Жүсіп Хас Хабыж Баласағун

Жүсіп Хас Хабыж Баласағун
Жүсіп Хас Хабыж Баласағун «Құтадғу біліг»
Ақының өмірі мен қызметі
Дастанның құрылымы мен сюжеті
Дастанның көркемдік ерекшеліктері
Ел басқарған әкімдер бейнесі
Оқу білім туралы
Тәлім . тәрбие, әдептілік туралы
Қанағат . ынсап туралы
Жастық шақ пен кәрілік туралы
Қолданған әдебиеттер
Жүсіп Хас Хабыж Баласағун ( 1020 - ?) – Орта Азияның белгілі ақыны. Туған жері – Жетісу жеріндегі Баласағун қаласы. Бұрын бұл қаланы «Күз Орда» деп атаған.
Жүсіптің әкесі де ақын, өнерпаз кісі болған. Қараханидтер мемлекетінің астанасы Баласағун қаласында хан сарайында өлең айтып, күй шерткен. Кейін ол бұл іске баласын да тартып, Жүсіп әкесімен бірге хан сарайында қызмет еткен. Осында жүріп қоғамдық және жаратылыстану ғылымдарынан білім алады.
Жүсіптің ақын ретін де, ғалым ретінде де атын шығарған еңбегі – «Құтты білік», «Құтадғу білік» атты дидактикалық поэмасы. Бұл байырғы түркі тілінде жазылған, түркі тектес халықтардың ортақ қазынасы. Көптеген зерттеушілер бұл поэманы саясат, мемлекет басқару, әскери – іс жөніндегі философиялық трактат деп жүр. Шындығында да, бұл жалаң әдеби дүние емес. Бұл – бүтін бір тарихи кезеңнің мінез – құлқын бойына сіңірген, қоғамдық – саяси, әлеуметтік бітімі қанық, моральдық – этикалық, рухани қазынамыздың негізі, арқау боларлық дүние. Ондағы бүгінгі тілімізге, ой – толғамымызға төркіндес, етене жақын орамдарды көргенде, қазақ әдебиетінің солармен тікелей сабақтаса жалғасқан дидактикалық поэзия мен шешендік сөздердің, билердің орағытып, ой тастайтын кең тынысты толғамдарының дәстүрлі бірлігі «мен мұндалап» тұрады.
Жүсіп Баласағұн «Құтты білікті» 1069 – 1070 жылдары Баласағұн қаласында бастап, он сегіз айдың ішінде Қашқар қаласында бастап, он сегіз айдың ішінде Қашқар қаласында аяқтаған. Қоғамдық - әлеуметтік мәні терең, халықтың моральдық – этикалық бағдарламасы іспеттес бұл еңбегін Қараханид мемлекетінің сол кездегі билеушісі Табғаш Арслан хан Боғратегінде тарту етіп, бұған қоса оның арғы тегіне арнап «Дәрдә Хұсайын» («Хұсайынның қасіреті») деген күй шығарған. Хан оның бұл еңбегін жоғары бағалап, оған «Хас Хабыж» деген атақ берген. Жүсіп Баласағұнның аты – жөні «Хас Хажыбтың» - тіркелуінің мәнісі де осында. «Хас Хажыб» - араб сөзі, ханның ең жақын, ең сенімді кеңесшісі деген мағынаны білдіреді.
Ақының «Құтты білік» поэмасынан басқа жазған көптеген рубаилары да боған. Мысалы, Наманган қолжазбаларының ішінен оның 600 жолдан астам рубаилары табылған. Олардың да поэзиялық қөркемдігі жоғары, философиялық толғамдары терең.
1. Каз ҰУ хабаршысы
Филология сериясы, № 6 (88).2005ж
2. Ежелгі дәуір әдебиеті
3. «Қазақ» атты кітап
4. Қазақ даласының жұлдыздары
5. Отырар атты Энциклопедия
6. Ел тұтқа
7. Ұлы Тұранның ұлдары
8. Географиялық ашулар
        
        Жүсіп  Хас Хабыж Баласағун
( 1020 - ?)
Жүсіп Хас Хабыж Баласағун ( 1020 - ?) – Орта ... ... ... жері – Жетісу жеріндегі Баласағун қаласы. Бұрын бұл қаланы «Күз ... ... ... де ... өнерпаз кісі болған. Қараханидтер мемлекетінің
астанасы Баласағун қаласында хан сарайында өлең ... күй ... ... бұл іске ... да ... ... ... бірге хан сарайында қызмет
еткен. Осында жүріп қоғамдық және жаратылыстану ғылымдарынан білім алады.
Жүсіптің ақын ретін де, ғалым ... де атын ... ...... ... білік» атты дидактикалық поэмасы. Бұл байырғы түркі
тілінде жазылған, түркі тектес халықтардың ортақ қазынасы. Көптеген
зерттеушілер бұл ... ... ... ... ... – іс жөніндегі
философиялық трактат деп жүр. Шындығында да, бұл ... ... ... емес.
Бұл – бүтін бір тарихи кезеңнің мінез – құлқын бойына сіңірген, қоғамдық –
саяси, әлеуметтік бітімі қанық, моральдық – этикалық, ... ... ... боларлық дүние. Ондағы бүгінгі тілімізге, ой – толғамымызға
төркіндес, етене жақын орамдарды көргенде, қазақ әдебиетінің солармен
тікелей сабақтаса ... ... ... мен шешендік сөздердің,
билердің орағытып, ой тастайтын кең тынысты толғамдарының дәстүрлі бірлігі
«мен ... ... ... ... ... 1069 – 1070 жылдары Баласағұн
қаласында бастап, он сегіз айдың ішінде Қашқар қаласында бастап, он сегіз
айдың ішінде Қашқар ... ... ... - әлеуметтік мәні терең,
халықтың моральдық – этикалық бағдарламасы іспеттес бұл еңбегін Қараханид
мемлекетінің сол кездегі билеушісі Табғаш Арслан хан Боғратегінде ... ... қоса оның арғы ... ... ... Хұсайын» («Хұсайынның
қасіреті») деген күй шығарған. Хан оның бұл еңбегін жоғары бағалап, оған
«Хас Хабыж» деген атақ берген. Жүсіп Баласағұнның аты – жөні ... - ... ... де ... «Хас Хажыб» - араб сөзі, ханның
ең жақын, ең сенімді кеңесшісі деген ... ... ... ... ... ... ... көптеген рубаилары да
боған. Мысалы, Наманган қолжазбаларының ішінен оның 600 жолдан астам
рубаилары табылған. Олардың да поэзиялық қөркемдігі ... ... ... Хас ... ... 21 ғасыр)
«Құтадғу біліг»
(«Құтты білік»)
Жүсіп Хас Хажыб Баласағұн – ... ... ... аса ... ... ... Шығыс елдеріне мәшһур болған данышпан – ойшыл, атақты ғалым,
белгілі қоғам және мемлекет қайраткері.
Жүсіп Баласағұн есімі кезінде Шығыс пен Батыс елдеріне орта ... ... ... айтсақ, файласуфи (философия), риезиет (математика),
тибби (медицина), фэлэкият (астрономия), нужум (острология), тарих,
оперганз, тіл ... ... т.б. ... ... жете меңгерген
ғұлама ретінде жақсы мәлім болған.
Әйтсе де Жүсіп Баласағұнның есімін әлемге танытып, әдебиет тарихына
мәңгілік өшпестей жазып қалдырған бірден – бір ... ...... ... ... ... туралы мәлімет мүлдем аз сақталған. «Құтты
білік» дастанының ... ... ...... ... осы ... ... сөзбен, екіншісі өлеңмен жазылған алғы сөздерінде бар. Бірақ бұл алғы
сөздерді Жүсіптің өзі емес, кейінірек дастанды көшірушілердің бірі жазған
болса ... ... мен ... ... ... өз ... мен қызметі
жайындағы кейбір деректерді «Құтты білік» дастанының соңғы үш тарауында
қысқаша түрде, үстірт қана ... ... ... ақынның осы сөзі жазған
мәліметтерге қарағанда, Жүсіп Баласағұн орта ғасырда Қарахан әулеті билік
жүргізген мемлекеттің бір кездегі астанасы Баласағұн ... ... ... пайымдауынша, Баласағұн қаласы Жетісу өңірінде,
Шу өзенінің бойындағы Тоқмақ қаласына жақын жерде болған.
Сол кездегі тілдес ... ... ... ... қаласы да зор рөл
атқарған мәлім. Ақынның «Құтты білік дастанын» Баласағұнда бастап, Қашқарда
аяқтауы кездейсоқ жәйт емес. Бұл дастанға қара сөзбен жазылған ... «Бұл ... ... кісі ... ... осы кітапты Қашқарда
жазып бітіріп, шығыстың әміршісі Табғаш Қара Бограханға тарту еттім» дейді.
Ақын Жүсіп Баласағұн «Құтты ... ... ... ... ... ... яғни ... жыл санау есебі бойынша 1070 жылы жазып бітірген. Бұл
жөнінде автордың өзі дастанда (6495 және 6623 – ... екі ... Бұл ... ... он ... айда жазып бітіргенін автор
шығарманың мәтіндерінде өзі айтады. Жүсіп Хас Хажыб бұл еңбегін жасы егде
тартып қалғанда жазғаны белгілі. Ақын өзі ... айта ... ... де кеп
қалдық. Бір кезде қара қарға едік, аққуға аппақ айналдық» (364 – 365
бәйіттерде) дейді.
-2 -
Сөйтіп, осы ... көп, ұзақ ... бойы ... ... бойынша, Жүсіп Баласағұн өз дастанын шамамен елу төрт ... ... ... ақын 1070 жылы ол ... ... ... болып, сол жылы оны
«хандардың ханына» тарту еткенін жоғарыда ... Бұл ... риза ... хан ... ұлы хас ... «бас кеңесшіміз» немесе «ұлы уәзір» (патша
сарайындағы қызметкері) деген ... атақ ... Бұл ... ... ханы ... Қара Богра –
Падишахтың құзырында оқыды.
Мархабатпен даңқ қосты атына –
Ақылы мен қаламының хақына.
Хас Хажыб деп атақ берді тағыда,
Мұны сеніп жақын ... ... мәні үшін жұрт ... ... ... Хас ... деп тарады, -
деп жазады (44, 44).
Ақын «Құтты білікте» қандай адам «ұлы хас ... ... ... мүмкін
деген сауал қойып, оған өзі егжей – тегжейлі жауап айтады. Ұлы Хас Хажыб -
әмірші - патшаның ... ... ... ... ол мемлекет заңдары мен сол
елдің әдет – ғұрпының дұрыс ... ... ... ... – ақ ... – қазына ісін басқарушы адамға, сарайда қызмет ететін хат көшірушілер
мен қолөнершілерге ... ... әмір ... ... ... ... ... ресми түрдегі салтанатты жиындардың заңға сәйкес өтуін
қадағалайды әрі ... мен ...... ... ... ... яғни ... Қара Богра ханға жеткізіп отыруы тиіс. Бұған қарап,
Жүсіп Баласағұнның патша сарайында қандай қызмет
атқарғанын ғана ... ... ... ақын ... білекте» өзіне өте жақсы
таныс мәселелерді мейлінше терең біліп барып жазғанын да аңғарамыз.
Автор өз шығармасының кіріспесіде дастанның ... ... ... айта
келіп, былай дейді:
Әрәбчә, тәжікчә китәбләр укуш,
Бізініңг тілімізгә бу иумғи оқуш.
-3-
Мазмұны:
Арабша, тәжікше кітаптар көп,
Ал бұл – біздің тілімізге тұңғыш ... ... ... деп ақын ... тілін айтып отырғаны мәлім. Сондай – ақ
бұл дастанға қара сөзбен ... ... ... тілі ... ... ... бар: «Шығыс елдерінде, бүкіл Түркістан халықтарында
түркі сөздерімен ... ... ... бұдан артық» кітап жоқ. Тагбаш
Қара Богра хан әулиеті Қарахан мемлекетінде билік жүргізген дәуірде кеңінен
тараған жазба - ... тіл ... ... ... деп те ... «Құтты білік» дастанының тілін қазіргі түркі тілдерінің қайсы
тобына ... ... ... ... туады. Бұл жөнінде бүгінгі түркология
ғылымында әр түрлі пікір айтылып келеді. Мәселен, С.Е.Малов «Құтты ... ... ... ... ... ... – қарлұқ тілінде, Г.Ф.Благова
дастандағы сөздердің талдану сипатына қарап, бұл шығарма қарлұқ – қыпшақ
тілінде жазылған деген қортынды жасайды.
Ал ... ... ... ... күнде де Жүсіп Баласағұн өз дастанын
сол кезде Қашқардан бастап, сонау Амурдарияға дейінгі ұлан – ғайыр өлкелер
мен уәлаяттарды өзіне ... ... ... өмір сүрген түркі
тайпаларының бәріне бірдей түсінікті, ортақ әдеби тілде жазғаны даусыз.
Оның үстіне есімі күллі әлемге мәшһур шығыстанушы ғалым В.В.Бартольдтың:
«Қарахан ... ... ... ұйғыр тілі болған емес» деген әділ
пікірін ұмытпау керек.
Дастанның зерттелуі. ... Хас ... ... ... ... ... ... дейін сақталып жеткен үш нұсқасы бар. Біріншісі –
Вена нұсқасы, оны Герат нұсқасы деп те ... Бұл ... ... ... ... ... тұр. Сол үшін оны Вена нұсқасы дейді. ... осы ... 1439 жылы ... ... ... ... ... әрпімен көшірген адамның есімі – Хас Қара Сейіл.
Екіншісі – Каир ... Бұл ... араб ... ... ... бір ... ... кездесетін қолжазбалар қорынан 1896 жылы
неміс ғалымы Б.Мориц тапқан. Белгілі орыс ғалымы В.В.Радлов ... ... Азия ... үшін Каир ... бір данасын көшіріп алады.
Қазір бұл қолжазба Ресей Ғылым академиясы Шығыстану институтының Санкт –
Петербург бөлімшесінде сақтаулы ...... ... Оны 1913 жылы ... ... ... тапқан еді. «Құтты білік» дастанының араб әрпімен
көшірілген, ең толық саналатын осы нұсқасы ... ... ... Әбу Райхан әл – Бируни атындағы Шығыстану институтында
сақталып келеді.
-4-
Өзбек ғалымы Каюм Каримов Наманган нұсқасы бойынша ұзақ жылдар бойы
зерттеу жұмыстарын ... ... ... ... ... әрпі негізінде
транскрипция жасап, оны ғылыми сипаттамасын бірге жеке кітап етіп басып
шығарады.
Әрине, жоғарыда аталған үш қолжазбаның ... ... яғни ... ... өзіндік артықшылықтары мен
кемшіліктері бар. Сондықтан ғылымдар үш нұсқаны да өзара салыстыра зерттеп,
«Құтты ... ... ... ... мәтінін жасап шығу үшін көп
еңбек сіңірді. «Құтты білік» дастаны жөнінде ... рет ... ... беріп, оның нұсқасын бір бөлігін 1823 жылы «Азия» журналында бастырып
шығарған француз ғалымы Жауберт Амадес болды. Бұл істі кейінірек венгер
ғалымы Герман ... ... ... Ол ... ... ... неміс тілінде аударды, оған түсінік беретіндей сөздік
жасады. Соның бәрін ... 1870 жылы ... ... жеке ... етіп
шығарды.
Әйтсе де мұның бәрі алдағы үлкен жұмыстардың бастамасы ғана еді. «Құтты
білікті» кең көлемде зерттеу, оны басқа тілдерге аударма жасау саласында
келелі ... ... ... ... болды. В.В.Родлов бұл шығарманы
зерттеу, аудару, баспаға әзерлеу істерімен жиырма жыл бойы (1890 – 1910 ... ... ... ... ... ... аударып, баспасөзде
шетінен жариялай бастады. Алайда осы кезде «Құтты біліктің» бұрын белгісіз
болып келген Каир қолжазбасының табылуына байланысты, В.В.Радлов шығарманы
неміс тіліне аудару және ... етіп ... ... ... ... ... ... Каир нұсқасының ерекшеліктерін зерттеп, біліп алу
қажет еді.
«Құтты білік» дастанын әдебиеттану, тіл білімі, тарих ғылымы тұрғысынан
зерттеуге С.Е.Малов, Е.Э.Бертельс, А.Валитова, ... ... ... ... мол үлес қосқаны белгілі.
Дастанның құрылымы мен сюжеті
«Құтты ... ... ... төрт ... негізделіп
жазылған. Біріншісі – мемлекеттік дұрыс басқару үшін қара қылдық қақ
жаратындай әділ ... ... ... әділдіктің бейнесі ретінде Күнтуды
патшаны көрсетеді. Екіншісі – бақ – ... елге құт ... ... Бақ – ... мәселесі дастанда патшаның уәзірі Айтолды бейнесі
арқылы жырға қосылған. Үшіншісі – ақыл – ... Ақыл ... ... ... ... ... бейнесінде жырланады. Төртіншісі – қағанат –
ынсап мәселесі. Бұл ... ... ... туысы, дәруіш Одғұрмыш бейнесі
арқылы әңгіме болады:
Кітабында талай жайды ... ... төрт ұлық ... байқалар.
-5-
Бірі оның – шындық жолы - әділет,
Екіншісі – құт пен ... ... – ақыл ... ...... қанағат. (44,44)
Компазициялық құрылысы жағынан дастан 6520 бәйіттен (екі жолдық
өлең)тұрады. Бұл – 13000 өлең жолы деген сөз. Соның бәрі 85 ... ... ... негізгі бөлімдері екі жолдық месневи түрінде жазылған.
«Құтты білік» дастанының сюжеті де автор алға ... ...... ... яғни ... ... бақ – ... қанағатты бейнелейтін төрт қаһарманның іс - әрекетіне тікелей
байланысты етіп құрылған.
Дастанның сюжеттік желісі мейлінше қарапайым ... ... ... патша өзінің әділ саясатымен жер – жаһанға есімі мәшһур болады.
Құдіретті де әділ ... атақ – ... ... оған іштей тәнті болған
Айтолды деген данышпан сол патшаны іздеп, алыс жолға аттанады. Ұзақ ... ... ... ақыры жолға аттанады. Ұзақ сапарда көп
қиыншылықтарға ұшырап, ақыры Күнтудыны іздеп табады. Патша ... жан – ... ... ... ... ... патша оны өзіне уәзір етіп
алады. Патша енді мемлекеттің барлық істерін уәзіріне сеніп
тапсырады. Айтолды уәзір кезінде ел – ... ... ... бақ ... түседі.
Жазылмас дертке шалдыққан Айтолды күндердің күнінде жарық дүниемен
қоштасады. Уәзір ажал төсінде жатып, Күнтуды ... және ... ... бара
жатқан баласы Өгдүлміш ер жетіп, Күнтуды патшаның қарамағына қызметке
кіреді. Ол жас та ... аз ... ... – ақ ... іскерлігімен,
білгірлігімен, адамгершілігімен көзге түседі. Бірте – бірте ол әкесінің
орнын басып, патшаның ең жақын сенімді адамы болады. ... енді ... ... ... Өгдүлміш ел басқару ісін әкесінен де жақсы
жүргізеді. Ел – жұрттың бақ – дәулеті ... ... ол ... ... ... ... күні патша онымен әнгімелесіп отырып, Өгдүлмішке көмекші
болатындай білгір, ... адам ... ... ... ... іске ... бір ... бар екенін ескертеді. Ол адамның аты – Одғурмыш екен.
Патша Өгдүлмішке қалайда сол кісіні ... ... ... әкел деп өтініш
жасайды. Өгдүлміш көп іздеп, ақыры Одғұрмышты табады. Бірақ ол бұл өмірдің
бар қызығынан безіп, тәркі дүние ... ... ... ... тау ... ... Дана – дәрүіш бес күндік пәни өмірдің күйбең тіршілігіне
қайтып оралғысы келмейтінін айтып, патша сарайындағы жоғары лауазымнан,
абырой – ... ...... бас ... ... үш рет жұмсап, Одғұрмышты сарайға қайта – қайта
шақырыды. Бірақ дәрүіш патша ... ... ... ... ... дана – ... ... емес, менімен жай әңгімелесіп, қонақ
болып кетсін, бізге өсиет – ... ... деп ... айтады. Сонда ғана ол
патшаға келеді. Екеуі ұзақ сұхбат құрады. Бір – біріне сұрақ қойып, оған
жауап береді. Содан кейін қайтадан дана – ... ... ... ... кете ... көл – ... ... бұл қылығы Өгдүлмішті ауыр ойға салады.
Адам жасы келіп, қолына таяқ ... бұл ... ... күйбең
істерінен безіп, арғы дүниелік дәрүіш болып кетуі керек пе? Әлде ... ... бойы ... келген жұмысын өле - өлгенше істей бергені жөн бе?
Өгдүлміш осы сауалға жауап таппай, дел – сал ... ... ол ... ... етіп ...... барады. Дәрүіш оған: «Бұл өмірде
адамдар үшін еңбек ету – сауап іс, сондықтан міндетінде бұрынғыша ... ... - деп ... ... ... оған ризалығын білдіріп, өз
қызметіне қайтып оралады.
Жылдар жылжып өте береді. Бір күні Одғұрмыш ауыр науқасқа шалдығып,
Өгдүлмішті шақыртады. Ол келеді. ... ... ... ... ... ... ... өртене күйіп піседі. Ақыры дәрүіш дүниеден
өтеді. Ал Өгдүлміш өз ісін одан әрі жалғастыра береді. Дастанның хикаясы
осымен бітеді.
Әрине, «Құтты ... мән – ... бұл ... ... ... сюжет дидактикалық шығармаларда көмекші қызметін атқарады.
Басқаша айтқанда, бұл дастанда көтерілген басқы мәсты мәселе – шығарма
қаһармандарының басынан өткізген оқиғаларында емес, сол ... ... ... ...... мен ... сөздерінде, сұрақ –
жауаптарында жатыр.
Жүсіп Баласағұнның «Құтты білік» дастанында елді басқарған әкімнің
басты міндеті – халыққа құт, бақыт, дәулет әкелу, «кедей ... бай» ... ... атап ... ... айтылатын осы ой – пікірлер мен
идеялырдың түп – ... ...... ... ... ... қиын ... білік» дастаны түркі тіліндегі жазба әдебиет әлі бай тәжірибе
жинай қоймаған дәуірде жазылады. Әрине, бұл кезде Жүсіп Баласағұнға өз
шығармасын араб яки ... ... жазу ... ... ... еді. Өйткені
осы кезде араб – парсы тіліндегі Шығыстың ... ... ... ... образдар жасаудың ғажайып үлгілерін көрсетіп жатты. Оның
үстіне «Құтты біліктің» авторы араб және ... ... ғана ... ... ... ... прозалық туындылармен жан – жақты таныс болды.
Алайда Жүсіп Баласағұн араб – парсы поэзиясының дәстүрінен бас тартты. Ол
өзінің ана тілінде, яғни ... ... ... ... ... ... жаңа ... жол салып, жаңа дәстүр тудырады:
-7-
Кітаптар көп арабша да, тәжікше,
Біздің тілде бұл жалғыз – ақ әзірше.
Тек білекті білер мұның түйінін,
Ақылды ұзақ ақыл – ... ... ... жырмен жазып арнадым,
Дұға қылсаң, мені ұмытып қалмағын. (44,45)
Дастанның көркемдік ерекшеліктері «Құтты біліктің» авторы түркі ... ауыз ... ... ... ... ... Сол ... халық фольклорының қыруар мол мүмкіндіктерін (көріктеу құралдарын,
мақал – мәтелдерін, қанатты сөздерін, фразеологиялық сөз тіркестерін, т.б.)
жазба ... ... ... ... ... ... ... Күнтуды, Айтолды деп аталуы да
халықтың ежелгі наным – сеніміне байланысты болып келеді. Ислам діні
тарағанға дейін түркі ... ... ... айға табынғаны мәлім.
Сондықтан мұндай атаулар көне дәуірде өмірге келген ауыз әебиеті
туындыларында жиі ұшырайды. Жүсіп ... ... – ақын ... ... сан қилы ... зор ... ... білікті» оқып отырып, автордың Шығыс классикалық поэзиясының
таңдаулы үлгілерімен, әсіресе ұлы Фирдаусидің «Шахнаме» дастанымен жақсы
таныс екені, одан үлгі - ... ... ... қиын ... ... ... ... әрбір сөздің мағынасын құбылтып, ойнатып
пайдалануды, әрбір лексикалық элементті ажарлап, айшықтап беруді ұлы
ұстазына үйренген секілді.
«Құтты білік» ... ... ... ... ... меңзеп
яқи астарлап сөйлеу сияқты көрікті құралдарын зор шеберлікпен, бірлікпен
пайдаланып ... ... ... сан қилы адам бейнелері, табиғат
көріністері, қаһармандардың көңіл күйі мейлінше айқын, әсерлі шыққан.
Ақын табиғаттың кейбір сиқырлы құбылыстарын, жан - ... ... адам ...... ұқсата отырып, қаһарманның көркем
бейнесін айқындай түседі. Сондай – ақ ол ... тән ... ... теңеу арқылы далаларды, асқар тауарларды, тілсіз өзен –
көлдерді кәдімгідей жандандырып, құбылтып, адамның ... ... ... ... ол зор ... шабытпен, өз қаһармандарының ішкі
жан дүниесіне терең поэтикалық барлау жасау арқылы суреттейді. Бұған «Құтты
білік» дастанының көркем көріністерін ... өлең ... ... жер ағып ... жұпар шашты,
Безенбек болып дүние көркін ашты.
-8-
Қаһарлы қысты қуды көктем лебі,
Жарқын жас дәулет құрды, өктемдеді.
Қу ... ... ... ... көк, жасыл, сары тағынды.
Қаз, үйрек, шіл, аққулар қалықтады,
Қиқулап, биік – төмен ... ... ... ... ... бірі суға ... ... көктем көріністерін осылайша жырлай отырып, көктемнің жер
бетін тегіс әлем – ... ... үшін ... ... ... ... мезі еткен қысты әп – сәтте қуып шыққанын, кең жазира даланың қызыл ... ... ... ... бұлттар от шашып ойнағанын, нөсер жаңбыр
жерге нәр беріп жауғанын нағыз сөз ... ... ... ... Баласағұн ойшыл ақын ретінде түркі тектес халықтардың тағдырын
табиғаттың осындай көктемгі жандану, ояну, қайта түлеу кезіндегі
көріністеріне астарлап, ... ... ... ... ен ... дүркілтірген, жандандырған, безендірген бұл
көктемгі өзгерістер – түркі елінің қайта оянуы деген пікір ... ... ... мал ... айналысатын ру – тайпалардың күнделікті
тұрмыс – тіршілігіне қатысты афоризмдер, бейнелі сөздер, теңеулер, бейнелер
көп ұшырайды. ...... әр ... ... бейнесіне жасау кезінде ақын
қой, қасқыр, жылқы, сұңқар секілді жан – жануарларды, жайлаулар мен
шөлдедік көбірек ауызға алады.
«Құтты білік» дастаны аруздың ... ... деп ... ... жазылған. Орта ғасырдың аса көрнекті ақыны, ғажайып сөз зергері,
энциклопедист – ғалымы, ... ... ... Жүсіп Хас Хажыб
Баласағұнның «Құтты білік» дастанының әдеби, тарихи, ғылыми мәні ерекше
зор.Бұл көркем шығарма бертін келе қазақ халқының ... ... ...... ... ... тұрмыс – тіршілігін, әдет – ғұрпын,
мәдениетін, әдебиетін, тілін, т.б. зерттеп білу үшін аса қажетті, құнды
мұра болып табылады.
Ел басқарған әкімдер ... ... ... ... екі жүз елу жылдай уақыты өткеннен кейін
қайта өмірге келген «көк түріктерідің» исламды қабылдағаннан кейінгі
алғашқы мемлекеті – Қарахан мемлекеті ... ... ... ... ... ... жүргізген дәуірде де «көк түріктер» заманындағы сияқты
«аз халықты көп еткен», ... ... бай ... ... ... ... ... Бұл тарихи зандылық еді.
-9-
Өз дәуірінің «этикалық – моральдық, адамгершілік нормаларының зандық
кодексі болып табылатын» «Құтты білік» ... ... ... ... істерін мадақтап көрсету дәстүрі жалғаса түсті:
Халық байып, елдің дәулеті арта түсті,
Жұрттың бәрі Елікті (әміршіні) мадақтады.
Халық еркіндік ......... ... ... қой мен ... ... өмір сүре береді.
Қалалар көбейді, ұлыстар байыды,
Қазына күміс пен алтынға толды.
Тегінде ... ... ... ... ұйымдастыру барысында
Түркі қағанаты тұсындағы жетістіктер мен кемшіліктерді мықтап ескерген
сияқты. Тіпті Түрік ... ... ... ... ішкі
құбылыстарды, атап айтқанда, елдегі тәртіп бұзушылық көріністерін, қағанат
зандарының бұзылған кездерін жақсы білетін секілді. Бұған Жүсіп
Баласағұнның «Құтты білік» дастаны дәлел. Мұнда ... ... ... ... үшін ... ... қажеттігі ерекше атап айтылады. Сондай – ақ халық
зорлық – зомбылыққа көнбейтігіндігі ескертіледі. ... ... атап ... – ақ, ... ... ... Қарахан
мемлекетінің Ата заң қызметін атқарды, патшада бастап қойшыға дейінгі
елдегі барлық адамдардың міндетін, мінез - ... ... ... ... ... ... ... заң алдында бәрі бірдей дәрежеде жауапты болуы
тиіс ... ойды ақын ... ... ... ... ... ма, бек пе, еш ... жоқ маған.
Заң алдында бәрі бірдей мен үшін,
Кесем әділ, болмайды ешбір ... әділ заң – ... ... бар ...... ... жулыны.
Бектік берік - әділ заңның жөнімен,
Бұра тартсаң – абыройың төгілер.
Бек заң жолын төрелікте ұстаса,
Бар ... ... ... ... (44,121)
-10-
Шынында да «Құтты білік» дастаны ислам дәуірінің моральдық - ... ... заң ... ... Ал бұл ... ... Жүсіп
Баласағұн патшадан да, қарапайым диканнан да, бек пен әскер басынан ... ... ...... ... ... ... де,
Заң – игілік, жанды судай нәр берер.
Елді ұзақ билегің келсе,
Халықты заң жолымен басқар.
Заң іске асса – ел ... ... – ел де, әлем де ... ... түп – ... ... – бастаулары «Күлтегін» жырында
жатқан сияқты. Көк түріктер де кезінде ... мен ... ... ... ... елді әділ ... ғана басқару қажеттігін әміршілеріне ескеріп
отырған сияқты:
Бектері де, халқы да сенімді екен,
Сол үшін де елін сонша ... ... ... ... заң ... қаза болған.(46,44)
Ежелгі түркі халықтарына тән мақалдар мен қанатты сөздерді талдай отырып,
төмендегідей жәйтке көзіміз жетті. Сан ғасырлар бойы халық аузында ... ... ... ... – бірте мазмұны мен формасы жағынан толығып,
ақыры шешендік сөзге, одан кейін поэзияға айналып кететін сәттері болады.
Шешендік сөздің поэзияға ... ... ... ... екі ... шешендік
мақалдың тізбектелуі негізінде жүзеге асады. Мәселен, қазақта:
Жар басына қонбаңыз,
Дауыл тұрса – үй кетер, -
деген мақал бар.
Міне, осы мақал ... ... ... «Жар ... қонбаңыз» деп
басталатын толғауы өмірге келген. Бұқар жырау толғауында бұл ... мен ... ... ... жыр ... ... басына қонбаңыз,
Дауыл соқса – үй кетер.
Жатқа тізгін бермеңіз,
Жаламенен бас кетер.(22, 38)
Сонымен, моральдық – этикалық мазмұндағы толғаулар өзінің синтаксистік
құрылысы ... ... ... ...... ... ... болып
келеді. Тегінде толғау белгілі бір поэтикалық форма түрінде ғана
туындайды.Басқаша айтсақ, толғау жанры қанатты сөздер мен мақал –
мәтелдерге тән. Барлық ...... ... өз ... ... ... дәстүр жалғастығын зерттеуші бірқатар лингвист – ғалымдар
сан қырлы болып келетін ... ... ... дерлік стильдік –
тілдік формалардың бірілігінен, жақындығынан ғана іздейді.Сол арқылы
мазмұндық жалғастықты теріске шығарады. Біздің ойымызша, әдебиеттегі дәстүр
жалғастығын тек қана ...... ... ... құру ... жол ... Өйткені белгілі бір халық тарихының түрлі кезеңде
жасалған стильдік – моральдік ... ... бір – ... сәйкес келе
бермейді. Әрбір жаңа тарихи жағдайда әдебиеттегі бағыт – ... ... ... ... - ... ... да құбылып тұрады. Мұндай
жағдайда көркемдік дәстүр жалғастығын шығарма қаһармандарының
дүниетанымынан, ұлттық ерекшеліктерінен, көзқарасынан іздестірген жөн ... Бұл ... ...... Әбу ... әл – ... ... қалған жәдігерліктер» деген туындысында төмендегідей пікір
айтады: «Қадым заман адамдарынан сан ғасырлар арқылы жеткен рухани
мұраларды сол халықтың
ұрпақтары ... ... ... ... ішкі мазмұнына үңіліп тануы тиіс.
Өйткені кез келген өнердің қадір – ... ... ... ... ... ... төтеп бере алмай, формалар өзгеріп жатады, ал
мазмұн асыл тас сияқты ешқашан да өзгермейді»(182, 36). Сондай - ақ ... ... ... ... ... түрік ғалымы Ф.Көпрүлузаде
өзінің түркі тілі мен әдебиеті жайындағы зерттеуінде көркемдік дәстүр
жалғастығының синтаксистік, стильдік, модельдік және тілдік белгілеріне ... ... ... ... ... бір – ... алшақ жатқан тарихи кезеңдерде
жазылған көркем шығармалар арасындағы жалғастықты, байланысты білдіретін
белгілерді шығарма қаһарманының ...... ... ... ... ... ... іздеу керектігін ерекше атап көрсетеді. (240,
98).
Міне, біз осы ғылыми тұжырымдарға сүйене отырып, Жүсіп Баласағұнның
«Құтты білік» дастаны мен қазақ жыраулары поэзия ... ... ... ... алуға әрекет жасадық.
«Құтты білік» дастанының негізгі идеясы этикалық – дидактикалық бағыт
– бағдарда екенін автор шығарманың ... ... ... ... ... мемлекетті басқарып отырған патшаның есімі Күнтуды («kuni turь»)
болып, мұның өзі ... ... ... ... ... Ал патшаның уәзірі Айтолды бақыттың («kut»), дәулеттің ... ... ... аспандағы айдың дөңгеленіп толуы елдің бақ –
дәулетінің кемеліне келгенін аңғартады. ... ... ... ... парасаттың («ukuh») бейнесі ретінде алынған. Ол – уәзірдің баласы.
Одғұрмыш («Оятушы» -«Ganb’at ») бейнесі әрбір адам қолда барға қанағат ете
білу ... ... ... ... ... ... – ақ ... өмір – о дүниедегі («akiret») тіршілікті аңғартатын дәруіш
бейнесінде алынған. Дастанның мораль, әдептілік, тәлім – тәрбие мәселесін
арнайы сөз ететін тараулары бар. ... ... ... өн бойындағы
барлық оқиғаларыды автор этикалық – дидактикалық мәселелермен тікелей
байланыстыра отырып жырлайды. Сонымен, «Құтты білік» дастанының сюжеттік
желісі негізінен шығарманың төрт ... ... ... ... ... ... бір – ... жазған хаттарынан тұрады. Айталық,
дастанның 14 – 20 – тараулары Күнтуды мен Айтолдының ... ... ... Ал ... мен Одғұрмыш арасындағы сұхбат шығарманың 21 – 22 –
тарауларында баяндалады. ... мен ... ... ... ... – 38 және 72 – ... ... Бұдан кейін Өгдүлміш пен Одғұрмыш (70
– 71- тараулар), Айтолдының Күнтудыға жазған хаты ... ... ... екі хаты ... ... ... сәлем хаты (44 – тарау) болып келеді.
Жүсіп Баласағұн ел басқарған патшадан ... ... ... ... сарайы қызметкерлерінің түр – сипаты, мінез – құлқы, ақыл – парасаты,
міндеттері, жаупкершілігі ... болу ... жеке – жеке ... әңгімені әмірші – патшаның өзінен бастайды. Ел – жұртты
басқаратын адам – ақыл – парасаты ұшан – теңіз, ниеті түзу, сөзі ... мен ... ... қолы ... пейілі кең, кек сақтамайтын болуы шарт.
Білім мен өнерден құр – алақан жандар әділ ... ... ... ... ... ел басқаратын әміршіге, бекке мейлінше жоғары талаптар
қояды. ... елге ... ... адам ақыл – ... мол, ... ... мен білімді жоғары бағалайтын, кішіпейіл, ақкөңіл, жомарт, қарапайым
халықтың қамын ойлайтын, «көзі – тоқ», «сөзі – шоқ», «тілі майда» жан болуы
тиіс. ... ғана ... ... қазынасы алтын – күміске толады, халқы
бақытты болады деген пікір айтады:
Ақылды бар, ақымақ бар, бар ғалым,
Бай – кедей бар, ... ... бар ... ... ... бөлектеп,
Басқаратын қандай болу керек Бек?
-13-
Елі гүлдеп, байып бектің бағына,
Даңқы тарап, өссе ... саны ... ... ... ... ағылса,
Шоқтығы өсіп, күшіне әлем табынса.
Әскер толып, тұрса күші дігірлеп,
Тұрмыс, заңды ... ... аты бар ... ... – күн сайын құты артса тамаша.
Бектік үшін туған олар анадан,
Бектік сүтпен, ... ... ... ісі тек ... ...
Бектер ісін, ұғар бекке тең кісі.
Бек халықты тек білекпен сендірер,
Барлығын да ақылына жендірер.
Бек дегеннің білікпенен берік тұр,
Білік ... бек ...... ... 213 ... Баласағұн елді басқаратын әміршінің қадір – қасиетіне, мінез –
құлқына, қоғамдағы рөліне қатысты бұлардан басқа да ... ... ... ел ... адам ... ... ... іскер болса да, күллі
мемлекетті, барша істі жалғыз өзі ойдағыдай басқара алмайды. Мемлекеттің
күш – ... ... ... мен ... ... түсу үшін ... ел ... еселеп артуы үшін патшаға істің көзін білетін адал,
білімді көмекшілер керек.Ақын мұндай көмекшілердің бірі - ... оның ... ... ... ... ... ... елдегі барлық
істі қадағалап отыратын уәзір екендігі айтылады. Ең бастысы – уәзір
мемлекет басшысының ... ... ал ... ...... ... ... Әмірші мен қарапайым да дер кезінде үйлестіріп, кілтін
тауып шешіп отыратын да сол уәзір:
Бекке ... ... ... ... болса – тыныш бектің ұйқысы.
Көтереді ол бектің ауыр ... ... ... өзі ... мол, ойы ... ... ... «кешіктірдің» дегізбей.
Дінге берік, болсын әрі иман, ар,
Сонда халық сенер, ... ... ... ... ... ... істе көп көмегі тиесі.
Ақ ниетті, ақ жүректі тектілер,
Жұртын қолдап, елді ұшпаққа жеткізер.
Қылығы адал, тіліне сай көңілі,
Шыншыл, арлы, Күн ... ... ізгі ... – ел бағы ... ... ... даңқы асырар.
(44,232 – 233; 236 – 237)
Ал қазақ хандығының идеологиясын айқындап отыруда белгілі ақын ... ... рөл ... тарихтан мәлім. Мұндай жыраулар өздерінің
дидактикалық, философиялық, этикалық, моральдық мазмұндағы ... ... ... ... үшін ... ... табылатын этикалық –
моральдық принциптерді, мінез – құлық ... ... ... Дәуір үні
болған кемеңгер жыраулар – ханның шешімін бұқара халыққа, ал халықтың талап
тілегін ханға жеткізуші дәнекер буын іспеттес еді. ... ел ... ... ақыл – ... беріп, оларға бағыт – бағдар сілтеп
отыру дәстүрін қазақ жыраулары жалғастыра түсті.
Қазақ жыраулары өздерінің бұрынғы түркі ... ... ... ... ... ой – пікірін, ақыл – кеңесін абстракты түрде
емес, мейлінше нақтылап жеткізеді. Тіпті оларды қажетті ... ... ... отырады. Бұл сезімге бірнеше дәлел келтірейік. Атақты жырау Асан
Қайғы ... ... ... бірі ... сол ... ең ... – Еділ мен ... бойынан жетісу өніріне (Моғолстанға) қарай үдере
көшкен халыққа ... ... ... ... ... тауып беру керектігін
батыл айтады (22,24).
Ал қазақ жыраулық поэзиясының атасы Шалкиіз Тіленшіұлы өзінің елбилеген
Би ... ... ... ... атақты биден жасқанбай сөйлеп, оған
«Тең атаның ұлы едің, дәреженді артық етсе тәңір етті» дейді.
Жүсіп ... елді ... ... ... ... тең ... қызмет
иесі ләшкәрбасы, әскери қолбасшысы, ел қорғаған батырлар деп биледі. Ақын
уәзір мен ләшкарбасының міндеттері, ел басқарудағы олардың ... ... ... орны туралы айта келіп, уәзір мен
-15-
ләшкәрбасын бір аттың басына салынған жалғыз шылбырдың екі жақ ... ... бірі – елді ... – қағазбен басқарса, екіншісі –
қылышпен жөнсіздерді жөнге салады. Жүсіп Баласағұн өз ... ... үшін ... ...... ақыл – ... мінез – құлық туралы айта
келіп, шынайы қолбасшының жарқын бейнесін жасайды.
Сонымен, «Құтты білік» дастанында елді сыртқы ... ... ... ... естерді мадақтау, қолбасыларына биік талаптар қою дәстүрі
Қазақ хандығы тұсында жасаған ...... ...... ... көркемдік дәстүр жалғастығын тапты деуге болады.
Жүсіп Баласағұн «Құтты білік» дастанында әмірші уәзір және қолбасы
қандай адамдар болу ... ... ... шектелмейді.Сондай – ақ
ақын елші, кеңсе қағаздарын жазатын ... ... ісін ... ... ... малшы, тағы басқаларға қажетті қасиеттерді, мінез – құлықты
егжей – тегжейлі, ... ... ... ақын ... ... ... ... айтады. Елші болатын адам ақыл – парасатты жоғары,
көптеген тілдер білетін, әскери ... ... ... ... қарап
түнде жол табатын, ат құлағында ойнайтын, өз айтқанына өзгені сендіре
білетін, суда жақсы жүзетін, өзі көрікті, шешен болуы тиіс.
Жүсіп Баласағұнның ... ... ... ... пен жамандық,
әдептілік пен дөрекілік, шындық пен өтірік, аңқаулық пен аярлық, т.б. өзара
қарама – ... ... Сол ... автор айтар пікірін тереңдете түседі.
Мәселен, ақын: ауырмаса - денсаулықтың ... ... өлім ... ... ... қадірін түсінбейді, қайғысыз адам қуаныш сезімінің құдіретін
толық сезе алмайды деген секілді бірқатар философиялық пікірлер қозғайды.
Дастанда автор ерекше мән ... зор ... ... аса ... бірі – ... ... – бірі ... ізет көрсетуі,
сыйлауы болып табылады. Атап айтқанда, мұнда жастардың қарттарға,
қариялардың жастарға, әкімдердің өз қожаларына, балалардың өз әке ... , ата – ... өз ... деген ізгі құрметі қандай болуы
керек деген сауалға ... ... ... ... ... ... ... әке – шешесіне көрсететін құрметі мен қызметін аса киелі құбылыс деп
қарайды. Ақын баланың әке алдындағы парызын ислам дінінің қағида –
ережелерімен ... ... алып ... ... ... әдебиетіндегі
осы бір салтты қазақ ақындары да дәстүр ретінде ... ... ... бір өлеңінде ата – ананы құрметтеу Меккеге қажылыққа барудан да
жоғары тұрған сауапты іс деп білетінін ... ... ... ... – ақын ... ... бұл ... барлық нәрседен де білімді
жоғары қояды, адам бойындағы жақсы – жаман қасиеттерді ... ... ... орын алға ... ... өзін ол
-16-
адамдардың білімсіздігінен, надандығынан деп біледі. Жүсіп Баласағұн өз
шығармасының атын «Құтты білік» деп тегін қоймаса керек. Дастанда оқу –
білім, ғылым ... ... ... ... ... ... «Құтты білік» дастанында білімді үйрену үшін
жасымайтын күш – қайрат, көрсеқызарлыққа салынбайтын мінез – құлық, таза
ниет, төзімділік қажет деген пікір ...... ... ... білік» дастаны көтерген ең басты мәселен тәлім – тәрбие ісі
деуге болады. Дастанда жастарды тәрбиелеуді сөз ететін ... ... ... тәлім – тәрбие мәселесі дастанда бастан – аяқ барлық мәселелерге
қатысты түрде қайталанып отырады. Адам бойындағы жақсы мінез – құлық,
әдептілік, ... ең ... ... ... – тәрбиесіне
байланысты деп түйеді.
Жүсіп Баласағұн өз оқырманын әдептілікке, мейірімділікке, имандылыққа
шақырады. ... – ақ ол ... ... арнасынан шығарып, жұртқа
әдепсіз, дөрекі, надан етіп көрсететін кейбір ...... ... ... ... ... жағымсыз мінездер: мал – мүлліке тоймайтын
ашкөздік, сарандық, мейірімсіздік, ашушандық, т.б. деп көрсетеді. Әке –
шешеден тәрбие көрген, ... ... ... ... тыя ... ... сабырлы, инабатты болып келетінін айтады. Жүсіп Баласағұн
әдептіліктің сан түрін жырлай келіп, солардың ішіндегі ең бастысы – ... ... ... ... ... бір ... дәлірек айтсақ,
жетінші тарауы түгелдей осы мәселеге – тіл әдептілігіне, яғни мәнерлі,
мәнді, сыпайы сөйлей білу ... ... ... оқушысын абайлап, ойланып
– толғанып барып сөйлеуге, тілге сақ болуға шақырады.
Жүсіп Баласағұнның тілдің қадір – ... ... ... – ақ ... ... мен ... ... ой – пікірлері, әрқашанда
абайлап сөйлеу керектігі туралы ескертпелері қазақ ақын – жырауларының жыр
– толғауларында қайталанып, түрі мен ... ... жаңа ... ... түскен.
Қанағат – ынсап туралы
Жүсіп Баласағұнның «Құтты білік» дастанында ... ... ... ... бірі – ... ... мәселесі болып табылады.
Ақын «қанағат» ұғымын философиялық категория ретінде қарастырып, ел
басқарған әкімдердің бәрін қанағатшыл, ынсапты болуға шақырады.
Қазақ ақын – жыраулары жаңа ...... ... адам ... ... бір көрінісі болып табылатын қанағат сезімін өздеренше пайымдап,
оны қазақ қауымының ұғымына лайықты етіп ... шақ пен ... ... Баласағұн бәйіттері мен қазақ ақын – жырауларының жыр –
толғауларына ортақ болып келетін тағы бір тақырып – адам баласының жас
-17-
шамасы, өмір ... ... шақ пен ... ... өмір ... кезеңдердің қызығы мен қиындығы деуге болады. Ақын адам өмірінің
тұрақсыз, өтпелі екендігін ашына айтып, әсіресе жастық шақтың, жігіттік
дәуренінің отты күндерін қадірлей ... ... ... ... осы бәйіттерінде айтылған адам баласының өмірі
белестері, жастық шақтың қызықтары мен кәріліктің қиындықтары ... ой ... ... ақын – ... поэзиясында мазмұндық жағынан көп
өзгеріске ұшырамай, сол күйінде қайталанып келеді. Соның өзінде, Жүсіп
Баласағұн жырларындағы этикалық – дидактикалық мазмұндағы ой – ... ... жаңа ...... жағдайға бейім келетіндей
етіп жетілдіріле түскен.
Жүсіп Баласағұн «Құтты ... ... ... қадір – қасиеті мен
кедергі – қиындығы жайлы терең ойлы ...... ... ... өзі ойын ... тұрғыдан мейлінше шебер жеткізеді.
Ақын «жастығымда бойым оқтай, көңілім садақтай» еді дей келіп, қартайғанда
«кісенсіз – ақ жүре алмай қалдым» деп ... (44, ... ... ... білік» дастанында айтылатын ақыл – парасат,
оқу – білім, бала тәрбиесі, адамдардың өзара қарым – қатынасындағы
ізеттілік, тілге сақ болу ... ... ... ел ... ... ізгі ... тағы ... жайындағы моральдық,
этикалық, дидактикалық, философиялық пікір – тұжырымдар қазақ ақын –
жыраулары поэзиясында өзінің көркемдік жалғасын тапты.
- 18 -
Қолданған әдебиеттер
1. Каз ҰУ ... ... № 6 ... ... дәуір әдебиеті
3. «Қазақ» атты кітап
4. Қазақ даласының жұлдыздары
5. Отырар атты Энциклопедия
6. Ел тұтқа
7. Ұлы Тұранның ұлдары
8. ... ...

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 20 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Әл-Фараби- ғалым-энциклопедист17 бет
«Жүсіп – Зылиха» дастаны32 бет
Алты ғасыр іздеген баласағұн18 бет
Аудиттің постулаттары, стандарттары және нормалары. ХАС сәйкес аудитті жоспарлау32 бет
Ақын, прозашы, драмашы, сыншы, публицист, аудармашы – Жүсіпбек Аймауытов6 бет
Ж.Баласағұн. "Құдағу біліг" шығармасына тақырыптық-идеялық, мазмұндық сипаттамасы7 бет
Ж.Баласағұн. "Құдағу біліг" шығармасына тақырыптық-идеялық, мазмұндық талдау10 бет
Ж.Баласағұн. "Құдағу біліг" шығармасына тақырыптық-идеялық, мазмұндық талдау . Насреддин Рабгузи "Рабғузи қиссалары", Х.Дулати "Тарих и Рашиди", Ш.Жәңгірұлы нәзира дәстүрі9 бет
Ж.Баласағұнның «Құтты білік» еңбегіндегі бір буынды көпмағыналы сөздер133 бет
Жазушы Жүсіпбек Аймауытовтың ‟Ақбілек” романы тіліндегі фразеологиялық ерекшелігі6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь