсыз,‭ ‬себебі біршама уақыттан соң ол бұзылып өзіның ролін атқара алмайтын болса оның қажеті шамалы емес пе‭?
2‎) ‏Жинақтылығы‭ (‬яғни,‭ ... ... ... ... ... ... ‏3‎) ‏Экономикалық бөлінгіштігі.
... ... ... ... ол онда ақша ... ... алмайды.
‎ ‏4‎) ... аз ... ... ... даму ... айырбас қатынастары да дамып,‭ ‬одан әрі жетіліп,‭ ‬нарықта‭ ‬тауарлар тек натуралды зат ... ғана ... ... қоймай,‭ ‬бүкіл тауарлар дүниесінен ерекше бір тауар,‭ ‬яғни тауар-ақша пайда болды.‭ ‬К.Маркстың сөзімен айтқанда:‭ ... ... ... бөлініп және сол тауарлармен қатар дербес тауар ретінде ... ... ... ‬– ... ... жеке ... тұтыну құны ретінде көрінеді.‭ ‬Оның құны белгісіз,‭ ‬ол тек ... ... ... ғана анықталады.‭ ‬Тауар мен ақша айырбас процесінде бірін-бірі алмастыра және біріне-бірі теңгеріледі.
... ... ... ... ... ... ... эквиваленттілігінің тиянақталған түрі,‭ ‬құнның эквиваленттік формасымен тұтыну құны біте қайнасқөан ерекше тауар.‭ ... ... ... тауар өндіру мен оны айырбастау процесінде басқа тауарлардан бөлініп шыққан ерекше тауар,‭ ‬оның айрықша қызметі‭ ‬–барлық тауарларға ортақ балама‭ (‬эквивалент‭) ... ... ... ‏Ақшаның экономикалық мәні,‭ ‬қызметтері және түрлері
‎ ‏Жоғарыда айтылғандай,‭ ‬бір тауарды ... ... ... ... болмаған кезде,‭ ‬оның иесі өз тауарын басқа бір,‭ ‬көбірек тараған,‭ ‬құндырырақ тауарға айырбастады,‭ ‬сонан соң,‭ ‬сол ... ... ... ... ... ... ‏Осылайша бір тауардың құнын екінші бір ... ... ... ... ... ... бірдей нысаны пайда болады.‭ ‬Алғашқы кезде жалпы құнның баламасының міндетін ... ... ... ... ‬ол ... ... үшін ... пайдаланатын бірақ тауар іріктеліп алынады.
... ... ... ... ... ... нысаны балама нысанымен қоғам бойынша,‭ ‬тұтасып кеткен ерекше тауар,‭ ... ... ... табылады,‭ ‬яғни ол ақша болып жұмыс істейді‭»‬.‭ ‬Осыған байланысты ақшаның мәнін былай деп келтіруге болады.‭ ... ... ... ... ... ... ‬яғни басқа тауарлардың жалпыға бірдей баламалық құнының нысаны.‭ ‬Ақша‭ ‬– жалғыз жалпы балама болып табылатын ерекше тауар‭ ‬.‭ ‬Алтын құнның ... ... ... ... ... ‬ол өзіндік эталон‭ ‬– барлық тауарлар құнының өлшеуіші ... жүре ... ... ‬– ... ... ... ... кез келген басқа тауарладың құнын көрсете алатындығы,‭ ‬оның жалпыға бірдей балама болы жұмыс істейтіндігі,‭ ‬яғни алмастырудың жалпыға бірдей ... ... ... ... бір ... ... құнның сақталуын қамтамасыз ететін күші болып табылады.‭ ‬Мысалы,‭ ‬құнды товарды ... ... ... ... күн санап азая береді.‭ ‬Өйткені,‭ ‬ол тауарды сақтау үшін белгілі көлемде ... ... ... ... ... ақшаға салынса,‭ ‬ондай шығын болмайды.
‎ ‏Ақшаның мәнін ... оның ... ... ... ... кез ... үлгісінде ақшаның атқарымы өзгермей,‭ ‬бір қалыпта қалады.‭ ‬Қазіргі жағдайда да‭ (‬Нарық жағдайда да‭) ‬ақшаның атқарымдары бұрынғыдай:
Ақша құнды ... ... ... ... ретінде
Ақша төлем құралы ретінде
Ақша қолдану құралы ретінде
Дүниежүзілік ақша атқарымы ретінде
... ... ... ‬көрсетілген атқарымдарды тек ақша ғана орындай алады.
... құн ... ... ... бұл атқарымы оның көлемі мен тауардың өзіндік құны анықталған кезде байқалады.‭ ... ... ... ... ... ‬оны өндіру жолындағы,‭ ‬қоғамдық қажетті шығынмен тең.‭ ‬Олай болса,‭ ‬тауар ... ... ... ... ... үшін ... ... бұйымдарын табу керек,‭ ‬тек содан кейін солардың көмегімен керекті өнім шығарылады,‭ ‬болмаса,‭ ‬қызмет көрсетіледі.‭ ‬Осыған байланысты жаңадан шығарылған ... ... ... ‬өзіндік құны екі элементтен тұрады.‭ ‬Біріншісі,‭ ‬жоғарыда айтылған еңбек құралдары мен еңбек бұйымдарының қүны.‭ ... ‬ол ... ... ... ... ... қызметтің‭) ‬өзіндік құнына ауысады.‭ ‬Екіншісі,‭ ‬осы өнімді өндіру жолындағы ... тірі ... ... ... ‬Сонымен қатар,‭ ‬жаңа өнімнің өзіндік құнына қосылатын еңбек құралдарының және еңбек бұйымдарының құны да,‭ ‬тірі еңбек күшінің құны да ... ... ... ... ... ... ... тауар өндірушілердің техникамен жабдықтандырылуы,‭ ‬мамандық дәрежесі және үнемшілдігі ... ... ... ... ... ... ‬тек қоғамдық қажетті шығынға байланысты бағаға сатылады.
... біз ... құн ... ... ... ... ‏Ақша айналым құралы ... ... ... ... ... ... қарамастан,‭ ‬қандай меншіктің шығарғанына қарамастан,‭ ‬керекті уақытында сатылуы керек.‭ ‬Яғни,‭ ‬құнның тауарлық нысаны ақшалық нысанға ауысуы тиісті.‭ ... ... ... ... ... ... тауардан түскен ақшаға жаңадан құрал саймандар мен ... ... ... ... ‬еңбек ақы төлейді,‭ ‬және басқа да шаруашылықтың қажеттерін қанағаттандырады.‭ ‬Сөйтіп,‭ ‬өндіру мен өткізу процесін үздіксіз жалғастырады‭ (‬ұдайы өндіріс‭)‬.
... ... ... ... ... ... істеуі ақшаның тауарға,‭ ‬тауардың ақшаға айналуының толассыз тізбегі болып табылады.‭ ‬Осылайша ақша үздіксіз айналымда жүреді.‭
Бұл атқарымның ... тән бір ... ... ‬мен тауардың біріне-бірінің қарсы қозғалатындығында:‭ ‬ақша сатушыға қарай қозғалса,‭ ‬тауар сатып ... ... ... ‏Айта ... бір ... ... айналымның құралы ретінде жұмыс істеу,‭ ‬тек ұлттық ақшаға ғана тән.‭ ‬Заң бойынша ... ақша ... ... ... ... болуға тиіс емес.‭ ‬Өйткені,‭ ‬олай болған күнде айналымдағы ақшаның саны ... ... ... ... апарып соғады.‭ ‬Басқаша айтқанда,‭ ‬айналымда жүрген ақшаның саны‭ (‬ақшаның көбеюі‭) ‬осы атқарымның дұрыс орындалуымен тығыз байланысты.‭ ‬Егер,‭ ‬ақша айналымы ... ... ... ... ... саны ... ‬Керісінше,‭ ‬айналымның қозғалысы баяулап кетсе,‭ ‬айналымда көбірек ақша жүруі керек.
... ... ... ... ‬Бұл атқарымға тауардың қозғалысы мен ақшаның қозғалысындағы айырмашылық тән.‭ ‬Өйткені,‭ ‬тауар,‭ ‬оны сатып ... ... ... ... ... ... ... ‬әлдеқалай көп түседі.‭ ‬Егер сатушы мен сатып алушының арасындағы ... ... ... құны ... ала ... болса,‭ ‬ақша сатушыға ертерек түседі.‭ ‬Сөйтіп,‭ ‬келтірілген екі ... да ... мен ... ... екі ... ... ... қарағанда,‎ ‏ақша төлем құралы ретінде атқарымда тауарды несиеге берумен байланысты пайда болған.
... ... ... ... деп ... ... ... иесі өзінің қолда бар тьауарын сатады,‭ ‬ал басқа біреу оны сатып алады,‭ ‬тек ... ... ... ... ... ... өкілі ретінде.Сатушы несие беруші болады да,‭ ‬сатып алушы қарыздар болып қалады‭»‬.
... бұл ... ... ... және оны қайтарғанда,‭ ‬қаржы органдарымен ақшалай қарым-қатынаста‭ (‬салық бөлімдері‭)‬,‭ ‬халыққа қызмет ететін кәсіпорындар мен көрсетілген қызмет үшін есеп ... ... ... еңбек ақы,‭ ‬зейнет ақы,‭ ‬жәрдем ақы,‭ ‬стипендия және басқа да ақшалай төлемдерді өтегенде байқалады.‭ ‬Көбінесе жоғарыда айтылған төлемдер қолма-қол ақшасыз,‭ ... бір ... ... ... ... ... ... ‬Қолма-қол ақша тек,‭ ‬есеп ажыратушылардың бір жағы‭ (‬біреуі‭) ‬жеке тұлға болғанда ғана қолданылады.
... осы ... ... ... ... жеке ... үлесі қаншалықты төмен болса,‭ ‬қолма-қол ақшамен есептесетін заңды тұлғалардың үлесі соншалықты төмен‭ (‬егер есеп ажыратудың ... ... ... ... ... ... ... ретінде атқарымының жоғарыда айтылған айналыс құралы ретінде атқарымынан айырмасы,‭ ‬бұл атқарымды,‭ ... ... ... ... елдердің ақшалары да орындай алады‭ (‬сақтық кассаларға ақша салып,‭ ‬оны қайтып ... ... және ... ... ... ... елдермен және олардың азаматтарымен басқа да төлемдер жүргізгенде‭)‬.‭
Ақша қорлану құралы ретінде.‭ ... ... ... ... ... төлем құралы ретінде айналыста жүрген ақшалар емес,‭ ‬айналысқа қатынаспай жүрген ақшалар ғана орындайды.
Оның ішінде халықтың қолында ... ... ... есеп ... ... жеке және ... ... ақшасы кіреді.‭
Ақшаның қорлану құралы ретінде атқарымын орындайтын ... ... ... ... ‬табыстық шығыннан көбірек болған күнде ғана пайда болады.‭ ‬Ол ақшалар алдағы кезде орын алатын‭ (‬күтулі‭) ‬көлемді ... қоры ... ... ... ... бұл ... ... қарым-қатынастың пайда болуына,‭ ‬оның әрі қарай дами түсуіне әсер ететін алдыңғы жағдай туғызады.
... ... ... ‬жеке тұлғалардың уақытша артық‭ (‬бос‭) ‬ақшасы,‭ ‬басқа шаруашылықтарға,‭ ‬жеке тұлғаларға уақытша пайдалануға беріледі‭ (‬қарызға беріледі‭)‬.‭ ‬Сөйтіп ақшаның бостан-босқа ... ... ... ... оның инфляцияның әсерінен қүнсызданып кетуіне жол берілмейді.‭ ‬Тек мынандай жағдайларға сүйену керек:
несиеге берілген ақша кедергісіз іске пайдаланылатын‭;
несиенің уақытында қайтарылуына ... ... ... ... ... деңгейде‭ ‬пайда түседі.
‎ ‏Дүниежүзілік ақша атқарымы.‭ ‬1976‭ ‬жылы,‭ ‬ақшаның алтын ... ... ... ‬көптеген экономистер,‭ ‬енді құнсыз,‭ ‬қағаз ақша,‭ ‬дүниежүзілік ақша атқарымын орындай алмайды деген пікірге келген.‭ ‬Бірақ та,‭ ‬ақша әлі де,‭ ... ... және ... ... және жеке ... ... ... қызмет көрсетіп жүр.‭ ‬Мысалы,‭ ‬басқа елдің шаруашылықтарымен жеке тұлғаларымен алып-сату,‭ ‬ол үшін ... есеп ... ... алу оны ... ... ... ... жыл сайын өсіп келеді.‭ ‬Осыған байланысты,‭ ‬қазіргі ақша,‭ ‬дүниежүзілік ақша ... ... ... ... ... дұрыс емес.‭ ‬Ақша бұрынғыша өзының дүниежүзілік ақша атқарымын орындап келеді.‭ ‬Рас,‭ ‬кез ... ... ақша ... ... ... ... ... (‬валюталар‭)‬.‭ ‬Еркін айырбастауға жатпайтын ақшалар дүниежүзілік ақша атқарымын орындай алмайды.‭ ‬Сондықтан ақшалары ... ... ... ... өз ... сол ... бағаммен еркін айырбасталатын ақшаға‭ (‬доллар,‭ ‬марка,‭ ‬иена сиқты‭) ‬ауыстырады да,‭ ‬содан соң оны өзінің,‭ ‬керекті ... ... ... ‬Сондықтан қағаз ақша,‭ ‬дүниежүзілік ақша атқарымын тіпті орындамайды деген түсінікпен келісуге болмайды.‭ ‬Орындайды,‭ ‬тек тежеулі көлемде.
Ақшаның түрлері.
... ... ... бері бірнеше рет өзгеріске ұшырады.‭ ‬Бірақ,‭ ‬бұл өзгеріс оның тек сыртқы түріне ғана тиді,‭ ‬ішкі мағынасы өзгерген жоқ.‭ ... ... ... өзгеру себебі,‭ ‬оның жұмыс істейтін жағдайларымен,‭ ‬яғни қоғамдағы болған өзгерістермен ... ... ... ... ... өмірінің бастапқы кезінде жалпыға бірдей баламаның‭ (‬ақшаның‭)‬,‭ ‬маңызын әртүрлі тауарлар атқарған‭ (‬оның ішіне мал да кіреді‭)‬.‭ ... ... ... мен ... ... ... байланысты,‭ ‬жалпыға бірдей баламаның маңызын бір текті,‭ ‬оңай бөлшектенетін,‭ ‬сақтағанда бұзылмайтын тасымалдауға қолайлы тауардың ... ... ... ‬Осының салдарынан өмірге кесектелген қола,‭ ‬мыс,‭ ‬күміс,‭ ‬алтын ақшалар келді.‭ ‬Одан кейінгі қоғамдық дамудың нәтижесінде,‭ ‬кесек‭ ‬металл ақшаның орнына,‭ ... ... ... ... ‬оның ішінде алтын ақша да бар.‭ ‬Бұл ақшаның кесек ақшадан айырмашылығы,‭ ‬оған қажетті деректер‭ (‬мемлекеттің аты,‭ ‬гербісі,‭ ... ... ... ... ... ‬Бұл сол кездегі ақшаның жетілдірілген түрі болды.
‎ ‏Ең ... ... ... ... ... ... ‬үшінші ғасырда Римде басылған,‭ ‬ал біздің заманымыздан бұрынғы‭ ‬7-8‭ ‬ғасырларда,‭ ‬Мидия мемлекетінде және Ежелгі Грецияда басылған.‭ ‬Басқа,‭ ‬Европа ... және ... өз ... ... басу,‭ ‬ІХ-Х ғасырларда басталған.‭ ‬Сөйтіп,‭ ‬металдан жасалған ақша өте ұзақ өмір сүрген.‭ ‬Мысалы,‭ ‬Ресейде,‭ ‬5-10‭ ‬сомдық алтын ... ... ... соғыс басталғанға дейін қолданылған.‭
Алтын ақшаның жеке өзіндік құны бар.‎ ‏Сондықтан ол ешуақытта,‭ ‬тіпті инфляция кезінде де құнсызданбайды.‭ ‬Осыған байланысты ... ақша өз ... ... ... ... екенін шамалай алады.‭ ‬Егер айналыстағы алтын ақша,‭ ‬керек мөлшерден артық болса,‭ ‬олар айналымнан шығып,‭ ‬қазынаға сақталуға ... ‬ал егер ... ... ... ақшамен қамтамасыз етілмесе,‭ ‬олар қайтадан ешқандай кедергісіз айналысқа ... ... ... ... ... ақша керек екенін анықтап,‭ ‬оны тәртіптеп жатудың ешқандай керегі жоқ.
... ... ... ... ... ... ... ‬Біріншіден,‭ ‬алтыннан ақша басу,‭ ‬алтын шығарумен тығыз байланысты,‭ ‬ал алтын шығарудың,‭ ‬өз кезегінде,‭ ‬қымбатқа түсетіні белгілі.‭ ‬Екіншіден,‭ ‬айырбастау ... ... ... ... ... ... етеді,‭ ‬ал ол үшін алтын шығаруды көбейту керек.‭ ‬Осыған байланысты,‭ ‬қымбатқа ... ... ... ... ... ... қажеттілігі туды.‭ ‬Сөйтіп,‭ ‬өзінің жеке құны жоқ,‭ ‬қағаз ақша белгісі пайда ... ... ... ‬Ең бірінші қағаз ақша ХІ-ғасырда Қытайда шықты.‭ ‬Содан кейін VІІ-ғасырдың аяғында Солтүстік Америкада,‭ ‬ал ... ... ... ... ... ... ... ‬1769‭ ‬жылы‭ «‬ассигнация‭»‬ деп аталатын қағаз ақша шығарылды.
... ... ... ‬не ... ... және оны үкімет тек мемлекеттік бюджеттің тапшылығын жабу үшін ғана шығарады.‭ ‬Осыған байланысты қағаз ақша мөлшерден артық шығып кетіп,‭ ‬құнсыздануы ... ‬ал бұл өз ... ... ... ... ‬әкелетіні анық.‭ ‬Бұл қағаз ақшаның өзіне тән ерекшелігі.
... ... ... билеттері‭)‬.‭ ‬Несиелік ақшаны айналысқа шығару және оны қолданудан алып тастау,‭ ‬несиелік операцияларды ... ... кез ... ‬банктің қолында.‭ (‬Орталық болмаса Ұлттық банкіден басқа‭)‬.‭ ‬Шаруашылықтарға несие бергенде,‭ ‬болмаса вакселъдерді есепке алғанда‭ ‬,‭ ‬не ... ... ... ... ... ... ... береді‭ (‬банк билеттерін‭)‬.‭ ‬Мұндай несиелік ақша шығару ешқандай Үкіметтің артық шығынымен,‭ ‬болмаса бюджеттің тапшылығымен байланысты.‭ ... ... ... ... ... анық ... байланысты шығарылады.‭ ‬Бұл ақшаның қағаз ақшамен салыстырғандағы үлкен артықшылығы бар.‭ ‬Бұлай болудың‭ ‬ең басты себебі ... ... ... мен шаруашылық шығындардың нақты қозғалысына қарай беріліп және қайтарылып отыратыны.‭ ‬Өйткені мұндай құндылықтар мен шаруашылық шығындар несиенің уақытында ... ... ... ... ... ақша ... ақша ... ешқандай зиян келтірмейді,‭ ‬керісінше,‭ ‬айналымда жүрген ақшаның санын азайтуға‭ ‬,‭ ‬сөйтіп,‭ ‬оның құндылығын арттыра түсуге әсер етеді.‭ ‬Тек,‭ ... ... ақша беру мен ... ... ... ... ... ақшаның банкке түсуімен несиенің қайтарылуының байланыстары әрбір операциядан ... ... тек ... иоперацияларды біртұтас,‭ ‬жиынтық ретінде қарағанда ғана байқаймыз.‭ ‬Егер,‭ ... ... ... ... ... ... керегінен артық берілсе,‭ ‬бүкіл халық шаруашылығы бойынша ... ... ... де,‭ ... ... туып,‭ ‬оның ұлғая түсуіне апарып соғады.
‎ ‏Қолма-қол ақшаны несиелік айналым ... ... ... ... ... бірі.
... ... ... ... ... ақшасыз айналым дегеніміз,‭ ‬қолма-қол ақшаның орнына несие операцияларын пайдалану.‭ ‬Яғни,‭ ‬ақшаны бір есеп шоттан екінші есеп ... ... ... ... ‬Ол үшін ... төлем құжаттары мен құнды қағаздар пайдаланылады.‭ ‬Сөйтіп,‭ ‬бұл айналым,‭ ‬несиелік ақшаның пайда болуын қажет етеді.
... ... ... ... ‬қолма-қол ақшасыз есеп айырысудан айырмашылығы бар.‭ ‬Олар:
‎ ‏-‎ ‏Кейбір құнды қағаздар арқылы ... ... ... ... ‬банктің қатысуынсыз жүзеге асырылады.‭ ‬Мысалы,‭ ‬вексельдер және басқа да,‭ ‬кейбір төлем ... ... ... ... ... ақша ... жіберіледі.‭ ‬Бірақ,‭ ‬ақша аударылмайды.‭ ‬Сондықтан мұндай операциялар қолма-қол ақшасыз айналымға жатады.
‎ ‏-‎ ... ақша ... ... ... ... ... ... ақшасы,‭ ‬жалпыға бірдей төлем құралы ретінде шот иесінің рұқсатынсыз пайдаланылады‭;
-‎ ‏Егер,‭ ‬қолма-қол ақшасыз есеп айырысуға қатысушылар,‭ ‬алдағы уақытта ешқандай ... ... ... ‬вексель арқылы жүзеге асырылатын қолма-қол ақшасыз айналымға қатынасатын вексель беруші,‭ ... ... сол ... ... ... ... ... міндеттеме алады.
‎ ‏Өз ... ... ... есеп ... ... ... айналымынан төмендегідей өзгешелігі бар:
‎ ‏-‎ ‏Қолма-қол ақшасыз есеп ... ‬3‭ ... ... ... ... алушы және олардың есеп шоттарына тиісті жазу жасайтын банк‭;
Қолма-қол ... есеп ... ... ... ... болады.‎ ‏Оған дәлел,‭ ‬есеп айырысуға қатынасушылардың бәрінің де банкіде есепшоттары бар және сол есеп шоттарда азды-көпті ... ... ... ‬сол ақшалар банктердің шот иелерінің алдындағы міндеттемесі болып табылады.‭ ‬Әрбір есеп айырысу ... ... ... ... не ... ‬не азаяды.‭ ‬Осының өзі,‭ ‬есеп айырысуға қатысатын тұлғалардың банкпен несиелік байланыста екенін дәлелдейді.‭
Сонымен қатар,‎ ‏қолма-қол ... есеп ... мен ... ... есеп айырысудың біртұтастығы және өзара байланыстылығы байқалады.‭ ‬Мысалы,‭ ‬есеп айырысудың екі нысанында да бір ғана ақша ... ... ... ... ... ... үстіне есеп айырысудың бір нысанындағы ақша екінші нысанына оп-оңай ауысады.‭ ‬Егер,‭ ... шот иесі ... ... өз ... ақша алса,‭ ‬бұл ақшаның есеп айырысудың қолма-қол ақшасыз нысанынаң‭ ‬қолма-қол‭ ‬ақшалы нысанына ауысқаны.‭ ‬Егер де,‭ ‬ол ... есеп ... ... ақша ... салса,‭ ‬көрініс керісінше болады.‭ ‬Есеп айырысудың екі‭ ‬нысанының бір тұтастығының тағы да бір дәлелі,‭ ... да ... ... ... ... ақша ... және ақша ... ‬Осы екі ұғымның екеуі де қазіргі нарықтық жағдайда,‭ ‬бұрынғы шаруашылық жүргізудің социалистік әдісіндегіден басқа мәнге ие болды және оларды ... ... де ... ‬Бұрын айналымға керекті ақшаның саны,‭ ‬К.Маркстің заңына сәйкес,‭ ‬анықталатын.
‎ ‏Бұл заң ... ... ... деген пікірмен соңғы жылдары іс жүзінде қолданылмай жүр.‭ ‬Сөйте тұра,‭ ‬нарық кезіне лайықты заңды ешкім ойлап ... ... ... ... заң шығару қиынға түседі.‭ ‬Өйткені,‭ ‬көп жағдайда есеп айырысу қолма-қол ақшасыз жүзеге асырылады.‭ ‬Сондықтан бұл екі нысанның шегі жоғалып ... ... ... өз ... ... ... ... таңдай алды.
‎ ‏Бұлай болудың басты себебі нарық жағдайында қолма-қол ақшамен және қолма-қол ақшасыз айналым бір тұтас айналым ... ... ... ... ақша ... осы бір тұтас айналымның көлемі болып табылады.‭
Қазақстан бойынша бұл көрсеткіш‎ ‏2000‎ ‏жылы‭ ‬45,9‭ ‬пайызға өсіп,‭ ‬2001‭ ‬жылдың басында‭ ... ... ... ... ... ... айналымдағы ақша жиынын сипаттау үшін әртүрлі агрегаттар қолданылады.
‎ ‏Ақша агрегаттары
‎ ‏Елдегі айналымда жүрген ақша жиынының бөлігін құрайтын ақша құралдарының бөлек түрлері ... тән ... ... ... ақша агрегаттарына бірігеді немесе оларды ақша кешендері деп те атайды.‭ ... ... бұл ақша ... саны ... ‬Мысалы,‭ ‬АҚШта,‭ ‬Жапонияда,‭ ‬Италияда‭ ‬4‭ ‬агрегат қолданылса,‭ ‬ФРГ-да‭ ‬3,‭ ‬Францияда тіпті‭ ‬10‭ ‬ақша агрегаты бар.‭
Типтік ақшалы агрегаттарды ... ... ... ... ... ... сипаттайды.‭ ‬Демек,‭ ‬бұл ең өтімді ақша агрегаты ... ... ... ... айналымдағы қолма-қол ақшаны және талап етілгенге дейінгі банктік шоттарда жатқан ақшаларды,‭ ‬чектік салымдарды және жол чектеріндегі ... ... ... агрегаты М1‭ ‬ақша агрегаттарынан және мерзімдік салымдарда жатқан ақшалардан,‭ ‬чектік емес ... ... және ақша ... ... ... ... ... сомалардан құралады.
‎ ‏М3‭ ‬ақша агрегаты М2‭ ‬ақша агрегатымен қоса жеке ұйымдар мен фирмаларға тиесілі қомақты мерзімдік жинақ салымдарынан тұрады.
‎ ‏L ақша ... ең кең ... ақша ... ... ... ‬мұнда М3‭ ‬ақша агрегаты және әртүрлі бағалы қағаздар кіреді.‭ ... ... ... ... ... отырғанын байқауға болады.‎ ‏Басқаша айтқанда,‭ ‬Ұлттық банк,‭ ‬айналымға тиісті ... ақша ... ... ... ... ... ақшаның‭ (‬теңгенің‭) ‬құны төмендеп кетеді.‭ ‬Осының салдарынан Республиканың шаруашылығында көптеген өзара төлемеушілік орын алып келеді.
‎ ‏Ақша базасы дегеніміз айналымда ... ... ... ... ... банктердің кассаларындағы және корреспонденттік шоттарындағы ақшаның және олардың ... ... ... ... ... ... бұл ... ‬2001‭ ‬жылдың басында‭ ‬134‭ ‬млрд теңге құрады.‭ ‬Бұл өткен‭ ‬2000‭ ‬жылдың басымен салыстырғанда‭ ‬5,7%‭ ‬өскені.
‎ ‏Алтынды кредит ... ... ары ... ақша ... ... ‬вексельдер,‭ ‬чектер‭) ‬атқарушы тұлғалардың кредиттік карточкаларға айырбастау қарқыны күшейе түсті.
‎ ‏ Кредиттік ... ... ... ... ... атқарады.
‎ ‏Кредиттік карточкалардың түрлері:
Жаңартылатын карточкалар.‭ ‬Магазин,‭ ‬ресторандарда қолданылады.‭ ‬Карточкалардың қарыздары жабылғаннан кейін қайтадан жаңартылады.
Бір айлық карточкалар.‭ ‬Туристік фирмалармен есеп айырысу үшін ... ... ... ... ... ... ... ‬Әртүрлі фирмалар‭ ‬әртүрлі қызмет жөніндегі шығындарды төлеу үшін ... ... ... ... ... Олар тек ... жылдық табысы бар клиенттерге беріледі.
‎ ‏Кредиттік карточкалар1915‭ ‬жылдан бастап пайдаланылады,‭ ‬ол ... олар ең ... рет ... ... жазу ... ... ... эволюциясының осы заманғы кезеңіне электронды ақшалар жүйесі сай келеді.‭ ‬Олардың көмегімен ақша операциялары жүргізіледі:‭ ‬банк ... ақша ... ... ... ‬төлемдер,‭ ‬чектік кітапшалар беру,‭ ‬дебет-карточкалары және т.б.‭ ‬Электронды чектік кітапша болып табылатын смарт-карточкалар пайда болды.
‎ ‏Қазақстанда электронды ақшалар жүйесі ... ... ... ... ... ... ‬1989‭ ‬ж.‭ ‬Сырқы Экономбанктан шығарылды.‭ ‬Қазіргі кезде оларды ... ірі ... ... ... ... мен ақша ... жылдамдығының түсініктері.
‎ ‏Ақша сұранымы теориясы
Ақша дегеніміз‭ ‬– төлем ... ... ... ... ... ‬– та ақша ... ... өлшемі‭ ‬– валюта және тексеріліп тұратын депозиттер немесе М1‭ ‬болып табылады.‭ ‬Бұл ақшаны халық бір нәрсе сатып алу үшін жұмсайды.‭ ... ... орта ... М1‭ ‬– ... ‬– та‭ ... ... ... болды.‭
Ақша сұранымын талқылағанда біз оны нақты баланстарға сұраным тұрғысынан қараймыз.‭ ‬Бұдан мынадай тұжырымдар шығады:‭ ... ... жеке ... иемденетін ақшаларының сатып алу қабілетіне байланысты:
1.‎ ‏Нақты ақша ... баға ... ... ... ... ... ‬соған сәйкес процент мөлшерлемесі,‭ ‬нақты табыс,‭ ‬нақты байлық та өзгермейді.
2.‎ ‏Номиналды ақша сұранымы баға деңгейімен бірдей артады.‭ ‬Онда ... ... ... ... ... ... түрі ... ‬яғни валютадан түрлі қағаздар жиынтығы ақшаны құрайды.‭ ‬Осы активтердің қайсысын ақша деуге ... ... ‬4‭ ... ... ... ‬валюта,‭ ‬М1,‭ ‬М2‭ ‬және М3.
Кесте‭ ‬– 1
Ақша жиынтықтары
Бөлімдер
М1
М2
М3
Айналымдағы валюта
х
х
х
Саяхатшының чектері
х
х
х
Коммерциялық банк сұранымындағы ... ... ... ... ... ... ... аудару қызметі‭) ‬есебі
х
х
х
Үнемдеу мекемелерінде‭
Сұранымындағы депозиттер‭ (‬өзара жинақтау банкінде‭)
х
х
х
NOW есебі
х
х
х
ATS есебі
х
х
х
Кредитті акция баланстары
х
х
х
Коммерциялық банктерде‭
Тез арада‭ ... ... алу ... ... ... ... (‬100,000‭ ‬долл.‭ ‬Аз‭)
х
х
Сақтық кассасындағы депозиттер
х
х
Үнемдеу мекемелерінде‭
Сақтық кассаларындағы депозиттер‭ (‬өзара жинақтау банкінде және S&LS‭)
х
х
Қысқа ... ... ... ... ... ... ... депозиттер
х
х
Ақша нарығындағы өзара қордағы акциялар
х
х
Коммерциялық банктерде
Ұзақ мерзімді депозиттер
х
Қайта сатып алу ... ... ... ... ... ... алу мерзімі
х
1988‎ ‏ж.‭ ‬Желтоқсанда жалпы айналымға миллиард.‭ ‬долл.‭ ‬-‭ ‬мен
790
3,069
3,919

Табысының жылдамдығы мен сандық теориясы.
... ... ... дегеніміз‭ ‬– ақша қорының жыл сайын айналымда болып,‭ ‬жылдық табысты ... ... ... ‬Ол ... ‬-‭ ‬нің ақша қорының коэффициентіне тең.
Табыс жылдамдығы былай аяқталады:
V=YN‭ ‬/‭ ‬M
Яғни,‭ ‬ол‭ ‬– номиналды табыс коэффициентінің номиналды ақша ... ... ... ... ... ... жазатын болсақ,‭ ‬YN‭ ‬(номинал ЖҰӨ‭) ‬баға деңгейіне тең болып,‭ ‬нақты табысқа Y ... ... X V‭ = ‬P X ...
Сандық теория‭
Соңғы теңдеу сан теңдеуі болып саналады,‭ ‬ол баға деңгейі мен өнім деңгейін ақша қорына ... ... ... ... ... сандық теориясы деп аталады.‭ ‬Бұл жерде V‭ ‬– табыс жылдамдығы және Y‭ ‬-‭ ... ... ... ... ... өнімнің тұрақты болуы экономикалық жұмыспен толық қамтамасыз етілуіне байланысты.‭ ‬Егер V мен Y тұрақты болса,‭ ‬онда баға ... ақша ... ... ... ... ... сандық теория‭ ‬-‭ ‬инфляция теориясы болып ... ... ол баға ... ақша ... ... ... дәлелдейді:
‎ ‏P‭ = ‬V X M‭ ‬/‭ ‬Y
Жылдамдық және саясат
Саясатта жылдамдыққа дұрыс мән ... ... мына ... ... жазу ... байқауға болады.
YN‭= ‬M х V
Берілген номиналды ақша қоры мен ... ... ... ‬-‭ ... ... ... білеміз.‭ ‬Бұдан ары,‭ ‬егер жылдамдық тұрақты болса,‭ ‬ақша ұсынымындағы өзгеріс номиналды табыстағы өзгерістерге пропорционалды болады.‭ ‬Ақша ... әсер ете ... кез ... ... ... ... ... саясат табыс деңгейіне әсер ете алмайды.
Тұрақты жылдамдық туралы ... ... ақша ... да ... ... ... өте маңызды,‭ ‬себебі ол‭ ‬– ақша сұранымы туралы әңгімелеудің ыңғайлы жолы.
M‭ ‬/P‭ = ‬L‭ (‬i,‭ ‬Y‭)‬.

Мәлімет көрсетіші
Төмендегі кестеде‭ ‬1982‭ ... ... ... ‬– де ... PGNP‭ ‬– ... ‬-‭ ... ... ‬OWN‭ ‬– М2‭ ‬– ден түскен табыс мөлшері,‭ ‬СОММ‭ (‬айналымдағы кредит-ақша іс-қағазының мөлшері‭) ‬– бағалы қағаздар немесе ... ... ... ‬– 2‭ ... ... және оның ... ... объективті‭ ‬қажеттілігі‭ ‬тауар өндірісі және одан туындайтын тауар айналысына байланысты.‭ ‬Ақша‭ ‬– кез ... ... ... ... ... және оның нәтижесі.‭ ‬Тауар және ақша бір-бірінен ажырамайды,‭ ‬себебі ақша айналымынсыз тауар айналымы болмайды,‭ ‬болуы да мүмкін емес.
‎ ‏Әйтсе де адам ... ... ... ... әр ... әр түрлі ойлар айтылуда.
‎ ‏«Ақша‎ ‏– зат емес,‎ ‏ол қоғамдық қатынастар жиынтығы‭»‬.‭ ... ... бұл ... ... адам ... бөлініп‭ ‬кетсе,‭ ‬оған ақшаның қажеті жоқ деген мағынаны білдіреді.‭ ... ... да ... ... ... ... ... мұхитқа батып бара жатқан кемеден құтқарып қалған заттарды елсіз аралда пайдаға жарады,‭ ‬тек ақша ... бос ... ... ... ‬– ... ... экономикалық категория‭ (‬санат‭)‬.‭ ‬Ол қоғам дамуының әрбір сатысында өндіріс және айырбас процесінде ... ... ... экономикалық қатынастарды көрсетеді.‭ ‬Қоғам экономиканың әр түрлі үлгісіне өткенде ақшаның маңызы арта түседі.‭ ... ... ... мәні шектеулі болды.‭ ‬Ақша,‭ ‬негізінен,‭ ‬есеп жүргізу және бақылау құралы ретінде қосалқы қызмет атқарды.‭ ‬Жоғарғы ... ... ... кәсіпорынның шығаратын өніміне натуралды және құн көрсеткіштері түрінде өнімнің көлеміне және түріне жоспар ... ... ... өнім ... да ... ... ... ‬Өндірілген өнім тұтынушыларға келісімшарт бойынша натуралды өлшеммен бөлінді.
‎ ‏Нарықтық экономикада ақшаның маңызы‭ ‬зор.‭ ‬Себебі әр түрлі меншік ... ... ... ... ‬жұмыс істейтін тауар өндірушілер өндіретін және сататын ... ... ... және ... бекітуге дербестік алды.‭ ‬Шаруашылықты жаңа нарықтық жағдайда жүргізуде төлем қабілетті сұранысқа бағдар жасауда,‭ ‬яғни сұраныс ескеріліп,‭ ‬өнімнің шығару көлемі,‭ ‬түрі,‭ ... ... ... қазіргі кезде кәсіпорындарды жекеменшіктендіру де,‭ ‬мемлекеттік бюджеттің кірісін қалыптастыру да,‭ ‬әр түрлі өндірістік және өндірістік емес ... ... да ... ... ... ... ... банктерге сату да,‭ ‬инфляцияға қарсы күрес те және ... ... ... іс-шараларда ақшаның маңызы арта түсуде.
‎ ‏Ақша нарықтық экономикада ақша-несиелік реттеуде айналыстағы ақша массасының өсуін тежеу,‭ ‬инфляциялық процестерді жеңу және ... ... ... ... ... ... ... ‬Ақша жүйесі және оның негізгі элементтері
2.1.‎ ‏Ақша жүйесінің сипаттамасы және оның даму ... ... ... ... және тиісті заңмен бекітілген ақша айналымын ұымдастыру насанын ақша жүйесі деп түсіну керек.
Ақша жүйесі‭ ‬-‭ ‬бұл әрбір елде ... ... және ... заң ... ... ... ‬айналасын ұйымдастырудың формасы.
Негізінде ақша жүйесі көпшілік ... ... ... ‬ақша кейбір элементтері бұрынырак кездескен.‭ ‬Металл ақша айналатын ақша металын,‭ ‬оның бірлігін анықтау,‭ ‬монета соғу‭ ... ... ... ақша ... ... ... табылған.‭ ‬Осы кезенде әр елде,‭ ‬жалпыға балама ретінде‭ ‬және ақша айналымың‭ ‬базасы болып,‭ ‬қандай металл ... ... ... ... екі түрі ... ақша ... ... жүйеде валюталық металл болып екі метал:‭ ‬алтын және күміс‭ ‬қолданылған.‭ ‬Бірақ,‭ ‬неғұрлым жоғары құндылығың салдарын және ... ... ... ... ... ... орындауға көбірек‭ ‬бейімделген болғандыктан ол бара-бара ... ... ... ... ‬аяғына қарай ең басым валюталық металл болып ... ... ақша ... ... ... ... металл ретінде бірақ металл шықты‭ (‬алтын‭)‬.‭ ‬Сонымен қатар айналымда алтынға айырбастала алатын ... да ... ... жүре ... ... ... ‬банкноттар,‭ ‬қазына билеттері,‭ ‬ұсақ монеталар.
Алтын монометалдық ақша жүйесінің үш түрі болды:
алтын монеталық стандарт.‭ ‬Бұл ... ... ... ... ... ... ‬Алтын монеталлармен қатар айналымда көрсетулі құнымен алтынға айырбастала алатын алтынның белгілері жүретін болды‭;
алтын‭ ‬– ... ... ... ... ... ... ... билеттері‭) ‬алтын құймаға айырбастала алады‭;
алтын‭ ‬– девиздік стандарт.‭ ‬Бұл стандартта жеке ... ... ... ... ... ... алтынға айырбасталаалатын валютасына ауыстыруға болады.
Бұл жерде айта кететін маңызды нәрсе‭ ‬– алтын монометалдық ақшы жүйесінің дәл осы түрі ... ... ... ... ... ... ... негізі болды.‭ ‬Бұл жүйе‭ ‬1976‭ ‬жылға дейін СДР1‭ ‬мен ауыстырылғанға дейін жұмыс істеді.‭ ‬Оның үстіне алтын-девиздік стандарт ... ... ... елдердің,‭ ‬неғұрлым экономикасы күшті елдерден тәуелділігін баянды етті.
Өткен ХХ-ғасырдың отызыншы жылдарының ... ... ... ... несие ақша жүйесі қалыптасты.‭ ‬Бұл жүйенің табиғаты қағаз ақшаға ... және ... ... ... ... ‬еңбекті және айналым шығындарын үнемдеу талаптарына дәлдеу келетін.
Кейінгі кезеңдерде,‭ ‬несиелік ақша ... ... ... ‬екі түрлі ақша жүйесі қалыптасты.‭ ‬Оның біреуі шаруашылық жүргізудің ... ... ... болса,‭ ‬екіншісі нарық экономикасына сәйкес келеді.
1‎ ‏СДР‭ ‬– арнаулы өзара қарыз құқықтары‭ ‬1969‭ ... ... ... ... ‬Осы екі жүйе арасындағы ерекшеліктер төмендегі кестеде көрсетілген.
Тек,‭ ‬әшейін көзбен салыстырғанның өзінде,‭ ‬келтірілген айырмашылықтар,‭ ‬осы екі ... ... ... алыс екендігін,‭ ‬тіпті кей жағдайда,‭ ‬қарама-қарсы екендігін байқатады.
2.2.‎ ‏Ақша жүйесінің негізгі элементтері
Қазіргі жағдайда ақша жүйесі бірнеше элементтерден құралады.‭ ‬Оның ... ақша ... ... ... элемент,‭ ‬әр елдің өмір сүре бастаған кезінде пайда болатын мемлекеттік атрибут,‭ ‬және оның сыртқы түрі,‭ ‬не ішкі ... ... де аты ... ‬Мысалы,‭ ‬кезінде күміс те,‭ ‬алтын да доллар болды.‭ ‬Енді қағаз доллар да болды.‭ ‬Бірақ,‭ ‬ол Американың Америка болғанынан бері ... ақша ... ... келеді.
Ресейде ХVІІІ-ғасырда,‭ ‬кейбір княздықтарды қолданылған күмісқұймалар‭ «‬рубль‭»‬ деп аталған.‭ ‬Кейінірек,‭ ‬Петр І-дің тұсында,‭ ‬ол Ресей ... ... ақша ... ... ... ‬Содан бері талай ақша реформалары болып жатса да,‭ ‬оның сыртқы түрі де,‭ ‬Ішкі мазмұны да ... аты ... ... ... ... кейін‭ ‬1993‭ ‬жылдың‭ ‬15-қазанынан шығарылған ақша‭ «‬Теңге‭»‬ ... ақша ... ... ... ... ‬13‭ ‬желтоқсанда қабылданған‭ «‬Қазақстан Республикасының,‭ ‬ақша жүйесі‭»‬ деген заңмен бекітілді.‭ ‬Енді ол,‭ ‬еліміздегі жалғыз ғана төлем құралы.‭
-‎ ‏Ақша ... ... ... ... ... ... айтылған заңның‭ ‬9-шы бабында көрсетілгендей банкноттар мен монетер Ұлттық банктің сөзсіз міндеттемелері ... ... ... ... ... банктың барлық активтерімен қамтамасыз етіледі.
‎ ‏-‎ ... ... ... ... ... және оны айналымнан шығарып алудың тәртібі эмиссия тетігі деп ... ... ол ... ... ... емес ... ... шығару және оны айналымнан шығарып алу,‭ ‬екінші дәрежелі банктерге жүктелген.‭ ‬Олапр несие берген кезде айналымда қолма-қол емес ақша пайда болады да,‭ ‬ал ... ... ... ақша ... ... ... ... ‏қолма-қол ақшаны айналымға шығару және оны айналымнан шығарып алу ... ... және оның ... ... ... бөлімшелер мен есеп кассалық орталықтары-РКЦ‭)‬.
‎ ‏-‎ ‏Айналымдағы ақша жинағының құрылысы.‭ ‬Бұл ұғым екі түсініктен тұрады.‭ ‬Бір жағынан,‭ ‬қолма-қол ақша мен ... емес ... ара ... ... ... жүзілік экономикада бұл көрсеткіш‭ ‬1/3‭ ‬болып,‭ ‬қолма—қол емес ақшаның,‭ ‬пайдасына шешілген.‭ ‬Екінші жағынан,‭ ‬банктік билеттер мен қазына билеттерінің ара ... ... ... ... ... ... ... Ѕ болатын,‭ ‬яғни,‭ ‬егер айналымға‭ ‬100‭ ‬мың сом шығарылса,‭ ... ... ... ... ... ‬50,‭ ‬100‭ ‬сомдық‭) ‬билеттер,‭ ‬жартысы қазына билеттерінен тұратын‭ (‬1,‭ ‬3,‭ ‬5‭ ‬сомдық‭)‬.‭ ... ... бұл ара ... ... ... аударып жатқан жоқ.‭ ‬Металл монеттері айналымда тіпті жоқтың қасында,‭ ‬ал қазына билеттері қиқым-сиқымға айналып барады.
‎ ‏-‎ ... мен ... ... ... ... ... ... реттеудің әдісі.‭ ‬Қандай орган мұнымен шұғылданады,‭ ‬оның міндеттері,‭ ‬құқықтары қандай және оның алдында қандай мақұсат қойылады‭ ‬т.с.с.
‎ ‏-‎ ‏Ақшаның құнын ... ... ... ‬осы елдің ақшасының,‭ ‬басқа елдердің ақшаларымен ара қатынасын анықтау ... ... ... ақшаның‭ (‬валютаның‭) ‬бағамын белгілеу.‭ ‬Қазіргі жағдайда Ұлттық валютаның бағамын анықтайтын екі режим‭ (‬тәртіптеме‭) ‬қолданылады:‭ ... ... ... және еркін жүзетін бағам,‭ ‬Валюталық бағамды бекіту режимінде ертеректе‭ (‬1976‭ ... ... ... бағамы алтынмен салыстырғандағы құнымен тең болатын.‭ ‬КСРО да бұл тәртіп соңғы жылдарға ... ... ... ... ‬1992‭ ‬жылы Ресей Үкіметі жойды.‭ ‬Осыдан кейінгі жылдарда,‭ ‬Ұлттық валютаның бағамын,‭ ‬оның сатып алуға жарамдылығы мен ... ... ... ... мен сұранымға байланысты анықталатын болды.‭ ‬Бір ескеретін жағдай,‭ ‬бұл ... ... ... ... ... ... әдістерін пайдаланып,‭ ‬өз валютасының бағамын толтырады.‭ ‬Қазақстан‭ ‬1999‭ ‬жылдың‭ ‬5‭ ‬көкегінен бастап осы ... ... ... ... ... жүзу режимін енгізді.‭ ‬Бұл режимде валютаның‭ (‬теңгенің‭) ‬бағамы ұсыным мен сұранымға байланысты валюта нарығында анықталды.
ІІІ-тарау.‭ ‬Ақша ... ... және ... қазіргі жағдайы
3.1.Қазақстан теңгесі туралы
‎ ‏Қазақстан Республикасында‭ ‬1993‭ ‬жылы ақша реформасын жүргізудің негізгі себебі‭ ‬– ақша белгісін ... ... ... ... өз ... ... енгізуіне орай КСРО Мемлекеттік банкі мен Ресей Орталық ... ... ... ... ... ығыстырылуына байланысты оларды Қазақстанға заңсыз әкелу мөлшері қауырт өсіп,‭ ‬соның салдарынан тауарлар бағасы ... ... ... ... ... бірінші жартысында Қазақстан Республикасының Президенті,‭ ‬үкіметі,‭ ‬Жоғары кеңесі Қазақстанға өз валютасын енгізу қажеттігін ... ... ... ... ... ... ұлттық валютасының пішінін‭ (‬дизайн‭)‬ дайындайтын топ қүрып,‭ ‬оны басып шығаратын шетелдік фирмамен келісімге қол қойған.‭ ‬1993‭ ‬ж.‭ ‬Наурызында Англияда‭ ... және ... атты жеке ... ... ... ұлттық валюта‭ ‬– 1,‭ ‬3,‭ ‬5,‭ ‬10,‭ ‬20,‭ ‬50‭ ‬және‭ ... ... ‬– ... ... жеткізілген.
‎ ‏1993‎ ‏ж.‭ ‬12‭ ‬қарашасында Қазақстан Республикасының Президенті‭ ... ... ... ... ... ... туралы‭»‬ Жарлық шығарды.‭ ‬Осы жарлыққа сәйкес:
‎ ‏-‎ ‏1993‎ ‏ж.‭ ‬15‭ ‬қарашада сағат‭ ‬8-де Қазақстан мемлекетінде ұлттық валюта‭ ‬– ... ‬– ... ... ... ‬18‭ ... ... ... Қазақстан Республикасында берден-бір заңды төлем құралы болып тағайындалды.‭ ‬Бір теңге‭ ‬100‭ ... ... ‬ол ... ақша ... ... және ... ... түрінде жүреді.
‎ ‏-‎ ‏қолма-қол ақша,‭ ‬рубльдік шоттардағы жиынтықтар мен салымдар‭ ‬500‭ ‬рубль‭ ‬1‭ ... ... ... ... ‬18‭ ... сағат‭ ‬18-де аяқталды.‭ ‬Қарашаның‭ ‬15‭ ‬мен‭ ‬18‭ ... екі ... ‬– сом және ... ‬– ... қатар жүрді.‭ ‬Қазақстан Республикасының жасы‭ ‬16-дан асқан барлық азаматтарды‭ ‬100‭ ‬мың сом ақша айырбастауға құқылы ... ... тек бір рет ... ‬ол туралы төлқұжатта белгі соғылады.‭ ‬Азаматтардың‭ ‬100‭ ... ... ... ... ... арнаулы дербес шотқа салынып,‭ ‬оны‭ ‬6‭ ‬ай бойы пайдалануға құқығы болмады.
‎ ‏Қазақстан‭ ‬Республикасының Ұлттық банкі валюталық курсын бекітті:‭ ‬1‭ ... ... ... ... тең болды.
‎ ‏Сөйтіп,‭ ‬1993‭ ‬ж.‭ ‬15‭ ‬қарашада Қазақстан тарихында алғашқы ұлттық валюта‭ ‬– ... ... ... ... жүргізуге Қазақстан басшылары бір жарым жыл уақыт өте құпия‭ ‬жағдайда дайындалып,‭ ‬нәтижесінде‭ ‬700‭ ‬миллион доллар сома ... ... ... мен ... ... қоры ... ‬Тәуелсіздік жарияланған күннен бастап Қазақстан өндірілген алтын мен ... енді ... ... ... ... банк ... ... ‬өз резерв қорына түсіретін.‭ ‬Айналымға теңгені енгізуге жарты жыл уақыт қалғанда Республика Президенті валюталық қаржыны жұмсауға мораторий енгізді.
‎ ‏Халықаралық валюта қоры ... ... ... ... акциясын қолдап,‭ ‬Ұлттық банкке‭ ‬90‭ ‬млн.‭ ‬доллар көлемінде стендбай несиесін және ... ... ... ... ... ... ... Қаржы министрлігіне‭ ‬180‭ ‬млн.‭ ‬доллар берді.‭ ‬Бұл‭ ‬17‭ ‬жылға берілген‭ «‬жұмсақ‭»‬ несиелер еді.‭ ‬Қорыта айтқанда,‭ ‬1993‭ ‬жылы ақша реформасы ... ... ... ... ... ішкі және ... ‬тұрақтылығын қамтамасыз ету қажет.
‎ ‏Айналымға теңгеніенгізу инфляцияның қарқындауы және бұрынғы одақтас республикалардың өзара байланысының үзілуі мен саяси ала ... ... ... ... ... ... өтті.‭ ‬Теңгенң енгізгеннен кейінгі‭ ‬2,5‭ ‬айда,‭ ‬яғни‭ ‬1994‭ ‬ж.‭ ‬1‭ ‬ақпанына теңгенің курсы долларға қарағанда‭ ‬2,5‭ ‬есе төмендеді.‭ ... төрт ... ... ... мен бюджеттің арасындағы қарыздарыөзара есептеудің кең ауқымды компаниясы басталғанда теңгенің курсы‭ ‬– 1‭ ... ... ... ‬43,3‭ ‬теңгеге жетті.
‎ ‏1995‎ ‏ж.‭ ‬Орта кезінде Ұлттық банк пен Қаржы министрлігі қаржы нарығына алғашқыда қазыналық вексельдерді,‭ ‬одан соң ... мен ... және ... мемлекеттік бағалы қағаздарды шығарғаннан кейін теңгенің құлдырауын тежеуге мүмкіндік туды.‭ ‬Инфляция теңге енгізілген‭ ‬1993‭ ‬ж.‭ ‬2500‭ ‬процент ... ... ... ... ... ... ‬1260‭ ‬процентке дейін төмендеді,‭ ‬1995‭ ‬жылы Қазақстандағы инфляция‭ ‬58‭ ‬процент болды.
‎ ‏1997‎ ‏ж.‭ ‬Мемлекеттің алтын валюта қоры кәсіпорындарды ... және ... ... ... беру сияқты инфляцияланбайтын көздерден түскен‭ ‬700‭ ‬млн.‭ ‬доллармен толықты.‭ ‬Бұл жылы теңге курсының ауытқуы тиынмен,‭ ‬ал инфляцияның ... ... ... ... ... ... ... ‏ж.‭ ‬Оңтүстік-Шығыс Азиядағы дағдарыстың күшеюі,‭ ‬әлемдік бағалардың төмендеуі отандық өндірушілердің бәсекелестік мүмкіншілігінің ... ... ... ... түсімдерді біраз қысқартты.‭ ‬Сонымен қатар өндірістің одан әрі құлдырауы‭ (‬1997-1998‭ ‬жж.‭ ‬аралығында өсу тенденциясы байқалған‭)‬,‭ ‬қайта қаржыландыру мөлшерлемесін‭ ‬25%‭ ‬-ке ... ... ... ... ... қарызы‭ ‬1,5‭ ‬триллион теңгеден асқан‭) ‬және бюджет пен әлеуметтік проблемалары теңгенің ... одан әрі ... ... ... ‬Таңдап алған монетарлық үлгінің өзгермейтіндігі және теңгемен инфляцияны қатаң қадағалау экономиканы кеселге ұшырататынын көптеген қаржы сарапшылары мен ... ... ... күзінен бастап түсініп,‭ ‬оны өзгерту туралы ортақ ойға ... ... ... ... Қазақстан үкіметі теңгенің еркін‭ ‬өзгермелі курсын енгізу туралы шешім қабылдады.‭ ‬Ол ... ... ... ... ... ... ... бағамы валюта рыногындағы сұраныс пен ұсыныстың қалай ... ... ... ... ... банк ... ... өзінің алтын валюталық резервін айырбас бағамын белгілі бір деңгейде ұстап отыру үшін жұмсап ... ... ... олай ... ... ... ‬– ... негізгі сауда әріптесімізде‭ ‬– ұлттық валюталардың бағамы күрт құлдырап кетті.‭ ... ... ... ... ‬1998‭ ‬жылғы тамыздың‭ ‬17-сынен бері қарай төрт есе төмендеді.‭ ‬Сол валюталармен салыстырғандатеңге тез қымбаттады және біздің тауарларымыз бәсекеге түсу ... ... ... ... ... бастады,‭ ‬кәсіпорындар тоқтап қалды,‭ ‬жұмыссыздық арта түсті.‭ ‬Қазақстанның сыртқы сауда айналымы‭ ‬9‭ ‬процентке ... ... ‬1‭ ... ... ... ... ... кеміді,‭ ‬ал біздің экспортқа шығаратын тауарларымыз‭ ‬1‭ ‬миллиард‭ ‬250‭ ‬миллион долларға қысқарды.‭ ... ... ... ... ... ... тауарларға өтеелеулі шектеулер қойдық және Қырғызстан мен ... ... ... ... ... баж ... мөлшерін‭ ‬200‭ ‬процентке дейін жеткіздік...‭ ‬Шетелден әкелінетін арзан тауарлар біздің өндірісшілеріміздің қол-аяғын бірдей ... ... ... ... қарай ағылтуда...
Міне,‭ ‬осы тұрғыда алғанда жағдайдан шығудың бір ғана жолы бар‭ ‬– теңге ... ... ... ... жол беру ... ... ... теңгесі міне алты жылдан астам уақыт берік төлем құралы болып келеді.‭ ‬Ол еркін айырбасталатын валюталарға шектеусіз айырбасталады
ҚОРЫТЫНДЫ
‎ ‏Қазіргі замандағы ... ақша ... саны мен ... ... жөнінде бірнеше пікірлер бар.‭ ‬Дегенмен олардың көпшілігі ... ... ... негізгісі үшеуі деп біледі.‭ ‬Олардың қатары біз қарастырғандардың арасынан мыналар кіреді:‭ ‬құн өлшемі,‭ ‬айналыс құралы және қор ... әрі ... ... ... көрсетілген қызметтерді атқара отырып кірістер мен өнімдер айналымын ретке келтіріп нарықтық экономикада маңызды роль атқарады.
Ақша қызметтерін бастапқы талдауына қорытындылай келе ... ... ... ... ... ‬сондай-ақ айналыс қызметі мен төлем құралы қызметтері елдегі ақша массасының жалпы мөлшерін анықтайтынын,‭ ‬ал қор жинақтау құралы ретінде мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ақша қызметтері саусақпен санарлық болғанымен оларды зерделей білудің қажеттігін сезінеміз.
Сонымен ақша ... ... ... ... ‬Ақша дегеніміз тауарлардың тауары,‭ ‬оның өз бойында жасырын түрде барлық басқа тауарлар болады,‭ ‬егер керек болса,‭ ... және ... ... ... ... да ... алатын сиқырлы құрал.‭ ‬Құнның ақшалай нысанының бектуімен байланысты баға пайда болады.‭ ‬Баға құнның ақшалай көрінісі.‭ ... ... ... да,‭ ... де,‭ ... де болуы мүмкін.‭ ‬Бұл өз алдына талдауды талап етеді.‭ ‬Табиғат өздігінен ақшаны да,‭ ‬банкирді де туғызған емес.‭ ‬Экономикалық ... ... ... ... осындай қасиетті қоғам‭ ‬берген.‭ ‬Адамдардың алтынды ақша ретінде пайдалануы оның осы қасиетімен ... ... ... ... тауар,‭ ‬ол тауарлар дүниесінен жеке дара бөлініп ... ... ... ... ... ӘДЕБИЕТТЕР
Сейтқасымов Г.С.,‭ ‬Ақша,‭ ‬несие,‭ ‬банктер.‭ ‬Алматы,‭ ‬2001.
Саниев М.С.‭ ‬Ақша,‭ ‬несие,‭ ‬банктер.‭ ‬Алматы,‭ ‬2001.
Мақыш ... ... ... және ... ... ‬2004.
Көшенова Б.‭ ‬Ақша,‭ ‬несие,‭ ‬банктер,‭ ‬валюта қатынастары,‭ ‬Алматы,‭ ‬2000.
Әубәкіров Я.,‭ ‬Нәрібаев Н.,‭ ... М.‭ ... ... ... ... ... ‬1998.
Әубәкіров Я.Ә.,‭ ‬Байжұмаев Б.Б.,‭ ‬Жақыпова Ф.Н.,‭ ‬Табеев Т.П.‭ ‬Экономикалық ... ... ... ... ... ... ‬Амирова А.У.‭ ‬Экономикалық теория.‭ (‬экономикалық мамандықтарға арналған тірек‭ ‬конспектілері‭)‬.‭ ‬Қазақстан‭ ‬-‭ ‬Британ ... ... ... ... ... ... С.С.,‭ ‬Бекмолдин С.Қ.,‭ ‬Құдайбергенов Е.Қ.‭ ‬Экономикалық теория.‭ ‬Алматы,‭ ‬2004.
Шеденов Ө.Қ.,‭ ... ... ... Мемлекеттік университеті,‭ ‬2004.
ЖОСПАР
Кіріспе‭ ‬..................................................................................................
І-тарау.‭ ‬Ақшаның мәні және қызметтері...........................................
‎ ‏1.1.Ақшаның пайда ... және ... ... экономикалық мәні,‎ ‏қызметтері және түрлері........
‎ ‏1.3.Ақшаның қажеттілігі және оның экономикалық маңызы.....
ІІ-тарау.Ақша жүйесі және оның негізгі элементтері....................
‎ ‏2.1.Ақша ... ... және оның даму ... ‏2.2.Ақша жүйесінің негізгі элементтері.........................................
ІІІ-тарау.Ақша табиғатының ерекшеліктері және теңгенің қазіргі
‎ ‏жағдайы.............................................................................................
‎ ‏3.1.Қазақстан теңгесі ... ...

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 28 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақша жүйесі туралы36 бет
"Ақша-несие саясаты"7 бет
1922-1924 жж. ақша реформалары9 бет
1922-1924 жж. ақша реформасын жүргізудін, себептері және оның мазмұны6 бет
«Қоғамдық ұдайы өндірістегі ақшаның мәні, функциялары және рөлі»6 бет
Ағымдағы операциялар шоты15 бет
Ақша - несие саясатының ресурстары30 бет
Ақша айналымы21 бет
Ақша айналысы және оның дамуы31 бет
Ақша айналысы заңы4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь